De geur van de vrijheid

Giovanna Giordano

De geur van de vrijheid

Uit het Italiaans vertaald door
Miriam Bunnik en Mara Schepers

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Voor mijn dochter Antonia

Oorspronkelijke titel Il profumo della libertà

© 2021 Mondadori Libri S.p.A., Milano / Giovanna Giordano

© 2022 Nederlandse vertaling Miriam Bunnik en Mara Schepers

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Karin van der Meer

Omslagbeeld © Jeff Ward

Foto auteur © Carmelo Bongiorno

NUR 302

ISBN 978 90 284 5207 7

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022, met ISBN 978 90 284 5206 0

Mijn huis is klein maar zijn ramen kijken uit
op een oneindige wereld.

– Confucius

O bona libertas, pretio pretiosior omni.
O zoete vrijheid, meer waard dan welke schat dan ook.

– Marcellus Palingenius Stellatus

I

Het huis op de heuvel in Gesso

Er was eens en er is nog steeds een huis op een heuvel in Gesso op Sicilië, met uitzicht op de zee van de Eolische Eilanden, en daar woonde in 1923 een onschuldige jongen genaamd Antonio Grillo.

Hij had een mooie en wijze merrie genaamd Aurora, twee witte ganzen waaraan hij erg gehecht was en een hartstocht voor de vrijheid.

Hij was knap, als het je smaak was, had twee opvallende blauwe ogen en was kort van stof, hij werd nooit boos, had een hekel aan oorlog en keek met vertederde blik naar de wereld. Hij hield van vrouwen, de kroeg en gokken. Hij meed vechtpartijen als de pest en zodra hij er in het dorp een zag, galoppeerde hij op zijn merrie weg naar de zee, en volgens velen praatte hij tegen dieren.

Als iemand tot hier heeft gelezen en nu denkt: Antonio Grillo uit Gesso is een sprookjesfiguur, kan hij dit boek wegleggen en een ander openslaan. Wie daarentegen van het verhaal houdt van een twintigjarige jongen die eenvoudig van geest is, kan verder lezen. Het is geschreven voor mannen en vrouwen zoals hij. Van groot belang is een aantal oude familiepapieren geweest, bewaard in een kersenhouten ladekast, zestien laatjes vol brieven, documenten en foto’s, nog altijd in het huis op het platteland met uitzicht op zee. Antonio Grillo was de broer van mijn opa Placido, van hen weet ik veel en de rest verzin ik.

Nu kan het verhaal beginnen.

Het was de eerste dag van de lente, 21 maart 1923, en Antonio werd twintig. De familie was bijeengekomen op het terras van het huis op de heuvel in het dorp Gesso en in de lucht hing die middag de warmte van de sirocco, Stromboli rookte en een wolk vogels vloog door de boomgaard over de amandelboom en over de ruïnes van het Byzantijnse kasteel dat nu nog steeds afbrokkelt, elke dag een beetje.

De Eolische Eilanden kalm op het water.

Toen wendde Antonio, die opvallende blauwe ogen had, zich tot zijn vader.

‘Vader van me, vandaag, 21 maart, word ik twintig en over een tijdje zal ik voorgoed vertrekken,’ zei hij, uitkijkend over zee.

‘En voor wat verlaat je het dorp Gesso en Sicilië dan, mijn zoon?’ vroeg zijn vader, Lio Grillo, vervuld van angst.

‘Voor Amerika.’

‘Voor een vader zijn deze woorden als dolksteken in de borst. Waarom wil je weg?’

‘Vanwege een droom die vrijheid heet.’

‘En dan?’

‘Dan ga ik op zoek naar wonderen in de wereld.’

‘Wat is vrijheid?’

‘Iets heel zoets, denk ik, alsof je een tros sterren in je buik hebt. Iemand die de vrijheid heeft, is een blauwe walvis in de zee, en iemand die haar niet heeft, is een kikker in een kokendhete poel,’ zei Antonio toen.

‘Vertrekken? Voorgoed?’

‘Ja, ik ga voorgoed naar Amerika,’ zei Antonio.

Zijn vader sloot zijn ogen en plofte zwijgend neer op de rieten stoel.

Een zonnestraal viel op het porselein en de zilveren lepels op tafel, in de lucht daglicht en geluiden van paarden en vogels en boven hun hoofden wijnranken nog zonder bladeren en druiven. Drie spinnen weefden een spinnenweb en een merel vloog naar zijn nest in de wittevijgenboom.

Antonio keek naar de wolken.

Zijn vader keek naar het niets.

Zijn vaders echtgenote raapte haar op de grond gevallen haaknaald op, terwijl de katten al meteen met de strengen katoen speelden, en zijn broer Placido had een hoopje rode kersen in zijn hand en een hoopje herinneringen in zijn hoofd.

Verder zeiden de Grillo’s niets, in de zon die de hemel boven de Eolische Eilanden en boven de wijnkleurige zee ontkleurde. Zo gaat dat op Sicilië na een onthulling: óf stilte óf tragedie.

Die nacht zeiden ze niets.

Ieder met andere gedachten.

Een streepje maan kwam tevoorschijn.

De tedere nacht viel over het platteland.

De nacht is altijd teder.

Een ransuil zat al te roepen in de reusachtige amandelboom.

Die nacht in het dorp Gesso gaf de kerktoren, zoals elke nacht, de uren aan, de kerkklok luidde, de ezels balkten, de baby’s huilden en ineens hield alles op.

Antonio kon die nacht onder de linnen lakens niet slapen, hij wikkelde zich in een brij van blijdschap vreugde hoop doodsangst die iemand die de reis van zijn leven gaat maken omhult.

Als een brandende vulkaan van eindeloze emoties.

Toen sperde hij zijn ogen open naar de vallei, die opvallende blauwe ogen die van kleur veranderden, afhankelijk van waar hij naar keek.

Blauw als hij naar de zee keek.

Azuurblauw als hij naar de hemel keek.

Nachtgroen in de nacht.

Grijs als hij wanhopig was.

Transparant als hij was vervuld van verwondering.

Verwondering was zijn lievelingswereld, meer dan de wereld zelf.

Hij sperde dus zijn ogen open naar de vallei.

De heuvels baadden in het maanlicht en de nabijgelegen dorpen grepen zich eraan vast als krabben, er zaten een heleboel kikkers in de poelen, en het riviertje de Gallo kronkelde naar de zee als een veldslang die wil ontsnappen. Op de Etna in de verte lag een korstje lava en een vleugje sneeuw, uit een oud kasteel schalde een trompet, het rook er naar koelte en naar stal en er klonken klokken en belletjes van schapen en geiten.

De ganzen snaterden naar de sterren, de merrie trappelde in de stal en een dwergooruil riep zijn tjuu tjuu.

’s Nachts hebben sommigen dromen.

’s Nachts hebben sommigen nachtmerries.

Maar de nacht, goed of slecht, gaat altijd voorbij en de familie kwam de volgende ochtend bijeen op het terras bij een kop versgemolken geitenmelk en een met kaneel besprenkelde ciambella. De hemel rooskleurig, de eilanden kalm, maar dat kon je van de mensen niet zeggen.

‘Waarom moet je zo ver weg?’ vroeg zijn vader, terwijl hij zijn grijze snor naar beneden trok.

‘Ver weg gaan vind ik spannend,’ zei Antonio.

‘Het is wel duidelijk dat je twintig bent, mijn zoon,’ zei zijn vader.

Hij zuchtte, hij keek naar de nog onrijpe abrikozen, de zwaluwnesten, de schepen op de rede en een stroom aan witte boten die over de zee streken.

De echtgenote van zijn vader, Tina Oliva, fatsoeneerde de amulet en het geborduurde kraagje om haar hals en sprak hardvochtig zoals ze was, nooit een glimlach of een welwillendheid, en zei: ‘Als je geen zin meer hebt in Gesso en je familie, zeg het dan, en als die zin je echt vergaan is, dan kun je toch naar Messina Lipari Siracusa of zelfs naar Palermo? Waarom moet je zo ver weg?’

‘Adelaars gaan ver, wormen blijven dichtbij,’ zei Antonio, en hij keek haar niet meer aan, want hij hield niet van haar.

Ze was zijn moeder niet maar slechts de echtgenote van zijn vader. Zijn echte moeder was overleden bij de bevalling toen hij in 1903 werd geboren, zonder hem ook maar een kus of de borst te hebben gegeven. Zijn vader was snel hertrouwd om dat ietwat robuuste jongetje met die blauwe ogen groot te brengen en een jaar later was er nog een zoon geboren, Placido. Mevrouw Oliva bracht twee jongens groot met melk, koekjes en uitbranders, haar eigen zoon liefkoosde ze vaak, de andere nooit.

Antonio had een honger naar liefkozingen, meer dan naar brood en vijgen.

Ze was die ochtend donkerder dan anders, zoals de zwarte katten die om haar heen liepen, terwijl de witte huizen van het dorp op de heuvel stonden als iemand die op een gebeurtenis staat te wachten.

Op Sicilië staat er altijd wel iemand op een gebeurtenis te wachten maar een gebeurtenis wacht op niemand en dat vertrek was nabij, heel nabij.

‘Wanneer? Wanneer… Wanneer vertrek je?’ vroeg zijn vader als een kapotte klok.

‘Over een maand, misschien een maand en dan ga ik voorgoed weg, ik wil in Amerika een lang leven leiden…’

‘Het leven moet niet lang zijn maar breed,’ zei zijn vader.

‘Een breed leven is meer waard dan een lang leven,’ zei hij ook nog.

De zinnen die hij het mooist vond zei hij altijd twee keer.

Hij gaf zijn zoon Antonio sinaasappelmarmelade en honing, een schaaltje jasmijnpudding, wat brood dat nog warm was, en ook zijn zoon Placido gaf hij sinaasappelmarmelade en honing, jasmijnpudding en warm brood.

‘Alsjeblieft, ik smeek je, ga niet naar Amerika,’ zei zijn vader. ‘Op Sicilië laat je een paradijs achter van land, vruchten, wijn en bloemen, voor een ander land waarvan je niet weet of er ook zulke vruchten, wijn en bloemen zijn. De mensen daar spreken een taal die klinkt alsof ze een kurk in hun mond hebben, hun huizen puilen uit van de geweren en ze drinken veel melk en weinig wijn… en ze hebben geen olijfolie.’

Olie was voor hem het zweet van de zon, en mensen zonder olie en zonder wijn waren niets waard.

‘Gesso is een paradijs, en Amerika geen idee.’

‘Vader van me, niets houdt me tegen. De zoete velden, mijn dierbaren, druiven, wijn en mijn merrie niet… Iets wat sterker is dan ik zet me ertoe aan te vertrekken,’ zei Antonio.

Zijn vader draaide zijn hoofd naar de diepblauwe zee.

‘We zijn mannen die worden meegesleept door de stromingen,’ zei hij.

‘We zijn mannen die worden meegesleept door duizenden stromingen,’ zei hij weer.

Toen nog een traan, maar zonder het te laten merken.

Zijn zoon was groot geworden en klaar om voorgoed te vertrekken, de zoetheid van het omliggende platteland was bitter geworden en ook de marmelade leek hem een ampul vol gif.

‘Je bent de prins van de idioten. Je zult niet vertrekken, dat zweer ik,’ zei Tina Oliva.

‘Verlaat me niet, broer,’ zei Placido.

‘De wereld is onmetelijk groot, maar er zijn zulke kleine levens…’ zei Antonio.

‘Elke reis zit vol gevaren. De zee is bitter,’ zei zijn vader.

‘Nee, vader, de zee is zoet.’

‘Je zult zien… je zult zien hoeveel gif er rondwaart,’ zei zij.

‘Ben je dan niet bang?’ vroeg zijn broer.

‘Angst vreet de ziel aan,’ zei Antonio.

‘Zelfs niet een beetje?’

‘Ja, wel een beetje, voor oorlog.’

‘Ja natuurlijk, de oorlog van 1915 tot 1918… Toen op het Karstplateau onze Ignazio is omgekomen,’ zei Placido.

Arme Ignazio, dacht iedereen, en er daalde een glazuurlaagje bedroefdheid over hen neer bij de herinnering aan die in de oorlog gesneuvelde jonge soldaat.

Zwaluwen doorkruisten de hemel, zwarte valken joegen op witte konijnen, de geiten in de vallei riepen hun jongen en in de verte stond een bos in brand.

‘Of je nu wel of niet vertrekt, je bent de prins van de idioten,’ zei zij.

Maar hij stond al klaar om te galopperen en zijn merrie wilde met hem naar het platteland en dus zei hij: ‘Genoeg, ik zeg niets meer. De wolken zeggen me dat ik moet gaan, en ook mijn merrie Aurora… Wolken en merrie gaan en staan waar ze willen. Laat me gaan. Laat me vertrekken. Alleen dat vraag ik jullie. Meer niet. Meer heb ik niet te zeggen.’

En wanneer hij zei ‘meer heb ik niet te zeggen’ was dat ook zo en dan bracht hij geen woord of zucht meer uit.

Zijn vader zei alleen nog maar, hardop en terwijl hij naar de hemel keek: ‘Verlaat deze wereld niet, mijn zoon.’

Toen zadelde Antonio zijn merrie Aurora en in galop reed hij weg tussen de honderdjarige olijfbomen en de gele velden met bloeiende brem, Stromboli lanceerde een vlam en de sirocco gierde harder tussen de cipressen.

Zo begint dit verhaal, de vertelling van wat bekend is over het leven van Antonio Grillo, met hier en daar een verzinsel.

Maan sterren zee krekels en de Grillo’s zullen ons lang gezelschap houden.

II

Een nacht op Stromboli

De volgende ochtend stonden de twee broers in de deuropening naar de wolken te kijken.

‘Waarom staan jullie naar de wolken te kijken?’ vroeg Tina Oliva.

‘De wolken zijn eerder in Amerika dan ik,’ zei Antonio.

‘O, jij altijd met je verkeerde ideeën…’ zei zij.

‘Ik kijk naar de wolken die regen brengen voor de moestuin die ik heb aangelegd,’ zei Placido.

‘Gelukkig, tenminste één van de twee denkt na,’ zei zij.

En terwijl de familie nadacht over de dingen van de hemel en de aarde en over de reizen die ze wel en die ze niet moesten maken, klonk er vanaf de straat buiten het dorp die naar Gesso leidde een ding ding dong en een gerinkel van in draf naderende karren.

Een slag van een bel, een van een trommel, en een stem vulde het plein: ‘Hier is het circus, gauw, kinderen en alle anderen, er komen dieren aan die jullie nog nooit hebben gezien… Gauw, haast je, er is geen tijd te verliezen! Als je de tijd verliest, vind je hem nooit meer terug… Wees moedig, er komt een dier naar Gesso…’ en toen verdween de stem omdat de fanfare van trompetten en trommels haar overstemde.

Acrobaten, een vuurvreter met een gestreept hemd op een borst zo breed als een gebergte, een danseres met een felgroene tutu en een vrouw met een flinke bos vossenrood haar trokken de aandacht van alle inwoners van Gesso.

Dus gingen ze bij het raam staan om naar de optocht van circusartiesten te kijken, en toen iedereen aandachtig naar het wonder keek, arriveerde er een grote kooi van dik hout en zwart staal.

Antonio zwaaide naar zijn ganzen, zadelde zijn merrie Aurora en daalde af naar het plein. Hij reed naar de kooi toe, waar al vele mensenhoofden omheen stonden, maar vanuit de hoogte, gezeten op zijn merrie, zag Antonio net iets meer dan zij. Aurora hinnikte nerveus in de menigte en hij aaide haar om haar te kalmeren, toen sloeg hij zijn ogen op en ontwaarde in de kooi het grote dier waar iedereen naar stond te kijken.

Het was een gorilla.

Groter dan de grootste man die Antonio ooit had gezien, twee vochtige en enorme ogen, een nek als een heuvel, hij hield zijn handen tegen zijn oren om het lawaai van trompetten en fanfares en de beledigingen van de mensen niet te horen.

‘Hé, grote aap, kom eens hier, dan krijg je nootjes van me. Wil je een halsband? Wat heeft je moeder een lelijk jong gemaakt…’

Toen stak de gorilla zijn arm omhoog, hij sloeg met zijn vuist tegen de kooi en iedereen stoof doodsbang uiteen en vluchtte meteen weg als kikkers voor een vijandelijke veldslang. Dat was het moment waarop Antonio de gorilla in de ogen keek, en dat vergat hij nooit meer. Dat was het moment waarop de gorilla naar Antonio keek en niemand weet of hij hetzelfde voelde als die jongen van twintig die van de vrijheid hield.

Antonio trad eventjes de vochtige ogen van de gorilla binnen en voelde zijn rust en droefheid, zijn innerlijke kalmte en zijn wanhoop over het leven in een kooi, hierheen en daarheen meegenomen, uitgelachen en vooral bekneld en niet in de oneindige ruimten van de wereld.

Antonio keek naar hem zoals hij daarvoor nog nooit naar iemand had gekeken en hij zei deze woorden: ‘Vriend van me, mooie en aardige vriend, ik weet dat wat jij mist vrijheid heet, voor jou net als voor mij belangrijker dan de lucht om ons heen.’ Toen sloeg hij zijn ogen neer omdat hij de blik van het dier niet kon verdragen en haastte zich naar huis, naar zijn broer Placido.

‘Wat is er met je aan de hand, broer van me? Ik heb je nog nooit zo bleek gezien.’

‘Ik heb een gorilla in een kooi gezien.’

‘Ik begrijp het… je had nog nooit een gorilla gezien.’

‘O, dat niet alleen, maar nog meer. Er is bij mij iets magisch gebeurd vanbinnen. Ik heb nog nooit een mens gezien met intensere ogen.’

‘Een mens?’ vroeg zijn broer vol verwondering.

‘Ja, hij was een mens, hij was niet wat anderen “een beest” noemen.’

Placido was gewend aan de eigenaardigheden van zijn broer, maar hij probeerde zijn woede en vertedering te temperen.

‘Rustig, rustig. Gisteren wilde je alles achterlaten voor een nieuw continent, vandaag ben je helemaal gegrepen door medelijden voor een gorilla in een kooi.’

‘Ik zal niet afzien van mijn reis en ik zal niet afzien van mijn vrijheid, niet van de mijne en niet van die van mijn vriend de gorilla.’

‘Wat bedoel je?’

‘Mijn vrijheid is net zo belangrijk als de zijne. Sterker nog, eerst de zijne en dan de mijne,’ zei Antonio en toen opende hij de staldeur voor zijn merrie, de kooi van de merel op het terras en tot slot het hek van de witte ganzen die altijd met hem rondscharrelden op het platteland en die, eerder dan hij, merkten dat er regen kwam, of een uitbarsting of de postkoets uit de stad.

Hij verliet zijn huis en broer, hij galoppeerde urenlang over landweggetjes, het was inmiddels bijna avond en er was een zacht maanlicht aan de hemel, hij ging de brede en smalle stegen van het dorp Gesso in en keerde terug naar de kooi van de gorilla.

Hij was alleen, iedereen was weggegaan.

Antonio stak zijn neus en arm in de kooi en zei: ‘Vriend van me, ik weet dat wat jij mist vrijheid heet, voor mij net als voor jou belangrijker dan de lucht om ons heen. Nu beloof ik je, lieve vriend, dat ik, ter ere van de vrijheid waarvan wij tweeën zo veel houden, altijd zal proberen in vrijheid te leven. En ik beloof je ook, lieve vriend, dat ik jou haar zal teruggeven.’ En dat gezegd hebbende, aaide hij hem verlegen over zijn pols en de gorilla deed hetzelfde maar over zijn borst, ter hoogte van zijn hart.

Zachtmoedig en angstig ging Antonio slapen.

De nacht zat vol vuurvliegjes en af en toe klonk er een hese kreet van de gorilla op het plein.

Toen de volgende ochtend de fanfares en de trompetten van het circus afscheidsmuziek begonnen te spelen, wekte Antonio zijn broer en zei: ‘Kom mee, broer, ik weet dat ik in jouw ogen vreemd ben en dat je me soms wel begrijpt en soms niet… maar alsjeblieft, ga met me mee op dit avontuur.’

‘Je bent vreemder dan een Tibetaanse klankschaal of een platbodem, met zo’n klein brein dat het soms lijkt alsof je er geen hebt, je houdt meer van dieren dan van mensen… Niets aan te doen, ik moet je wel volgen, ook omdat je over een maand naar Amerika gaat.’ En dat gezegd hebbende, zadelden Antonio en Placido hun paarden en ze gingen op pad, achter het circus aan.

Het circus verliet het dorp, het bereikte tegen zonsondergang Milazzo, waar een vlakte was waarop jasmijn werd gekweekt, en in de haven lag een schip te wachten waarop goederen, karren en rijtuigen werden ingeladen voor Stromboli. Ook de twee gebroeders Grillo gingen te paard aan boord van het schip. De zee was woelig, en dus werden de paarden losgemaakt van de karren en rijtuigen en stevig vastgebonden zodat ze niet door de golven heen en weer werden gesmeten, en in het midden lieten ze de gorilla helemaal alleen, in zijn kooi.

De gorilla hief zijn blik op naar de maan. Toen keek hij naar de mannen, schudde zijn hoofd en mompelde af en toe iets wat Antonio meende te begrijpen.

‘Hij mist zijn moeder,’ zei hij tegen zijn broer.

‘Dat ben jij. Jij mist je moeder.’

‘Ja, inderdaad, de moeder die ik niet heb gehad. De gorilla mist een vrouw,’ zei Antonio toen.

Zo bracht hij de nacht door op zee, zijn eerste nacht varen, in gezelschap van Placido en de gorilla, en Antonio voelde zich aan allebei op dezelfde manier verwant.

Af en toe deed de maan de ogen van de gorilla glanzen en dan sloeg hij zijn blik neer naar de zee.

De zee van Stromboli rook voor zonsopkomst naar vuur en zwavel. Een lange en aldoor gloeiende streep lava op het vulkanisch gesteente stortte in het water en deed het borrelen en bij het horen van de lava in de onpeilbare diepten sloegen alle schepselen op de vlucht, inclusief de zeesterren.

Toen het schip afmeerde, klonken er twee brullen in de hemel, een van de vulkaan en een van de gorilla.

Als twee broers, de een sprak en de ander antwoordde.

Nu keek de gorilla niet meer naar de maan want die was weggegaan, maar naar de krater die vuur spuwde voordat de zonnestralen kwamen. Vulkaan en gorilla hadden allebei een bruine huid en een enorme mond, en met zijn rode tong likte de gorilla over zijn dikke lippen.

Antonio stond voortdurend naast hem en zijn broer ook.

De circuskarren gingen van boord, met fanfares en trommels, en ook daar kwamen de dorpelingen toegesneld om de gorilla te zien.

‘Ooooo,’ zeiden de mensen, en ze gaven hem zoete druiven, cactusvijgen en nectarines te eten. Hij waardeerde en apprecieerde het maar richtte zijn blik voortdurend op de vulkaan.

De dag ging voorbij, gehuld in de geur van zonovergoten jasmijn, schaduwen van witte pilaren van zwarte huizen en nieuwe kappertjes, die door de bijen het hof werden gemaakt.

De kalme nacht viel, en aan de top van de krater nog altijd een plukje vlammen.

Antonio wachtte tot iedereen op het eiland sliep en liep stilletjes naar de kooi toe.

Niemand weet of de man meer beefde of de gorilla.

Niemand weet wie van de twee verlegener of moediger was.

Ze keken lang in elkaars, grote en kleine, ogen.

Een maansikkel, een lavavlam en Antonio rukte het slot los van de kooi waarin de gorilla leefde. Die keek met een bijzondere tederheid naar de man maar raakte hem niet aan. Hij hees zich met moeite op zijn knieën, die al jarenlang gebogen en bekneld zaten in de ijzeren kooi, en zette de eerste wankele stappen als van een kind dat leert lopen. Hij vulde zijn longen met jasmijn- en zwavellucht en met grote sprongen dook hij in de bremstruiken en toen in de bosjes en toen God mag weten waarin.

Het eiland zat vol grotten en misschien vond hij daar zijn thuis.

‘Ga in vrijheid, als elk schepsel ter wereld,’ zei Antonio terwijl de gorilla wegvluchtte, en toen van hem nog maar een zwart puntje te zien was in de richting van de vlammende top, zei hij nogmaals: ‘Ga in vrijheid en blijf zo lang mogelijk leven.’

Toen de twee broers terugkwamen in Gesso na drie dagen van afwezigheid om op een eiland een gorilla te bevrijden, wachtte hun nog meer fanfare.

Vader en moeder met allebei een lang gezicht en vragen over hun verdwijning.

Placido zei tegen zijn vader: ‘Antonio is naar Stromboli gegaan, achter een bruin schepsel aan.’

Zijn vader beeldde zich een vluchtig liefdesverhaal in en zweeg.

Tegen zijn moeder zei Placido: ‘Antonio wilde afscheid nemen van Stromboli voordat hij Sicilië voorgoed verlaat.’

Zijn moeder schudde haar hoofd en zei: ‘Nog altijd dezelfde lapzwans. Wie rond geboren wordt, zal niet als vierkant sterven.’

Zonder het tegen elkaar te zeggen hadden de twee broers besloten om niet het echte verhaal van hun uitstapje naar Stromboli te vertellen, maar op het terras, voordat ze gingen slapen, bij een schaaltje net geplukte kersen, zei Antonio tegen iedereen: ‘O zoete vrijheid, meer waard dan welke schat dan ook…’

Ze mompelden een beetje, ieder met zijn eigen woede of verwondering in afwachting van een nacht vol dromen.

III

Intriges en tovenares Vittoria

Hoezo dromen? Die nacht waren ze allemaal bezeten.

Alleen de ganzen scharrelden rustig tussen de planten op de grond.

Hij was zo graag bij de dieren, de kikkers in de vijver, de pad die zich in een afvoerkanaal achter de keuken verstopte, de egels die hun stekels opzetten wanneer ze de katten zagen en de kreupele vos die in de nachten dat het vollemaan was langskwam om hem iets te eten te vragen. Hij vroeg alleen aan hem iets te eten, met een zachte jammerklacht, en dan hoorde Antonio hem, dus zette hij het raam open en liet een mandje naar het terras zakken met een ei of wat brood met olijfolie.

Alle dieren waren dol op hem en niemand wist waarom.

Wat voelde Antonio zich goed bij zijn twee vette witte ganzen die vrolijker waren dan alle mensen die hij kende. De twee ganzen lachten altijd, ze gingen ervandoor wanneer er een vervelend iemand aankwam en pikten met hun snavels in de enkels van huichelaars. Als ze naar zee gingen, vonden ze de beste paden en ze verdwaalden nooit, zelfs niet tussen de braamstruiken. Ze hadden vrienden onder de vogels in de lucht en ook aan de kippen schonken ze aandacht.

De ganzen keken met dezelfde aandachtige blik naar de kleine en de grote dingen: een krekel, een grasspriet, maar ook een cipres en de zon, een bergkam of een hanenkam. Ze luisterden altijd geïnteresseerd naar hun vriend Antonio en ze begrepen eerder dan wie ook wanneer er een postkoets of een storm aankwam. Ze hoorden rijtuigen en donderslagen zelfs als die nog heel ver weg waren.

‘Ganzen, lieve, beeldschone ganzen, zijn jullie blij dat ik vertrek?’ vroeg Antonio aan zijn twee gevederde vriendinnen.

En zij dartelden.

‘Ganzen, lieve ganzen, papa’s mooie ganzen, wat denken jullie, zal ik de meest fantastische vrouw ter wereld tegenkomen op mijn scheepsreis?’

En zij knikten van ja met hun hals en met hun kop.

‘Ganzen, mooie maar nog veel lievere ganzen, wat denken jullie… als ik toch hier zou blijven, wat gebeurt er dan met me?’

En de ganzen ploften in de modder, hulpeloos als stukjes gerookte stokvis.

Ja, die ganzen waren intelligent.

Zo bracht hij met de ganzen de eerste uren van de nacht door.

De anderen daarentegen hadden somberdere fantasieën.

Of liever, ze hadden geen fantasieën.

Geen fantasieën hebben is een ramp.

Ze hadden alleen zwarte wolken in hun hoofd en niemand kon de slaap vatten.

‘We zullen zien, we zullen zien of het je lukt om te vertrekken, prins van de idioten,’ zei Tina Oliva, terwijl de katten achter ganzen en nachtvlinders aan zaten en de merrie hinnikte omdat ze wilde rennen.

Antonio was wakker en zocht een koffer, zijn vader vroeg zich af wat hij fout had gedaan, de echtgenote beraamde een plan tegen die zeereis en zijn broer Placido hoorde hem rondscharrelen in huis en op het land, ook hij had helemaal geen zin om te slapen. Toen keek hij uit het raam naar de laatste sterren van de nacht en al voor zonsopkomst ging er een enkel lampje aan en hij bedacht hoe mooi de lichtjes van Gesso waren.

Maar voor Antonio was elk lichtje in de verte veel mooier dan de lichtjes bij hem in de buurt. De wind die uit het zuiden kwam bracht hem geluiden en geuren uit de Afrikaanse woestijnen, de wind uit het noorden de geur van berken en van haardvuur. Door de sirocco ontwaarde hij die nacht de belletjes van de karavanen met hun kamelen, de geur van dadels, die hij nog nooit had gegeten, en het gezang van in de gele duinen verdwaalde mannen.

Hij zag altijd wat er niet was.

Zo stelde hij zich Amerika voor met prairies, en voor hem waren prairies eindeloze vlakten van groene weiden, vers en gemaaid gras met dauwdruppels in de ochtend, terwijl de velden op Sicilië droog waren als botten en het gras dor en schaars.

Hij stelde zich Amerika voor als goedgeefs, een kuip met elke dag ander eten erin, mensen die altijd lachten, cognac die wel wat waard was, vrouwen met fluwelen benen en uit de kraan zelfs champagne met bubbels. En verder koffers vol roomkaas, schoffels die zelf omploegden, bergen koekjes, en bij elke zonsondergang lachen zonder ook maar een vleugje heimwee naar Sicilië. Verder mensen die niet beledigden en zich met hun eigen zaken bemoeiden, geen aardbevingen, geen enkele uitbarsting want er waren geen vulkanen maar het was een vloeibaar paradijs, een dag melk, een dag honing, een dag whisky.

Dromen zijn altijd verschillend.

Elk hoofd zijn eigen droom.

En terwijl hij zo droomde en afdwaalde, merkte hij niet dat iemand zijn merrie Aurora had losgemaakt, die al vrij over het land rende naar de zee en achter haar de ganzen die haar ontsnapping naar de golven volgden.

Iedereen was rusteloos die lentenacht, zelfs de wespen, en ieder op zijn eigen manier.

Zijn vader zette duizend stappen, teruggetrokken in zijn kamer met twee dezelfde kasten met kuifstuk. De echtgenote wilde iedereen in het dorp de wandaad toevertrouwen van die zoon van haar die niet echt haar zoon was, aangezien ze hem niet had gebaard, en ’s ochtends begon ze dat te doen.

De ochtend van 25 maart was helder maar zij merkte het niet, ze dwaalde van huis naar huis om de kwestie uit de doeken te doen, en in elk huis waar ze naar binnen ging en waar ze haar koffie aanboden, vertrouwde ze in tranen het familiegeheim toe aan eenieder die naar haar luisterde.

Vervolgens kwam ze dat stenen huis uit, liep een ander huis in en herhaalde steeds dezelfde woorden, als een geheim, fluisterend: ‘Weten jullie wat die mafketel wil doen? Hij verlaat een paradijselijk stuk land en zee voor een land dat ik niet ken, waar misschien meer mafketels wonen dan hier.’

Zijn broer Placido zocht op zolder een reistas die geschikt was voor de lange reis van zijn broer en er lagen er veel, onder het stof en de spinnenwebben, maar door schimmel aangetast of te klein of breekbaar. Kortom, geen enkele was goed, misschien moest hij een nieuwe kopen, ja, maar waar, misschien beter een koffer, met siernagels, van leer en met een slot, zodat niemand hem op het schip kon openmaken. Kaartje in de broekzak en koffer in de hand, maar niet te zwaar, anders kon hij rugpijn krijgen. Van licht of donker leer? Met rode voering erin tegen het boze oog of blauw zoals de zee? Dat was voor hem het dilemma.

Antonio wilde die dag liever paardrijden, maar zijn merrie was al uit de stal gevlucht, want dat deed ze altijd. En terwijl de Grillo’s, net als de dieren, in rep en roer waren vanwege het nieuwtje en heen en weer liepen tussen het platteland en de smalle straatjes, onder de blote hemel en in de kelder, en dit en dat dachten en deden, vloog het gerucht over Antonio’s vertrek in het dorp van huis tot huis, ook voortgestuwd door de sirocco, en binnen een paar uur mompelde het hele dorp: ‘Hoezo? Is hij gek geworden? Wat mist hij hier? Waarom hij weg wil weet niemand. Brood en wijn hebben de Grillo’s wel, de gipsgroeve is van zijn vader don Lio… Ze hebben veel werklieden die het mineraal opgraven en bovendien hebben ze land dat meer waard is dan het hoofd van Garibaldi.’

Ook het platteland was op zijn manier opgewonden. De eerste lenteknoppen lieten zich al zien aan de zon en de gele bloemen stonden in volle bloei om de warmte te omarmen, de valken joegen boven de honderdjarige olijfbomen, en aan de bomen zaten de eerste sporen van mispels en pruimen.

Antonio zag dit alles, en toen de zon naast Vulcano in de roodgekleurde zee dook, zei hij: ‘Op aarde zijn veel paradijzen’, en hij ging gauw de eerste spullen zoeken om in zijn koffer te stoppen voordat de merrie en de ganzen terugkwamen.

Toen hoorde hij dat het harder ging waaien, een bijna brullend geluid, en hij zei nog iets: ‘Wat boffen de vogels dat ze reizen zonder koffer, meegevoerd door de wind’, en toen kwam de nacht weer en gingen de katten paren in het maanlicht.

In ieders ogen zat hoop of wanhoop of woede. Antonio verslond de wereld met zijn fonkelende ogen, en zee en bergen en grassprieten hadden voor hem een stem en een geluid. En de zee zei tegen hem: ‘Vertrek’, de bergen riepen naar hem: ‘Ga weg, ga weg’, en zelfs de grassprieten, die vastzaten aan de grond maar heen en weer werden bewogen door de gebruikelijke sirocco, wilden graag vertrekken, en terwijl hij keek en droomde was zijn lijf sterker dan het ooit was geweest.

Zijn vaders ogen namen elk stukje van het lichaam van zijn zoon in zich op, en zijn hals leek hem zo mooi en zijn handen sterker dan de zijne, en dan die blauwe ogen die hem aan zijn verloren echtgenote deden denken van wie hij maar een wolkje maanden had gehouden en toen was zij voorgoed verdwenen in de duisternis.

Placido miste zijn broer al en rook dat zijn geur wegvloog uit de kasten. Hij vond het een dwaas idee om de betovering van Gesso achter te laten, waar alles was: de vrouwen, de merrie die hem naar zee bracht, de schone lucht, vijgen, warm brood en de ransuil in de met sterren bezaaide nacht. Buiten Gesso was het leven voor hem als een glas warm water in de zomer, ver weg had je geen volle wijn, vertrouwde stiltes van de maan en zomerse groene vuurvliegjes. En bovendien was daar zijn moeder. Hoe kon hij haar en haar mostarda, gehaktballen en dikke tuinbonensoep achterlaten, hoe kon hij ooit leven zonder zijn mama?

Er zijn bepaalde moeders op Sicilië die elke dag de navelstreng van hun zoon besmeren met suiker en gehaktballen en die is met geen mogelijkheid door te knippen, sterker nog: hoe ouder de zonen worden, hoe meer ze zich aan hen vastgrijpen met woorden en dampen uit de keuken.

En waarom zou je de navelstreng ook doorknippen?

Die dag bewogen haar ogen als een wervelwind, net als haar gedachten, en haar gedachten en oogbewegingen duurden maar een ogenblik. Dus ging ze aan slag met de tuinbonen en terwijl ze die dopte en de bonenkevers platdrukte die de tuinbonen opaten, hield ze in haar hoofd een betoog om Antonio af te brengen van zijn plan om te vertrekken, zoals een advocaat vóór het proces in zijn hoofd een betoog houdt. Als Antonio vertrok zou hij vroeg of laat ook Placido, haar zoon, meenemen naar Amerika, dacht ze en ze beraamde een plan. ‘Nee, Placido in Amerika, nee en nog eens nee.’

Wat moest ze doen?

Ze beraamde een plan.

Er was in die tijd een jonge boerin zwanger en ze wisten nog niet wie het had gedaan, en zij woonde troosteloos vlak bij het land van de Grillo’s. Troosteloos van karakter was ze geenszins, integendeel, ook zij was vrolijk als een krekel, maar sinds ze zwanger was en haar buik met zich meedroeg als een luchtballon, meed iedereen haar als de pest. Ze was zo leuk dat zelfs de vlinders om haar heen fladderden, maar door die geheimzinnige zwangerschap waren alleen de vlinders overgebleven. Ze liep door het dorp met een mand eieren om ze te verkopen en niemand deed meer de deur voor haar open.

Maar die ochtend klopte er iemand op haar deur, klop klop.

‘Wie komt me in hemelsnaam nog lastigvallen? Ik ben alleen en in de steek gelaten en zwanger en niemand zoekt me op.’

‘Doe open, doe open, er klopt een welgezinde hand bij je aan,’ zei een vrouwenstem.

Het meisje deed heel nieuwsgierig open. ‘Hè, wat doet u hier, donna Oliva, een dame als u in het huis van iemand als ik?’ vroeg ze met een enkele losse traan.

‘Als je me een gunst verleent, zal ik je belonen’, en om maar meteen duidelijk te zijn legde ze een gouden munt op de houten tafel vol houtworm.

‘Jakkes, donna Oliva, wilt u me voortijdig een flauwte bezorgen? Waar heb ik dat aan verdiend?’

‘Je moet me een gunst verlenen.’

Het meisje plofte neer op de doorgezakte stoel en luisterde naar het plan van de vrouw.

‘Morgenochtend begin je bij zonsopkomst te zingen en te huilen en dan roep je met je buik in de wind de naam van de vader van je kind.’

‘O mijn hemel, als ik hem noem hakt zijn vrouw mijn buik open met een bijl, donna Oliva.’

‘Nee, niet de echte vader van het kind, je moet onze zoon roepen, Antonio Grillo, onder zijn balkon de longen uit je lijf schreeuwen en hem zeggen dat je van hem houdt en dat het kind in je buik van hem is.’

‘Mevrouw… van Antonio Grillo heb ik niet eens zijn neus gezien,’ zei zij.

Maar een tweede munt en toen een derde namen haar weifelingen weg en de volgende ochtend stond het meisje met haar buik onder zijn balkon hem te roepen met uithalen en uitingen van liefde.

‘Antonio, mijn schat, ik breng je mijn liefde en ons kind, kom, geef me honderd kussen en nog eens honderd.’

Antonio keek vanaf zijn balkon naar haar met zijn ogen nog vol slaap, of liever vol dromen, en zei: ‘Eigenlijk heb ik van jou niet eens je neus ooit gezien. Maar als je zegt dat het kind van mij is, kan ik er niets aan doen… misschien heb je meer fantasie dan ik. Dus weet je wat? Ik vind je leuk.’

Dat gezegd hebbende, deed hij het raam dicht, kwam naar het terras en met de katten, ganzen en familie als getuigen zei hij tegen haar: ‘Ik had nog nooit iemand gezien die fantasievoller is dan ik, iemand die ziet wat er niet is.’ Hij omhelsde haar liefdevol en ging verder: ‘Weet je wat? Ga met me mee, we gaan samen aan boord van het schip, jij en ik en ook het kind dat in een nieuw land geboren zal worden.’

Het meisje vluchtte weg, nog steeds in tranen omdat ze een gevoelig type was en ze liet deze gouden kans schieten, al had ze nog wel de drie gouden munten.

Het plan van de zwangere vrouw was mislukt.

Theatraal land, dat Sicilië.

De dag erna had Tina Oliva een andere ingeving.

In die tijd, in 1923, was er op Sicilië nog malaria. In Gesso niet want daar waren geen meren of moerassen, maar bij de meren bij Ganzirri, vlak bij de zee waar Messina aan ligt, bij Punta del Faro, waren wolken malariamuggen en de bewoners goten zich daar ’s avonds vol met wijn en kinine. Dus vertrok Tina Oliva stiekem — en om niet gezien te worden huurde ze een rijtuig helemaal voor zichzelf en kleedde ze zich in het zwart met handschoenen en een voile — om bij de meren een pot malariamuggen te kopen. En terwijl het rijtuig snel over de wegen langs de zee naar de meren reed, stelde ze zich al voor hoe die moorddadige muggen ’s nachts door de kamer van de jongens zouden vliegen en Antonio zouden steken, en hoe hij dagenlang en zelfs maandenlang buiten westen, koortsig en verzwakt zou zijn.

‘Wat nou schip en reizen en dromen… Ik zal je uit de droom helpen.’

Maanden van verzwakking, het schip zou vertrekken, het plan om te vertrekken zou verbrokkelen, samen met Antonio’s willoze zachte botten.

Toen ze de pot muggen afrekende bij een mosselvisser daar bij de meren van Ganzirri, sidderde ze van geluk, net als tijdens haar huwelijksnacht. Ze keerde terug naar huis, wachtte tot het donker werd en toen de twee jongens in het holst van de nacht lagen te slapen, allebei al in hun eigen dromen, zette ze de pot op de vensterbank van het raam en draaide ze de dop eraf. De muggenfamilie verspreidde zich door de kamer, die werd verlicht door een streepje maanlicht; toen vluchtte ze weg en sloot de deur achter zich.

Een van de malariamuggen vloog Placido’s neus in, hij werd geërgerd wakker, zette het raam open en keek naar deze rondvliegende muggenfamilie en zijn slapende broer Antonio. Toen bedekte hij zijn broers lichaam met het laken en pakte gauw een bosje citronellabladeren van het terras, strooide deze bladeren her en der rond en wreef zichzelf ermee in en toen zijn broer. Muggen houden niet van citronellabladeren, dus vluchtten ze weg, zelfs door sleutelgaten.

Zo behoedde hij zichzelf en zijn broer voor malaria, ook al wist hij dat niet. Hij dacht alleen dat hij zichzelf en zijn broer had behoed voor de steken van plattelandsmuggen, en de twee broers droomden weer verder.

De volgende ochtend had Tina Oliva wallen tot op haar nauwe neusgaten, nu vernauwd uit misnoegen.

‘Wat heb je toch?’ vroeg haar echtgenoot.

‘Ik heb dat ik geen rust heb.’

‘Die scheepsreis zit je dwars…’ zei hij.

‘Ja, heel erg, ik ben bang dat Placido ook vertrekt.’

‘Ook mijn hart huilt omdat Antonio vertrekt, maar soms vraag ik me af of slechte dingen niet gebeuren met een goede reden… Misschien heeft hij daar meer geluk en krijgt hij een mooi leven… Er is maar één manier om daarachter te komen,’ zei don Lio, en hij wachtte het antwoord niet af omdat voor hen allebei het antwoord duidelijk was.

Het antwoord was donna Vittoria.

In die tijd was zij in Gesso de enige die dingen eerder wist dan anderen, ze begreep de toekomst wanneer niemand die begreep en kende zekere geheimzinnige wendingen van de ziel.

Donna Vittoria was de tovenares van het dorp Gesso.

Ze was een vrouw zonder tijd en met blauwe ogen, ze had altijd madeliefjes in haar haar, een valk op het dak van haar huis en een octopus in een badkuip op de binnenplaats.

Ze had het vermogen om helder te zien wat niemand ziet, een beetje geholpen door haar ervaring, een beetje door het gezelschap van de dieren, en iedereen ging naar haar toe om haar om raad te vragen wanneer er iets belangrijks in de lucht hing, over wat ze moesten doen of moesten laten. Altijd deed de tovenares haar zegje en sinds mensenheugenis had ze het nog nooit bij het verkeerde eind gehad.

De tovenares ontving alleen bij zonsondergang en daarna gooide ze haar gasten eruit, omdat ze de hele dag op het veld werkte, maar ’s nachts kwam haar vriendin de vos haar bezoeken en ze wilde geen lastposten.

Dus namen alle vier de Grillo’s het rijtuig en verlieten ze hun huis op de top van de heuvel waar de ramen klapperden in de wind en de warme lucht perenbomen en kersenbomen en vijgenbomen en de moestuin met bittere cichorei vertroetelde.

In het rijtuig hadden de vader en zijn echtgenote een bitter humeur, terwijl Antonio’s humeur zo zoet was als het vruchtvlees van een abrikoos, hij keek voortdurend dromerig. De bijtjes leken hem verliefd naar de gele bloemetjes te vliegen en de tulpen met hangende bloemkroon leken kaliefen met een tulband die als teken van respect bogen wanneer hij langskwam.

Met respect keek hij naar zijn vader, maar toen bedacht hij dat je het grootste respect moet hebben voor je eigen leven.

Het rijtuig draafde vrolijk naar het huis van de tovenares. Huis en land van de tovenares waren omgeven door cipressen, er was een toegangspoort met twee roestige ijzeren hekken, bijeengehouden door een versleten touwtje dat fladderde als twee meisjesvlechten. Haar huis was smal en lang, met een zuilengalerij van vierentwintig ronde pilaren bekleed met witte kalk, en over de houten balken klommen de wijnranken van blauwe druiven. In de moestuin en in de boomgaard groeiden groenten en fruit in overvloed, en het land was vrijgevig omdat donna Vittoria vrijgevig was voor het land.

Ze praatte met de bomen en vaak vroeg ze hun: ‘Hoe gaat het met je? Heb je gedroomd? Ben je bang?’

Tegen de planten in de moestuin zei ze: ‘Kom op, kindjes, jullie kunnen het, laat je niet ontmoedigen.’

Het land vulde haar manden met van alles. Als de tomaten op waren, kwamen courgettes, bernagie en palmkool en savooiekool en dan citroenen, mandarijnen, perziken, abrikozen, peren en kleine Etna-appelen, lotusvruchten en nog meer perziken.

Ze leefde met bomen maar ook met dieren.

Mannen en vrouwen stonden haar minder aan.

Er woonden bij haar een slechtvalk op het dak, een dozijn witte duiven, zwarte en ronde varkens, een enkel stekelvarken, geiten met hoorns en zonder hoorns, rammen en schapen, een oude koe, een graatmagere stier, een familie boomkikkers, een legertje vleermuizen, een legertje katten en een octopus in een badkuip.

Ze had blauwe ogen, twee gouden ringen in haar oren waarop overdag vlinders zaten en ’s nachts nachtvlinders, en in haar dikke haar, boven op haar hoofd bijeengebonden, zaten altijd witte madeliefjes.

Boven op het huis zat de valk op de windwijzer in de vorm van de vulkaan Stromboli, en de windwijzer trilde toen het rijtuig stilhield bij het hek en zij vieren uitstapten om de waarheidsstrijd aan te gaan.

Zodra de Grillo’s binnenkwamen stopten varkens, honden, katten, pauwen, witte duiven en kippen, roodborstjes en papegaaien met zingen, met elkaar liefhebben en met wroeten, omdat mensen dieren altijd storen.

En in de stilte van de dag die eindigde en van de nacht die aanbrak klonken daar haar voetstappen, kalm en licht op sandalen van maiskolfbladeren. De madeliefjes op haar hoofd, haar enorme nachtblauwe ogen en die twee gouden ringen zo groot en zwaar dat ze haar oren als kano’s naar beneden trokken. Ze had de brede heupen van een vrouw die had gebaard en haar handen leken door haar dagelijkse werk op het veld op de wortels van een honderdjarige olijfboom. Maar ze was niet honderd en ook niet twintig of misschien wel of misschien niet, ze had geen rimpels maar een golf van oudheid en tijdloosheid over zich, zoals een aap die door steeds van tak naar tak te springen voor altijd een kind lijkt.

Zij niet, ze was geen kind en ook geen oude vrouw, ze had alleen stralen van rimpels rondom haar samengeknepen ogen, als de partjes van een paraplu, door het teveel aan zonlicht op haar gezicht.

Eerst wreef ze teentjes verse knoflook op haar handen en zei het volgende: ‘Knoflook verdrijft boze geesten die gaan en staan waar ze zelf willen. Of je nu wel of niet gepakt wordt door boze geesten, er is nooit rust in het leven, verdomme,’ zei ze, en toen deed ze hetzelfde op de handen van vader en moeder en de twee broers, die als aan de grond genageld voor haar stonden, onbeweeglijk als pilaren, in afwachting van duidelijkheid over hun lot.

Het lot is iedereen dierbaar.

Het lot is nooit echt duidelijk.

De vader sprak als eerste, zoals het hoort, en hij zei: ‘Zeer eerwaardige vrouw, donna Vittoria, deze halve zool wil naar Amerika gaan. Wat nu? Laten we hem gaan of laten we hem blijven? Is het beter als hij blijft of is het beter als hij vertrekt?’

‘Rustig, rustig, één vraag tegelijk. Te veel woorden verwarren mijn hoofd,’ zei ze.

Toen nam zijn echtgenote, Tina Oliva, de teugels in handen, terwijl de twee jongens nog zwegen.

‘Deze mafketel wil naar Amerika gaan. Wat nu, laten we hem gaan of laten we hem blijven?’

‘Kinderen zijn zwaluwen die weggaan,’ zei zij, en toen keek ze naar de avondlijke zwaluwen die opgewonden door de lucht vlogen als komma’s van geluk.

‘Kinderen zijn zwaluwen die weggaan, zij beslissen waar ze naartoe willen, ver weg of dichtbij,’ zei ze verder.

Antonio slaakte in de schaduw een flinke zucht, als een windvlaag die de zeilen opbolt.

‘Dat was één. Nu een tweede vraag, een derde en dan gaan jullie, anders doen al die woorden me duizelen en slaap ik slecht,’ zei donna Vittoria, en ze raakte haar gouden oorringen aan, die door een zonnestraal bij zonsondergang paars kleurden, en twee madeliefjes dwarrelden van haar hoofd op haar sandalen van maiskolfbladeren.

‘En wat als hij blijft? Wat gebeurt er dan met hem?’ vroeg Tina Oliva.

Toen ging de tovenares in de laatste zonnestralen op een rieten stoel zitten, op haar schoot twee zwarte katten, ze pakte hun oren beet en keek erin. Toen begon ze uit dat bos van vacht en vlooien toverformules tevoorschijn te halen: ‘Met vier broden en vijf vissen laat het boze oog zich wissen… Het boze oog moet naar benee naar de bodem van de zee en ik zwem met hem mee. De heilige Rosalia had drie fonteinen en het gras was groen, en de fontein droogde op en het gras was niet meer groen. Weg met het boze oog, weg met het boze oog, weg met het boze oog.’

Vervolgens trok ze aan de zwarte staarten van de katten om nog meer boodschappen door te krijgen over het lot van de jongen, maar ze richtte haar blik op de knoppen van de nieuwe wijnranken.

‘Wat is de vraag? Ik ben het vergeten,’ vroeg ze en Tina Oliva zei nog een keer: ‘En wat als hij blijft? Wat gebeurt er dan met hem?’

Toen bracht ze haar mond naar de harige oren van de katten en blies de vraag erin. De katten schrikten op, toen nog een keer en daarna braakten ze een groene brij uit, en in die groene brij brokjes hagedis en rode klaver en ook de staart van een veldslang.

Toen slaakte de tovenares een zucht en zei: ‘Hij kan beter naar Amerika gaan.’

De katten voortdurend onbeweeglijk als sfinxen, alleen het puntje van de staart trilde als een windwijzer in de lentewind.

De tovenares zei nog: ‘Hij kan beter gaan. Wie vertrekt, slaagt. Wie blijft, beschimmelt.’

De katten schoten weg als vonken om op eenden en vliegjes te jagen. Katten zitten altijd urenlang stil en dan gaan ze er plotseling vandoor.

De belangrijkste vraag kwam eraan.

Wat zou er kunnen gebeuren in het Amerikaanse leven van de jonge Antonio?

Maar hoe meer de vraag over Antonio’s Amerikaanse toekomst hun ter harte ging, hoe zweveriger de tovenares werd.

‘Er is geen groter mysterie dan het leven van een mens… Kleine wereld, de wereld is klein, jouw leven is maar een klein beetje groter dan dat van een krekel. Om te leven heb ik genoeg aan een huis van bladeren, een huis van citroen- of laurierbladeren, als het maar lekker ruikt… Ik heb gedroomd dat er engelen bij me op bezoek kwamen, het was een droom en toch hoorde ik flap flap op het dak van het huis en engelen zijn zo goed bevriend met vogels… Engelen hebben overal ogen. Ik zou duizend ogen willen hebben, overal, ook op mijn kruin om altijd de hemel te zien, al staan er van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat mafketels voor me. Denk eraan, jonge vriend, om altijd naar de hemel te kijken…’

Zo kon ze eindeloos doorgaan maar de nacht stond voor de deur. Dus verkondigde ze weer een aaneenschakeling van eigenaardigheden, maar met heel zachte stem, zodat ze sommige dingen konden verstaan en andere niet: ‘Van het een komt het ander het een noch het ander wat als ik verander ik ga naar het gelukkige rijk… De kindertijd is wanneer iemand tevreden is… De wereld draait de hele tijd zodat ik er van tijd tot tijd niet bij ben met mijn hoofd… Wat is het fijn om geheugenverlies te hebben.’

De madeliefjes gleden van haar hoofd op de grond en hoe meer de nacht naderde, hoe liever zij alleen wilde zijn, en toen de hemel de kleuren van het omliggende platteland verzachtte en de planeten zich klaarmaakten om te draaien, werd ze wakker als uit een zoete slaap en keek ze naar de twee geiten naast zich, geiten zonder hoorns en met uiers zo bomvol melk dat ze bijna huilden van het verlangen om gemolken te worden.

Dus begon de tovenares de geiten te melken, want ze kon niet tegen hun geblaat, en de warme, zoute melk stroomde in een emmer.

In haar ogen de vlam van de zienersgave, haar ademhaling was gejaagd en haar blauwe ogen gingen ver weg, het ene naar rechts en het andere naar links, elk naar een wereld die er niet was.

De kraaien in de lucht wachtten op de maan.

De pauwen krijsten bij zonsondergang en aan de hemel verschenen de eerste sterren van de nacht.

Toen sprak de tovenares: ‘Het boze oog laat zich wissen als jij, Antonio, je niet inlaat met slechte mensen. Elk mens zoekt zijn stukje wereld en jij ook. Jij bent goudstof. Iedereen wil je hebben en niemand pakt je. Zelfs al brandt de wereld, jij zult je vingers nooit branden. Je zult over vuur lopen en over rotsen en zelfs over water, en hoe je dat doet weet alleen jij.’

Een beetje begrepen ze wat ze zei, maar toch ook niet.

Daar waren de eerste nachtvlinders, die naar de madeliefjes op haar hoofd kwamen, en een eerste krekel zong in zijn eentje. Zij ontstak een lichtje boven een mandje walnoten en een kommetje water met jasmijn.

Iedereen, mensen en dieren, was in afwachting van een heldere uitspraak. De dieren in een kring om haar heen, ook het zwarte varken en de ransuil op de tak van de perzikboom en een witte duif met de vleugels dichtgevouwen als twee gardenia’s.

Vader en moeder en de zonen Grillo, met hun handen op hun knieën en de benen verstrengeld bij de voeten zoals men toen deed, uit verlegenheid. Toen gaf de tovenares woedend een schop tegen de emmer vol versgemolken melk en de zoute melk verspreidde zich over de grond van de zuilengalerij en stroomde weg en vormde meertjes, strepen, tongen en ook vogels, en bij elke vorm die de melk aannam zei de tovenares: ‘Ik zie, ik zie, ik zie…’ met haar blauwe ogen die zochten naar de betekenis van de melkweg die aan haar voeten lag.

‘Wat ziet u? Wat ziet u? Donna Vittoria, wat ziet u?’ vroeg de moeder.

‘Hoe ziet u de toekomst van mijn zoon?’ vroeg de vader met bevende hand.

‘Die wordt nogal bont,’ zei ze, en dat schokte de volwassenen, die bij de woorden ‘nogal bont’ altijd denken aan slecht nieuws en rampspoed. Terwijl ‘die wordt nogal bont’ voor de twee jongens de aankondiging leek van een leven zo kleurrijk als een regenboog of die draaimolen uit het Oosten die af en toe naar Gesso kwam om de kinderen te vermaken.

‘Wat betekent dat, donna Vittoria?’

Maar bij directe vragen verzonk zij in andere vergezichten.

‘Ik zie parels op de klippen, profeten en misdadigers, vuistslagen en strelingen, dromen en ambachten, een verdomde angst voor oorlog, huizen die reiken tot de maan en plees die nog erger stinken dan deze varkens hier.’

De varkens voelden zich aangesproken en bliezen uit hun achterste en uit hun bek wat ze maar wilden, en de door de stank verstikte tovenares vervolgde: ‘Alleen wie zijn leven verliest vindt het vervolgens terug. Het is niet de schuld van de sterren maar van onszelf als we slaven zijn. Vrijheid krijg je niet, die moet je veroveren.’

Bij het woord ‘vrijheid’ kreeg Antonio, die de hele dag had gezwegen, kleur op zijn wangen, hij rechtte zijn rug om de rest te horen. Hij zag nog een nachtvlinder, gevangen in een spinnenweb, zoals hij gevangenzat in de woorden van de tovenares.

‘Jochie, het zal heel bont worden, maar zelfs dat wat zwart is zie jij wit, roze en geel, want zo zit jij in elkaar. Een beetje een mafketel en een beetje blijf je kind zoals een dwergpalm. Alleen met grote oren horen we het klateren van het water en de salamanders, de smaragdgroene padden, de stappen van de katten, van de vossen en van de stekelige egels. Alleen kinderen zien engelen en vliegende salamanders en huilende ramen. En jij bent zo. Engelen hebben geen geheugen. En jij bent zo.’

‘Zal ik verdwalen?’

‘Alleen kleine honden zijn bang voor de wereld en denken dat ze kunnen verdwalen, maar jij bent geen kleine hond. De wereld is vrijgevig jegens de vrijgevigen. Als je rust wilt, wees dan minstens een uur per dag stil.’

‘Maar welke oorlogen zal ik tegenkomen?’

‘Je zult onophoudelijk oorlogen tegenkomen. Elke dag een strijd. Maar als je het dagelijks leven leeft met verbeelding, dan ben je veilig. Dan denk je dat de oorlogen van het leven schimmels zijn. Schimmels zitten alleen in het hoofd van iemand die niet van zijn leven houdt.’

‘En wie zal ik ontmoeten?’

Toen sloeg de tovenares haar ogen op naar de eerste sterren.

‘Meer mensen dan sterren in jouw Amerikaanse leven en ook tijdens de scheepsreis naar La Merica. Je ontmoet zo veel mensen in je hele leven. En verder… en verder…’

En zij allemaal met ingehouden adem, de volwassenen die bij dat ‘en verder en verder’ meteen aan een stortvloed van moordenaars en rampspoed dachten. De twee jongens stelden zich juist ontmoetingen voor met uitzonderlijke mannen en vrouwen. En terwijl de geitenmelk zich op de grond nog steeds verspreidde richting de moestuin en in de verte de ransuil te horen was, zei de tovenares: ‘Ik zie, ik zie dat je reuzen zult ontmoeten, reuzen zoals ik ze nog nooit heb gezien. O, maar jij bent vreemd. Goede en slechte reuzen zoals de dag en de nacht en dan eentje in Amerika die de reusachtigste van allemaal is. Mijn hemel, wat is deze reus groot, zo een heb ik in mijn leven nog nooit gezien.’

De vader, met open ogen en gesloten vuisten van angst, vroeg verder: ‘Deze reus doet hem toch geen pijn?’

‘Aanvankelijk wel, maar dan gooit Antonio hem tegen de grond. Hij is gewiekst, deze jongen, hij lijkt een beetje achterlijk maar hij is gewiekst. Arm jochie, onze Antonio is geboren zonder moeder, hij lijkt heel zwak maar hij is juist sterk.’

Toen keek Vittoria niet meer naar hen maar alleen nog naar de nachtelijke hemel en de dieren en ze begon ze te roepen. Hier en daar een enkele hardhandige aai, een hand in de kuip van de octopus, ze krabde de kat even, rukte aan de oren van het varken, en haar hoofd was al ergens anders.

De familie Grillo zat nog te wachten op meer woorden, maar de tovenares keek naar de hemel die kobaltblauw was en zei: ‘Vergeet niet om naar het graf van je moeder te gaan voordat je vertrekt… en nu wegwezen. De vos komt me welterusten wensen en als ze ziet dat er mensen zijn, draait ze weer om.’

Dus deed ze het hek voor hen open, ze maakte het versleten touwtje los dat door de wind werd bewogen als twee losse vlechten. De nacht galoppeerde en ook de twee paarden van het rijtuig trappelden, en zodra ze waren gaan zitten en de vader de paarden de zweep gaf om te vertrekken, zagen ze een rode vos door het hek lopen dat zij net achter zich hadden gelaten. Kippen en duiven vluchtten weg met de komst van de vos, zoals mooie herinneringen wanneer de boeman arriveert.