KOFFIEBARS EN CARABINIERI

Miriam Bunnik

Koffiebars en carabinieri

Een ander boek over Italië

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Voor Matteo en Nicola

© Miriam Bunnik 2021

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Rouwhorst & Van Roon

Foto auteur © Koos Hageraats

NUR 320/630

ISBN 978 90 284 5178 0

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021, met ISBN 978 90 284 5050 9

Inhoud

Voorwoord

1  Op elke straathoek een koffiebar – Venetië

2  De krantentempel verdwijnt – Milaan

3  Scheve verhoudingen – Pisa

4  Voetbal is oorlog – Genua

5  De kleuren van Italië – Reggio Emilia

6  Het vraagstuk van de taal – Perugia

7  Er was eens een koning… – Turijn

8  De wijze lessen van Pinocchio – Florence

9  Lachen om de carabinieri – Padua

10 De T van Tabacchi – Termoli

11 Op oorlogspad – Latina

12 Liefde voor de Fiat 500 – Garlenda

13 Een verzameling Vespa’s – Ravenna

14 Maria, de moeder aller moeders – Rome

15 Dantes onuitwisbare voetsporen – Florence

16 Italië is een vrouw – Rome

17 Kunst op de muren – Genua Nervi

18 Vechten voor de vrijheid – Milaan

19 Een boekhandel met een missie – Milaan

20 Leven op een vulkaan – Napels

21 Zo rond als de aarde – Napels

22 Geen leven zonder pasta – Bologna en Bari

23 Het leven is mooi in Italië – Arezzo

24 Garibaldi’s blik op Italië – Italië

Nawoord

Dankwoord

Bibliografie

Voorwoord

Pieve Ligure

Italië, ach Italië […]

Om in dit land te zijn heeft altijd

gevoeld als een proces van osmose,

van versmelting van mij met mijn

natuurlijk element.

– La Superba, Ilja Leonard Pfeijffer

(schrijver)

Als ik Italië in een notendop zou moeten omschrijven, zou ik zeggen: Italië is alles wat je nodig hebt om het de mens naar de zin te maken. Een prachtige taal, een grenzeloze keuken, bergen, vulkanen, azuurblauwe zeeën, grote dichters, beroemde modeontwerpers, succesvolle voetbalclubs, mooie auto’s, een rijke geschiedenis vol markante figuren en een dolce vita-mentaliteit waar je u tegen zegt. Italië is het land van de pizza, van Fiat, Dante Alighieri, Vespa, Sophia Loren en noem maar op. Je zou er een encyclopedie mee kunnen vullen. Zelfs al kom je er nooit, dan nog kun je een handjevol zaken uit de Italiaanse schatkamer opnoemen.

Dat aspect fascineert me, en tegelijkertijd frustreert het me. Want Italië is ook het land van de maffia, de corruptie, de politieke chaos. Van seksisme, nepotisme en opportunisme. Het land waar bruggen instorten en kansen voor jongeren ontbreken. Soms heb ik het gevoel dat Italianen zelf niet beseffen wat ze allemaal hebben. Ze laten het versloffen, ze kijken er te weinig naar om.

Italië is alles. Nel bene e nel male.

Zodra ik in Italië aankom, ben ik in mijn element. Zo ook vandaag. Vanochtend werd ik wakker in Pieve Ligure, waar ik een deel van de zomer doorbreng met mijn gezin. De zon brandt fel en heeft het gras geel gekleurd; de tuin geurt naar basilicum. Een warm briesje liefkoost mijn huid.

Mijn ontbijt bestaat uit een caffè latte en een stuk gezouten focaccia. Ik staar naar de blauwheid van de Middellandse Zee in de verte. Beneden raast een trein voorbij over het oude spoor dat de kustlijn volgt. Als de wind uit het zuiden komt, hoor je hem woest voorbijdenderen. Alles lijkt ver weg hierboven in de hoge Ligurische heuvels waar mijn Italiaanse schoonouders een zomerhuis hebben.

Pieve Ligure is hun toevluchtsoord uit de drukke stad Genua. Het dorp ligt tegen een steile heuvel geplakt, en is niet meer dan een handjevol gekleurde huizen in een woud van olijfbomen. Op de hoek van de weg naar boven zit in de muur een Mariakapelletje. Achter het smoezelige glas knielt een herder aan de voeten van een lichtblauwe madonna met haar kind op haar arm. De beeldengroep verbeeldt het verhaal van de Maria della Guardia, die in 1490 aan een arme herder verscheen en hem genas nadat hij ternauwernood een val uit een boom had overleefd. Zij beschermt de stad Genua tegen elk denkbaar onheil. Onder het kapelletje staat een boodschap: ‘O tu che passi per questa via, dille sempre un ave Maria.’ ‘O gij die komt langs deze weg, zorg dat ge altijd een weesgegroetje zegt.’

Een schietgebedje is wel op zijn plaats. De weg die volgt is bochtig en smal. Met een Fiat Panda is het goed te doen, met onze grote gezinsauto houd ik mijn hart vast. Tegenliggers zijn onwelkome obstakels en zorgen voor vertwijfeling over wie nu voor wie moet wijken. Gelukkig hoef ik niet te rijden. Het uitzicht onderweg is spectaculair, ik geef mijn ogen de kost.

Wat ooit begon als de vakantieliefde van een zestienjarige puber op schoolreis, groeide uit tot een hartstocht die niet meer wegging. Ik bestudeerde de taal en de cultuur, en droomde van een leven in Italië. Van elke dag ontbijten in een koffiebar, en lange wandelingen maken in een decor dat steeds weer nieuwe verwonderingen oproept. Toch bleef het bij sporadische avontuurtjes, mijn leven ging verder in Nederland.

En toen kwam ik Andrea tegen. Ik veroverde hem met de restjes van mijn pizza, hij mij met een ritje op zijn Vespa. We trouwden en kregen twee kinderen. Ik bleef nog steeds in Nederland, maar ineens was daar een extra thuis in Genua, een buitenhuis in de Ligurische heuvels, en als ik wilde kon ik een Italiaanse achternaam voeren. Ineens had ik een Italiaanse schoonvader met wie ik over politiek kan discussiëren, een schoonmoeder die heerlijk kookt en een zwager die tot ver in zijn dertigste nog thuis woonde. Ineens bestond mijn leven uit Italiaanse clichés.

Juist die gemeenplaatsen maken Italië zo charmant. Ze geven je houvast, een gevoel van herkenning. Ze zorgen dat je je er thuis voelt en er steeds weer terugkeert. Clichés zijn een uitstekende manier om een land beter te leren kennen, want ze zijn altijd ergens op gebaseerd. Hoe beter ik Italië leerde kennen, hoe meer ik daarover wilde schrijven. Om aan anderen te laten zien wat Italië zo mooi maakt als je die clichés achter je laat.

Maar het risico met grote liefdes is dat ze je blik vertroebelen, dat je je blindstaart op de mooie dingen. Dus ging ik meerdere keren op reis om met de Italianen zelf over hun italianità, typisch Italiaanse fenomenen, te spreken. Zij zijn mijn personages, mijn leidraad. Zij geven invulling aan de observaties die ik zelf in al die jaren heb gedaan.

In dit boek over Italië neem ik je mee door de Italiaanse straten, langs de rode boekwinkel, de oude tabakszaak en de onmisbare koffiebar. Langs muren vol kunst, alom aanwezige Mariabeeldjes en kleurige Fiatjes; en onderweg zul je Italiaanse clichés voorbij zien komen die worden bevestigd of juist ontkracht.

Italië inspireert en verwart, maar bovenal doet het je leven.

1

Op elke straathoek een koffiebar

Venetië

A riempire una stanza basta una

caffettiera sul fuoco.

Een koffiepotje op het vuur is

genoeg om een kamer te vullen.

– Erri de Luca (schrijver)

Het begint met koffie. Warme, bittere, oppeppende koffie. Dat is mijn eerste associatie met Italië, het land van de cappuccino en de espresso. Het is ook het eerste waar ik zin in heb als ik weer in Italië ben. Ik neem even de tijd om een koffiebar uit te kiezen, want ik wil een echte Italiaanse. Liefst met een toog met een marmeren blad en een vitrine vol glimmende zoete broodjes. Met een barista in overhemd en zwarte broek, eventueel met gilet en vlinderstrik, en een dame achter de kassa die futloos een cappuccino en brioche voor me aanslaat.

Ik leg het kassabonnetje – zo’n op het oog nutteloos papiertje dat je in Italië bij je moet houden om aan te tonen dat je de belasting niet ontduikt – waarop mijn bestelling wordt aangeduid met de vage omschrijving BAR op de toonbank en geef mijn wensen door. De barista vraagt hoe ik mijn broodje wil, ik kies zoals altijd voor gevuld met abrikozenjam. Als ik vanaf nu vaker zou komen, zou hij het binnen de kortste keren onthouden. In Italië weet een goede barista precies welke voorkeur zijn vaste klanten hebben, hij is immers een vakman, niet iemand die koffiezetten als bijbaantje ziet. Behendig zwiert hij de kop-en-schotel met mijn lauwwarme cappuccino op de toog en gaat dan snel weer door met de volgende klant.

Zo beginnen de meeste van mijn dagen in Italië: met de geur van een vers gezet kopje koffie, het geklingel van kopjes op schoteltjes, het stoompijpje dat met veel geraas de melk opklopt voor een cappuccino. In een hoek hangt een televisie waarop het laatste nieuws of de herhaling van een voetbalwedstrijd wordt uitgezonden. Mensen lopen in en uit voor een snelle shot cafeïne, soms vergezeld van iets zoets, als tegenwicht tegen de bittere espresso. Ze maken een praatje, ze lezen de krant. Heimelijk luister ik hun gesprekken af. En dan zijn ze weer weg. In een Italiaanse koffiebar worden alle zintuigen geprikkeld. Het is de beste afspiegeling van het Italiaanse leven.

Italianen houden van koffie – al drinken ze als het gaat om kilo’s koffie per hoofd per jaar ruim de helft minder dan de Finnen, die wel elf kilo consumeren – en daar staan ze wereldwijd om bekend. Toch is koffie van origine geen Italiaans product, het woord caffè komt oorspronkelijk van het Arabische qahwa. Koffiebonen worden geplukt van de Coffea, een plant die alleen in tropische gebieden als Afrika, Zuid- en Centraal-Amerika en Azië groeit. Maar eenmaal in Italië geïmporteerd worden ze gebrand in een van de meer dan achthonderdvijftig koffiebranderijen die het land rijk is. Zelfs de kleinste regio, Valle d’Aosta, heeft er nog drie; Lombardije spant met bijna honderdvijftig de kroon. En die Italiaanse koffie noemt menigeen de beste.

Hoe koffie zo onlosmakelijk verbonden is geraakt met Italië, hoop ik te weten te komen bij het oudste koffiehuis van Italië, zelfs van Europa: Caffè Florian in Venetië.

Op een frisse middag dwaal ik door de sprookjesachtige straatjes van Venetië naar het beroemde, toeristische Piazza San Marco. Nadat ik mij een weg heb gebaand tussen de duiven die het plein bestormen, ga ik door het oude bruine deurtje van Caffè Florian naar binnen. Het etablissement lijkt eerder een museum dan een typische koffiebar. Hier geen televisie of pakjes kauwgom en rolletjes snoep bij de kassa. De historische inrichting met roodpluchen bankjes, goud geverfde deurlijsten, statige schilderijen en glimmende spiegels aan de muur draait de klok enkele eeuwen terug. Toen literaire grootheden als Lord Byron hier hun ‘motorolie’ kwamen halen.

Ik loop meteen door naar de toog, doe mijn bestelling en knoop een praatje aan met de barman, die zich voorstelt als Michele. Hij gaat onberispelijk gekleed in een zwart pak en loopt een beetje voorovergebogen, alsof hij niet goed weet wat hij met zijn lange postuur aan moet. Achter hem blinken flessen drank als wedstrijdbekers in een trofeeënkast.

Als je in Italië een gesprek wilt voeren, omdat je als buitenlander bijvoorbeeld graag Italiaans wilt praten, kun je altijd bij de barista terecht. Ik vraag hem maar meteen of hij me iets kan vertellen over de Italiaanse koffiecultuur.

Het waren de Venetianen die in de tweede helft van de zestiende eeuw de eerste koffiebonen meenamen vanuit de Arabische wereld, weet hij me te vertellen. Aanvankelijk was er veel te doen om dit duivelse drankje dat je hielp om wakker te blijven en je te concentreren. De kerk verbood het, omdat het zo populair was bij moslims. Pas aan het einde van de achttiende eeuw verdween het wantrouwen tegenover koffie definitief en werd het zwarte goedje hét symbool van het aristocratische leven.

Er werden koffiehuizen geopend waar intellectuelen, vrije geesten en politici met een kopje koffie in de hand hun discussies voerden. Elke grote stad heeft wel zo’n historisch koffiehuis: Caffè Greco in Rome, Caffè Gambrinus in Napels, Caffè Pedrocchi in Padua. Om nog maar te zwijgen van Triëst, waar de koffiecultuur zelfs een toeristische trekpleister is geworden.

‘Caffè Florian is ontstaan als plek voor de Venetianen,’ vertelt Michele me. Het koffiehuis werd in 1720 geopend door Floriano Francesconi onder de naam Alla Venezia Trionfante, maar omdat iedereen steeds (in Venetiaans dialect) Andemo da Florian! – we gaan naar Florian – riep, werd het algauw Caffè Florian. Eerst was het maar een kleine ruimte, maar met de faam groeide ook de omvang. Nu behoort het koffiehuis toe aan de rijke familie Fendi en is het vooral een plek geworden voor mensen die graag gezien willen worden: acteurs, zangers, voetballers. En toeristen.

‘We maken hier zelfs om elf uur ’s avonds nog een cappuccino, als de toeristen daarom vragen,’ zucht Michele. ‘Echt waar, hoor.’ De ‘gewone Italiaan’, die een koffiebar alleen maar even binnenloopt voor een korte pauze, zoekt zijn heil inmiddels ergens anders. Volgens Michele lopen alleen de mensen die hier in de buurt werken nog af en toe binnen. Zoals Sara, die naast me aan de toog staat. Haar kantoor zit om de hoek van het Piazza San Marco. Ze komt nog altijd naar Caffè Florian, gewoon omdat ze het de mooiste bar van Venetië vindt. Ze slaat snel een espresso achterover, groet Michele en gaat er weer vandoor.

Buiten op het terras speelt een orkestje de bekende tune van de Titanic. Het vierkoppige ensemble is er elke dag van april tot oktober, vertelt Michele, ter vermaak van die immer toestromende toeristen. Op dit uur, zo net na de lunch, is het nog rustig. Michele spoelt wat glazen om, om maar iets te doen te hebben.

Bij Caffè Florian zijn de taken duidelijk verdeeld: de barman maakt de cocktails, de barista de cappuccino’s en de espresso’s. De jongens bij de espressomachine hebben een bordeauxrood schort voor, de obers lopen in rokkostuum. Dat is het beleid van Florian. Er loopt meer personeel rond dan in een supermarkt.

Terwijl Michele de glazen afdroogt, neemt een drietal uit Azië plaats. Ze vragen naar de prijs voor een Negroni, en wat eventueel een Spritz zou kosten. Ze besluiten een Spritz te delen. Ik begrijp ze wel. Wie bij Caffè Florian een drankje wil doen, zal de extreem hoge prijzen voor lief moeten nemen. De kranten berichten er regelmatig over: ‘Toerist betaalt 40 euro voor twee koffie en een flesje water.’ Elke toeristische attractie heeft haar prijs.

Terwijl Michele rustig doorkletst, bereidt hij behendig de cocktail met prosecco, spuitwater en een vuurrood drankje genaamd Select. ‘Hier maken we de Spritz niet met Aperol, maar met een typisch Venetiaans bitter,’ zegt hij; ter illustratie zet hij de fles voor mijn neus. Vervolgens belanden we in een persoonlijk gesprek over het leven. Hij is bijna 47 en betreurt het dat hij nog steeds geen gezin heeft. Dat ik als moeder alleen op pad ben en mijn kroost in Nederland heb achtergelaten bij hun Italiaanse vader lijkt hij maar ongebruikelijk te vinden.

Uiteindelijk lukt het me om het gesprek weer op koffie te brengen. Ik vraag hem hoe de innige band tussen Italië en koffie is ontstaan.

Het is te danken aan de creativiteit en het smaakgevoel van de Italianen dat we nu zulke goede koffie hebben, stelt Michele. Zij hebben het koffiedrinken naar een hoger niveau getild. Door de eeuwen heen zorgden de Italianen voor belangrijke vernieuwingen op koffiegebied. Zo was Luigi Lavazza in de jaren twintig van de vorige eeuw de eerste die op intuïtie verschillende soorten koffie begon te mengen, op zoek naar de perfecte mix. Hij verkocht zijn melanges in zijn kruidenierswinkel in hartje Turijn. En de van oorsprong Hongaarse Francesco Illy vond in Triëst een methode uit om versgebrande koffie langer goed te houden.

‘Koffie hoort bij Italië omdat wij heel goed zijn in het bewerken ervan,’ benadrukt Michele. Zwierig zet hij een caffè macchiato voor mijn neus: een espresso met een beetje melk, anders is het me net iets te bitter. Hij geeft me er ook een glaasje water bij, zodat ik mijn mond kan schoonspoelen en optimaal kan genieten van de koffiesmaak.

‘Wij Italianen maken de lekkerste koffie,’ claimt hij. Zijn vriendelijke ogen kijken me vragend aan, in afwachting van mijn oordeel. Ik kan hem geen ongelijk geven. Het waren de Italianen die de espresso uitvonden.

Tot aan het eind van de negentiende eeuw werd er in Italië koffie geschonken die niet veel anders was dan de koffie in andere landen. En die liet nogal te wensen over. Vaak werd oude koffie gewoon opnieuw aan de kook gebracht om niets te verspillen, wat de smaak natuurlijk niet ten goede kwam. De Italianen gingen op zoek naar een manier om koffie echt tot z’n recht te laten komen. Drie elementen waren daarbij belangrijk: snelheid, sterkte en smaak.

Uiteindelijk kwam men tot het recept voor dé perfecte Italiaanse espresso: de koffiebonen moeten vlak voor het zetten worden gemalen tot er 6 à 7 gram fijngemalen koffie is. Daar wordt 30 seconden lang ongeveer 30 milliliter water met de exacte temperatuur van 88°C doorheen geperst, onder een druk van 9 bar.

De eerste apparaten waarmee je snel en op het ogenblik zelf zo’n lekkere espresso kon zetten werden pas aan het begin van de twintigste eeuw ontwikkeld. De Turijner Angelo Moriondo (1851-1914) was de eerste die hiervoor een brevet kreeg. Zijn apparaat werkte echter op stoom en het grote nadeel daarvan was dat de temperatuur te hoog was voor een echt lekker kopje koffie. De Milanees Achille Gaggia (1875-1953) bedacht daarom in de jaren dertig van de twintigste eeuw een systeem om water op de juiste temperatuur door de koffie heen te persen. In eerste instantie gebeurde dat nog met de hand, door middel van een hefboom en een zuiger, maar door het systeem verder te ontwikkelen en te automatiseren ontstonden uiteindelijk de glimmende bakbeesten die we nu kennen. De tijd van grote potten koffie die maar korte tijd echt lekker is, was voorgoed voorbij.

Het grote voordeel van de espressomachine is dat de koffie gezet kan worden zodra de klant erom vraagt, zodra hij de wens voor een koffie uitdrukt – espresso is het voltooid deelwoord van het Italiaanse werkwoord esprimere, wat ‘uitdrukken’, ‘kenbaar maken’ betekent.

De Italianen gebruiken het woord espresso zelf niet, ze noemen zo’n koffie gewoon caffè. Zeggen ze. Maar een Italiaan zou geen Italiaan zijn als hij daar niet z’n eigen draai aan zou geven. De een wil met veel melk (caffellatte), de ander met een beetje, de een wil met warme melk, de ander met koude (respectievelijk macchiato caldo en macchiato freddo), of met een beetje melkschuim (schiumato), met melk en melkschuim (cappuccino), gecorrigeerd met wat alcohol erin of in een glaasje ernaast (corretto). En voor wie wat meer koffie wil kan die eventueel aanlengen met water (americano) of langer laten doorlopen (lungo).

Er zijn zelfs Italianen die ook een voorkeur voor een kopje hebben. Groot, klein, van glas of porselein. Elk type is van invloed op de temperatuur van de koffie. Ikzelf drink mijn espresso graag met een beetje melk, in een porseleinen kopje met dikke rand. Een zwarte espresso – of zoals de Italianen zeggen: amaro – vind ik te bitter. Vroeger deed ik er nog weleens wat suiker in, maar daar ben ik mee gestopt.

Wat ik zo mooi vind aan de Italiaanse koffiecultuur, is dat het mensen bij elkaar brengt. ‘Prendiamo un caffè?’ is geen uitnodiging voor een koffie, het is een uitnodiging tot een gesprek, tot een moment van samenzijn. Niet alleen in de bar, maar ook bij de Italianen thuis. Een koffiepotje op het vuur is genoeg om een hele kamer te vullen, schrijft Erri de Luca in zijn boek Tre cavalli: ‘Het huis kraakt op dat uur, steen, hout, gegeeuw. Maar dan verstomt het bij de geur van koffie.’

Het is een huiselijke geur, een vertrouwde geur. Wanneer het koffiepotje pruttelt op het vuur, ruik je dat er een moment van rust ophanden is, van gezelligheid – waar Italianen dan weer geen woord voor hebben. Koffiedrinken is een gewoonte, een cultuur, beaamt ook Michele. De momenten waarop Italianen koffiedrinken bepalen het ritme van de dag: het ontbijt (veelal een cappuccino), de koffiepauzes, na de lunch en soms na het avondeten.

Koffiedrinken was lange tijd vooral iets wat buiten de deur gebeurde, vertelt Michele. Maar in 1933 bedacht Alfonso Bialetti een manier om ook thuis een kopje koffie te kunnen zetten dat in de buurt kwam van de koffiebar-espresso’s. Bialetti had een bedrijf in aluminiumproducten, die hij zelf ontwierp en produceerde. Op een dag keek hij nog eens goed naar de ‘wasmachine’ waarmee de vrouwen in die tijd de was deden: een soort pan waarin water aan de kook werd gebracht dat vervolgens door een buis omhoog werd gedrukt en op de was terechtkwam. Dat bracht hem op het idee van een koffiepotje. Hij ontwierp een waterreservoir met een geperforeerd bakje voor de koffie; wanneer het water aan de kook wordt gebracht, drukt het zich omhoog door de koffie en wordt het in het bovenste deel opgevangen.

Bialetti noemde het potje Moka Express, omdat de meeste en de beste koffie werd geproduceerd in de stad Mokha in Jemen. Het unieke ontwerp – de achthoekige vorm met bakelieten handvat is door de jaren heen onveranderd gebleven – maakte dat het potje er ook nog eens mooi uitzag. Het is hét ultieme voorbeeld van Italiaans design: simpel en elegant. Een karikaturale tekening van Alfonso’s zoon Renato, zijn opvolger, werd later handig ingezet als marketingicoon. Het typische mannetje met de snor maakte van het merk Bialetti het gezicht van de thuisespresso.

Deze moka ontbreekt in geen enkel Italiaans huishouden. Bij ons thuis wordt de koffie steevast gezet met een moka en ons koffiepotje gaat – samen met een pot pindakaas voor de kinderen – mee op elke vakantie, omdat het buiten Italië nogal eens afwezig is. Behalve dan in New York, waar het een eervolle plek heeft in het Museum of Modern Art.

‘Maar koffie uit de moka is geen espresso,’ zegt Michele stellig. ‘Voor een echte espresso heb je versgemalen koffie nodig. En de juiste druk.’ Plus iemand die jouw uitgesproken vraag naar koffie vertaalt naar een klein kopje bitter genot. Dus dan kom je toch weer in de koffiebar op de hoek uit.

2

De krantentempel verdwijnt

Milaan

I giornali non sono fatti per

diffondere ma per coprire le notizie.

Kranten worden niet gedrukt om

nieuws te verspreiden, maar om het

te verhullen.

– Umberto Eco (o.a. schrijver,

semioticus, filosoof)

Een van de poëtische beelden die ik bij Italië heb, is dat van de Italiaan die naar de dichtstbijzijnde kiosk gaat om zijn krantje te kopen. Om zich op de hoogte te stellen van de laatste politieke ontwikkelingen of de uitkomst van het slagveld dat zich op zondag in de verschillende voetbalstadions heeft afgespeeld. Hij werpt een snelle blik op de civetta (of locandina), dat typische uitklapbord met daarop de belangrijkste krantenkoppen, die de aandacht van voorbijsnellende passanten moeten trekken. Wellicht koopt hij ook meteen een weekblad. L’Espresso voor politieke en culturele diepgang of La Settimana Enigmistica als hij een puzzelaar is.

Met het kleingeld in zijn hand zoekt hij de krantenverkoper, die verstopt zit tussen de lonkende roddelbladen, glimmende reismagazines en dvd’s over de Tweede Wereldoorlog. Daarna vervolgt hij zijn weg naar de koffiebar, waar hij een praatje maakt met de barista, alvast de krantenkoppen scant en zijn eerste espresso drinkt.

De krantenkiosk is een onmisbaar decorstuk in het Italiaanse straatbeeld. De verkoophuisjes zijn een referentiepunt in de chaos van de grote stad. Het is een heilige plek waar de krant het ochtendgebed symboliseert. Niet voor niets heet het een edicola: een woord dat afstamt van het Latijnse aedicula, dat tempeltje betekent. Sommige kiosken lijken met hun achthoekige vorm en puntdak namelijk echt op een kapelletje. De inrichting is geheel aan de krantenverkoper, die in de meeste gevallen de eigenaar is van het gebouwtje. Voor dag en dauw betreedt hij zijn tempel en wacht tot de eerste klanten op weg naar hun werk langskomen voor hun dagelijkse portie nieuws.

Mijn Italiaanse man Andrea vertelde me dat toen hij klein was, hij graag krantenverkopertje speelde. Hij verzamelde de kranten en tijdschriften van zijn ouders en stalde ze uit, zodat zijn oudere broer ze bij hem kon kopen. Krantenverkoper was in die tijd nog een belangrijk beroep, hij was degene die de Italianen van hun informatie voorzag.

In het digitale tijdperk houden veel krantenverkopers echter moeilijk het hoofd boven water, en het is jammer dat dit markante verschijnsel daarmee langzaam uit het Italiaanse straatbeeld verdwijnt. Nog even en het is iets van vroeger.

Ik weet dat er op het Piazza Duomo in Milaan een kiosk zit die al bijna zeventig jaar kranig standhoudt. Ik besluit daar eens te gaan polsen hoe diep de krantenkiosk nog in het Italiaanse leven geworteld is.

Het duurt even voor ik het stalletje vind. Er staan drie van zulke kraampjes langs het belangrijkste plein van Milaan en ze vallen bijna niet op; ze worden aan het zicht onttrokken door de vele toeristen die voor ’s werelds meest indrukwekkende domkerk hiernaartoe zijn gekomen. In de hokjes worden zo veel snuisterijen verkocht dat het net souvenirwinkels lijken. De uitgestalde voetbalshirts van Milan en Inter leiden de aandacht af van de kranten.

Ik probeer het bij een achthoekig gebouwtje aan de zuidkant van het plein, dat het meest op een tempeltje lijkt. Boven de ingang staat I LOVE ITALY SOUVENIRS, maar als je goed kijkt, zie je daaronder nog de oude naamplaat edicola hangen. Treurig op de tweede rang, alsof het bord zich schaamt dat het er nog is. Verlegen stap ik naar binnen.

‘Dit is geen krantenkiosk, maar een bazaar,’ bromt de besnorde oude man aan wie ik vraag of ik in de oudste krantenkiosk van Milaan ben. Hij groet de eigenaar, die achter de kassa zit, en gaat er snel vandoor. Meneer Labò, die de krantenbazaar beheert en bezit, wuift de grap van zijn vriend lachend weg. Zijn grijze haar zit in een jeugdige kuif, en zijn blik is ondanks zijn leeftijd jong en vrolijk. Hij verkoopt nog wel kranten, zegt hij, maar het is duidelijk dat er vooral sleutelhangers, kalenders en koelkastmagneten over de toonbank gaan.

Labò laat me plaatsnemen op een kruk in een hoekje van de krappe ruimte. Hij wil maar wat graag over zijn werk praten. ‘Want we hebben nogal wat problemen,’ kondigt hij aan. Die beginnen al bij de uitgeverijen. Kranten worden in Italië gesubsidieerd door de staat. Niet per verkochte krant, maar op basis van de oplage. Dus drukken de meeste kranten meer exemplaren dan ze verkopen. De kranten die niet bij de kiosk terechtkomen, worden gewoon weggegooid. Of gratis weggegeven. Hij pakt la Repubblica erbij.

‘Kijk, hier staat het. Een oplage van 216.000. En hier, de Corriere della Sera, 283.000! In Italië zijn zo’n 25.000 kiosken, dus omgerekend zou ik er dan elf moeten krijgen om te verkopen. Zie je, hier liggen er vier en ik heb er nog geen een verkocht.’ En dat terwijl de ochtend er al bijna op zit.

In Italië worden zo’n zestig verschillende kranten uitgegeven, sommige met een eigen politieke kleur of regionale inslag. Zo is il manifesto een linkse en il Giornale als onderdeel van het Berlusconi-imperium een rechtse krant. De Genuese krant Il Secolo XIX wordt weliswaar op nationaal terrein verspreid, maar verslaat toch vooral nieuws uit Ligurië.

Er is één krant die in alle lagen van de Italiaanse bevolking wordt gelezen, ongeacht politieke achtergrond of woonplaats: La Gazzetta dello Sport, een krant die helemaal is gewijd aan sport – al neemt voetbal het leeuwendeel voor zijn rekening. Sinds 1899 verschijnt dit nieuwsblad op het kenmerkende roze papier. Veel sportkranten kwamen in die tijd uit op gekleurd papier, dat goedkoper was dan ontkleurd papier. La Gazzetta dello Sport was oorspronkelijk groen, en toen op een dag het papier op was, stapten ze over op roze. En zo is het gebleven.

‘Maar tegenwoordig lezen mensen bijna geen kranten meer,’ zegt meneer Labò bedrukt. ‘En als ze al een krant openslaan, lezen ze alleen de koppen.’ Schoorvoetend geef ik toe dat ik ook zo’n koppensneller ben. Ik kom er gewoonweg niet aan toe om rustig de krant te lezen.

Het kopen van een krantje is in Italië een ritueel op zich, een goed excuus voor een wandeling, een praatje. Bijna niemand laat de krant thuisbezorgen. Dat heeft volgens meneer Labò vooral een logistieke reden. Veel Italianen wonen in appartementsgebouwen met gemeenschappelijke voordeur, een rijtje brievenbussen in de gedeelde hal en een portier of conciërge die onder andere de ingang bewaakt en het trappenhuis schoonmaakt. Maar de werkdag van de portier begint meestal later dan die van de krantenjongen, zodat die laatste niet bij de brievenbussen kan.

‘Soms kregen die krantenjongens dan een sleutel, maar toen werd er gek genoeg ineens overal ingebroken,’ zegt meneer Labò hoofdschuddend. ‘Bovendien zijn de brievenbussen vaak heel klein, dus als de krant er dan niet in past, wordt die er gewoon bovenop gelegd en dan neemt de buurman hem mee.’ Italianen staan niet echt bekend om hun grote vertrouwen in alles wat buiten de eigen kring valt, dus dat abonnement laten ze dan maar zitten.

Tegenwoordig zijn het vooral de oudere Italianen die nog een krantje komen kopen, vertelt meneer Labò. Mijn schoonvader Gianni is zo’n Italiaan. Zelfs als hij bij ons in Nederland is, koopt hij op het station altijd de Corriere della Sera. Hij leest hem al dertig jaar. Aan de ene kant vanwege de grote journalistieke namen die ervoor schrijven, aan de andere kant vanwege de objectiviteit en onafhankelijkheid die de krant verkondigt. De slogan van de krant is dan ook La libertà delle idee, Vrijheid van ideeën.

Zijn zoon Andrea leest la Repubblica, de grootste concurrent en een van oorsprong linkse krant. Ook een goede krant, vindt mijn schoonvader, maar vroeger was die nogal partijdig en het gedachtegoed stond lijnrecht tegenover zijn ideeën.

Andrea – en velen met hem – leest de krant online, want hij heeft geen tijd om elke dag de Italiaanse krant te gaan kopen. Hij vindt dat la Repubblica een fijne overzichtelijke site heeft die snel wordt bijgewerkt. Nieuws wordt daarmee toegankelijker, maar het heeft er ook voor gezorgd dat men gewend is geraakt aan gratis nieuws.

‘Vijfentwintig jaar geleden haalde je je informatie alleen uit de krant, nu zit iedereen op social media,’ zucht Labò. De eerste online kranten stammen al uit de jaren negentig, met in Italië L’Unione Sarda en l’Unità als koplopers. In het begin werden de berichten uit de papieren versie gewoon op het internet gezet, maar later kwamen daar extra artikelen en het meest actuele nieuws bij.

Gelaten vertelt meneer Labò dat hij van de krantenverkoop alleen niet meer kan leven. De krantenverkoper rekent het voor me uit: ‘Per verkochte krant krijg ik 28 cent. Als ik er vijftig verkoop, heb ik 14 euro verdiend.’ Zoveel kranten verkoopt hij, als hij geluk heeft, in een hele week. Vroeger was de kiosk een exclusief verkooppunt van kranten en tijdschriften, maar sinds de overheid aan het begin van de eeuw de verkoop van kranten heeft geliberaliseerd, worden dagbladen ook in supermarkten en boekwinkels verkocht.

‘Boekhandel Mondadori hier aan de overkant verkoopt ook kranten, terwijl dat mijn taak is,’ zegt Labò geërgerd. Goed, wat hij niet verkoopt mag hij teruggeven, maar daar krijgt hij slechts een habbekrats voor.

Een bijkomend probleem is dat een krantenkiosk bij wet twaalf uur per dag open moet zijn. Dat zijn een hoop uren voor weinig opbrengsten. ‘Vroeger kwamen de eerste klanten al om zes uur. Dat waren vooral arbeiders uit de fabriek die naar hun werk gingen. Nu komen de klanten pas om kwart over zeven.’

De ochtenduren gebruikt meneer Labò om zijn koopwaar in ontvangst te nemen. De kranten wordt gebracht door loopjongens die voor distributeurs werken, die op hun beurt weer door uitgeverijen worden ingehuurd. Er zijn te veel schakels en er is te veel gesjoemel, zucht Labò.

Gelukkig hebben krantenverkopers hun eigen federatie, die hun belangen behartigt, de Federazione Nazionale Giornalai, een vakbond die ervoor zorgt dat, ook in deze tijden van versnelde veranderingen, het beroep van krantenverkoper wordt beschermd. Labò’s vader stond aan de wieg van de eerste brancheorganisatie die het beroep van krantenverkoper bescherming moest bieden, vertelt hij. ‘Mijn vader was een echte partizaan, hij hield niet van onrecht.’

Dat de krantenkiosk door heel Italië zijn functie verliest, is een onvermijdelijk gevolg van de technologie en een veranderende wereld. In Milaan waren vroeger zo’n duizend kiosken, dat zijn er nu nog zo’n vierhonderdvijftig, weet Labò me te vertellen. De krantenkiosk verdwijnt dus langzaamaan als instituut op het gebied van informatieverschaffing. En hoewel de meeste krantenverkopers iets anders zijn gaan doen, blijven de hokjes op hun plek. De gebouwtjes staan er vaak verloren bij, met hun rolluiken gesloten voor een eeuwigdurende winterslaap. Wachtend op een eventuele nieuwe bestemming – in Perugia is Edicola 518 bijvoorbeeld omgetoverd tot een cultureel centrum – of een nieuwe eigenaar. Soms wordt de kiosk overgenomen door een buitenlander. Italianen willen geen lange dagen maken voor een hongerloontje, maar immigranten zijn vaak allang blij dat ze werk hebben, verklaart Labò. In Milaan zijn het vooral Peruanen die het stokje overnemen.

Om nog enigszins wat geld in het laatje te brengen is de krantenkiosk dus langzaam in een toko veranderd. ‘Een krantenkiosk die alleen kranten verkoopt bestaat niet meer. We moeten nu andere manieren bedenken om geld te verdienen,’ zegt Labò schouderophalend. Vol weemoed kijkt hij naar de uitgestalde dagbladen. ‘Misschien kunnen wij kioskhouders op een dag wel kranten drukken. Dan vertellen de klanten welke artikelen ze willen lezen en dan maken we een gepersonaliseerde krant. Maar dat is toekomstmuziek,’ zegt hij met een gelaten glimlach. ‘Er gaat nog altijd veel geld om in de krantenwereld en zolang er via subsidies van de overheid geld wordt verdiend, zullen de grote uitgeverijen hun kranten blijven drukken.’

Ondanks alle problemen heeft hij nooit iets anders willen doen. De kiosk van meneer Labò is een van de oudste van Italië en daar is hij trots op. ‘Kom eens mee.’ Hij zet mijn tas achter de toonbank en gebaart me mee naar buiten te komen. Hij wijst naar zijn etalage. De gemeente Milaan heeft zijn zaak uitgeroepen tot bottega storica. ‘Sinds 1951’ staat er op het ronde plakkaat dat daarvan het bewijs is.

‘Mijn vader was een oorlogsinvalide,’ vertelt Labò. ‘Elke dag ging hij met een kampeertafel en een koffer vol kranten naar het Piazza Duomo, samen met mijn moeder, want zelf kon hij niet veel. Later kreeg hij zijn eerste kiosk, die niet veel groter was dan een telefooncel. Vervolgens een nog grotere en uiteindelijk deze.’

Na de Tweede Wereldoorlog schoten de krantenkiosken als paddenstoelen uit de grond. Het land moest opnieuw worden opgebouwd en het verspreiden van informatie was daarbij van essentieel belang. Dus werden er op strategische plaatsen, daar waar veel mensen langskwamen, krantenverkooppunten neergezet. Om kranten te verkopen had je een licentie nodig, die werd vooral aan oorlogsveteranen verstrekt.

‘Krantenverkoper was echt het werk voor armoedzaaiers,’ zegt meneer Labò droog. ‘Voor mensen die helemaal niets konden.’

De zaak is al die tijd eigendom gebleven van de familie Labò, een van de voorwaarden om tot historische handelszaak te worden uitgeroepen. De kraampjes aan de overkant van het plein hebben dat privilege niet. Veel heeft meneer Labò niet aan die eervolle vermelding, de gemeente trekt er bijvoorbeeld geen subsidie voor uit. Maar het zorgt ervoor dat hij blijft waar hij is.

Ondertussen is het een gezellig komen en gaan van mensen. Labò verkoopt een handjevol souvenirs en een kaartje voor de hop on hop off bus. Voor metrokaartjes stuurt hij de klanten naar de tabakswinkel. Meneer Labò is een Milanees in hart en nieren, hij kent de stad op zijn duimpje en voorziet elke toerist vriendelijk van informatie. Zijn kiosk lijkt wel het plaatselijke vvv-kantoor.

Dan verschijnt er een man in de deuropening. Hij heeft zijn telefoon in de hand en oordopjes in zijn oren. ‘Via dei Medici?’ vraagt hij gebiedend. ‘Dat weet ik niet,’ zegt meneer Labò met zijn sterk Milanese tongval. Ik kan een glimlach niet onderdrukken. Hij zucht: ‘Wat is er gebeurd met de goede manieren? Er kan geen goedemorgen meer vanaf.’ We praten nog wat na. Meneer Labò mag bijna met pensioen, maar zijn kinderen zullen – ondanks alles – de zaak overnemen.

Dan wordt het tijd voor mij om te gaan. Even heb ik me, net als Andrea vroeger, een krantenverkoper gewaand. Maar in de twee uur tijd die ik bij meneer Labò heb doorgebracht, heb ik niet één krant verkocht.