DUITSE PASSANTEN

Lo van Driel

Duitse passanten

Op reis door de geschiedenis van Duitsland en Europa

WERELDBILBIOTHEEK · AMSTERDAM

De uitgeverij is er niet in geslaagd de rechthebbende van het omslagbeeld te contacteren. Degene die meent rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met de uitgeverij.

© 2021 Lo van Driel

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Bureau Beck

Omslagbeeld © Melody Price

Foto auteur © Mechteld Jansen

NUR 320

ISBN 978 90 284 5192 6

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021, met
ISBN 978 90 284 5191 9

Inhoud

1 Reisbericht

2 Lichtenberg naar Engeland

3 Goethe op de Gotthard

4 Herder naar Italië

5 Turner in het Rijndal

6 Meyerbeer in Parijs

7 Detmold uit en thuis

8 Koekkoek in het Ahrdal

9 Aan het front in Frankrijk

10 Notenspoor in Leipzig

11 Russen in het Zwarte Woud

12 Een Duitser uit Basel

13 Noorderlingen in Berlijn

14 Kunstenaars ten strijde

15 Journalist op de Balkan

16 Anhalter Bahnhof

17 Ontaard in Amsterdam

18 Een geroepene uit het noorden

19 In ballingschap in het paradijs

20 Voor het slot naar Zweden

21 Bijzondere dagen in Rome

22 Duitse schrijvers in Nederland

23 Een excursie naar Parijs

24 Een literaire bijeenkomst in Weimar

25 Op doorreis vanuit Mechelen

26 De grote trek

27 Hürtgenwald – entering Germany

28 De verschrikkelijke taal

29 Naar Argentinië

30 Een dwangarbeider keert naar huis

31 Stangl, Klee en de kerken

32 Een man komt naar Duitsland

33 Ontheemd in Californië

34 Naar Jeruzalem

35 Een urn op de thuisreis

Nawoord

Literatuur

Register

1

Reisbericht

In de vroege zomer van 1769 vertrok uit Riga een jonge Duitse geleerde voor een reis naar Frankrijk. Voor de reiziger in kwestie, Johann Gottfried Herder, was het een ontsnapping, een vlucht in de hoop op een ander leven in een nieuwe omgeving. Door het slechte weer moest de tocht over de Baltische Zee even uitgesteld worden. Daarna volgde de zeereis de kust van Letland, Litouwen en Polen naar Kopenhagen. Hier was Herder graag een tijd gebleven, maar hij liet zich overreden mee te varen naar Frankrijk. Op 15 juli legde het schip in Nantes aan. Herder bleef er vier maanden.

Vervolgens ging hij naar Parijs, dat hij maar provinciaals vond. In Parijs, aldus Herder, gaat het om goût., maar goede smaak is een oppervlakkig idee van wat schoonheid is en pracht en praal geeft alleen maar een illusie van schoonheid. Eind december 1769 vertrok hij uit Parijs via Brussel naar Antwerpen. Tijdens de vaartocht van Antwerpen naar Amsterdam leed hij ’s nachts schipbreuk. Het stuurloze scheepje liep aan de grond en pas ’s morgens kwam er hulp opdagen. Herder vervolgde zijn reis over land naar Amsterdam. In februari 1770 eindigde hij zijn tocht in Hamburg, waarna hij naar Eutin ten noorden van Lübeck vertrok, om zijn nieuwe broodheer te ontmoeten. Later kreeg Herder een aanstelling als hofprediker in Bückeberg, nog later in Weimar. Vanuit Weimar maakte hij nog een reis naar Italië. Al dat reizen, al die indrukken, al die gesprekken vormden Herders denken, van zijn opvattingen over esthetiek tot zijn uitvinding van de Volksgeist, het unieke wezen van een volk dat zich in het bijzonder in de taal zou openbaren. Dat Volksgeist-idee had een geweldige uitwerking op de Duitse cultuur.

Herder was met zijn reislust niet uniek. Duitse dichters, schrijvers, filosofen, componisten en schilders trokken vanaf het einde van de achttiende eeuw naar het buitenland. Lenz, Goethe, Lessing, Schiller, Kleist, Heine en minder bekenden als Georg Herwegh (1817-1875) en diens vrouw Emma Siegmund, wier leven als een roman leest. Hun huwelijksreis ging naar Italië, maar vanaf september 1843 woonden ze in Parijs. Hun buren waren Karl Marx en zijn vrouw. In Parijs vormde Herwegh een Duits legertje van gevluchte revolutionairen, klaar om de Rijn over te steken. Voortaan zou Emma Siegmund Herweghs generaal zijn.

Toen in maart 1848 in Duitsland de revolutie uitbrak, reisde zij als spion en afgezant naar Baden-Württemberg en toen de militaire onderneming mislukte, gaf Emma leiding aan de vlucht naar Zwitserland. Van 1851 tot 1866 leefde het paar in Zürich. Na de dood van Herwegh, van wie ze bij tijd en wijle gescheiden leefde, woonde ze in Parijs, in miese omstandigheden. In zijn dagboek noteerde de schrijver Frank Wedekind vele intrigerende bezoeken aan haar. Emma Herwegh overleed in 1904.

Wat zochten al die Duitsers in het buitenland? Was het Wanderlust en Fernweh of die vermaledijde Volksgeist? Hoe het ook zij, in dit boek heb ik verhalen verzameld waarin gereisd wordt naar, door of uit Duitsland. Van de romantiek, de Sturm und Drang tot en met de Nachkriegszeit. Duitsers, vooral schrijvers, schilders, musici, gaan op pad en komen soms weer terug of sterven zonder Heimat. Sommigen willen van een Duits dorp naar een stad, anderen proberen tevergeefs weg te komen of worden door het land getransporteerd. Een enkele buitenlander bezoekt Duitsland. In een verhaal zijn hele volksstammen op weg. Samen vormen de stukken een fragmentarische reis door de Duitse geschiedenis.

Wie Duitsland bereist, weet waar hij uiteindelijk terechtkomt. In Berlin… Endstation (2006) laat Edgar Hilsenrath twee joden in Amerika praten over een reis naar Duitsland. Het gesprek gaat over het Holocaustmonument in Berlijn. ‘Ein schlechter Witz’, zegt de een. ‘Wozu brauchen die Deutschen ein Mahnmal? Ganz Deutschland ist ein Holocaust-Mahnmal.’

2

Lichtenberg naar Engeland

Georg Christoph Lichtenberg was 28 jaar en docent natuurkunde toen hij op 25 maart 1770 vertrok uit Göttingen voor zijn eerste reis naar Londen. Hij was in Ober-Ramstadt bij Darmstadt geboren als jongste zoon in een kinderrijk domineesgezin. Lichamelijk zag het jongetje er niet best uit: rachitis met een botvergroeiing in de ruggengraat, de zogeheten Engelse ziekte. Het was een voorteken. Een klein mannetje werd hij, met een bochel en verhoudingsgewijs een te groot hoofd. Sterrenkunde, natuurkunde en wiskunde waren zijn lievelingsvakken lang voordat hij zich aan de universiteit van Göttingen als beursstudent inschreef. Hij viel op, in verschillende opzichten.

Die universiteit van Göttingen was nog betrekkelijk nieuw toen de jonge Lichtenberg er arriveerde, maar al een centrum van de Verlichting, van de Aufklärung die de moderne wetenschap en filosofie aan de samenleving zou schenken. De universiteit was gesticht door de Engelse koning George II, die tevens keurvorst Georg August van Hannover was. De Georgia Augusta, zoals de Alma Mater heette, was modern opgezet en bood voor onderzoek goede mogelijkheden.

Lichtenberg was in 1770 bijzonder hoogleraar, vijf jaar later ordinarius in zijn lievelingsvakken met bijzondere aandacht voor de experimentele natuurkunde. Veel professoren hadden als bijverdienste de begeleiding van studenten. Zo ook Lichtenberg, die al vóór zijn eerste reis de zorg voor studenten uit Engeland had. Door de koninklijke banden was er in Göttingen trouwens veel belangstelling voor het land van Shakespeare en Newton. Lichtenberg had bij zijn studie colleges Engels gevolgd. Hij sprak de taal perfect.

Over Lichtenberg las ik voor het eerst in 1964 in Hermans’ Sadistisch universum in zijn stuk over Wittgenstein. Lichtenberg bleek een fascinerende man, een schrijver van prikkelende aforismen en mooie brieven. Als schrijver werd Lichtenberg pas na zijn dood beroemd. Dat vond hij niet vernederend, omdat volgens hem verachting meer waard was dan beroemdheid: ‘Terwijl men over geheime zonden in het publiek schrijft’, noteerde hij in zijn notitieboek, zijn Sudelbuch, ‘heb ik me voorgenomen over publieke zonden heimelijk te schrijven.’ In Göttingen vond Lichtenberg het een duffe boel. Daar rijmde het ene gezicht op het andere. De korte reizen naar Hannover en Osnabrück, die hij in opdracht van de regering maakte, verlosten hem tijdelijk uit de benauwde atmosfeer. Hij reisde met de diligence, ontmoette in Bückeberg de hofprediker Herder, met wie hij lange gesprekken voerde, en verbleef een tijd in Osnabrück om er astronomische waarnemingen te doen.

Zelfportret

‘Zijn lichaam is van dien aard dat ook een slechte tekenaar het in het donker beter zou tekenen, en was hij bij machte het te veranderen, dan zou hij sommige delen ervan minder reliëf geven’, schreef Lichtenberg over zichzelf. ‘Zijn gezondheid is niet best, maar hij heeft het talent om gezonde dagen optimaal te benutten. Zijn verbeeldingskracht laat hem nooit in de steek. Hij staat bijvoorbeeld voor het raam, het hoofd op de handen gesteund, zodat een voorbijganger alleen maar een melancholieke man ziet die het hoofd laat hangen; maar ondertussen bekent hij zichzelf dat hij zich weer te buiten is gegaan aan genot.’ Hij heeft slechts weinig vrienden, maar door zijn vriendelijkheid denken veel mensen dat hij hun vriend is, en hij helpt hen naar vermogen, niet uit de aandrang, maar uit eerzucht en mensenliefde. Hij heeft maar een of twee keer liefgehad, de ene keer niet ongelukkig, de andere gelukkig. Alleen door monterheid en luchthartigheid wist hij een gouden hart voor zich te winnen, welke eigenschappen hij nu vaak verwaarloost. Over de godsdienst heeft hij al als knaap heel vrij gedacht, ook al heeft hij er nooit een eer in gesteld een vrijgeest te zijn, noch alles blindelings te geloven. Hij weet niet wat hij meer haat, jonge officieren of jonge predikanten. Voor officiële bijeenkomsten zijn z’n lichaam en z’n kleren zelden geschikt. Lezen en schrijven zijn voor hem even noodzakelijk als eten en drinken; hij hoopt dat het hem nooit aan boeken zal ontbreken. Aan de dood denkt hij heel vaak en nooit met afschuw, en hij zou willen dat hij aan alles met zo veel gelatenheid zou kunnen denken. Aldus een verkorte versie van Lichtenbergs zelfportret in de vertaling van Hans Driessen in Trouw (8 juni 2002).

Het geschreven portret is vol zelfspot, maar hij leed zeker onder zijn uiterlijk. Zo had hij zich aangeleerd om tijdens zijn colleges op het bord te schrijven zonder met zijn rug naar zijn luisteraars te staan.

Naar Engeland

Lichtenberg vond Londen overweldigend. Al tijdens een reis naar Hamburg had hij geschreven over het anonieme karakter van een grote stad. Hij berekende dat elke seconde iemand langs zijn logement liep, ‘3660 mensen in een uur dus, met allerlei gezichten, gedaanten en bedoelingen’. Deze indrukken verbleekten bij het drukke verkeer in de city.

Op de eerste reis naar Engeland begeleidde Lichtenberg een paar Engelse studenten. Met twee bedienden ging hij vanuit Göttingen per zogenoemde extrapost, de bijzondere postkoets. In Nederland namen ze de trekschuit naar Hellevoetsluis, waar de Engelse pakketboot wachtte. Het gezelschap logeerde in de beste hotels en op de boot kreeg het de staatscabine. De totale reis duurde vijftien dagen. Er zijn wat dagboekfragmenten: ‘De eerste plaats op Hollands gebied waar wij stopten was Delden, een gewoon Hollands dorp. Hier krijgt men voor het eerst een idee van de Hollandse zindelijkheid en oplichterij. (…) In de herberg waar wij even de reis onderbraken waren drie meisjes die in de twee uren die ik daar doorbracht niets anders uitvoerden dan alles nog schoner te poetsen dan het al was. Maar je ergert je wel als je ziet hoe de mensen als het ware die properheid naar zich toe schrapen; alsmaar aan de schoonmaak, zonder ooit van deze zindelijkheid te profiteren. Door al dat gepoets zijn zij zelf vaak te vies om aan te pakken, ik heb dat dikwijls kunnen constateren. (…) De vreemdeling moet zonder uitzondering elke gewone Hollander als een oplichter behandelen, totdat hij van het tegendeel overtuigd wordt. Vaak is dat niet de schuld van die ene Hollander, maar een gevolg van het feit dat men in Holland eerlijk verdiende winst noemt wat bij alle overige beschaafde volkeren afzetterij en bedrog heet. Een vreemdeling die door Holland reist, zonder minstens zesmaal opgelicht te worden moet zelf wel een gewiekste bedrieger zijn.’ (2 april 1770)

Twee dagen later: ‘Ik ben in de trekschuit van Utrecht naar Den Haag gevaren. Ik vertrok ’s middags om vier uur en kwam de volgende ochtend om zeven uur in Den Haag aan. Ik heb nu pas goed gemerkt wat ál te veel comfort betekent. Het zou prettiger zijn wanneer men tenminste merkte dat men reisde. ’s Nachts om drie uur passeerden wij Leiden. Ik liet mij wekken, en het was een vreemde gewaarwording door zo’n beroemde stad te varen zonder er iets meer van te zien dan de gevels die tegen de heldere hemel afstaken. Ik hoorde een klokkenspel en zo was ik dan in Leiden, Lugduni Batavorum. Den Haag is de plaats waar ik zou willen wonen, als ik het voor het zeggen had.’

Lichtenberg werd in Engeland door de hoogste kringen, ja zelfs door de koning ontvangen. Hij genoot evenzeer van de vrouwen. ‘Ik heb in mijn leven veel mooie vrouwen gezien, maar in tien dagen in Engeland heb ik er meer gezien dan in de rest van mijn leven bij elkaar. (…) Het kamermeisje dat dagelijks mijn haard aanmaakt en mijn bed verwarmt (met een kruik natuurlijk, waarde vriend) komt soms met een zwarte, soms met een witte zijden hoed en met een zwaai de kamer binnen, draagt haar kruik met de gratie waarmee sommige Duitse dames hun parasol dragen, knielt in deze kledij voor mijn bed met zulk een nonchalance dat men zou kunnen menen dat ze alle manieren van zwaaien beheerst, en spreekt daarbij een Engels dat u in uw beste Engelse boeken nauwelijks zult tegenkomen, mijn waarde. Als uw hart tegen een stootje kan, komt u dan hierheen; ik sta er borg voor dat u het Engels beheerst voordat uw bed veertigmaal verwarmd is.’ Lichtenberg had beslist een zogeheten dwalend oog, zoals blijkt uit verschillende aforismen: ‘Haar onderjurk was rood-blauw gestreept en zag eruit of hij van een toneelgordijn was gemaakt. Ik had heel wat voor een plaats op de voorste rij gegeven, maar er werd niet gespeeld.’

Na vier weken keerde Lichtenberg terug, in gezelschap van nieuwe studenten. Opnieuw reisde Lichtenberg door Nederland. Hij ontmoette er enkele geleerden, maar afgezien van hen, vond hij de Nederlanders onverdraaglijk. Ze spraken een vreselijke taal, ‘verhanswurstetes Deutsch, gebrochenes Bauerndeutsch’. Hij noemde ze daarom de kikkers van Europa. De Hollandse steden (Utrecht, Den Haag, Rotterdam) vond hij vorstelijk, maar het mengelmoesje bewoners – daarvoor had hij geen goed woord over.

In de loop van 1773 ontving de kleine filosoof opnieuw een uitnodiging uit Engeland. Hij wilde er niet verschijnen zonder nieuwe publicaties en daarom vertrok hij pas een jaar later. Het was een reis die veertien maanden duurde. Hij was er nog maar net toen hij een vriend schreef dat hij wel tien jaar nodig had om alles te verwerken wat hij zag en hoorde. De industriële vernieuwing kondigde zich aan, wetenschappelijke ontdekkingen gaven richting aan de maatschappelijke ontwikkeling, politiek was het een interessante tijd. Lichtenberg was vaak te gast bij de adel en aan het hof, waardoor hij wetenschappelijk wel een en ander heeft gemist. Daarentegen ging hij voortdurend naar het theater. Tijdens zijn verblijf speelde de Amerikaanse kwestie. Aanvankelijk sympathiseerde Lichtenberg met de opvatting dat de Amerikanen het recht op zelfbeschikking hadden, maar onder invloed van zijn gastheren liet Lichtenberg deze mening varen. Op oudejaarsavond 1775 was hij terug in Göttingen. De jaren daarop verschenen zijn Briefe aus England.

Elke vorm van irrationalisme was Lichtenberg een gruwel, net als de gevoelscultuur zoals die in de Sturm-und-Drang-tijd in de letteren en het piëtisme heerste. Tegen de intuïtie verdedigde hij de ervaring, tegen de openbaring het verstand. Dat neemt niet weg dat ook onder deze Aufklärungsman afschuw voor joden een normale houding was. Zijn biograaf Zitelmann somt er vele op: ‘Behalve mijn eigen kwaadaardige begeerte hebben mij altijd het meest de joden last bezorgd.’ Of deze: ‘Het volk van god heeft nooit voor iets gedeugd, maar is altijd een schandelijk volk geweest.’ En deze: ‘Vilderij, jodenkerkhof en galgen (…) klinkt bijna als Abraham, Izak en Jacob.’ Zeker, er zijn er ook met zelfkritiek: ‘Wij zijn ten slotte niets meer dan een joodse sekte’, desalniettemin was ook deze man niet vrij van antisemitische vooroordelen. Toen hij al 56 jaar was, meende hij nog dat zijn werk niet in het Hebreeuws vertaald mocht worden.

En dan de meisjes

In het voorjaar van 1777 maakte Lichtenberg met drie Engelse studenten een wandeling door Göttingen waarbij ze een jong meisje van dertien ontmoetten dat aardbeien en bloemen verkocht. Lichtenberg nam het meisje met toestemming van haar moeder in huis. De gebochelde dwerg zag dat in het voortreffelijke lichaam een ziel huisde die hij lange tijd had gezocht maar nooit had gevonden. Hij leerde deze Maria Stechard lezen en schrijven en bracht genoeglijke dagen met haar door. ‘’s Morgens lachen we met elkaar en maken gekheid en ’s middags krabben en kijven we. We leven werkelijk als een getrouwd stel’, schreef hij in een van zijn brieven. Zij verzorgde hem en bracht zijn huis op orde. Toen hij overwoog met haar te trouwen, stierf zijn lief. Lichtenberg was ontroostbaar. ‘Dit is de zwartste dag uit mijn leven’, schreef de geleerde man. Hij ontmoette vaker jonge volksmeisjes: ‘Mijn god, wat voor een boerinnetje heb ik zojuist gezien!… Tot mijn ongeluk had ze niets te verkopen dat ik nodig heb, en omgekeerd, wat ik nodig heb verkocht ze niet.’

Toch duurde het niet lang of hij had weer een meisje in huis, de vijftienjarige Margarete Elisabeth Kellner, een ongeletterde dochter van een leerlooier. In 1786 werd hun oudste zoon geboren. Er zouden er nog zeven volgen. Een ‘vergnügte Ehe’ van tien jaar. ‘Het is de hemel zelf’, schreef Lichtenberg een vriend. Margarete was niet op haar mondje gevallen. Verzoeningen werden gevierd aan tafel en in bed. Op de late avond van 5 oktober 1789 trad hij met haar in het huwelijk. Hij wilde haar niet ongetrouwd achterlaten.

Geplaagd door astma en zenuwziekte was hij als 48-jarige al een oud man. Hij werd steeds meer een hypochonder, meende allerlei ziektes bij zichzelf te constateren en vreesde het allerergste. In die jaren hield de natuurkundige zich vooral met gas, lucht en warmte bezig. Het feit dat toen de eerste ballonvaarders opzien baarden was er niet vreemd aan.

Lichtenberg had de gewoonte alles te noteren wat hem de moeite waard scheen. Hij las veel dat leidde tot allerlei invallen. Hij schreef alles door elkaar, familiegebeurtenissen, titels van boeken die hij wilde lezen of kopen, wetenschappelijke aantekeningen, opmerkingen over zijn gezondheid. Het boek noemde hij zijn Sudelbuch (kladboek).

Na zijn terugkeer hield Lichtenberg in Göttingen contact met Engeland. Zo begeleidde hij de drie zonen van koning George die in Göttingen kwamen studeren. Reizen deed hij minder. In 1778 ging hij nog naar Hamburg en bezocht hij het eiland Helgoland. Hij wilde nog een reis naar Italië te maken, waarvoor hem al verlof was toegekend. De reis had hij helemaal uitgestippeld: van Dresden over Praag naar Triëst en Venetië en vervolgens naar Rome en misschien naar Napels of zelfs naar Sicilië. Ook de terugreis zag hij via Genève, Zürich en Basel voor zich. Negen weken had hij zich voorbereid, hij voelde de klassieke grond al onder zijn voeten. In Italië zou hij behalve met kunst, cultuur en landschap zich vooral met de moderne natuurkunde bezighouden. Een bezoek aan Alessandro Volta (1745-1827), die hem bezocht had in Göttingen en met wie hij correspondeerde, stond op de lijst. Het kwam er niet van.

Op 30 mei 1799 stierf Lichtenberg. Bij zijn begrafenis zouden meer dan vijfhonderd studenten de baar gevolgd hebben. En Margarete stond met zes kinderen aan zijn graf.

3

Goethe op de Gotthard

‘Ken je de berg en zijn nauwe, dichtbewolkte gang?’ vroeg Goethe in het gedicht ‘Kennst dus das Land wo die Zitronen blühen’. Italië had de dichter toen nog niet gezien, maar wel was hij in Zwitserland geweest. Hoe vaak eigenlijk en hoe reisde hij precies? Hij nam de Brenner op zijn Italiaanse reis, maar wanneer ging hij over de Splügenpas? Hoeveel keer was hij op de Gotthard? Gelukkig maakte hij goede aantekeningen.

Voor zijn eerste reis naar Zwitserland vertrok de bijna 26-jarige Johann Wolfgang Goethe in mei 1775 uit het ouderlijke huis in Frankfurt aan de Main. Hij was in gezelschap van drie graven, Friedrich en Christian zu Stolberg en Christian von Haugwitz. Hij had een ambtelijke betrekking en was dat voorjaar verloofd met Lili Schönemann. Een toekomst als gehuwde jurist in Frankfurt, met een kring van bekenden en familieleden al te nabij, stond hem tegen. Hij zocht afstand en moest weg, naar de hoge bergen. Een van zijn reisgenoten, Christian Graf zu Stolberg, schreef aan zijn zuster dat ze het geweldig vonden om met Goethe te reizen: ‘Hij is een wilde, onstuimige maar goede vent, spiritueel en flamboyant.’ Ze volgden in grote trekken de Rijn: Darmstadt, Mannheim, Heidelberg, Straatsburg, Freiburg en dan langs de waterval bij Schaffhausen, die grote indruk maakte.

Vervolgens ging het via Konstanz en Winterthur naar Zürich, waar ze een week bleven. De reizigers logeerden in Gasthof zum Schwert. In Zürich voegde Jakob Passavant, schilder en kunsthistoricus, zich bij het viertal. Lopend gingen ze naar het Mariaklooster in Einsiedeln waar de drie graven afscheid namen en terugkeerden. Goethe en Passavant trokken verder. Op 21 juni waren ze bij het Hospiz op de Gotthardpas, waar ze overnachtten. Doel van de reis was Milaan, dat bereikten ze niet. Op 22 juni schreef Goethe in zijn dagboek: ‘Vroeg opgestaan. (…) Aan het voetpad naar Italië gezeten en getekend. Mijn reisgezel kwam vol goede moed erbij, we hebben genoeg geld om naar Milaan te gaan. Een gouden hartje dat ik in mooie uren van Lili kreeg, hing hartverwarmend om mijn hals. Ik pakte het en kuste het en ging zonder een woord te zeggen de weg op die we gekomen waren, terwijl mijn vriend aarzelend volgde.’ Ze gingen dus niet naar Italië maar keerden terug. De gevoelens voor zijn verloofde waren te sterk. In het exemplaar van zijn tragedie Stella dat hij Lili gaf, schreef hij: ‘In het schone dal, op de besneeuwde hoogten/ was steeds jouw beeld dichtbij./ Het zweeft in wolken voor mijn ogen/ en in mijn hart was het beeld nabij.’

Je leest vaak dat Goethe niet naar Italië ging omdat hij de tijd nog niet rijp achtte. De reizen naar de Alpen waren voor hem geen toeristische tripjes. Het hooggebergte leidde tot intensieve reflectie op zijn dichterschap, de kunst en de natuur.

Bijna een maand later was Goethe weer thuis in Frankfurt. Tijdens deze reis maakte hij aantekeningen over poëzie en beeldende kunst. Hij maakte behoorlijk wat tekeningen, onder andere de beroemde schets van het berglandschap met een man die naar Italië kijkt: ‘Scheideblick nach Italien’ schreef hij erbij. Van een huwelijk met Lili Schönemann kwam niets, Goethe verbrak de verloving. Er volgde nog een lichte affaire met Charlotte Buff en in 1775 vertrok Goethe op uitnodiging van de hertog naar Weimar. Hij zou er een intense, platonische relatie met Charlotte von Stein krijgen.

Met de hertog

De tweede reis naar de Alpen ondernam Goethe een paar jaar later, van september 1779 tot half januari 1780. Op deze reis begeleidde hij zijn jonge broodheer, Karel August. De hertog was 22 jaar, Goethe inmiddels 30. Karel August moest levenservaring opdoen en de kennismaking met de bergen en de fysieke uitdaging waren goed voor hem. Toen het kleine reisgezelschap vertrok – behalve Goethe en de hertog maakte een kamerheer er deel van uit en ten minste Goethes knecht – wist in Weimar niemand wat het doel van de reis was, zelfs Goethes geliefde niet. Men dacht dat de hertog naar de Rijn wilde om van het najaar te genieten.

Goethe had zijn moeder geschreven dat ze zouden komen logeren. De dichter had zijn ouders vier jaar niet gezien. Na een paar dagen reisde de groep uit Weimar in zuidelijke richting. Goethe verliet zijn medereizigers in de Elzas om een bezoek te brengen aan de familie Brion, de predikant in Sesenheim, waar hij zo hevig verliefd was geweest op diens dochter Friederike. Op 26 september voegde hij zich weer bij zijn reisgezellen in Straatsburg. Daar had hij een ontmoeting met zijn ex-verloofde Lili, die ondertussen getrouwd was en kort daarvoor moeder was geworden. In Emmendingen (ten noorden van Freiburg) bezocht Goethe ook nog zijn ex-zwager: diens eerste vrouw, Goethes zuster Cornelia, was overleden en zijn zwager was hertrouwd. Over Freiburg ging het gezelschap naar Basel. Daar begon Goethe aan zijn Briefe aus der Schweiz 1779 voor Charlotte von Stein.

Door het ontbreken van gegevens weten we weinig over de reis door het Berner Oberland. Wel weten we dat ze door het Münsterdal naar Biel gingen en vervolgens naar Bern. Goethe schreef daar in een Gasthof aan een vriend dat hij een natuuronderzoeker had bezocht en van hem suggesties had gekregen voor de reis, vooral om bijzondere geologische zaken te vinden. Van Bern reisden de mannen naar Thun. Hier namen ze een boot naar Interlaken om door te reizen naar Lauterbrunnen waar ze de Staubbachwaterval bewonderden. Ze zagen enkele gletsjers en half oktober waren de mannen weer in Bern. Voor de natuurindrukken op deze tocht kwam Goethe woorden tekort. In Bern bleven ze een paar dagen, ze bezochten deze en gene en zagen een aantal bezienswaardigheden. Na vijf dagen vertrokken ze naar Lausanne aan het Meer van Genève.

Goethe stuurde vandaar een reisverslag naar zijn geliefde en zijn moeder. De heren maakten er een paar feestelijke dagen van, maar Goethe voelde zich er niet prettig. Genève was aan het eind van de achttiende eeuw een nare, sombere plek.

Hoewel de tijd van het jaar vanzelfsprekend ongunstig was, trok Goethe met de hertog naar Chamonix om de Mont Blanc te zien en zo mogelijk een eind te beklimmen. Ze hadden ondertussen kennisgemaakt met een geoloog en gletsjerspecialist die hun enige aanwijzingen gaf. Van Chamonix ging het via het Rhônedal naar de Gotthardpas.

De dichter moest tijdens de voettocht naar het Hospiz voortdurend denken aan zijn eerste reis, aan zijn plannen van destijds voor een reis naar Italië en zijn beslissing op de Gotthard om terug te gaan. Ook deze keer was de pas het eindpunt. Met zijn hertog ging hij over dezelfde weg terug als jaren geleden, via Luzern en Zürich. Over Schaffhausen trokken ze naar Stuttgart en vervolgens naar Frankfurt. Op 12 januari 1780 waren ze weer in Weimar. Goethe had voor de tweede keer op de Gotthard gestaan. Aan Charlotte von Stein schreef hij: ‘Voor de tweede keer ben ik nu op deze hoogte en ik zal niet zeggen met welke gedachten. Ook nu trekt me Italië niet. Dat voor de hertog deze reis niet nuttig is, dat het niet goed zou zijn langer van huis te blijven, dat ik U zal weerzien, dat alles doet mijn oog voor de tweede keer van het beloofde afwenden, hoewel ik hopelijk niet zal sterven zonder het te hebben gezien.’

Naar Italië en terug

In september 1786 begon de inmiddels 37-jarige Goethe aan zijn grote reis van bijna twee jaar door Italië. Hij vertrok uit Karlsbad en reisde snel per koets over de Brenner naar Verona om eerst in Venetië zich bewust te zijn van de reis die hem tot een ander mens zou maken. Op de terugreis ging hij door Zwitserland, over de Splügen. Die pas is met zijn ruim tweeduizend meter niet bijzonder hoog, maar zowel aan de Italiaanse als aan de Zwitserse kant moeten in betrekkelijk korte afstand grote hoogteverschillen overbrugd worden. Bovendien gaat de route door kloven, waarvan de Via Mala de bekendste is.

Goethe kwam uit Milaan en ging langs het Comomeer naar Chiavenna. De reiziger verlaat ook vandaag daar het bekoorlijke Italië, vervolgens dringt zich een onvoorstelbaar landschap op. Op de pas is een douanepost, niet veel verder staat het Berghaus Splügenpas. Je hebt dan de beroemde Galerie al achter de rug. Je moet een beetje geluk hebben met het weer, het zicht kan door mist en wolken beperkt worden. Nog noordelijker, maar nog ruim voor Thusis, kom je in de beruchte diepe kloof die als boze weg, Via Mala, bekendstaat. Bij de trappen waarmee je naar de Achter-Rijn kunt afdalen, staan informatieborden met Goethes gestalte. Men maakt er nu selfies achter een Goethepaneel met gat. Goethe zelf deed de reis met de bodedienst die vanaf Konstanz werd onderhouden. Dwars door Liechtenstein ging hij noordwaarts – zonder het noorden komt niemand thuis.

De tocht over de Splügen was gevreesd. Er is een uitspraak van een zestiende-eeuwse koopman uit Basel die liever twee keer over de Gotthard ging dan één keer over de Splügen. Toen de dichter de Splügen passeerde ging het over een armzalig pad, er was nog geen fatsoenlijke weg aangelegd. Die Wanderweg kan men nog steeds nemen. Latere reizigers konden over de Splügen met een met paarden bespannen koets. Zo reed op 10 september 1843 de Engelsman William Turner over de Splügen met de postkoets. Hij logeerde in het bodehuis en maakte er een aquarel. Friedrich Nietzsche ging per koets over de pas in 1872, de Russische anarchist Michail Bakoenin in 1874 en de Baselse historicus Jacob Burckhardt in 1878. Albert Einstein ging in 1901 te voet.

In 1790 reisde Goethe naar Venetië om de hertogin-moeder Anna Amalia (1739-1807) op te halen en haar naar Weimar te begeleiden. Zo goed als zeker reed Goethe van Weimar over de Brenner naar Verona. Hij reisde per koets en bracht enkele dagen in Verona door. In enkele brieven vond hij Italië niet meer zo inspirerend, maar hij schreef er zijn Venetiaanse epigrammen. Vol erotische toespelingen.

Nog een keer

De laatste reis over de Zwitserse Alpen ondernam hij achttien jaar na de vorige, van eind juli tot eind november 1797. In die tussentijd was er veel gebeurd. Goethe had na zijn Italiaanse reis uit 1786-1788 zijn leven opnieuw geordend, had afstand genomen van zijn Lotte. Bij hem woonde Christiane Vulpius. Ze hadden sinds 25 december 1789 een zoon, August. Ondertussen had de Franse Revolutie de Europese wereld veranderd. Goethe zelf had met de dichter Friedrich Schiller een bijzondere band gekregen. Op zijn laatste reis door Zwitserland keek hij naar heel andere zaken. Nauwgezet lette hij nu op grondsoorten, bergkristal, graniet, kwarts en alles wat met botanie en mineralogie had te maken.

Van Weimar reisde Goethe met de Zwitserse schilder Johann Meyer naar de waterval bij Schaffhausen, waar hij een hele dag intensief bleef kijken. Elke beweging, versnelling, nevel en stroom, verandering in lichtval wilde hij waarnemen. In het tweede deel van zijn Faust zou hij deze ervaring verwerken.

Op 3 oktober gingen de mannen vanuit Hospental (bij Andermatt) omhoog en bereikten ze de Gotthardpas. Ook nu ging Goethe niet verder. Hij keerde terug naar zijn vrouw en zijn zoon in Weimar. In brieven aan zijn hertog en vooral aan Schiller heeft hij de betekenis van deze reis voor zijn levensopvatting, zijn visie op de natuur en zijn kunstenaarschap uiteengezet: overal toonde zich de harmonie. Voor wie het wilde zien.

Goethe zag zijn tochten naar het hooggebergte zeker als een prestatie. Daarnaast wilde hij nog iets: vanaf grote hoogte het landschap als een organisch geheel overzien, zoals hij ook graag in mijnschachten afdaalde. Een reis was een vorm van persoonlijke ontplooiing. In de confrontatie met het gebergte nam hij afstand tot de persoonlijke levenssfeer en de dagelijkse routine. Het leidde tot gedachten over de menselijke bestemming en de eigen levensweg, tot reflectie op het kunstenaarschap.

Het begin van het toerisme moest nog decennia wachten tot wegenaanleg en tunnels het reizen met gewone koetsen minder avontuurlijk maakten. Daarna kwam het massatoerisme dat tot heel andere gedachten leidt.

4

Herder naar Italië

Het moet een geweldig moment geweest zijn voor Johann Gottfried Herder toen hij in de derde week van april 1788 een uitnodiging kreeg om min of meer gratis mee te gaan naar Italië. Herder was superintendant van de lutherse kerk in Weimar, opperpredikant en hofprediker, een drukbezet man, met een groot gezin en een matig salaris. Op de dag dat de uitnodiging gedateerd was, was het vier maanden oude zoontje van Johann en Karoline Herder overleden. Hij was vol verdriet en overwoog om naar een kuuroord te gaan, om bij te komen.

De uitnodiging

De uitnodiging voor de 43-jarige Herder om mee te gaan naar Rome kwam van ene Dalberg, een telg uit een adellijk en invloedrijk geslacht uit het Rijnland. Johann Friedrich Hugo von Dalberg (1752-1812), was domheer van Trier, Worms en Speyer. Volgens de familietraditie was hij daarvoor bestemd. Hij had rechten gestuurd en zonder ooit iets aan theologie gedaan te hebben, zonder priesterwijding, nam hij op 22-jarige leeftijd het ambt op zich in het domkapittel van Trier. Zijn grote liefde was echter de muziek, hij componeerde en schreef muziekessays. Hij wordt vaak de kleine Dalberg genoemd: Fritz was een klein mannetje met een bochel. Zijn broer Karl was de machtige aartsbisschop in Mannheim, keurvorst van Mainz, aartskanselier van het Heilige Roomse Rijk, primaat van Duitsland, vorst-primaat van de Rijnbond en groothertog van Frankfurt. De kleine man met de bochel die vol liefde voor de kunst was, had Herder niet zonder reden uitgenodigd. Hij wilde een reisgezel, ja meer dan een.

Toen Herder de uitnodiging kreeg was Goethe nog niet terug van zijn Italiaanse reis. Op zijn Heimreise schreef hij Herder begin juni dat hij vernomen had over diens aanstaande reis. Nog voor Herder vertrok, was Goethe weer thuis in Weimar en kon hij, nog met zijn hoofd in Rome, reisadviezen geven. Zo raadde hij Herder aan niet door de Franse Provence te reizen, zoals Dalberg van plan was, maar over de Gotthard. Ze namen noch de ene noch de andere route.

De reis naar Italië van Herder is tot in details te volgen. Niet omdat hij een sprankelend of literair reisboek schreef, dat kwam er niet van. Voor hem was de reis geen wedergeboorte zoals bij Goethe, zelfs geen onverdeeld genoegen. In het zesde deel van de uitgave van zijn brieven is alles te vinden wat hij aan zijn hertog in Weimar, zijn vrienden en vooral zijn vrouw Karoline schreef. Aan haar kwam alles ongezouten en ongefilterd op papier. Wie er niet genoeg aan heeft, kan zijn geest laven aan een speciale uitgave: Italienische Reise, Briefe und Tagebuchaufzeichnungen, 1788-1789. Dat boek bevat ook alles wat door anderen geschreven werd over Herder en zijn reis naar Rome, dus de brieven van Karoline aan vrienden en kennissen, de brieven van de hertog, van Dalberg, noem maar op.

Een paar dagen na ontvangst van de uitnodiging stelde Herder de hertog op de hoogte. Hij mocht weg. Er was natuurlijk veel te regelen, de reis zou een jaar duren. Herder had graag Goethes reisjournaal meegenomen. Dat bestond toen uiteraard nog maar in handschrift – het zou nog vijftien jaar duren voordat de dichtervorst daar een bewerkte uitgave van publiceerde. Het handschrift met alle aantekeningen kreeg Herder niet mee, het was domme troep volgens Goethe, waar je niets aan had en hij zou onrustig worden als hij het zou meegeven.

In de vroege morgen van 6 augustus vertrok Herder per koets uit Weimar naar Erfurt, zijn eerste tussenstop. Hij reisde samen met zijn knecht. Hij reisde niet incognito en moest, zeker in gezelschap van een edelman in een hooggeplaatst ambt, zijn stand ophouden als hoofd van de kerk in het hertogdom Saksen-Weimar. Van Erfurt ging het over Gotha, Bamberg naar Neurenberg waar hij een week bleef. In Herders brieven aan zijn vrouw komt met betrekking tot Goethe nog een aardig detail voor. Op de heenreis in Neurenberg kwam Herder op een avond thuis en vond daar iemand op hem wachten. De man in kwestie was Christian Vulpius (1762-1827), schrijver en ambtenaar, die via Goethe en Herder probeerde een positie te krijgen, zo mogelijk in Weimar. Op 12 juli 1788 had de zuster van deze Vulpius, Christiane, aan Goethe een verzoekschrift van haar broer overhandigd. Het was deze Christiane die jarenlang Goethes Bettschatz werd en met wie hij in oktober 1806 zou trouwen. Goethe dateerde het begin van zijn ‘huwelijk’ op de dag van hun eerste ontmoeting. Toen Herder over Vulpius schreef aan zijn vrouw wist hij daar nog helemaal niets van.

Vanuit Neurenberg reisde Herder naar Augsburg, waar hij Dalberg ontmoette. Die was in gezelschap van zijn maîtresse Sophia von Seckendorff, geboren Von Kalb (1755-1829), een weduwe. Herder was kennelijk gevraagd mee te gaan als dekmantel op een reis die mevrouw Von Seckendorff zo graag met haar minnaar wilde maken. Zonder Herder zou dat niet goed mogelijk geweest zijn. Dalberg kon gedurende de hele reis geen weerstand bieden aan de wensen van zijn maîtresse. De spanningen liepen hoog op.

Op 27 augustus vertrok het reisgezelschap uit Augsburg en via Innsbruck ging het met de koets over de Brennerpas naar Bozen in Tirol, het huidige Bolzano. Dan volgde Verona, waar ze enkele dagen bleven. Daarna werd de reis in etappes voortgezet, gedeeltelijk per schip, over Mantua, Ferrara, Ravenna naar Ascona. Op 19 september kwamen ze ’s middags in Rome aan.

Vanuit elke plaats waar ze overnachtten schreef Herder zijn vrouw. Als hij vrij van verplichtingen was, werkte Herder. Zo was hij intensief bezig met het bewerken van oude verhandelingen. Zodra er iets af was, stuurde hij dat aan zijn vrouw met het verzoek alles goed te redigeren en te controleren. Ze misten elkaar enorm. In de eerste brieven troostte hij Karoline, die wenend in Weimar achterbleef. Later, in Neurenberg, schreef hij over hun relatie. Hij had van zijn vrouw een brief gekregen vol zelfverwijt dat zij de oorzaak was van hun moeilijke relatie. Kwel je toch niet, schreef hij haar, jij bent mijn grootste geluk op deze aarde en ik ben het niet waard. Jij overtreft mij in alles; wat ik aan goede eigenschappen bezit, heb ik door jou gekregen. Hij voelde zich schuldig aan al die nare dingen die ze doormaakten. Hij noemde zich eigenzinnig, egoïstisch en een onverstand.

Rome

Het eerste wat Herder in Rome deed, was kennissen van Goethe opzoeken. De situatie was echter voor Herder bepaald onplezierig. Hij voelde zich de overbodige derde, aanhangsel van Dalberg en zijn geliefde. Bovendien kostte het verblijf in Rome Herder geld. Volgens de uitnodiging zou Dalberg de reis- en verblijfkosten voor zijn rekening nemen, maar hij zat vaak krap bij kas en dan mocht Herder betalen. In Rome zouden ze volgens plan de klassieke overblijfselen bekijken, de kerken en kunstverzamelingen, maar de maîtresse beschikte anders. Het was elke dag lang wachten voor ze toilet gemaakt had. Bij de bezoeken aan ruïnes en kunstverzamelingen werd ze snel moe, maar bij bezoeken aan belangrijke personen was ze onvermoeibaar. Herder trok zich terug en zocht voor eigen rekening een onderkomen. En die artistieke vrienden uit Goethes leven in Rome vond hij ook maar niets.

Herders brieven uit Italië aan zijn vrouw zijn prachtig. De afstand leidde tot een betere verstandhouding, een nieuw soort verliefdheid leek het soms. Karoline schreef toen hij in Napels was onder meer dat ze een paar voor hem vertaalde gedichten bij haar brief deed. ‘Enkele zijn erg mooi, de zinnelijkste, die jij nu eigenlijk niet nodig hebt, want je bent in het allerzinnelijkste Napels. Ik zou bijna wedden dat je mij deze nacht tussen 8 en 9 ontrouw geweest bent. Ik heb vannacht gedroomd namelijk.’ En verder: ‘… die dromen geven mij vreugde, wat ze ook betekenen. O, mijn innigste, mijn hart en geest zijn dag en nacht bij je. (…) Ook voor het verkwikken van ons leven, van onze levens, is je afwezigheid goed.’ Maar nog geen week later had ze spijt van deze passage, een domme uitlating was het, gooi de brief weg of snij die regels eruit, schreef ze, wrevel, schaamte en verdriet had ze erdoor. Ze kon niet begrijpen hoe ze zich zo had laten gaan.

Herder stelde haar gerust: ‘Maak je niet druk over je dromen, schrijf alles op wat in je leeft. We zijn één van ziel en lichaam. Ik heb je toch geschreven dat ik leef in maagdelijke onthouding en dat waarschijnlijk altijd zal doen. Het is de moeite niet waard en gevaarlijk voor ziel en lichaam, trouwens armoede en gebondenheid is de beste zedenmeester. Overspel en hoererij passen mij niet meer op mijn leeftijd.’ Zo goed als zijn afwezigheid voor zijn huwelijk was, zo slecht was die voor zijn relatie met Goethe. Mijn reis, aldus Herder, heeft mij Goethes egocentrisch leven, waarbij hij innerlijk helemaal niet met anderen meeleeft, beter leren zien. Laat hem maar, hij kan niet anders. En toch deed het Herder pijn.

Anna Amalia

In de zomer van 1788 besloot hertogin-moeder Anna Amalia van Saksen-Weimar eveneens naar Italië te gaan. Goethes brieven en zijn verhalen over Venetië, Napels en Rome, het Italiaanse landschap, de kleuren en het licht hadden hun uitwerking niet gemist. Wat hij had geschreven en verteld over zijn vriendschap in Rome met dichters, musici, geleerden en kunstenaars stimuleerde de hertogin om eveneens te gaan. In oktober arriveerde Anna Amalia in Rome. Dat bood Herder de mogelijkheid om te ontsnappen aan Dalberg en zijn maîtresse. Hij was het zat om ‘appendix’ te zijn. Dalbergs maîtresse noemde hij dat ‘alberne Weib’, dat domme wijf. Nadat hij met Dalberg de zaak financieel had geregeld, sloot hij zich aan bij het gezelschap van Anna Amalia. Nu voelde Herder zich beter, maar gelukkig was hij niet. De hertogin maakte afspraken met leden van het Vaticaan, maar Herder bedankte voor de eer. Herder was ook veel minder onder de indruk van de kunst en evenmin van Rome als centrum van het katholicisme. Herder zag niets in de suggesties voor visites aan vrienden van Goethe die hij van Karoline kreeg. ‘Ik ben Goethe niet’, schreef hij haar, ‘en op mijn levensweg ben ik nooit in staat geweest te handelen volgens zijn wijsheden.’

Met het gezelschap van de hertogin reisde Herder in januari 1789 naar Napels. Dat werd het mooiste deel van zijn reis, ondanks het matige weer. Hij genoot bijzonder van Pompeï. Terug in Rome wilde hij naar huis. De hertogin wilde hem graag houden, zelfs meenemen naar Sicilië, maar hij wilde niet. Aan Karoline schreef hij dat er godzijdank weer acht dagen in het treurige Rome voorbij waren.

Op 15 mei vertrok hij over Pisa naar Florence. Zijn vrouw kreeg te lezen dat het uur nabij was dat hij haar voor de tweede keer als zijn neugeschenkte bruid in zijn armen zou nemen. Eind mei arriveerde hij in Bologna. Hoewel hij aanvankelijk niet naar Venetië wilde, ging hij toch met een beurtschip van Bologna naar Venetië, waar hij op 5 juni met zijn kisten een onderkomen zocht, de stad bezocht en ’s avonds naar de opera ging – hij vermeldde helaas niet welke opera. Later maakte hij nog een rondvaart met een gondel. Een week later was hij in Milaan. In die dagen was er weinig contact met zijn vrouw, brieven werden verkeerd verzonden, terwijl er voor de terugreis twee belangrijke zaken waren. Herder had in Rome het verzoek ontvangen om hoogleraar theologie te worden in Göttingen. Er waren goede argumenten om Weimar te verlaten want hij voelde zich er niet op waarde geschat. Zijn vrouw wilde hem over een eventuele verhuizing spreken voordat hij thuiskwam. Er moest in alle discretie eerst een beslissing genomen worden voordat de elite van Weimar er lucht van kreeg. Daarom werd afgesproken elkaar in Karlsbad te ontmoeten, maar het vertraagde postverkeer stuurde alles in de war.

In een van die laatste reisbrieven merkte Herder dat Karoline uitzag naar zijn thuiskomst, maar ook een beetje bang was. Ze voelde zich de mindere, ze dacht dat Herder het saai vond bij haar en de kinderen, dat hij moeite had met de overgang. ‘Gott hat uns nicht gegeben, was er Dir gegeben hat’, schreef ze. Op 9 juli kwam Herder ’s nachts om twee uur thuis en vond de deur op slot. Hij moest wachten tot iedereen wakker was voor hij naar binnen kon. Vanuit Rome was hij twee maanden onderweg geweest. De benoeming in Göttingen wees hij af nadat de hertog zijn jaargeld drastisch had verhoogd.

In de brieven van anderen lees je herhaaldelijk dat Herder weinig genoten had van de reis naar Italië, dat hij sommige dingen mooi vond en leerzaam, maar dat hij blij was om weer in Duitsland te zijn. Alleen de vriendschap met de schilderes Angelika Kauffmann, die hem portretteerde, ervoer hij als troostrijk.

Op 18 december 1803 overleed de geleerde man in het huis achter de Peter-en-Pauluskerk, tegenwoordig Herderplatz 8, nog steeds een ambtswoning. Voor de kerk – die vandaag de dag ook Herderkerk genoemd wordt – werd al in 1850 een beeld van de grote theoloog en filosoof opgericht. Bij de onthulling speelde Franz Liszt.

5

Turner in het Rijndal

Op zondag 10 augustus 1817 verliet de Engelse schilder J.M. William Turner Londen voor een reis van vier weken naar het continent. Eerst liet hij zich naar Margate rijden om daar aan boord te gaan van de boot naar Oostende, een zeilschip met sobere passagiersaccommodatie. De dinsdag daarop reed hij met de postkoets van Oostende naar Brugge, een dag later naar Gent. Via Brussel arriveerde hij ’s zaterdags in Waterloo. Het slagveld was het eerste doel van zijn reis. Twee jaar eerder was Napoleon met zijn armée door de geallieerde legers verslagen. De 42-jarige Turner moest met eigen ogen zien waar de veldslag had plaatsgevonden en wilde door de omgeploegde velden lopen. Misschien wilde hij de lijkenlucht ruiken terwijl hij tekende. Liefst zeventien schetsen maakte hij er die dag, met allerlei opmerkingen erbij over posities en aantallen doden en waar commandanten gesneuveld waren. Hij zal een lokale gids gehad hebben.

In 1818 schilderde hij op basis van deze tekeningen zijn grote doek van het slagveld bij Waterloo dat in de Londense Tate Gallery hangt. Het schilderij beeldt het veld van eer uit nadat de strijd gestreden is. De nacht is aangebroken, maanlicht door de wolken verlicht de gevallenen. Vrouwen zoeken met fakkels naar overlevenden of lijken van geliefden. Later, in de jaren dertig van de negentiende eeuw, maakte Turner nog verschillende aquarellen van het Waterloose slagveld waarvan anderen gravures maakten.

Voorbereid op pad

Een dag na zijn bezoek aan Waterloo vertrok Turner al uit Brussel om over Luik en Aken naar Keulen te gaan. Hier begon zijn eerste echte reis in Duitsland, een reis langs de Rijn. Na vier weken eindigde die in Den Haag.

Het was niet Turners eerste reis naar het Europese vasteland. In 1802 was het hem al gelukt, ondanks de oorlog toen het voor Engelsen vrijwel onmogelijk was naar het vasteland te reizen. Hij had toen het Louvre bezocht en de Alpen, die grote indruk hadden gemaakt. Daarna kwamen de jaren dat door de napoleontische politiek Engeland in een isolement raakte en reizen op het continent nauwelijks mogelijk was. Toen Napoleon op Sint-Helena was en in Wenen Europa opnieuw was ingedeeld, kon Turner weer op stap. In 1819 zou hij voor het eerst Italië bezoeken. Vooral Venetië zou hem inspireren. Tussen zijn eerste Europese reis (1802) en de tocht langs de Rijn (1817) was zijn status als beeldend kunstenaar sterk gestegen.

Turner ging niet onvoorbereid naar de Rijn. Hij had goede reisgidsen bij zich. De meest recente was samengesteld door Charles Campbell, The Traveler’s Complete Guide through Belgium and Holland, with a Sketch of a Tour of Germany. Turner had de tweede druk van 1817. Zo goed als zeker had hij ook van Joseph Mawman, A Picturesque Tour Through France, Switzerland, on the Banks of the Rhine, and Through Part of the Netherlands. Turner had eveneens het werk bestudeerd van zijn landgenoot John Gardnor (1729-1808). Die schilder was in 1787 op het vasteland op reis geweest en langs de Rijn teruggekeerd. Het jaar daarop was zijn boek verschenen waarin de tekeningen tot gravures bewerkt waren. Turner wist goed wat hij aan de Rijn te zien zou krijgen.

Op zijn reis had Turner drie in leer gebonden schetsboeken van verschillend formaat bij zich. In de twee grootste zat het beste papier dat er bestond. In het kleinste had hij dingen genoteerd over bezienswaardigheden, afstanden, hotels, pensions, geldsoorten, verder Duitse zinnetjes en woorden, bijvoorbeeld over het vervoer en de weg naar een hotel. Verschillende notities in dat schetsboekje had hij overgenomen uit de reisgids van Campbell, maar de meeste had hij overgeschreven uit boeken die hij niet had kunnen meenemen.

Toen Turner op maandagavond 18 augustus in Keulen aankwam, begonnen dagen van hard werken. Van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat schetste hij stads- en dorpsgezichten, bergen, burchten en ruïnes. Meestal liep hij op de westoever van de Rijn. Toen Turner er was, bevonden zich tussen Keulen en Mainz geen grote steden en bestond de bebouwing nog uit bescheiden plaatsen, zoals Bonn en vele kleine dorpen. Wanneer hij op een dag een grote afstand had afgelegd, bleef hij de daaropvolgende dag in een plaats. Hij had weinig bagage bij zich, een soort zak met een schouderband. Omdat Turner die reiszak een keer kwijt was, weten we wat hij miste: zijn reisgids, drie hemden, een nachthemd, scheergerei, een foedraal voor zijn paraplu, kousen, een jas, zes halsdoeken en zijn schilder- en tekenspullen.

Van Keulen naar Mainz en terug

Voordat hij uit Keulen vertrok, tekende Turner enkele historische gebouwen. De voettocht was eerst weinig spectaculair. Het begon eigenlijk pas interessant te worden toen hij Bonn naderde. Hij maakte schetsen van het stadje in de verte met de heuvels van het Zevengebergte. De volgende dag was een zware werkdag: vergezichten, rivierscènes met de Drachenfels. Toen Turner die zag, pakte hij voor het eerst zijn grootste schetsboek. De tekeningen werkte hij soms schetsmatig met aquarelverf op.

Op 20 augustus liep Turner naar Remagen. Hij tekende er locaties op beide Rijnoevers. De volgende dag waren de rotspartijen van Hammerstein met de kasteelruïne het onderwerp en de oude gebouwen van Andernach. Die avond bereikte hij Koblenz. Net ten noorden van Koblenz, daar waar de Moezel haar water aan de Rijn schenkt, bij het Deutsche Eck, ligt het fort Ehrenbreitstein. Voor Turner was het een inspirerend gezicht. Hij bleef twee nachten in Koblenz om de burcht te tekenen vanaf verschillende posities die bepaald niet in elkaars buurt lagen. Dit machtige riviergezicht met de beroemde burcht zou hij ook bij volgende bezoeken tekenen. Hij maakte er enkele grote werken van. Bij dit eerste bezoek legde hij allerlei bouwkundige details vast. Toen hij de volgende dag verderging, keek hij dikwijls achterom waarbij hij drie keer stilhield om grote tekeningen te maken. In die schetsen is de burcht Ehrenbreitstein opgegaan in het landschap met de rivier. Zo werd het geheel een natuurscène in die karakteristieke Turner-stijl van licht en kleur alsof hij het impressionisme wilde voorbereiden. Het lijkt erop dat hij al werkend anders begon te kijken. In de omgeving van Lahnstein bijvoorbeeld, ten zuiden van Koblenz, waar de Lahn in de Rijn stroomt, maakte Turner nog een portret van een Rheinburg, zeer precies en topografisch exact in de stijl van de achttiende-eeuwse prenten.

Verder lopend langs de westoever kon hij bij Braubach aan de overzijde de Marksburcht tekenen, een kasteel dat in de loop van zijn geschiedenis elke aanval had weerstaan en nooit tot een ruïne was vervallen. Ook hier maakte Turner vanuit verschillende standpunten drie grote tekeningen van de heuvel met de burcht. Daarna moest hij een behoorlijke voettocht maken naar de volgende burcht, want hier maakt de Rijn enorme bochten die omzoomd zijn met wijnbergen en hier en daar wat bebouwing. Hij tekende Boppard op de westoever, Bonhofen aan de overzijde met de kastelen Sterrenberg en Liebenstein. Tegenwoordig is bij het Denkmal Liebenstein een aardig hotel-café. Aan het eind van deze lange dag, voordat Turner ’s avonds in Sankt Goar in zijn Gasthof arriveerde, maakte hij nog snel kleine tekeningen van de Burcht Maus. Het kasteel ligt er nog steeds indruk te maken in een prachtig landschap. Niet te verwonderen dat Turner het moest vastleggen voordat hij verder liep naar zijn onderkomen.

Op zondag 24 augustus verkende hij Sankt Goar en omgeving en op de andere oever Sankt Goarshausen dat min of meer aan de voet van de Loreley ligt. Hier werkte Turner ’s morgens intensief. Soms ging hij voor een nieuw riviergezicht een eindje stroomafwaarts om de burchten beter te kunnen weergeven. ’s Middags nam hij het veerbootje naar de oostelijke oever. Hij klom naar de Katz Burcht en maakte onderweg een schets van Sankt Goar op de tegenoverliggende oever met de rivier en de Burcht Rheinfels op de achtergrond. Waarschijnlijk bleef Turner op de heuvel tot zonsondergang, want we zien op de tekening hoe de zon achter de Rheinfels ondergaat.

De volgende dag ging Turner naar Mainz. Het eerste deel van de 56 kilometer legde hij te voet af. De Rijn maakt hier eveneens veel bochten en met de heuvels en de burchten vormt dit traject een schilderachtig geheel. Een picturaal landschap lag te wachten op de Romantiek. Zo passeerde hij Oberwesel met de Schönburg, dat nu een fraai hotel is, en Kaub, de Burcht Gutenfels en het eilandje in de rivier met het kasteeltje.

Bij Bingen krijgt de Rijn een ander aanzien. Breed en rustig glijdt ze tussen heuvels met wijngaarden, met dorpjes zonder vervaarlijke burchten of poëtische kastelen. Geen route voor een schilder die op zoek is naar licht en kleur en imposante riviergezichten. Daarom nam Turner van Bingen de boot naar Mainz. Dat was een gewone passagiersboot, een trekschuit met paarden ervoor. Hij tekende op dit traject veel minder. Vooral kleine schetsjes maakte hij, waarbij hij zijn tekenblad in zijn schetsboek in vakjes verdeelde. De torens van kerken zijn meestal exact weergegeven. Turner zette er soms plaatsnamen en andere aanduidingen bij.

In Mainz tekende hij onder meer de brug die toen uit veertig boten was samengesteld. Hij liep naar de overzijde, zag niet alleen de brug maar kreeg daar ook een subliem gezicht op Mainz; Mayence noteerde hij. Hij bleef er twee nachten. Daarna begon de terugreis. Drie dagen later was hij weer in Keulen.

Het grootste deel reisde hij stroomafwaarts per boot. Hij overnachtte weer in Sankt Goar bij de Loreley en in Koblenz. In Bingen moest hij van boot wisselen. Het voordeel van deze terugreis was niet alleen de snelheid, nee, nu kon hij vanaf de boot dezelfde plaatsen en burchten van de Mittelrhein tekenen vanuit een ander perspectief. De andere morgen, voordat hij op de nieuwe boot naar Koblenz stapte, liep hij weer met zijn schetsboek op de westoever.

De laatste dag bracht Turner per boot naar Keulen waar hij twee nachten verbleef en nog enkele grote stadsgezichten maakte. Hij tekende de Rijn, de Keulse oevers, de onafgebouwde Dom en het stadhuis. Het tekenen van gebouwen kostte hem niet zo veel moeite, want in zijn leerjaren kopieerde hij tekeningen voor architecten. Vanuit Keulen reisde Turner terug naar Engeland.

Thuis

Voor de carrière van de kunstenaar kan het belang van deze reis moeilijk overschat worden. Het Rijndal gaf hem nieuwe onderwerpen en veranderde zijn kijk op het landschap. De tekeningen boden ook commerciële mogelijkheden. Op basis van zijn schetsen maakte Turner thuis een serie aquarellen die onmiddellijk voor goed geld verkocht werden aan een verzamelaar. Elke aquarel berustte op verschillende schetsen die tijdens de reis gemaakt waren. Zo wordt op de aquarel van Mainz een bootje toegevoegd dat op een ander schetsblad te vinden is.

Die Rijnschetsen heeft Turner in nauwelijks twee maanden uitgewerkt tot een reeks die voor hem een forse stap op weg naar roem betekende. Voor deze eerste reeks – er zouden er nog verschillende volgen als vrucht van latere reizen – had hij geen opdrachtgever: het was vrij werk, helemaal gebaseerd op eigen voorkeuren. Hij maakte op basis van zijn reisschetsen ook een paar olieverfschilderijen.

Kort na de verkoop van de reeks aquarellen maakte Turner enkele nieuwe tekeningen, zodat er gravures naar gemaakt konden worden. Boeken met gravures, in het bijzonder van romantische landschappen zoals Schotland, het Lake District en het gebied van de Rijn van Bingen tot Keulen, waren zeer in trek in Engeland. Ze versterkten het romantische gevoel en vergrootten de begeerte om te reizen.

Voor Turner liepen sommige plannen om boeken uit te geven spaak. Er was inmiddels concurrentie gekomen. Een naar Londen verhuisde Duitse uitgever bracht een Engels boek met gravures van de Mittelrhein uit, voor de Engelsen een prachtig werk ter voorbereiding van een reis langs de Rijn of ter herinnering aan hun verblijf: A Picturesque Tour along the Rhine, from Mainz to Cologne. Tussen Turner, zijn uitgever en de concurrent is nog overleg geweest. Het mocht niet baten. Het weerhield Turner er niet van nieuwe aquarellen te maken en nieuwe reizen voor te bereiden.

6

Meyerbeer in Parijs

Op de joodse begraafplaats aan de Schönhauser Allee in de Berlijnse wijk Prenzlauer Berg loop je vrij snel op het graf van Giacomo Meyerbeer. Het is een mooie steen op een schitterende begraafplaats, ommuurd, aan drie zijden omringd door hoge huizen. De componist Meyerbeer ligt bij zijn familie die eigenlijk Beer heette. In de buurt van Berlijn was hij in september 1791 geboren als Jakob Liebmann Beer, telg uit een schatrijke familie. Van zijn grootvader van moederskant kreeg hij er Meyer bij. Op zijn grafsteen staat Giacomo Meyerbeer, tevens zijn naam in nauwelijks leesbaar Hebreeuws.

De kleine Jakob was een muzikaal ventje, een aankomende pianovirtuoos. Aanvankelijk kon hij niet goed kiezen tussen concerteren en componeren. Hij studeerde bij Antonio Salieri (1750-1825) in Wenen en in Berlijn bij Goethes vriend Carl Zelter (1758-1832), die ook Felix Mendelssohn lesgaf. Om operacomponist te worden kon Meyerbeer niet in Duitsland blijven. Daar was de muziek traditioneel religieus en instrumentaal, hoewel er in enkele plaatsen wel Italiaanse opera’s werden gegeven. In de achttiende eeuw was het Singspiel, een soort komische opera, ontstaan, waarvoor Duitse componisten buitenlandse voorbeelden aanpasten. In Noord-Duitsland ging het Singspiel uiteindelijk samen met de vroegnegentiende-eeuwse nationale opera. (In Zuid-Duitsland en Oostenrijk was de muzikale traditie anders. Daar hadden Gluck (1714-1787) en Mozart (1756-1791) hun invloed uitgeoefend.)

Om de moderne opera grondig te leren kennen ging Meyerbeer naar Italië. Daar kreeg hij waardering en veranderde hij zijn voornaam Jakob in Giacomo. Meyerbeers laatste Italiaanse opera Il crociato in Egitto (De kruisvaarder in Egypte) ging in 1824 in het Venetiaanse theater La Fenice in première. Hij had er een enorm succes mee, ook daarna in Parijs, waardoor hij een componist van internationaal aanzien werd.

Naar Parijs

Meyerbeer besloot omstreeks 1826 naar Parijs te gaan. Na zijn huwelijk met zijn nicht Minna Mosson pendelde hij tussen Parijs en Berlijn, waar zijn vrouw met de kinderen bleef wonen. Het succes kende nauwelijks grenzen. Een beroemdheid werd hij door de opera Robert le Diable, die in 1831 in Parijs in première ging. Het stuk – karakteristiek voor het werk van de gerijpte Meyerbeer – werd door de overweldigende muziek, het volledig gezongen melodramatische verhaal en de grootse enscenering de eerste Grand Opéra genoemd. In 1836 volgde Les Huguenots. Die opera’s werden de hele negentiende eeuw in alle grote operahuizen van Europa opgevoerd, ook al kostten ze handenvol geld.

Meyerbeer verliet in 1842 Parijs om bij de koning van Pruisen hofmusicus te worden. Zeven jaar later verhuisde hij opnieuw naar Parijs. In dat jaar schiep hij Le prophète (1849). Van huis uit al welgesteld werd Meyerbeer door het succes van zijn opera’s een vermogend man. Robert le Diable was een sensatie en tout Paris ging erheen. Zo ook Heinrich Heine, die een gedicht schreef dat iets laat zien van de betoverende werking van Meyerbeers opera op het Parijse publiek. In het gedicht is de hoofdpersoon een man die een vrouw tracht te bekoren en met haar naar Meyerbeers opera wil: ‘Kom morgen tussen twee en drie. Dan zullen nieuwe vlammen mijn hartstochtelijke liefde bewijzen. We dineren daarna en als ik kaarten kan krijgen en ertoe in staat ben zal ik je naar de opera meenemen. Ze geven Robert le Diable, een betoverend stuk, vol duivelswerk en liefde, op muziek van Meyerbeer en een miserabel libretto van Scribe.’ Die Eugène Scribe (1791-1861) was een productieve toneelschrijver die voor alle grote componisten libretto’s schreef.

Het succes van Meyerbeer veroorzaakte bij collega-componisten uiteraard jaloezie. Kwaadsprekers verspreidden geruchten dat Meyerbeer critici omkocht en met zijn geld min of meer zijn succes had verkregen. Dat was onjuist. In de dagboeken en brieven van Meyerbeer valt te lezen dat hij voortdurend brieven kreeg waarin Jan en alleman, ook Heine en tal van krantenschrijvers, om geld vroegen.

Meyerbeer was een gevoelige en serieuze musicus die het slachtoffer was van zijn eigen situatie. Het feit dat hij bovendien een jood was en ook nog buiten Duitsland triomfen vierde, maakte Meyerbeer tot voorwerp van spot in het kwadraat. Nadat hij voortdurend hulp had gevraagd en geld van hem had gekregen, zou Richard Wagner de jood Meyerbeer tot bête noire maken.

Freigedank

Richard Wagner (1813-1883) kwam uit Leipzig, waar hij muziek studeerde. In 1833 werd hij leider van het operakoor in Würzburg. Korte tijd werkte hij in Magdeburg en Königsberg. Hij trouwde in 1836 met de actrice Minna Planer. Het jaar daarop verhuisden zij naar Riga, waar Wagner dirigent van de opera werd.

Voor de schuldeisers vluchtten ze in 1839 over zee naar Parijs, waar hij geld verdiende met het schrijven van artikelen en het bewerken van opera’s van anderen. Voor muziekuitgevers moesten bijvoorbeeld pianouittreksels gemaakt worden. De Wagners woonden tweeënhalf jaar in Parijs en in die tijd bezocht Wagner Meyerbeers opera’s. Er zijn een paar ontmoetingen bekend en bedelbrieven. In 1842 verhuisden de Wagners naar Dresden, waar hij kapelmeester en operadirigent werd. Meyerbeer ondersteunde Wagner financieel, onder andere voor de opvoering van Rienzi in Dresden.

In 1848 en 1849 was Wagner betrokken bij de zogenoemde Maartrevolutie, voor een democratischer samenleving en nationale eenheid. Hij schreef activistische artikelen en toen er gevechten uitbraken, ondersteunde hij de revolutionaire beweging. Zo schijnt hij op de toren van de Kreuzkirche op de uitkijk te hebben gestaan. Na het mislukken van de revolte week Wagner om gevangenisstraf te ontlopen uit naar Zwitserland. Negen jaar bracht Wagner in Zürich door waar hij de vrouw van zijn mecenas Wesendonck leerde kennen. Op tekst van Mathilde Wesendonck componeerde Wagner enkele liederen (1857-1858). In Zürich werkte hij aan de vierdelige Ring des Nibelungen, ‘ein Bühnenfestspiel für drei Tage und einen Vorabend’. In verschillende publicaties ontwikkelde hij zijn opvattingen over de muziek van de toekomst en de rol van de kunstenaar. In deze Zürcher jaren was Wagner financieel afhankelijk van zijn publicaties en van weldoeners.

In 1850 verscheen van Wagner onder het pseudoniem K. Freigedank in het Neue Zeitschrift für Musik ‘Das Judentum in der Musik’. Vol haat en nijd schreef Wagner (zonder in eerste instantie Meyerbeers naam te noemen) over die verachtelijke joden en hun positie in het muziekleven. Na Meyerbeers dood (in 1864) kwam een herdruk waarin Meyerbeer wel met name werd genoemd.

Voor het negentiende-eeuwse antisemitisme is het leerzaam om Wagners tekst te lezen, maar over ’s mans gedachtegoed is genoeg geschreven. Met veel liefhebbers van zijn opera’s valt nauwelijks over zijn antisemitisme te praten. En of er in zijn opera’s personages voorkomen die door zijn antisemitisme zijn getekend, is onder wagnerianen een weinig geliefd onderwerp.

Wagners antisemitisme in dat beruchte artikel berustte op afgunst en werd in hoofdzaak geformuleerd in stereotypen: der Jude was en bleef een woekeraar. Meyerbeer was de ‘Rothschild der Musik’. Der Jude kon alleen maar oppervlakkige muziek componeren, inhoudsloos, vol effectbejag, geraffineerd en verleidelijk. In wezen vol vreemde elementen, on-Duits, muziek die herinnerde aan het gezang in de synagoge, aan de abjecte taal die ze spraken. Het uiterlijk van de jood maakte hem bovendien ongeschikt voor de Bühne. Met hun geld hadden de joden zich een positie in de Duitse samenleving gekocht en met hun woekerwinsten hadden ze het muziekleven naar zich toe getrokken. Die Verjudung der Musik. Niet Meyerbeers muziek, maar zijn joodse afkomst was uiteindelijk bepalend. Ook andere componisten moesten het daarom ontgelden.

In het nawoord van de herdruk van zijn geschrift nam Wagner Jacques Offenbach (1891-1880) onder schot. Offenbach was de zoon van Isaac Ben-Juda Eberst, cantor van de synagoge en muziekleraar in Keulen. Toen Jacob (zoals zijn doopnaam luidde) veertien was nam zijn vader hem en zijn broer mee naar Parijs. Jacob speelde virtuoos cello en broer Jules viool. De cellist werd direct toegelaten tot het conservatorium als leerling van Luigi Cherubini. Twee jaar later kreeg hij al een aanstelling in het orkest van de Opéra-Comique en begon hij aan een carrière als solocellist. Hij werd een van de beroemdste van Europa en gaf overal concerten. In 1844 trad hij in Londen op voor koningin Victoria en haar man prins Albert. Na zijn terugkeer in Parijs bekeerde hij zich tot het katholicisme, wat een niet ongebruikelijke overgang was voor joden. Het maakte hen maatschappelijk aanvaardbaarder (meenden ze), en bij Offenbach maakte het een huwelijk mogelijk met Hérminie d’Alcain. Offenbach begon steeds meer te componeren, vooral omdat er na de revolutie van 1848-1849 minder werk als solocellist was. Hij componeerde romances, walsen en salonstukken. Ook begon hij te dirigeren. In 1855 opende Offenbach ter gelegenheid van de Wereldtentoonstelling zijn eigen Théatre des Bouffes-Parisiens, waar hij triomfen vierde met musiquettes, parodieën vol politieke toespelingen op de bombast van de Grand Opéra, ook op die van Giacomo Meyerbeer. Zo ontstond onder meer in 1858 het beroemde Orpheus in de Onderwereld, waarvoor Orfeo van Gluck de inspiratiebron was.

In februari 1860 was in Parijs de eerste akte van Wagners Tristan und Isolde concertant gespeeld. Offenbach componeerde daarna een muzikale satire, Le Carnaval des Revues, waarin Wagner zelf zingend optrad: ‘Ik ben de componist van de toekomst en ik zal jullie allemaal vernietigen’, wat gericht was tegen de schimmen van allerlei voorgangers. In de jaren zestig en zeventig werd Offenbach in Duitsland gezien als een componist van komische parodieën. Dat was niet serieus en bepaald undeutsch. Nog meer in zijn nadeel was dat hij in Frankrijk werkte en daar afwisselend schulden maakte en rijk werd. Dat was opportunisme en verraad aan het vaderland. Hem werd oppervlakkigheid, effectbejag, zinnelijkheid en gebrek aan diepte verweten, deze franxösisierten Deutsch-Hebräer, die kleine Meyerbeer, zoals hij werd betiteld in de Duitse muziekliteratuur.

Mendelssohn

Op 26 oktober 1821 schreef de componist en dirigent van de Berlijnse Singakademie, Carl Zelter (1758-1832) een brief aan zijn vriend Goethe. Zelter had Meyerbeer lesgegeven, maar aan zijn vriend in Weimar schreef hij nu over een andere leerling, over Felix Mendelssohn: ‘Morgenvroeg reis ik met mijn [dochter] Doris en een twaalfjarige vrolijke knaap, mijn leerling, de zoon van de heer Mendelssohn naar Winterberg om daar het festival bij te wonen. (…) Het is een goede, knappe jongen, vrolijk en welopgevoed. Hij is weliswaar een jodenzoon maar geen jood. Zijn vader heeft zichzelf weggecijferd door zijn zoon niet te laten besnijden en voedt hem op zoals het hoort. Het zou werkelijk eppes Rohres [Jiddisch: iets zeldzaams] zijn als uit een jodenzoon een kunstenaar zou voortkomen.’ De brief was bedoeld om Goethe aan te kondigen dat Zelter op de terugweg langs Weimar zou reizen. Dat gebeurde en in Weimar improviseerde de jonge Mendelssohn (1809-1847) op de piano. Goethe was er zeer van onder de indruk.

Mendelssohn had van huis veel meegekregen. Zijn vader was bankier en zijn grootvader was de filosoof Moses Mendelssohn. Zijn moeder gaf hem zijn eerste pianoles. In 1812 verhuisde de familie van Hamburg naar Berlijn, waar ze in 1816 protestants werd gedoopt. Aan Mendelssohns familienaam werd na de doop Bartholdy toegevoegd, de minder joodse naam van zijn moeder Lea Salomon Bartholdy.

In Wagners ‘Das Judentum in der Musik’ moest Felix Mendelssohn Bartholdy het net als Meyerbeer en Offenbach ontgelden. Wagner schreef in zijn breedsprakige Duits dat Mendelssohn (inmiddels drie jaar eerder na een glanzende carrière overleden) ons had laten zien dat een jood met grote talenten, met de beste en veelzijdigste vorming, met de hoogste fijngevoeligheid, dat desondanks een jood geen enkele keer de hart en ziel pakkende muzikale werking kon overbrengen die wij in en van de kunst verwachten, omdat het een jood nu eenmaal aan de diepte van het Duitse gemoed ontbreekt. Dat was volgens de meester het tragische van Mendelssohn.

Wagners argumentatie kwam natuurlijk niet uit de lucht vallen. In zijn schrijverij sloot hij aan bij wat Robert Schumann had geschreven over Meyerbeer en Mendelssohn. Gedeeltelijk, want Schumann erkende ten volle Mendelssohns talent. In Leipzig, waar Mendelssohn dirigent van het Gewandhausorkest was en de Schumanns destijds woonden, hadden ze goede contacten met elkaar. Maar volgens Wagner had dat Schumann geen goed gedaan. Schumann was zelf slachtoffer van die joden geworden: ‘In vadsigheid zonk Schumann weg toen het hem zwaar viel de joodse geest te doorstaan. (…) Zo verloor hij onbewust zijn edele vrijheid en nu beleven zijn oude vrienden (…) dat hij door de muziekjoden triomfantelijk van ons weggegaan is.’

Toch zagen ook de Schumanns hun joodse medeburgers niet als echte Duitsers. In 1837 schreef Robert over Meyerbeers opera’s in Parijs. Die vond hij internationaal, nauwelijks Duits en hij verweet hem gebrek aan stijl. Het was joodse bedriegerij voor eigen profijt. In het zogeheten huwelijksdagboek van Clara en Robert Schumann lees je zelfs over Mendelssohn dingen waar je van opkijkt. In 1840 noteerde Robert in een passage over hem: ‘Juden bleiben Juden (…) Die Steine, die wir zu ihrem Ruhmestempel mit aufgefahren, gebrauchen sie dann gelegentlich um auf uns damit zu werfen.’ Joden blijven joden, de stenen die wij tot de tempel van hun roem aanbrengen, gebruiken ze daarna om ons te stenigen.

Aan het slot van zijn brochure riep Wagner zijn lezers op zich aan te sluiten bij de strijd tegen het jodendom, ‘aber bedenkt nur Eines Eure Erlösung von dem auf Euch lästende Flüche sein kann, die Erlösung Ahasver’s: Der Untergang.’ Bedenk dat jullie (Duitse lezers, Duitse musici) maar op één manier van deze op jullie rustende vloek verlost kunnen worden, de verlossing van Ahasverus – de ondergang. Volgens velen, onder meer de Amerikaanse historicus Gordon A. Craig, werd het antisemitisme in de Duitse samenleving door het prestige van Wagner sterk ondersteund. Hij schreef zelfs dat Wagners uitgesproken jodenhaat (met die van andere vooraanstaande personen) het antisemitisme rechtvaardigde en er een schijn van sociaal en intellectueel respect aan verleende.

Toen in 1933 de nationaalsocialisten de macht kregen, werd de muziek van Wagner luisterrijk gevierd, Duits, diepzinnig, groots en meeslepend, Germaans. Hitler was te gast in Bayreuth. Het werk van Meyerbeer en Mendelssohn mocht niet uitgevoerd worden, laat staan dat van Offenbach. De Duitse ziel moest onbesmet blijven.