HET TIJDPERK VAN DE IK-TIRAN

Éric Sadin

Het tijdperk

van de ik-tiran

Het einde van een gemeenschappelijke wereld

Uit het Frans vertaald

door Alexander van Kesteren

WERELDBILBIOTHEEK · AMSTERDAM

Oorspronkelijke titel L’ère de l’individu tyran. La fin d’un monde commun

© 2020 Éditions Grasset & Fasquelle

© 2021 Nederlandse vertaling Alexander van Kesteren /

Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Philip Stroomberg

NUR 740

ISBN 978 90 284 5196 4

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021, met

ISBN 978 90 468 5195 7

Inhoud

INLEIDING
Het totalitarisme van de tallozen

David en Goliath

I Mythen en teleurstellingen van het liberale individualisme
(Van John Locke tot reality-tv)

1 De stichtingsmythe
(Hier werd de kiem van zo’n beetje alles gelegd)

2 De grote belofte
(De naoorlogse tijd: de deal die in beweging bracht)

3 Eerst zien dan geloven
(De kortstondige illusie van de sixties)

4 ‘U droomt van een supermarkttoekomst’
(De crisis van de jaren zeventig: het moment dat het wantrouwen binnensloop)

5 No country for old men
(De neoliberale wending en de opkomst van een nieuw individueel ethos)

6 Jíj bent de hoofdpersoon van deze wereld
(Hoe Nike een tijdperk inspireert (1989-1998))

II De roes van internet en het ik als middelpunt
(In het jaar 2000 ontstond inderdaad een nieuwe wereld)

1 Het plotselinge gevoel van zelfgenoegzaamheid
(de dubbele uppercut: internet + de mobiele telefoon)

2 De ‘i’ in elk opzicht
(Leven als koning)

3 De wereld is van jou
(You, the only one)

4 De politiek van de muisklik
(De ijdelheid van het digitale engagement)

III De technologieën achter de veenbrand

1 De verbubbeling van het leven
(De stemmen en systemen die ons leven in ‘goede’ banen leiden)

2 Facebook: het kapitalisme van de catharsis

3 Twitter: de triomf van het woord over de daad

4 Instagram: het ik-liberalisme

5 De ontkenning van de ander
(Selfies en e-steps)

6 Het aanmatigende ik
(Ik beoordeel zaken en personen of swipe profielen weg)

IV Mijn eigen wetten

1 De opkomst van ‘autoritaire particuliere belangen’

2 De implosieve wending

3 Permanente onregeerbaarheid

4 Tijden van almacht

V Het tijdperk van ‘legitiem geweld’

1 Het nutteloze ik en de willekeurige moordpartij
(Het dodelijke nihilisme)

2 Louter uitbarstingen van fysieke woede
(Politiek van de verschroeide aarde)

3 Woede van allen tegen allen
(Een ‘collectief isolement’ en een ‘potentiële voedingsbodem voor het fascisme’)

CONCLUSIE
De noodzaak van ‘getuigenissenbeleid’

Noten

Dankwoord

‘Dit kunnen we niet vergeten. Dat kan eenvoudigweg niet. Wat wij

doorstaan hebben schreeuwt om wraak.’

– Émile Zola, Le Ventre de Paris

‘Ook na de val van totalitaire regimes kunnen totalitaire oplossingen

voortbestaan. Elke keer dat het ondoenlijk lijkt politieke,

sociale en economische problemen op een humane manier op te

lossen, kunnen die de kop opsteken en hun sterke aantrekkingskracht

uitoefenen.’

– Hannah Arendt, The Origins of Totalitarianism

‘Een samenleving kan alleen functioneren

als er een sociaal contract bestaat.’

– Digesten (XVII, 2, 31)

‘Niemand is minder onafhankelijk dan een vrije burger. Want hij zal

zich altijd genoodzaakt zien samen te werken met andere burgers.

En juist op basis van deze samenwerking kan het algemeen belang

gedijen.’

– Alexis de Tocqueville, L’Ancien Régime et la Révolution

INLEIDING

Het totalitarisme van de tallozen

David en Goliath

De donderslag was overal op aarde te horen. Op 28 november 2010 deden de vijf gerenommeerde kranten Le Monde, The New York Times, The Guardian, Der Spiegel en El País op hun voorpagina’s gelijktijdig dezelfde opzienbarende onthullingen. Ze publiceerden zowel diplomatiek berichtenverkeer als een eerste selectie geheime documenten van het Amerikaanse leger over de oorlogen in Irak en Afghanistan. De website die schuilging achter deze lekken, Wikileaks, had tot dan toe een vrij marginaal bestaan geleid. Wikileaks was een paar jaar daarvoor opgericht door iemand die vastbesloten was om het op te nemen tegen de gevestigde machten en om de doorgaans schimmige logica achter hun handelen bloot te leggen. In een wereld waarin vrijwel alle informatie inmiddels gedigitaliseerd is, wist hij het nodige over hoe je gegevens van servers kon hacken en die massaal en razendsnel over het internet kon verspreiden. We hebben het over Julian Assange, een destijds 39-jarige Australische programmeur en een groot voorvechter van totale transparantie van zowel het openbare als het privéleven. Die transparantie beschouwde hij als een noodzakelijke voorwaarde voor een werkelijk vrije en democratische samenleving.

Inderdaad bracht Wikileaks tal van laakbare en soms illegale handelingen aan het licht. En daarbij ging het uit van het basisprincipe dat zodra een activiteit, van welke aard dan ook, in het verborgene plaatsvond en geheim werd gehouden, het grote publiek daar kennis van zou moeten nemen. Onmiddellijk werd de ‘klokkenluider’ Assange op het schild geheven als een eigentijdse profeet die een infrastructuur had opgetuigd waarmee hij de ‘machtigen der aarde’, die in het verleden met zo veel zaken waren weggekomen, de stuipen op het lijf joeg.

Anderen betichtten Assange juist van naïef en onverantwoordelijk gedrag. Met deze onthullingen zou hij levens in gevaar brengen en bovendien operaties en activiteiten ondermijnen die, willen ze goed verlopen, buiten het zicht van pottenkijkers moeten plaatsvinden. Maar hij werd potjandorie gezien als een held met nobele motieven, dus waarom zou hij zich laten tegenhouden door dergelijke haarkloverijen? Liever nam hij dankbaar de luide bijval in ontvangst. Algauw eisten de Verenigde Staten zijn uitlevering uit Londen, waar Assange zijn toevlucht had gezocht in de ambassade van Ecuador. Zodra het servers werd verboden het Wikileaks-platform in de lucht te houden, gingen ogenblikkelijk tweeduizend mirror sites online. Die razendsnelle reactie maakte duidelijk dat er een nieuw tijdperk was aangebroken, waarin het uiterst ingewikkeld, zo niet onmogelijk werd om de onmiddellijke, wereldwijde verspreiding van informatie tegen te gaan.

Niets zou meer zijn zoals het was: één persoon of een klein groepje mensen was in staat het de grote instituties moeilijk te maken. En zelfs om staten, de belangrijkste economische en militaire machten ter wereld, in het nauw te drijven. Het maakte zonneklaar dat élk van ons een mate van macht bezit die voorheen simpelweg onvoorstelbaar was. In Frankrijk riep Le Monde Julian Assange in 2010 uit tot ‘persoon van het jaar’. The New York Times en Time Magazine kozen voor een andere jongeman, een van 26, die met zijn ‘visionaire blik’ en programmeervaardigheden eveneens vrijwel in zijn eentje het fundament voor een nieuwe orde der dingen leek te vestigen. Deze andere nieuwe ster aan het firmament heette Mark Zuckerberg. Hij was de oprichter van het platform Facebook, het ‘sociale netwerk’, dat op dat moment een exponentiële groei doormaakte. Al was hij nog piepjong, toch draaide een paar maanden voordat hij deze eretitel kreeg een biopic over hem in de bioscopen: The Social Network (David Fincher, 2010). Zuckerbergs Facebook maakte het mogelijk dat mensen overal ter wereld gemakkelijk met elkaar contact konden leggen en dat ze, bijvoorbeeld, dagelijks meer of minder intieme feitjes en persoonlijke foto’s konden delen met bekenden en ‘vrienden’ en zich desgewenst over elk denkbaar thema in het openbaar konden uitlaten. Iedereen kreeg een heel scala aan nieuwe manieren tot zijn beschikking om zich te uiten, en om gehoord en gezien te worden.

Een tijd van verbazing

Nu we de jaren 2010 achter de rug hebben, kunnen we wel stellen dat Wikileaks en Facebook een historische ontwikkeling hebben ingeluid, waardoor in een almaar toenemend tempo de grond onder onze voeten onvaster werd en we het collectieve landschap steeds minder goed herkenden. De tijd opknippen in decennia mag dan iets willekeurigs hebben, in retrospectief biedt het wel een overzichtelijke manier om een periode te kunnen duiden. Tijdens het vorige decennium waren we elke dag opnieuw getuige van gebaren, woorden en ideeën die niet strookten met hetgeen we gewend waren. Onthutst merkten we dat er een verandering sloop in gedragingen, denkwijzen en manieren van uitdrukken, zonder dat we er de vinger op konden leggen waar hem dat precies in zat. Die onmiskenbare verandering wekte verbazing, onbegrip en soms verontrusting. Het waren dus niet de structuren van de samenleving die nieuwe vormen leken aan te nemen, maar de lichamen, houdingen en blikken – of misschien moeten we zeggen: de toenemende afwezigheid van blikken – die opvallend of juist onopvallend anders dan voorheen waren. Een zekere gespannen sfeer, die werd gekenmerkt door ‘onbeschaafde’ gedragingen en door zowel verbaal als fysiek geweld, greep onverbiddelijk om zich heen en zorgde sluipenderwijs voor een gevoel van malaise.

Deze subjectieve indrukken vonden hun weerklank en bevestiging in algemene ontwikkelingen die op grotere schaal duidelijk maakten dat er inderdaad een verandering van mentaliteit en van manieren van in de wereld zijn plaatsvond. Hoe ongrijpbaar het begrip ‘tijdgeest’ ook mag zijn, duidelijk was wel dat die keer op keer tot uitdrukking kwam in tal van gebeurtenissen die ons hogelijk verbaasden en soms ronduit verbijsterden, en die ook hun invloed hadden, soms onmiskenbaar en soms alleen onder de oppervlakte, op ons leven van alledag. We bespeurden een groeiend wantrouwen ten opzichte van autoriteiten in de brede zin van het woord: politici, overheidsinstellingen, internationale organisaties, ‘de elite’, de media, enzovoort. Overal ter wereld beleefden populistische bewegingen hun doorbraak. Die vertegenwoordigen niet zozeer de legitieme wil van een volk dat zijn lot in eigen handen neemt, maar gaven vooral blijk van een afwijzing van de representatieve democratie en een plotseling oplaaiend enthousiasme voor ‘sterke mannen en vrouwen’ die grof taalgebruik niet schuwden en een betere toekomst beloofden zodra de betreffende systemen maar hoofdzakelijk op hun eigen persoon werden afgestemd. Als een pandemie woekerde het aantal zogeheten ‘illiberale’ regimes voort: in Hongarije, Turkije, Polen, Italië, India, de Filipijnen, Brazilië, enzovoort.

Twee even onverwachte als onrustbarende verkiezingsuitslagen boden de bevestiging dat de wind uit een andere hoek waaide: het referendum in juni 2016 waarbij een meerderheid van de Britten zich voorstander van een Brexit verklaarde en waarna het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie stapte. En een paar maanden later de verkiezing van Donald Trump tot president van de Verenigde Staten. Achter beide tendensen ging in de eerste plaats de diepe wens schuil om de gevestigde orde te trotseren en bruusk de eigen opvattingen door te drukken. Deze verkiezingsuitslagen werden mede mogelijk gemaakt door de toenemende verbreiding van standpunten en wereldbeelden waarin ‘feiten’ werden gerangschikt zonder dat die aan de werkelijkheid werden getoetst en die als enige doel hadden mensen te beïnvloeden. De mening regeerde. Of beter: de ongegronde bewering regeerde. De noties post-truth, feitenvrije politiek, nepnieuws en deepfakes deden hun intrede, en deze versterkten met hun ongerijmdheid onze groeiende collectieve verwarring.

Een paar jaar daarvoor, in 2014, riep één man, Abu Bakr al-Baghdadi, in het grensgebied van Irak een Syrië een kalifaat uit: de Islamitische Staat. Die moest als machtsbasis dienen voor de strijd tegen enerzijds de islamitische landen die waren afgedwaald van het ware geloof. En anderzijds tegen het Westen, dat hij ervan betichtte een goddeloze leefstijl te stimuleren en dat bovendien eindelijk eens de prijs zou moeten betalen voor de vernederingen die het in vroegere tijden tal van gekoloniseerde bevolkingen had laten ondergaan. Spoedig leidde de toenemende invloed van deze entiteit, die voornamelijk op internet werd uitgeoefend, in Europa, het Midden-Oosten, Azië en de Verenigde Staten tot een reeks grootschalige aanslagen, die veelal werden gepleegd door eenlingen, lone wolves.

Deze ingrijpende veranderingen vonden plaats binnen een mondiale context waarin het complotdenken aan een ongekende opmars bezig was. Op zogenaamde ‘alternatieve’ websites kregen individuen of groeperingen hun dagelijkse portie alternatieve feiten en filmpjes voorgeschoteld, waardoor ze in de waan konden verkeren de ware feiten, en de machinaties die daarachter schuilgingen, te kennen. Het spreekt vanzelf dat die ‘feiten’ werden gezien als tegengesteld aan de ‘officiële’ voorstelling van zaken, die alleen maar bedoeld zou zijn om de ‘logica van overheersing’ in stand te houden. Daarnaast stak ook het antisemitisme weer zijn giftige kop op. Dat greep terug op aloude historische clichés, zoals dat de Joden in de financiële wereld aan de touwtjes zouden trekken. Deze bevolkingsgroep werd een vooropgezet plan toegeschreven waarin ze via allerlei kuiperijen verschillende doelen zouden willen bereiken. Het oude liedje. Maar wat vooral opviel was de nieuwe dimensie: het antisemitisme sluimerde niet als een vaag, subjectief en doorgaans verzwegen gevoel, maar werd geuit in slagvaardige bewoordingen die, onverbloemd dan wel verdekt, bedoeld waren voor een zo breed mogelijke consumptie.

Onze verwarring

Al deze verschijnselen, die je misschien typisch voor deze tijd mag noemen, lokken een stroom van vaak machteloos klinkende woorden uit: opiniestuk na artikel na boek verschijnt. Het is eigen aan verwarring dat die woorden produceert. Een eerste reflex is dat het failliet van het neoliberalisme – een geloof dat in de meeste landen bijna een halve eeuw lang werd beleden – ferm wordt benadrukt. De schadelijke effecten van dat neoliberalisme worden opgesomd: toenemende ongelijkheid, wijdverbreide onzekerheid, een slinkende verzorgingsstaat en een verflauwend solidariteitsprincipe. Er wordt kritiek geuit op de verantwoordelijke politici die hun allerbelangrijkste taak verzaakten: zich bekommeren om het algemeen belang. Het gaat over de rampzalige persoonlijke en collectieve schade die de financiële crisis van 2008 teweegbracht. Gewezen wordt op de grootschalige chaos die de migratiestromen gedurende de jaren 2010 overal ter wereld, maar in het bijzonder in Europa, veroorzaakten. En dan vooral op de daardoor verhevigde reflexen van uitsluiting, intolerantie en het terugtrekken achter de eigen schutting. Ten slotte wordt er gesproken over het inmiddels overal doorgedrongen besef van de ecologische catastrofe, de klimaatverandering, de dodelijke vervuiling en het illegale pesticidegebruik. Stuk voor stuk tendensen en feiten die getuigen van volstrekt onverantwoordelijke nalatigheid of gewoon van de vaste prik dat de verschillende overheden het bedrijfsleven oogluikend hun gang hebben laten gaan. Dat deze en andere tendensen hebben bijgedragen aan een almaar toenemend gevoel van wantrouwen behoeft geen betoog. Alleen worstelen de commentatoren en analisten om de wederzijdse invloed of samenhang hiertussen te zien. En om te doorgronden wat nu werkelijk het wezen is van de uitzonderlijke tijd waarin we leven. Het is alsof, om met Machiavelli te spreken, ‘de mensen in de war raken van de onbepaaldheid van de tijd’.

Ten prooi gevallen aan verwarring wagen commentatoren zich aan historische analogieën. Er wordt gerept van een ‘terugkeer van de jaren dertig’. Sommigen trekken daadwerkelijk een stelselmatige, maar even overhaaste als oppervlakkige vergelijking met een tijdsbestek dat bijna een eeuw in het verleden ligt. Zo’n benadering helpt niet, die vergroot de verwarring alleen maar. Hoe dan ook zal het niet lukken om het wezen van ons tijdperk, dat in alle opzichten uniek is, te vatten. Hoewel we dus kwistig energie besteden aan de analyse van al deze ontwikkelingen, lukt het maar niet om tot hun kern of essentie door te dringen. En trouwens, mocht dat onverhoopt toch lukken, dan nog zouden we met alle goede wil van de wereld de loop der dingen niet weten bij te sturen. Niettemin zou een heldere analyse van hetgeen waarmee we van doen hebben al een enorme winst zijn. Keer op keer maken we de balans op, maar tot de kern komen we maar niet. Terwijl dat heus mogelijk is. We dienen al die machteloze woorden en al even vruchteloze benaderingen aan de kant te schuiven. In plaats daarvan moeten we een stap terug doen. Pas dan kunnen we zien dat deze ontwikkelingen niet losstaan van onszelf –alsof ze onvermijdelijk en onlosmakelijk deel uitmaken van de wereld – maar dat ze worden voortgestuwd door allerlei krachten met een volstrekt andere logica. Die trouwens wel degelijk kenbaar is, want dat wat zich aftekent in de loop van de jaren 2010, dat wat zowel onze kijk op onszelf als op onze historisch gegroeide manier van samenleven op zijn kop zet, is de totstandkoming van een nieuwe conditie van het hedendaagse individu.

Het resultaat van een langdurige ontwikkeling

Hoewel dit nieuwe ethos pas onlangs een voldragen vorm aannam, is het het eindpunt van een proces dat ver teruggaat, meer dan twee eeuwen terug zelfs. Het wortelt namelijk in de filosofische en politieke leer die zeker in het Westen een overheersende invloed uitoefende op onze cultuur en gebruiken: het liberale individualisme. Deze denkrichting, die in de achttiende eeuw een hoge theoretische vlucht nam, kwam voort uit de diepe wens van mensen om hun juk af te werpen en binnen een samenleving waarin rechtsgelijkheid en het algemeen belang voorop staan, zelf te kunnen nadenken en autonoom te kunnen handelen. Toch was de paradox van deze doctrine – of misschien beter: haar wezenlijke tekortkoming – dat de toepassing van haar uitgangspunten binnen de grote geïndustrialiseerde landen vanaf het begin van de negentiende eeuw, dus al heel snel, resulteerde in schreeuwende ongelijkheid, een algehele praktijk van mensonwaardige arbeidsomstandigheden en chronische verpaupering. Hetgeen de meeste mensen dagelijks aan den lijve ondervonden, stond in bitter en schril contrast met de oorspronkelijke ‘verlichte’ belofte. Het leidde tot felle weerstand, politieke en maatschappelijke spanningen, sporadische opstanden en de steeds breder gedeelde overtuiging dat deze door sommigen zo geprezen principes van gelijkheid en rechtvaardigheid voor de meerderheid zeer onrechtvaardig uitpakten.

Toen de liberale democratieën veel later, na afloop van de Tweede Wereldoorlog en al het leed en alle verschrikkingen waarmee die gepaard ging, in ere hersteld werden, was men het er hartgrondig over eens dat de individuele vrijheid weliswaar – en zelfs meer dan ooit – uitgangspunt nummer één moest zijn, maar dat er ook een balans moest worden gevonden tussen de legitieme behoeften van alle individuen en de maatschappelijke cohesie. De westerse samenlevingen beloofden voortaan in te staan voor zowel de bescherming van allen als het private initiatief en de economische groei. Dat moest zorgen voor een algemeen welvaartsniveau waarvan alle burgers de vruchten plukten. Om dat voor elkaar te krijgen werd sociaal beleid ingevoerd en werden sociale voorzieningen opgetuigd. Maar door toedoen van de druk die uitging van de combinatie van verschillende ideologische krachten, private belangen en herhaaldelijke economische crises, taanden in de loop van de decennia de kracht en de inhoud van deze ideeën. Dat ging hand in hand met zowel de invoering van steeds veeleisender arbeidsomstandigheden als het ontstaan van een steeds fellere concurrentiestrijd tussen individuen. Deze ontwikkelingen werden op hun beurt vanaf halverwege de jaren zeventig versterkt door de eerste massaontslagen en fabrieken die activiteiten naar het buitenland verplaatsten (offshoring). Met tot gevolg: brede bittere teleurstelling. Het sociaal akkoord deed niet langer dienst als maatschappelijke pijler en verbrokkelde. Dat leidde tot een eerste opleving van het wantrouwen jegens politici. Dat wantrouwen zou alleen maar toenemen. Deze wond, dit in zekere zin collectieve oertrauma van onze samenleving, zou niet worden vergeten. Dat deze gebeurtenissen hun sporen nalieten was onvermijdelijk. Die werden van generatie op generatie overgeleverd. Bijna een halve eeuw later merken we pas dat die onuitwisbaar zijn. En ook dat ze de voedingsbodem vormden waarop latere wrok en rancune goed gedijden.

Toch wilde deze politiek-ideologische stroming in 1989, na de val van de Muur, alsof het ineens in gewetensnood verkeerde, met veel trompetgeschal opnieuw aanknopen bij haar uitgangspunten. De ideologie leek nieuw bestaansrecht te vinden. In die periode meenden aanhangers van de these van ‘het einde van de geschiedenis’ dat er een einde was gekomen aan de botsing tussen verschillende ‘beschavingen’ en de kostbare wapenwedloop waarmee die gepaard ging. Daarvoor in de plaats kwam een model dat zowel op nationale als internationale schaal verzoening en welvaart voor allen zou brengen: het sociaalliberalisme. Een nieuw sociaal contract leek in de maak. Dat zou de spanning tussen het particuliere initiatief en het algemeen belang eindelijk oplossen: de samenleving als geheel zou nu écht gaan profiteren van de rechtvaardige herverdeling van de geproduceerde welvaart. Na enerzijds de ineenstorting van de collectivistische staten met hun planeconomieën en anderzijds de uitwassen en excessen die teweeg werden gebracht door de jarenlange onbeteugelde opmars van het neoliberalisme, zou het sociaalliberale model een nieuwe balans vinden. In werkelijkheid was het al te laat. Deze periode markeerde namelijk een keerpunt, waarin een tweeledig verschijnsel dat al decennia aan kracht won tot volle wasdom kwam: een kantelpunt in het gebrek aan vertrouwen in politici, evenals van een scheiding, al was die nog niet altijd zichtbaar, tussen individuen en het maatschappelijk lichaam. Sindsdien is de ontwikkeling van deze verschijnselen alleen maar sneller gegaan.

Focus op het kapitaal van het ik

Begin jaren negentig veranderde er iets. Zonder dat dit als zodanig werd benoemd, ontstond een soort stelselmatig primaat van het ik op de collectieve orde. Kenmerkend hiervoor was dat mensen bepaalde manieren van denken, die tot dan toe alleen in bepaalde sectoren werden gehanteerd, vrijwillig overnamen. Dit ging in de eerste plaats om managementtheorieën. Sinds eind jaren tachtig waren die geleidelijk ontdaan van normatieve schema’s waarin werknemers simpelweg als ‘uitvoerders’ werden beschouwd. In plaats daarvan werden individuen en werknemers geacht hun ‘creatieve vermogens’ tot uiting te brengen.

Voor bedrijven had dat een dubbel voordeel: het individu werd verplicht om voortdurend het beste van zichzelf te geven en in het geval van tegenvallende resultaten kon een bedrijf het altijd op persoonlijke verantwoordelijkheid gooien. Deze principes vonden steeds breder ingang. Ook buiten de werkvloer leken ze immers goed aan te sluiten bij de tijdgeest. Ze bewezen zich als uitermate geschikt om het individu op ogenschijnlijk niet-dwingende wijze, onbelemmerd zijn talenten te laten ontplooien en van zijn persoonlijke autonomie te laten profiteren. In deze context past ook de toenemende en inmiddels algemene cultus van de zelfstandig ondernemer, die dankzij zijn vermetelheid en doorzettingsvermogen allerlei hindernissen overwint en een hogere vorm van autonomie bereikt. Misschien was niet iedereen zich hiervan ten volle bewust, maar dat werd het dominante model van hoe je zou moeten leven.

Vanaf dat moment verbreidde zich in het collectieve onbewuste het ideaalbeeld van het individu dat met een soort bovenmenselijke vermogens is behept. Van het individu dat in staat is tot allerlei grootse daden en de orde der dingen op haar grondvesten kan doen schudden. Die bijvoorbeeld in zijn of haar eentje in een boot de Stille Oceaan kan oversteken, zoals Gérard d’Aboville deed, die puur op basis van moed en fysieke kracht in 1991 van Japan naar Californië zeilde. Of die net als David Copperfield, de wereldberoemde illusionist, dankzij goocheltrucs zijn publiek kon laten geloven dat hij van de ene rand van de Grand Canyon naar de andere zweefde. Het was een bloeitijd voor nieuwe beroemdheden die werkzaam waren in vakgebieden die tot dan toe buiten de schijnwerpers waren gebleven. De rock- en filmsterren kregen concurrentie van, en werden symbolisch welhaast vervangen door, de oprichters van grote bedrijven. Men loofde zelfs het ‘visionaire genie’ van mensen zoals Bill Gates en Steve Jobs, die al heel vroeg de enorme mogelijkheden van de personal computer zagen. Of denk aan architecten zoals Rem Koolhaas, wiens boek met het overzicht van zijn werk, S, M, L, XL, in 1995 een enorme bestseller werd.¹ Of aan Frank Gehry, de ontwerper van het in 1997 in Bilbao geopende Guggenheim Museum met zijn golvende vormen en glinsterende oppervlakken. Beide architecten werden het onderwerp van duizenden artikelen en reportages. Wereldwijd prijkten op de tijdschriftcovers ook ontwerpers zoals Philippe Starck, stilisten, koks, banketbakkers, hoveniers en wijnbouwers. Er was kortom sprake van een algemene tendens tot verheerlijking van het individu. Enerzijds zouden deze mensen het hoogste stadium van maatschappelijk succes en zelfverwezenlijking hebben bereikt, anderzijds werd dat stadium voorgesteld als iets wat voor nagenoeg iedereen bereikbaar was.

Ineens leek de aarde ‘plat’. Aan de ‘nomaden’ van deze tijd, zij die zich gretig stortten op elk gat in de markt en elk buitenkansje om winst te maken, bood dat ogenschijnlijk eindeloze mogelijkheden. Wat natuurlijk geheel in lijn was met de destijds modieuze filosofie van het verlangen, en in het bijzonder met de leer van Gilles Deleuze, wiens oeuvre gold als een soort Bijbel onder de studenten van de kunst- en marketingopleidingen die ervan droomden om over ‘vluchtlijnen’ richting het walhalla van grote rijkdom en het licht te surfen. Het politieke project van het liberale individualisme, dat twee eeuwen eerder nog de vrijmaking van het individu tot doel had, belichaamde nu definitief een ander ethos: dat van de individuele koortsachtige zoektocht naar ‘het unieke’ van het eigen ik. Het nieuwe en enige grote doel van het individu was om zich te onderscheiden van de massa. Het jezelf kunnen onderscheiden gold voortaan als hét doorslaggevende concurrentievoordeel. Zo ontstond een tijdgeest die werd gesmeed door de kracht van verhalen, beelden en andere uitingen, maar soms ook door bepaalde dagelijkse ervaringen, waarin eenieder ertoe werd aangezet zichzelf zo’n beetje onbegrensde krachten toe te dichten. En om zichzelf te beschouwen als het brandpunt van een nieuwe wereld, die dus niet langer bestond uit stelsels van meer of minder schitterende sterren.

De plotselinge lichtheid van het leven

De indruk van het individu dat hij zoals nooit tevoren, op basis van wilskracht en de volle ontplooiing van zijn unieke persoonlijkheid, aanspraak kon maken op meer onafhankelijkheid en autonomie werd kracht bijgezet door twee ontwikkelingen die samen verantwoordelijk waren voor een ware historische cesuur. Te weten de gelijktijdige opkomst, aan de vooravond van het nieuwe millennium, van het internet en de mobiele telefoon. Ineens had een almaar toenemend aantal mensen via de eigen computer toegang tot steeds meer informatie, die destijds nog vooral tekstueel was. Bovendien konden ze onderling tegen geringe kosten, en ongeacht de fysieke afstand, tekstberichten uitwisselen. Ook waren al die mensen voortaan in staat om mondeling met elkaar te communiceren zonder dat ze aan een vaste plaats waren gebonden. Ze kregen de vrijheid om desgewenst op welke plek dan ook contact te houden met hun naasten, van alles op de hoogte te blijven en/of hun zakelijke relaties te onderhouden. Dat mensen niet langer gebonden waren aan een vaste plek, betekende dat ze in hun dagelijks leven plotseling veel meer bewegingsvrijheid genoten. Bovendien werkte dit bij het individu het gevoel in de hand dat hij een zeker gewicht had afgeschud en dat hij lichter kon leven.

Vanaf dat moment konden mensen hun onzekerheid, vragen en nieuwsgierigheid in de vorm van een opdracht kwijt op een van de digitale zoekmachines, waarna er uit de met eindeloze informatie gevulde ether een meer of minder pertinent antwoord omhoog kwam. Met name Google, dat in 1998 ten tonele verscheen, leek begiftigd met een superieure intuïtie. Deze zoekmachine bleek in staat op haast magische wijze ogenblikkelijk relevante documenten op te diepen uit een voortdurend uitgebreide Bibliotheek van Alexandrië. Dit had steeds wijdverbreidere gevolgen voor de verhouding tussen het individu en de wereld. Allerlei taken werden vereenvoudigd, vele feiten waren onmiddellijk kenbaar. Dat zorgde voor een gevoel van toegenomen vermogens. En na de komst van het ‘Web 2.0’, een paar jaar later, waren mensen niet langer alleen maar een passieve toeschouwer van de informatiestroom die op hun scherm passeerde, maar werden ze zelf ook ‘zender’. Ze postten op blogs en plaatsten reacties onder artikelen op nieuwswebsites. Even later werd het met de opkomst van de zogenaamde ‘sociale netwerken’ ook voor iedereen mogelijk meningen te geven en bepaalde kanten van het eigen leven te laten zien, waarop doorgaans instemmend en bemoedigend werd gereageerd.

De scepter van glas en metaal

De introductie van de smartphone in 2007 versterkte de sensatie dat het bestaan ‘lichter’ werd en dat je als individu over een voortdurend toenemende autonomie beschikte. Het fascinerend nieuwe aan dit apparaat zat hem in drie volstrekt nieuwe eigenschappen. De smartphone stelde het individu in staat om, in ieder geval in theorie, ongeacht tijd en plaats onafgebroken ‘in contact te zijn’. Ook bood het apparaat een tactiele interface die ogenblikkelijk reageerde op de minste handeling, wat ons stiekem de aangename indruk gaf dat het zich voegde naar onze wensen. En ten slotte bevatte de smartphone toepassingen die zich in ons dagelijks leven als steeds behulpzamer bewezen. Niet alleen maakten deze toepassingen, of applicaties (apps), het ons in tal van situaties een stuk gemakkelijker, maar ook gaven ze ons het gevoel dat allerlei instanties constant naar ons omkeken. Je verhouding tot de werkelijkheid, en niet te vergeten je zelfbeeld, veranderde doordat speciaal jou een bepaald product of een specifieke dienst werd aangeraden. En even goed doordat je alle muziek die er bestaat letterlijk binnen handbereik had, dat je werd gevraagd om ofwel je mening te geven – die meteen een openbare status kreeg – over een restaurant of hotel, ofwel om plekken en personen een cijfer te geven, en dat je op een datingapp het ene gezicht na het andere voorbij zag trekken, waarbij je alleen maar naar rechts hoefde te ‘swipen’ als je contact wilde leggen en naar links als je dat gezicht niet aantrekkelijk of sympathiek vond. En natuurlijk ook doordat je slechts over je scherm hoefde te vegen om een paar minuten later thuis te worden opgepikt door een chauffeur van een personenauto. Het continue gebruik van dit arsenaal aan digitale mogelijkheden, en daarnaast van een hele ris vergelijkbare functies en apparaten – waarvan nog te weinig is benadrukt hoezeer ze zorgden voor een soort permanente ‘upgrade’ van onze levens – leidde haast ongemerkt tot de razendsnelle, wereldwijde opkomst van een nieuwe psyche van individuen die zich ineens veel machtiger wanen.

De mix van verbeelde soevereiniteit en werkelijke ondergeschiktheid

Maar de tragiek en tevens het absurde van deze toestand is dat terwijl deze individuen het idee – of beter: de illusie – koesterden dat ze een ongekende autonomie genoten, ze in werkelijkheid met zijn allen in toenemende mate werden ingesloten binnen de mal van bepaalde logica’s die via diezelfde digitale middelen en omwille van commerciële of veiligheidsdoeleinden hun gedrag analyseren. Logica’s die op dat moment lastig te doorzien waren. Daar kwam bij dat de data- en platformeconomie, die bij uitstek werd vertegenwoordigd door het in 2009 opgerichte Uber, bepaalde bestaande beroepsgroepen ondermijnde en over het algemeen hardnekkig weigerde om veel van zijn werknemers voldoende rechtszekerheid te bieden. Met gebruik van toetsingsalgoritmes worden diezelfde werknemers op afstand en in real time op geheel nieuwe manieren gecontroleerd. Een (‘4.0’-)bedrijf zoals Amazon legt in zijn magazijnen een werkwijze op die werknemers reduceert tot robots van vlees en bloed: door middel van signalen dicteren systemen de handelingen die de werknemers hebben uit te voeren. Die praktijk ontkent iedere subjectiviteit en treedt de waardigheid van de werknemers met voeten. Dat alles gebeurt in naam van de afgod van onze tijd: kunstmatige intelligentie (ai). Die heeft tot doel om hele bedrijfstakken te ‘optimaliseren’ en te stroomlijnen.

Gedurende het voorgaande decennium had deze digitale ‘innovatie’ de hele wereld in zijn ban. ai werd alom bejubeld. Tegelijk was AI de belangrijkste bron van het dubbele verschijnsel dat verantwoordelijk was voor aan de ene kant de luchtspiegeling van soevereiniteit en aan de andere kant voor de onstuitbare onderwerping aan heteronome regels en (zodoende) een verlies van eigenwaarde. Dit leek wel een uitgelezen staaltje van het door de sociaal geograaf David Harvey beschreven proces van ‘accumulatie door onteigening’.² Al wordt deze nieuwe dialectiek gekenmerkt door nog een derde aspect. De door accumulatie van kapitaal tot stand gebrachte onderwerping van individuen produceert tegelijkertijd bij diezelfde mensen de opwindende sensatie dat hun macht en controle zijn toegenomen. Hun dagelijkse ervaring schommelt continu heen en weer tussen onvrede en voldoening, tussen rancune en zelfverheerlijking.

Sinds de jaren 2010 zien we hoe in toenemende mate een volkomen nieuwe subjectieve ervaring verbreid raakt: een zekere onteigening van het ik die gepaard gaat met de indruk van het individu dat het op bepaalde deelgebieden van het leven juist meer macht bezit. De meeste mensen kennen dit gevoel van gespletenheid. Aan de ene kant kunnen ze niet langer over hun eigen leven beschikken, zijn ze constant onderhevig aan hoge werkdruk, moeten ze het hoofd bieden aan in toenemende mate lastige en onzekere situaties en hebben ze moeite de eindjes aan elkaar te knopen, terwijl tegelijkertijd pijnlijk duidelijk wordt dat de ongelijkheid toeneemt, het solidariteitsprincipe verbleekt en de kwaliteit van de publieke voorzieningen achteruit holt. Maar aan de andere kant beschikken mensen over technologieën die het bestaan makkelijker maken, onmiddellijke toegang tot informatie bieden, de mogelijkheid geven je mening te uiten en contact te hebben met anderen, en die in het algemeen het gevoel geven dat je zelfstandiger bent. Deze gespletenheid kenmerkt onze huidige individuele en collectieve toestand. Nogal wiedes dat een dergelijke spanning, veroorzaakt door zo’n tegenstelling, zich opbouwt tot vulkanische activiteit!

We bevinden ons dan ook op een implosief keerpunt. Vanwege het scherpe en breed gedeelde besef van al veel te lang voortdurende onrechtvaardigheid nemen steeds meer mensen zich voor de dingen niet langer lijdzaam te ondergaan. Dat voornemen wordt bovendien aangewakkerd doordat individuen voortaan kunnen terugvallen op een heel scala aan technologische middelen, die nieuwe handelingsruimte vrij lijken te maken en vaak bijdragen aan een gezwollen verhouding tot de ander. We leven in een tijd van massale oververhitting, waarin de geesten in vuur en vlam staan. Mensen staan te springen om, zodra de kans zich voordoet, wraak te nemen op hun wrede lot en zich te laven aan de kortstondige, maar telkens opnieuw opgepookte opwinding die voortkomt uit hun nieuwe vormen van macht. Niets brengt deze neiging zo duidelijk aan het licht als de onbedwingbare behoefte van velen om luid en duidelijk hun mening te verkondigen.

Hartstochtelijke expressiviteit

Die nieuwe middelen lijken de toestand die ons schendt en beschadigt te verlichten. Alsof ze er een tegenwicht aan bieden. In weerwil van al die teleurstellingen, alle desillusie en woede, hebben we ook nog iets in eigen hand, dat zelfs, zo wordt althans gedacht, kleur aan ons alledaagse leventje kan geven. De menselijke geest is vaardig en listig genoeg om uitvluchten te verzinnen, zichzelf verhaaltjes te vertellen en alternatieven te zoeken waardoor hij kan blijven denken dat hij meester over zijn eigen lot is. En om toe te geven aan het nooit gestilde verlangen om, zodra dat maar kan, zijn surrogaatkoninkrijk te betreden. Elk van ons beschikt tegenwoordig over middelen die ons laten geloven dat we onze gebreken, ons ongeluk en onze mislukkingen kunnen compenseren. Niet alleen door excessief de systemen te benutten waarmee we de werkelijkheid kunnen voegen naar onze verlangens, maar zeker ook door ons ongeremd over te geven aan onze hedendaagse passie, die van expressiviteit. Op vaak opgesmukte manieren vertellen we over onszelf aan anderen, ervaren we hoe de meest bescheiden digitale uitlating op aangename bijval kan rekenen en laten we publiekelijk zien hoe uniek ons bestaan wel niet is. En niet te vergeten: velen hekelen vol wrok of woede bepaalde ervaringen op professioneel, relationeel of ander vlak, en nagelen graag de hele maatschappelijke orde aan de schandpaal. Eén praktijk redt ons op dit moment: het universele én gepersonaliseerde gebruik van middelen die een catharsis teweeg kunnen brengen. Dat vermogen wordt voortdurend verder uitgebouwd – uitentreuren en ad nauseam – en wekt de indruk dat je hoe je ook leeft en hoe hard je dagelijkse werkelijkheid ook is, op elk gewenst moment in ieder geval op één type activiteit kunt teruggrijpen. Namelijk de vormgeving van een vaak geïdealiseerd narratief van je eigen leven, de uiting van verbolgenheid ten opzichte van personen of juist situaties van meer of minder voorbijgaande aard, het impliciet dan wel expliciet wreken vanwege vernederingen die je hebt moeten ondergaan en de kortstondige ervaring van ontspanning, van een enorme last die van je schouders valt. Elke keer wanneer je je hierin hebt uitgeleefd voel je je als nieuw. Alsof je ter communie bent gegaan.

Aangezien de grote techbedrijven met al hun knowhow allerlei instrumenten hebben vervaardigd met als doel een catharsis teweeg te brengen, is het belangrijk dat we nadenken over de hedendaagse rol en betekenis daarvan. Net zo goed zijn de grote bedrijven in hoge mate verantwoordelijk, zowel door de arbeidsomstandigheden als de leefstijlen die ze creëren, voor het in stand houden van de hevige zucht naar allerlei trucs die een vorm van compensatie bieden. Het is niet alsof de deksel pas onlangs van de pan werd getild en de mens generatieslang tot zwijgen was veroordeeld. Maar voorheen namen allerlei activiteiten de plek in van de catharsis: het gezinsleven, hobby’s, consumptie. En misschien werd in sommige periodes de dwingende noodzaak van een catharsis ook wel minder sterk gevoeld. Iedereen had zijn eigen manier van omgaan met de kwetsbaarheid van het bestaan en de ervaring van onrecht. Maar tegenwoordig domineert de uitingsdrang. Mensen zoeken in de openbare uiting en in het laten zien van zichzelf een vorm van troost en bevestiging van hun eigen bijzondere bestaan. Deze strategie staat haaks op het proces van subjectivering, opgevat als een door handelen hernieuwde toe-eigening van het leven, waarbij het individu helemaal geen behoefte voelt hierover ijdele mededelingen te doen.

Maar tegenwoordig is de ervaring zelf niet meer genoeg. Die ervaring moet als het ware stelselmatig, en op het moment van de ervaring zelf, worden verdubbeld. En wel door verder verteld te worden. Gebeurt dat niet, dan wordt de ervaring als te schraal ervaren. Pas in de openbaarheid lijkt de ervaring werkelijk van waarde. Pas daar lijkt die werkelijk van belang en krijgt het individu de indruk de verdiende wraak te hebben genomen op de ups en downs van het leven. Dat maakt dit tot de universele passie – of waarschijnlijk beter gezegd: de universele neurose – van onze tijd. Anders dan tot vervelens toe wordt herhaald, hebben we hier helemaal niet zozeer te maken met opgeblazen ego’s of wijdverbreid narcisme. Wat hier gebeurt is veeleer dat individuen zich binnen een veranderde situatie herpositioneren. De meesten van hen moeten zich staande zien te houden onder harde, gure omstandigheden, maar merken tegelijkertijd dat ze de middelen hebben waarmee ze, bewust dan wel onbewust, voortdurend al hun wrok, frustraties en minderwaardigheidsgevoelens kunnen afreageren.

Want vergis u niet: iedereen, wat zijn omstandigheden ook zijn, laat zich meeslepen. Niet door een leider of propaganda, maar door de technologische middelen die ons verleiden met onlangs verworven vormen van persoonlijke macht en die ons op wonderbaarlijke wijze het gevoel geven dat we in de ogen van anderen een totaal andere status hebben – wat in heerlijk contrast staat met de veelvoorkomende ervaring van sociale onzichtbaarheid. Zo bezien maakten we binnen een tijdsbestek van twintig jaar de overgang van een ‘tijdperk van access’ naar een ‘tijdperk van exces’. Die excessen zijn vooral een gevolg van de inmiddels gangbare praktijk waarin individuen publiekelijk via hun smartphone of laptop hun mening uiten. Die technologische middelen bieden immers de kans om dag en nacht, overigens zonder dat het iets uitricht, een maatschappelijke situatie te hekelen of te beschimpen. Het is een praktijk die mensen bevestigt in hun overtuigingen en groepen mensen tegen elkaar opzet. Daar komt bij dat dit slechts de illusie van politieke betrokkenheid bevordert, want meestal gaat het om uitingen waaraan verder geen concrete stappen op gemeenschappelijk terrein worden verbonden. Uiteindelijk leiden ze tot niets anders dan een schoon geweten en ijdele zelfingenomenheid.