SIRA

María Dueñas

Sira

Uit het Spaans vertaald door Jacqueline Visscher en Marjan Meijer

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Oorspronkelijke titel Sira. Planeta 2021

© 2021 María Dueñas

© 2022 Nederlandse vertaling Jacqueline Visscher en Marjan Meijer /

Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Karin van der Meer

Foto auteur © Wouter Van Vaerenbergh / Lumen Photo

NUR 302

ISBN 978 90 284 5215 2

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022, met ISBN 978 90 284 5214 5

Voor Ana Castro, nog een dappere vrouw die ik bewonder en liefheb

DEEL EEN

Palestina

1

Die schrijfmachine brak mijn levenslot niet open. Daarin vergiste ik me toen ik nog jong en onwetend was, toen ik nog geen woorden als geweld, verbittering, wanhoop en woede in mijn geheugen had opgeslagen, en ik niet in staat was de bezoekingen die het leven voor me in petto had te voorzien. Nee, mijn levenslot werd niet overhoopgehaald door een onschuldig mechanisch voorwerp bedoeld om letters bij elkaar te zetten. Was het maar zo, de toekomst had echter een ander lot voor me gereserveerd. Driehonderdvijftig kilo explosieven, geplaatst in de kelders van een hotel in Jeruzalem, iets wat vele malen desastreuzer was.

In de zomer van 1945 vertrokken we naar het Nabije Oosten; we lieten een hongerig en onderworpen Spanje achter ons, en een bloedend Europa dat met veel pijn en moeite aanving met de wederopbouw. Een jaar en een paar maanden eerder waren Marcus en ik getrouwd – uit wederzijdse overtuiging en om me te beschermen tegen ongewenste eventualiteiten van mijn functie als medewerkster van de Britse geheime dienst – in Gibraltar, op een winderige dag in maart, met het Iberisch Schiereiland aan de ene kant en Noord-Afrika aan de andere, twee totaal verschillende maar tegelijk heerlijk nabije gebieden die zo veel voor ons betekenden.

In plaats van de gebruikelijke ceremonie onderwierpen we ons aan een louter officiële formaliteit, even kort als sober. De Rots was gemilitariseerd, van de tunnels tot aan de hoogste top, en vrijwel verstoken van burgers, die allemaal geëvacueerd waren sinds het begin van de Tweede Wereldoorlog, uit angst dat de Duitsers zouden binnenvallen. Er waren geen bloemen, geen foto’s, zelfs geen ringen in dat kantoor van The Convent, de residentie van de gouverneur. Marcus overlegde zijn legitieme papieren, een diplomatiek paspoort op naam van Mark Bonnard, zijn ware identiteit; Logan was slechts een schuilnaam voor troebele tijden. Na het geijkte ‘I do’ legde ik in mijn onzekere Engels de protocollaire eed van trouw aan de monarch af, en onmiddellijk verstrekten ze een document met mijn nieuwe personalia. Sira Bonnard, voorheen Arish Agoriuq, voorheen Sira Quiroga, was zojuist een gloednieuwe onderdaan van Groot-Brittannië geworden. Mijn laatste woorden waren amper hoorbaar: ‘So help me God.’ Misschien besefte niemand het, maar toen ik ze uitsprak raakte ik ongewild geëmotioneerd: ondanks de kille gang van zaken bekrachtigden we hiermee een verbintenis die tegenslagen en woelingen, grenzen en afstanden kon overwinnen.

Terug in Madrid kwamen het trouwboekje en mijn nieuwe paspoort onder de hoede van de ambassade en leidden wij opnieuw ogenschijnlijk verschillende levens, we zagen elkaar altijd stiekem, hij ging verder met zijn werkzaamheden, zijn komen en gaan ten behoeve van zijn vaderland, terwijl ik verslag uitbracht van de informatie die ik de echtgenotes van de nazi-kopstukken ontfutselde, onder de dekmantel van de gewilde couturière die als uit de lucht gevallen in de hoofdstad was verschenen.

Toen Duitsland begin mei 1945 de overgave tekende en beval alle oorlogshandelingen te stoppen, sloot ik het atelier in de Núñez de Balboa dat de Engelsen eens voor me hadden opgezet en trok ik bij Marcus in. Het viel niet mee mijn beroep op te geven, het werk dat mijn dagen had overladen en me had vervuld met trots en voldoening, contacten en rendementen. In het licht van de gebeurtenissen van de laatste tijd bleek het echter een opluchting: wat sinds mijn kinderjaren mijn werk was geweest, was uiteindelijk een onaangename taak geworden waarvoor ik moest omgaan met een clientèle van foute personen tegen wie ik, hypocriet, bedrieglijk hartelijk moest zijn. Het kwam me op den duur voor dat de stoffen en patronen zwaar als stenen waren, de draden werden stroppen die me wurgden en het feit alleen al dat ik mijn kledingstukken moest passen op lichamen van vrouwen die ik verachtte, werd uiteindelijk een misselijkmakende taak. Niet meer bedriegen, hen allemaal vergeten en niets meer te hoeven verhullen nam mijn gespannenheid weg en gaf me mijn rust terug.

Niettemin was ik me ervan bewust dat ons leven samen in het sobere appartement in de calle Miguel Ángel kort zou zijn. De instorting van het Derde Rijk en de zege van de geallieerden hielden eveneens het einde in van de missie op het Iberisch Schiereiland van mijn tot dan toe clandestiene echtgenoot. Het moment was aangebroken om nieuwe toekomstplannen te maken, en onze interesse ging in tegengestelde richting.

Marcus voelde het sterke verlangen om samen naar Engeland te gaan, een bijdrage te leveren aan het herwinnen van de voorspoed van zijn vaderland. Ik van mijn kant wilde ook dolgraag weg uit dat Madrid met zijn voortdurende stroomuitval, de schreeuwende propaganda, het zwarte brood en de wraaknemingen, waar in elk huis wel een dode te betreuren viel, waar de mensen nog altijd met de wrok onder hun kussen sliepen en waar ze de kinderen kaalknipten zodat ze niet door de luizen werden opgevreten. Nee, ik wilde niet in die angstaanjagende omgeving blijven, ik had liever dat mijn kinderen ergens werden geboren zonder de sporen van verschrikkingen op straat, zonder gezichten getekend door wanhoop. Daarom stelde ik hem voor terug te gaan naar Marokko, naar de warmte en het licht, dicht bij het verleden en bij mijn moeder. Ik wilde dolgraag weg van dat toneel van ons heimelijke bestaan vol verborgenheden en leugens, vergeten wie we waren geweest en onszelf openlijk kunnen laten zien zoals we waren, zonder bedrog en vaagheid en angst.

Beide wensen gingen een paar weken later echter in rook op, toen we er nog aan moesten wennen dat we samen over het trottoir konden lopen zonder de hele tijd waakzaam te moeten zijn, het ons nog moeite kostte te accepteren dat we openlijk zulke simpele dingen konden doen als een bioscoopje pakken op de Gran Vía of tot in de vroege uurtjes dansen in Pasapoga. Het verzoek dat Marcus kreeg was concreet. Ze riepen hem op voor een nieuwe taak, in Palestina, dat onder Brits mandaat viel. ‘Met onmiddellijke ingang, echtgenote welkom,’ vertaalde hij hardop. Een nieuwe klus onder de paraplu van de Secret Intelligence Service. Hij lichtte niets toe. Ik vroeg liever niets.

Ondanks mijn ontsteltenis deed ik mijn best mijn teleurstelling niet openlijk te tonen. Als ze mijn houding hadden geweten en als mijn echtgenoot geen Engelsman was geweest, zouden ze bij de Sección Femenina, de vrouwenafdeling van de Nationale Beweging, trots zijn geweest: hier had je een rasechte Spaanse die voldeed aan het model van de zichzelf verloochenende echtgenote dat het nieuwe Franco-regime oplegde, gehoorzaam en loyaal, de volmaakte huisvrouw, de perfecte echtgenote. Tenslotte was ik niet meer dan een naaister die niet eens meer werkte, terwijl Marcus dankzij zijn efficiente inspanningen een gewaardeerde kracht was geworden, in dienst van zijn regering. Maar voorbij de huwelijkse plichten had de tijd de vluchtige liefde versterkt die tussen ons was gegroeid in Tétouan, toen ik nog een angstig meisje was en hij een jonge geheim agent die met een stok liep en zich voordeed als journalist.

Het raderwerk van het nog altijd grootse Britse imperium had nu definitief een overplaatsing bepaald die niet overeenkwam met Marcus’ aanvankelijke plan om zich in zijn eigen land te vestigen, en al helemaal niet met mijn wens om terug te gaan naar Afrika. Maar omdat insubordinatie en ongehoorzaamheid niet tot onze principes hoorden, pakten we onze kleding en bezittingen in twee hutkoffers en een aantal kleinere koffers, en gingen we eind juni op weg naar een nieuwe plek op de wereld, met een korte tussenstop in Londen; net lang genoeg opdat Marcus instructies zou krijgen, wij zijn moeder konden bezoeken en met eigen ogen de trieste werkelijkheid van nog een gekwelde hoofdstad konden constateren.

Het hoofd bieden aan de onbekende Lady Olivia Bonnard wekte een verwarrende angst bij me op. Ik voelde me ineens onzeker, en dat terwijl ik me al jaren uitstekend wist te redden tussen mensen van allerlei allooi. ‘Moet ik haar zo aanspreken, met Lady ervoor?’ fluisterde ik tegen Marcus toen we op onze bestemming aankwamen, mijn blik strak gericht op de wit gestucte gevel, vaal, gebladderd maar niettemin luisterrijk. Hij knipoogde met een uitdrukking die ik niet kon plaatsen. Misschien wilde hij, ironisch, mijn zenuwen als kersverse echtgenote kalmeren tegenover de altijd verontrustende figuur van een schoonmoeder. Of misschien wilde hij me gewoon waarschuwen voor het type vrouw dat ons verwachtte in die woning The Boltons, in de wijk Brompton, Kensington, een gebied dat ondanks de voornaamheid niet gevrijwaard was gebleven van de bloeddorstige aanvallen van de Duitse luchtmacht.

Huis en eigenares pasten perfect bij elkaar: geteisterd en tegelijk formidabel, harmonieus zowel wat skelet als binnenste betrof. Beide enigszins in verval, maar waardig en standvastig. Imposant. Gelukkig had ik me al jaren bekwaamd in de kunst van het veinzen en had ik geleerd me ongedwongen te bewegen in kringen vergeven van mensen in vele soorten en extravaganties in alle toonaarden; daardoor slikte ik mijn aanvankelijke nervositeit weg en lukte het me een zelfbewuste houding te bewaren gedurende die eerste theevisite in de prachtige verwilderde tuin. Terwijl ik me zelfverzekerd voordeed, spreidde ik al mijn charme tentoon, liet ik mijn beste manieren zien en beperkte ik me tot een gedoseerd aantal milde glimlachjes en korte bijdragen aan het gesprek. Kortom, ik gedroeg me als de aanbiddelijkste van alle mogelijke echtgenotes.

Haar houding naar mij toe, daarentegen, was er een van minieme beleefdheden, eigen aan haar stand, zo nu en dan een minachtende uitdrukking en een sublieme onverschilligheid. Ze kwam totaal niet overeen met het beeld dat ik me van haar had gevormd: ik dacht dat ze sober en ingetogen zou zijn, in overeenstemming met de zware tijden die het land had doorgemaakt en nog doormaakte. Maar ik had het volledig mis. Olivia Bonnard was uit ander hout gesneden.

Met haar hoekige gezicht en de lange, van grijze haren wemelende vlecht over haar linkerschouder, gehuld in een versleten fluwelen tuniek en de ene Amerikaanse Chesterfield na de andere rokend die Marcus op de zwarte markt in Madrid had weten te bemachtigen, vond Lady Olivia het zelfs nodig mijn gemoedstoestand meer dan eens een knauw te geven. Ze verborg haar laatdunkende trek niet bij mijn matige Engels, en een paar keer deed ze alsof ze niet meer wist hoe je mijn naam uitsprak: ‘Saira? Sirea? Seira?’ Andere keren liet ze me met een half afgemaakte zin zitten en boog zich voorover om een stukje sandwich met komkommer in de bek van een van haar honden te stoppen, alle drie half gestoord, eentje mank, allemaal oud.

Het was zonneklaar dat ze moeite had met een buitenlandse zonder standing of fortuin als schoondochter, die ook nog eens afkomstig was uit een onbeschaafd, achtergebleven en katholiek land waar broedermoord een bloeddorstig gebruik was geworden.

Wie ze wel overstelpte met genegenheid was Marcus, de oudste van haar zonen, de enige overlevende nakomeling in de afgekalfde familie die alleen hen tweeën nog als leden telde. Op specifiek Britse wijze hadden ze amper fysiek contact: geen kussen, geen omhelzingen, geen terloopse aanrakingen. Slechts één keer woelde ze met haar benige vingers door zijn haar, dat was alles. Maar de harmonie was overduidelijk, ze straalden betrokkenheid uit en leken op elkaar in de groene kleur van hun ogen, de aders die over hun hals liepen, zelfs de vorm van hun oren. De gespreksonderwerpen volgden elkaar op in haar scherpe Engels dat me moeite kostte om te begrijpen, meerdere malen liet ze een paar sprankelende, elegant sarcastische opmerkingen vallen waarvan hij het uitschaterde, ontspannen als maar zelden het geval was, met zijn lange benen gekruist op het lange gras en zijn ogen samengeknepen tegen de zomerzon in de tuin van zijn kinderjaren: de doorgewinterde, sceptische agent die de veertig was gepasseerd, weer even kind onder de beschermende vleugels van zijn moeder.

‘Ze heeft het zwaar gehad in de oorlog,’ fluisterde Marcus toen we weer in de auto stapten die ons naar Heathrow zou brengen. Alsof hij haar wilde verdedigen. We keken naar haar door het autoraam, terwijl zij ons vanaf de hoogste bordestrede bij de ingang zag vertrekken, stoïcijns tussen de twee vieze, gestucte pilaren waarop het afdak steunde, zeldzaam statig in haar oude tuniek, met de gestoorde honden aan haar voeten, een peuk tussen haar lippen en dat aparte kapsel. De victoriaanse moraal waarmee ze was grootgebracht, belette haar openlijk haar gevoelens te tonen; ze zwaaide slechts naar ons. Maar toch voelde ik aan dat een brok haar keel als een strakke vuist dichtschroefde toen ze afscheid nam van haar zoon.

Weduwe van Sir Hugh Bonnard, haar enige dochter verloren aan een hersenvliesontsteking nog voordat het meisje uit de puberteit was, en de jongste van haar mannelijke nakomelingen, een RAF-piloot, bij de Slag om Frankrijk, in het begin van de strijd. Zonder zich ooit aan iets anders te hebben gewijd dan aan de ledigheid eigen aan haar stand en geslacht, brachten het verdriet en het aanstekelijke patriottisme haar er vanaf dat moment toe om de indolentie van zich af te schudden en haar deuren open te zetten voor eenieder die het nodig had, met het sterke verlangen te helpen waar ze kon. Zo verkocht ze onder de prijs een aantal meubelstukken, vele bronzen beelden, juwelen en schilderijen, porselein, bont en tapijten. Het geld dat ze ervoor kreeg, gebruikte ze om de nood te verlichten van de arme drommels die Vrouwe Fortuna vergeten was met haar toverstokje aan te raken. Iets daarvan had Marcus me al in Madrid verteld, hoewel op louter informatieve toon. Nu deed hij het daarentegen vanuit zijn onderbuik, terwijl hij me gaandeweg de verwoestingen van de bombardementen in de omgeving aanwees. Het grootse Balden Lodge vlak bij zijn huis was niet meer dan een terrein vol puin, de belendende Anglicaanse kerk Saint Mary The Boltons miste het orgel, de ruiten, het dak. Zelfs het ijzeren hek dat het park omsloot was weggehaald en omgesmolten voor de wapenindustrie.

Het bericht van het einde van de oorlog had de Londenaren in jubelstemming gebracht: meer dan een miljoen mensen vulden het centrum na de aankondiging, ze kwamen in afgeladen bussen en vrachtwagens, op karren, lopend, rennend, met de metro, op de fiets. Vliegtuigen vlogen feestelijk boven de stad, de hoorns van de sleepboten op de rivier en het onstuimig klokgelui van de kerken klonken door de lucht. De menigte dromde samen en schreeuwde zich schor, zong, lachte, klapte en zwaaide met vlaggen, met op hun hoofd hoedjes van papier, ver van alle waardigheid, bevrijd van hun panische angst. Op Piccadilly Circus dansten jongens in uniform de polonaise met stralende meisjes in zondagse kleren, massa’s jongeren stapten met opgestroopte broekspijpen in de fontein op Trafalgar Square, de koning, de koningin en premier Winston Churchill, die op het balkon van Buckingham Palace verschenen, werden onder vrolijk geklap uitbundig toegejuicht.

Tegen de tijd dat Marcus en ik onze korte tussenstop in zijn stad maakten, was er van die triomfantelijke collectieve euforie weinig meer over. Inmiddels waren er bijna twee maanden verstreken en nu was alles werkelijkheid en rauwe zekerheid. De bijna zes oorlogsjaren hadden Groot-Brittannië verarmd, verwoest en uitgeput. Behalve de honderdduizenden gesneuvelde of zwaargewonde soldaten aan de diverse fronten van de strijd veroorzaakten de bombardementen van de Luftwaffe op de eilanden meer dan zestigduizend burgerdoden, bijna negentigduizend gewonden en massa’s, massa’s mensen zonder dak boven hun hoofd, zonder werk, zonder lucht. De blitzkrieg gooide alleen in Londen al meer dan veertigduizend panden plat, reduceerde ze tot puin, verwrongen metaal, verbrand hout en as. Er was gebrek aan alles, woningen en levensmiddelen, bouwmaterialen, kolen, kleding. De schatkist was leeg en de opgelopen schulden bereikten gigantische niveaus, overal etterde de moedeloosheid door.

Ik voelde een enorme opluchting toen we aan boord gingen van ons BOAC-vliegtuig en ik dat buitenlandse eiland niet meer hoefde te zien, waaraan ik niettemin onherroepelijk verbonden was door een paspoort en een echtgenoot. Ik keek niet eens uit het raampje, ik omklemde slechts Marcus’ hand en kneep mijn ogen stijf dicht toen we de start inzetten. Met hem naast me, dat wist ik zeker, zou alles te verdragen zijn.

Volgens een van de klassieke routes van het Britse Rijk maakten we de eerste tussenstop op Malta, daarna gingen we verder tot Caïro en uiteindelijk landden we de volgende dag op het kleine vliegveld Lydda, een tiental jaar eerder door de Engelsen op Palestijnse grond gebouwd.

Hoe had ik kunnen bevroeden, toen we de trap van die Avro York afdaalden om voet te zetten in het Heilige Land, dat ik anderhalf jaar later al zou terugkeren naar dat geruïneerde Londen?

Hoe had ik kunnen voorzien welke wegen van het leven, wreed en rampzalig, Olivia Bonnard en ik samen zouden afleggen? Zonder Marcus. Zonder elkaar te liggen. Zonder elkaar te begrijpen.

2

Slechts vier passagiers stapten samen met ons uit het toestel; de rest vloog verder naar Karachi. Aan de voet van de landingsbaan wachtte een beleefde, corpulente Arabische chauffeur ons op. We deden er bijna twee uur over om in Jeruzalem te komen; van tijd tot tijd kwamen we Britse legervoertuigen tegen, nachtelijke patrouilles in een gebied dat zich stilaan bewapende. Marcus zweeg vrijwel de hele rit; ik moedigde hem niet aan tot praten, inmiddels kende ik zijn stiltes. Hij dacht na, beraadde zich, oriënteerde zich. Hij arriveerde in een Palestina onder koloniaal mandaat van zijn eigen land, kort na het einde van de oorlog, toen men nog niet wist of de spanningen tussen Arabieren, Joden en Britten zouden terugkeren, en op welke manier, na het bestand vanwege de oorlog. Duur van het verblijf onbepaald, maximale discretie, extreme behoedzaamheid. Dat was het enige wat ik moest weten; niets over zijn handelwijze, niets over zijn protocollen, niets over zijn contacten of zijn streven. Dat had niets te maken met gebrek aan vertrouwen, het was gewoonweg de manier van werken. Alsof we gescheiden werden door een glazen ruit. In luchtdichte compartimenten.

‘Niemand voorziet goede tijden,’ mompelde hij toen we het zoveelste voertuig vol geüniformeerde landgenoten van hem tegenkwamen. Gelijk had hij. In 1917, zoals was bepaald in de Balfour-verklaring, had de regering van Zijne Majesteit toegezegd de aspiraties te steunen van de zionistische Joden die smachtten naar een definitieve nederzetting voor hun volk, een national home, een vaag en ambigu concept dat voor de een hoop inhield en voor de ander achterdocht. Betekende dat de stichting van een nieuwe, onafhankelijke Joodse staat in Palestina? Of wellicht een plek voor de Joodse minderheid in een Arabische staat? Niemand die erbij stilstond om de nuances te preciseren.

Hoewel we in de auto zwegen, had Marcus de voorgaande weken en gedurende de vluchten een panorama voor me geschetst van de plek en het tijdsgewricht waar we ons voor een onbepaalde periode zouden vestigen. Na de Eerste Wereldoorlog en onder auspiciën van de Volkenbond was het Britse imperium zijn koloniale mandaat over Palestijns gebied actief gaan uitoefenen. Ze installeerden daar hun militairen en burgers, veelal complete gezinnen, en brachten hun instituties en leefwijze mee, hun gedrag, hun taal, hun arrogantie en hun belangen. Parallel daaraan nam in groten getale de vestiging toe van Joden afkomstig uit Midden- en Oost-Europa, mensen op de vlucht voor de pogroms, de vervolgingen, de afkeer en de verachting, het beu dat hun banen werden ontzegd waarvoor ze meer dan bekwaam waren, het beu dat er op hen werd neergekeken en dat er stenen naar hen werden gegooid. Op de vlucht voor dat alles kwam sinds het einde van de negentiende eeuw de ene golf Joden na de andere aan in Palestina. Onder Brits mandaat verveelvoudigden de cijfers zich echter en de plaatselijke Arabieren – die in het gebied al eeuwen de meerderheid van de bevolking vormden – voelden zich stilaan bedreigd en kwamen in verzet.

Intussen bleef de Hebreeuwse bevolking maar groeien, ze brachten geld mee en kochten grond met het vaste voornemen voorgoed in het gebied te blijven dat in de Bijbel Eretz Yisrael werd genoemd. Tegen het einde van de jaren dertig maakten ze al ruim een derde uit van de bevolking aldaar; tegen het midden van de jaren veertig naderden ze de helft. Hun aantal bleef maar toenemen. En hoe groter de toevloed, hoe groter de spanningen in de samenleving. De boel ontplofte in 1936 met de Arabische protesten, en het liep uit op rellen en geweld door beide partijen.

In antwoord op de eisen van de Arabieren brachten de Britten in mei 1939 hun White Paper uit, een document waarin ze duidelijk maakten dat ze geen opdeling van Palestina in twee staten toestonden, waarin ze aantallen vaststelden om de Joodse immigratie strikt onder controle te houden en ze hun recht om land te blijven kopen drastisch beperkten. Een paar maanden later zou in Europa de Tweede Wereldoorlog uitbreken.

Hoewel de aanvallen van een paar kleine groepen opstandelingen doorgingen, luidde die strijd een tamelijk vredige periode in, die meteen was afgelopen zodra de geallieerden de zege behaalden. Het einde van de oorlog betekende geen vrede in Palestina, verre van, er dreigde eerder een verheviging van de vijandigheid tussen Arabieren en Joden, tussen Joden en Britten, tussen Britten en Arabieren; allemaal bij elkaar levend en met elkaar overhoopliggend. Na de val van Duitsland verlangden de overlevenden van de Holocaust er meer dan ooit naar om te vluchten uit het bloeddorstige Europa dat miljoenen van hen had uitgeroeid, om zich permanent te vestigen in het Beloofde Land met als doel daar het Joods nationaal tehuis op te bouwen waaraan de Engelsen drie decennia eerder hun steun hadden toegezegd. Daar wachtten hun vrienden, familie of gewoon andere Joden, bereid om hen op te vangen.

Maar de Britse regering, vanuit haar plicht het evenwicht te bewaren en de rechten van allen te beschermen, weigerde haar starre toegangsquota in te trekken, iets wat de Joodse vluchtelingen systematisch trotseerden door in boten stampvol clandestiene immigranten aan land te gaan. Intussen voelden de Arabieren zich telkens meer verraden door de Britten, telkens meer getergd door de Joden en waren ze telkens minder bereid de komst te accepteren van de stromen overlevenden van een oorlog tussen christelijke mogendheden waar zij niets mee te maken hadden. Het resultaat was merkbaar als een collectieve frustratie met overal vijandelijkheden, telkens radicalere opstellingen en totaal geen perspectief op enig begrip.

Toen we die avond op onze bestemming kwamen, moe en hongerig, troffen we slechts een zwakke verlichting en een slaperige receptionist aan in het American Colony. Gewend aan de grote hotels in Madrid waar ik voor mijn werk vaak heen ging, leek die plek me op het eerste gezicht geen gebruikelijke hotelvestiging, eerder een getransformeerd landhuis, een grote stenen villa waar om de een of andere reden gasten verbleven. Maar het was al laat en ik had geen zin me over die futiliteiten te buigen. We werkten snel het blad koude hapjes naar binnen dat we kregen aangeboden en gingen meteen slapen, in elkaars armen, uitgeput en stilletjes bezorgd.

Zoals zo vaak in onze grillige relatie was Marcus al vertrokken toen ik de volgende ochtend wakker werd. Blootsvoets en met warrig haar liep ik naar het balkon, deed de houten luiken open en liet het licht binnenstromen, zuiver en transparant licht. Onze kamer lag boven een lommerrijke patio, mijn oren vingen het geklater op van de fontein in het midden en stemmen van vrouwen in een taal die me bekend voorkwam, maar die ik nog niet verstond. Een van hen slaakte een kreet, de anderen lachten tussen de bougainvilles, de grote bloempotten en de palmen. Een paar seconden later zag ik hen: drie jonge in het wit geklede kamermeisjes met hoofddoek, in hun armen grote stapels beddengoed. Ze deden me denken aan die lieve Jamila van mijn Moorse dagen, inmiddels ver in de tijd en tegelijk in mijn herinnering altijd zo dichtbij.

De drie draaiden zich om toen een andere, nadrukkelijke stem hen bruusk tot zwijgen bracht. Uit een van de zij-arcaden liep een rijpere vrouw de patio op, lang, energiek, brede schouders, prominente buste en haar witte haar vastgezet in een knotje, onberispelijk in haar ochtendjurk. In een mengelmoes van Engels en Arabisch gaf ze op krachtige toon orders; de meisjes knikten gehoorzaam en ieder nam haar werkzaamheden weer op. Eenmaal alleen boog de vrouw voorover om wat blaadjes van de jasmijn uit het water van de fontein te halen. Toen ze zich weer oprichtte, meende ik dat ze een blik op mijn balkon wierp, verholen, discreet. Daarna keerde ze op haar schreden terug; haar beeld was al uit mijn gezichtsveld verdwenen, maar de echo van haar hakken weerklonk nog altijd op de tegels.

Ze had me gezien, inderdaad. Ze had vastgesteld dat ik wakker was. Daar kwam ik een kleine tien minuten later achter toen een ander dienstmeisje op mijn kamerdeur klopte en me een briefje overhandigde: Mrs Bertha Spafford Vester zou graag het genoegen van uw gezelschap smaken bij het ontbijt om half tien. Ik keek op de klok: tien over negen. Twintig minuten later liep ik de eetzaal in, ik had nog niet besloten welk van mijn identiteiten het geschiktst zou zijn om me voor te stellen, de Madrileense naaister, de Marokkaanse medewerkster van de Britten, of de echtgenote die haar man tot aan het einde van de wereld zou volgen. Uiteindelijk waren ze allemaal min of meer waar.

‘Als het even kan, heet ik onze nieuwe gasten graag persoonlijk welkom.’

Tegenover haar gezeten aan een hoektafeltje, met een linnen tafelkleed, verfijnd servies en zilveren bestek tussen ons in, besefte ik dat ze meer jaren telde dan ik in eerste instantie had gedacht. Waarschijnlijk naderde ze de zeventig, ouder dan mijn moeder, dacht ik. Ouder zelfs dan Lady Olivia en totaal anders dan beiden, althans in voorkomen. Ik accepteerde koffie. ‘Turkse koffie, voortreffelijk,’ zei ze stellig. Ik accepteerde toast en bittere marmelade. ‘Die maken we zelf,’ lichtte ze toe, ‘van onze eigen sinaasappels. De eieren zijn ook van het huis, hoe wilt u ze, gebakken of geklutst?’

Ik sloeg haar gade terwijl ze een ober met een donker gezicht orders gaf. Ze had blauwe ogen, droeg parels om haar hals en in haar oren. Op haar volumineuze boezem, als sluiting van het decolleté van haar jurk, prijkte een glanzende broche in de vorm van een slang.

‘Wij zijn Noord-Amerikanen, onafhankelijke christenen; we vormen geen grote gemeenschap, maar zijn wel al tientallen jaren actief op voornamelijk maatschappelijk en filantropisch gebied,’ vertelde ze terwijl ze haar brood beboterde. Ik nam aan dat ze refereerde aan de kolonie of organisatie waartoe ze behoorde. ‘Mijn ouders verlieten Chicago eind vorige eeuw; de dood van mijn vier oudere zussen, verdronken bij een schipbreuk toen ze nog kind waren, veranderde hen voorgoed. Vanaf dat moment besloten ze zich in het Heilige Land te vestigen, op zoek naar rust voor hun arme ziel. Ik was pas twee toen ze me meenamen. Zij leven niet meer, mijn man evenmin, en mijn zes kinderen hebben zich verspreid over de wereld. Nu ben ik het die aan het hoofd staat van het instituut, bijgestaan door een groep betrokken vrijwilligers.’

We hadden de eerste kop koffie op, zoet en stroperig, inderdaad een genot vergeleken met de surrogaatkoffie die we in die dagen in Spanje dronken. Zonder het me te vragen begon ze ons bij te schenken.

‘We houden een kinderziekenhuis en productieve landbouwgronden draaiende,’ vervolgde ze, terwijl een straal donkere vloeistof borrelend in het porselein viel. ‘En een atelier voor Arabische meisjes en verscheidene gaarkeukens.’

Mijn gastvrouw vond het duidelijk belangrijk allereerst haar geloofsbrieven bekend te maken; de doelen van haar gemeenschap beschrijven moest het visitekaartje zijn waarmee ze eenieder verwelkomde die onder haar dak kwam logeren.

‘Dit huis aan de weg naar Nablus waar we ons nu bevinden, hebben we gekocht van de machtige familie Husseini en we trokken er met z’n allen in als een commune, inmiddels tientallen jaren geleden. Later besloten we het te veranderen in een hotelaccommodatie waarvan we de opbrengst in onze andere humanitaire activiteiten steken.’

Ze viel even stil, kauwde op haar toast, dronk weer.

‘Verder zeuren we de hele tijd bij de autoriteiten en bij de bevoorrechten van Jeruzalem ten gunste van de mensen die dat het meest nodig hebben, en als het nodig is, laten we geen steen op de andere om hulp te krijgen en proberen we hen, als we kunnen, voor onze zaak te winnen.’

‘En wat is uw zaak, Mrs Vester?’

‘Als u bedoelt of we pro-Arabisch of pro-Joods zijn, weet dan, lieverd, dat onze kolonie nooit partij heeft gekozen. Wij willen slechts het algemeen welzijn. Met politiek bemoeien we ons totaal niet.’

Ondanks haar nogal overvloedige uitleg beviel Bertha Vester me meteen; ik vond haar direct en duidelijk, in een voor mij toegankelijk Engels ondanks haar accent. Anders dan Marcus’ moeder met haar scherpe cadans deed ze haar best ervoor te zorgen dat ik de draad van het gesprek gemakkelijk kon volgen.

De eetzaal was bijna leeg toen we klaar waren met ons ontbijt, slechts een jonge moeder met twee kinderen en een ouder stel dat de krant las zaten er nog. Toen we opstonden kwamen vlagen herinneringen terug aan een even gastvrije vrouw, al had ze een totaal andere stijl: Candelaria, in Tétouan, toen ik nog een naïef jong meisje was, in de steek gelaten door een schoft. Sindsdien waren er bijna tien jaar verstreken en dat bescheiden pension in La Luneta leek in niets op deze prachtige villa in de voorname wijk Sheikh Jarrah. Ook het uiterlijk en de manieren van mijn smokkelaarster hadden niets gemeen met de distinctie zonder schelle klanken van deze voorname dame. Ik was zelf niet eens dezelfde: ik had te maken gehad met troebele kwesties, gevoelens, verantwoordelijkheden en uiteenlopende mensen die me de ogen hadden geopend voor het beste en het slechtste in de menselijke aard, en ze leerden me te zien waar de laagheid zich schuilhoudt en vanwaaruit de integriteit en het fatsoen bovenkomen.

Ik wilde mijn gastvrouw net bedanken voor het ontbijt, maar ze was me voor.

‘Wacht er in uw kamer een kwestie die nu meteen uw aandacht nodig heeft?’

Mijn hoofdschudden was veelzeggend.

‘Ik moet naar de bank om een paar cheques te deponeren. Ik zou het fijn vinden,’ stelde ze toen voor, ‘als u me vergezelt.’

De chauffeur was een zwarte Soedanees en de auto een Ford, even Amerikaans als zijn eigenares. Samen op de achterbank gezeten wees zij me, onderweg naar het centrum, de plekken aan die we tegenkwamen: de Anglicaanse St. George’s Cathedral, de muur, de Damascuspoort, het Russische post office, de Nieuwe Poort, het Franse Hospitaal, de kapel St. Vincent de Paul, een police station… Intussen absorbeerde ik alles met mijn blik, bedenkelijk. Wat zou dit vreemde oord ons leven moeten brengen? Zouden we hier redelijk gelukkig zijn? Zouden we ons eigen plekje kunnen maken? Zouden we ons buiten de spanningen hier kunnen houden of zouden we erdoor worden meegesleurd?

Aan het begin van de rit zag ik merendeels Arabieren, voornamelijk mannen. Sommigen waren geheel gekleed volgens hun gebruiken, anderen droegen een pak in Europese stijl en een hoofddoek die met een band om hun voorhoofd was gesnoerd; later zou ik leren dat het een keffiyeh was. Een aantal had de rode fez op hun hoofd, eigen aan de welgestelde klasse, die ik me herinnerde van mijn tijd als naaister in Marokko.

Naarmate we het moderne deel binnenreden, werden de Arabieren minder zichtbaar en namen Joden hun plaats in, geen ultraorthodoxe joden met volle baarden, zwarte jassen, de enkels vrij en grote hoeden, maar stadse mannen in maatpakken waarmee ze evengoed in Amsterdam, Berlijn of Warschau hadden kunnen rondlopen, en vrouwen in gebloemde jurken met blote armen, jongens in witte overhemden met opgestroopte mouwen en openstaande kragen, jonge meisjes met door krultangen bewerkt haar en in lichte zomerbloesjes. Kortom, een bonte verzameling mensen die ogenschijnlijk normaal op het trottoir liep, de straat overstak, in of uit een bus stapte, op een hoek bleef staan om iemand te begroeten of op het terras van een café ging zitten om The Palestine Post of een krant in het Hebreeuws te lezen. Tussen hen, als een valse noot in het schijnbaar rustige tafereel, zag ik ook soldaten, talloze Britse soldaten in kakiuniform, de broek tot boven de knie en lange kniekousen, de baret schuin geplaatst. En politie ten dienste van Zijne Majesteit. Politie. Heel veel politie.

De straten lagen goed geasfalteerd voor ons, met brede trottoirs en harmonieuze gebouwen. De meeste gevels waren opgetrokken uit zandkleurig steen, mooi en evenwichtig volgens de regelgeving van het koloniaal mandaat dat – zoals in alles – ook ingreep in de architectuur en de ruimtelijke ordening: vanaf het begin had het Britse bevel geluid dat de gebouwen moesten worden gebouwd met steen uit de nabije steengroeven. Grote zonneschermen van lichtgekleurd canvas beschermden de gevels van de kantoren, bioscopen, hotels, winkels, agentschappen. In dat deel waren de meeste affiches en uithangborden in het Engels, veel in het Hebreeuws, niet één in het Arabisch.

De bank van mijn gastvrouw doemde voor onze ogen op met zijn halfronde vorm en zijn bogeningang met daarboven een glanzende Union Jack waarvan de kleuren van het imperium zachtjes heen en weer bewogen in de ochtendzon. BARCLAYS BANK (DOMINION COLONIAL AND OVERSEAS), de metalen hoofdletters glinsterden op de gevel. Daar stapten we uit, ik langzaam, om me heen kijkend, terwijl ik probeerde alles in me op te nemen, nog niet in staat de regels van het spel te doorgronden, te weten hoe de stukken zich bewogen op dat nieuwe bord.

‘Wil je ons om één uur bij het King David ophalen, Mustafa?’ beval ze de chauffeur, terwijl ze zich vooroverboog om zich verstaanbaar te maken door het geopende raampje.

Het King David, had ze gezegd. Ik wist niet waar Bertha Vester aan refereerde toen ze het noemde. Het was de eerste keer dat ik de naam hoorde die de rest van mijn dagen in mijn ziel zou blijven weerklinken.

Er waren tientallen klanten in de bank, bijna allen Brits. Onze zomerhoeden, onze jurken en handschoenen vormden een kleurig contrast met de mannelijke meerderheid om ons heen. Mijn gastvrouw groette over en weer en de reacties waren altijd hartelijk. ‘Good morning, Mrs Vester. Good morning, my dear friend. Isn’t it a wonderful day?’ Ze stelde me aan niemand voor, daar was het de plek noch het moment voor. Ze boden aan de directeur te halen zodat hij haar persoonlijk zou helpen, maar dat wilde ze niet. De afhandeling verliep snel, we hoefden nauwelijks te wachten, alsof die transacties een regelmatig terugkerend verschijnsel waren en zij een persoon die men altijd met respect behandelde.

We wilden net de bank verlaten toen we bijna in botsing kwamen met iemand die onstuimig binnenkwam, opgaand in haast en papieren. In feite raakten zijn schouder en mijn schouder elkaar. Hij was lang, fors, had dik kastanjebruin haar en droeg een lichtkleurig katoenen pak, het jasje enigszins gekreukt, de stropdas enigszins losgemaakt.

‘Let een beetje op, Soutter!’ maande mijn gastvrouw zonder hem zelfs maar de kans te geven zich te verontschuldigen. ‘Waarom bent u altijd zo gehaast, beste man? Kunnen ze bij de pbs nog geen minuut zonder u?’

3

Een snelle blik in de prachtige lounge volstond om hem te ontdekken. Marcus zat aan een van de tafeltjes aan de linkerkant te praten met twee mannen. Hij leek ontspannen, maar dat betekende niets; zelfs in de meest geladen of complexe situaties verloor hij zelden zijn kalmte. In zijn ene hand had hij een whisky met ijs, in zijn andere een sigaret. Op zijn gezicht een uitdrukking die niet veranderde toen hij me zag. Gezien zijn reactie gedroeg ik me op dezelfde manier.

Zo hadden we het altijd gedaan in de loop van de jaren: telkens wanneer we elkaar tegenkwamen op een publieke plek liet geen van tweeën ook maar in het minst blijken dat we elkaar kenden. Om veiligheidsredenen, uit voorzorg, louter basisprotocol. Alsof we elkaar nooit hadden gezien, zo handelden we altijd. Alsof we nooit angsten en huid, zorgen, vertrouwelijkheden en strelingen hadden gedeeld. Waarschijnlijk was het hier niet nodig zo voorzichtig te zijn, we waren niet meer in het pro-Duitse Madrid van de eerste jaren na de burgeroorlog, waar Franco de nazi’s in de watten legde terwijl hij de Britten als oud vuil behandelde. Ook zonder dat we het hadden afgesproken, waarschijnlijk uit passiviteit, hielden we ons op dat middaguur allebei aan onze aloude regels. Zogenaamde onverschilligheid. Berekende nonchalance. Geen notitie van elkaar nemen, alsof we transparant waren.

Anders dan de ingetogen betovering van het American Colony was het King David Hotel een plek met grandeur, daarmee vergeleken kwamen mij het Palace en het Ritz waar ik vaak was geweest bescheiden voor. Dit was van een andere categorie, een hulde aan de weelde, een combinatie van het onvervalste karakter van het Nabije Oosten en een mondaine sfeer. Zes verdiepingen op een grote rechthoekige begane grond, gefinancierd met Joods geld afkomstig uit Egypte en opgetrokken door Arabische bouwvakkers met stenen uit een steengroeve vlak bij Jericho. Gedecoreerd met wit en groen marmer, de wanden opgesierd met Bijbelse taferelen, aan de plafonds enorme Byzantijnse lampen hangend aan kettingen. Zo was het King David.

Een voorkomende Europese medewerker wiens herkomst ik niet kon bepalen leidde ons naar een van de schaarse vrije tafeltjes, bij een van de grote ramen aan de tuinkant. Ver bij Marcus vandaan, gelukkig.

‘De meest iconische plekken van Jeruzalem zijn van een andere aard, zoals u wel zult weten,’ zei Bertha Vester terwijl ze discreet haar decolleté toewaaide. ‘Om ze te bezoeken en te begrijpen is echter ingetogenheid nodig. In dit moderne deel, buiten de muren, is dit waarschijnlijk de beste plek om uw verblijf mee te starten.’

Ze bestelde vruchtensap, ik deed mee.

‘Hier komt iedereen dagelijks bij elkaar om ad infinitum over politiek en geld te praten; om zich op de hoogte te stellen en te konkelen over de wereld en het Nabije Oosten in het algemeen, en over dit ongelukkige Palestina van ons in het bijzonder. Zakenlieden, elegante toeristen, kopstukken van corporaties, journalisten en winkeliers, handelaars, uiteenlopende opportunisten. En natuurlijk vrachten lokale welvarende Joden en voorname Arabieren. Hier vind je ze allemaal,’ verkondigde ze, terwijl ze haar blik door de grote ruimte liet glijden. ‘We kunnen stellen dat het King David de meest kosmopolitische publieke plek van heel Palestina is. En volstrekt neutraal. Vooralsnog.’

Langs ons tafeltje liepen drie militairen; hoge officieren, leidde ik af uit hun strepen en distinctie.

‘En boven allen staan, zoals u zult merken, uiteraard de Britten,’ voegde ze eraan toe terwijl ze met een beleefd gebaar reageerde op de groet van een van hen. ‘Hier hebben het leger en het Secretariat, het burgerbestuur van het Mandaat, hun hoofdkwartier gevestigd. Ze waren net allemaal hiernaartoe verhuisd toen de oorlog in Europa begon, tijdens de bloedige Arabische opstand, uit veiligheid en uit wenselijkheid. Ze bezetten bijna het halve hotel, de zuidelijke vleugel helemaal. Al zitten daar alleen de officieren en de kopstukken, vanzelfsprekend. De troepen hebben hun kwartier en clubs elders. En de kantoorbedienden, de typistes, de telefonistes en het lager personeel komen aan de achterkant binnen en gebruiken de diensttrappen.’

Een slanke zwarte kelner, gekleed als voor een operette, bracht onze drankjes op een gedreven koperen dienblad dat hij vaardig hanteerde.

‘Soedanese jongens om hen te bedienen, en Arabieren om hun vloeren schoon te maken en hun afwas te doen. Lang leve het imperium!’ merkte Bertha Vester met een sarcastische knipoog op.

Ik bracht mijn glas naar mijn lippen en zonder mijn blik van haar af te wenden dronk ik langzaam. Vervolgens zette ik het op tafel, eveneens langzaam. Mijn jaren van nauwe samenwerking met de geheime dienst hadden me geleerd niet alleen heel aandachtig te luisteren, maar ook om met mijn zwijgen anderen te bewegen verder te praten.

‘Maar het leven daarbuiten is zwaar, my dear. U zult zelf vaststellen dat de Engelsen en de rest van de expats hier leven alsof Jeruzalem een soort oceaanstomer is. Ze gaan naar dezelfde plekken, op dezelfde tijdstippen en met dezelfde mensen, ze bewegen zich allemaal in hetzelfde ritme, ogenschijnlijk altijd onbewogen. En intussen zijn er tekorten in de buitenwijken en de dorpjes, op het platteland en in de nederzettingen. En haat, lieverd. Een intense haat die groeit en groeit.’

Een andere vaardigheid die ik had ontwikkeld tijdens mijn clandestiene bezigheden was het vermogen mijn aandacht te splitsen zonder dat mijn gesprekspartners het merkten. Daarom, terwijl ik oplettend naar mijn gastvrouw luisterde om geen lettergreep te missen, zag ik ook dat Marcus en zijn metgezellen hun aperitiefje opdronken en opstonden. Een van de onbekenden hield zijn hoed vast en gaf hem een hand ten afscheid. De ander gebaarde naar een van de obers en duidde op een plek binnen waar ze naartoe gingen; het was bijna lunchtijd dus ik nam aan dat het om het restaurant ging.

‘Mijn man,’ mompelde ik, terwijl ik met een lichte hoofdbeweging naar hem wees. ‘My husband.’

Het was de eerste keer dat ik dat bezittelijk voornaamwoord en dat zelfstandig naamwoord samen uitsprak tegen iemand. Ik had geen reden dat te doen. Die woorden waren nooit over mijn lippen gekomen, altijd hielden we ons schuil, vervalsten we feitelijkheden, verhulden we gevoelens. Ik had daarnet eenzijdig de ondoorzichtigheid, de eeuwige discretie verbroken waartoe ze me verplichtten. Maar wat maakte het uit, we verbleven immers samen onder Bertha Vesters dak, deelden kamer en bed, badkamer en kast.

Iets moest ze toch hebben gemerkt, in mijn toon of in mijn uitdrukking.

‘Soms volgen huwelijken niet de normen,’ zei ze intuïtief, met de verzamelde wijsheid van haar zeven decennia tellende leven.

We bleven nu allebei naar de weglopende Marcus kijken, naar die stevige rug die me steun gaf in onrustige nachten en geborgenheid op ongewisse dagen. Al pratend vertrok hij samen met de andere man.

‘Het is altijd eenvoudiger,’ vervolgde ze, ‘als iemand zich bindt aan een gelijke, aan een persoon uit zijn eigen wereld. Al stappen we soms om wonderlijke redenen in een bootje dat ons door stortregens en stormen zal moeten voeren.’

Marcus en zijn metgezel verdwenen achter een paar enorme cederhouten deuren, Bertha Vester praatte nog steeds.

‘Ik weet wat ik zeg, lieverd, ik spreek met kennis van zaken. Mijn man was van Zwitsers-Duitse komaf; in het begin van onze relatie besloot mijn moeder, toen ze te weten kwam dat we iets hadden, om met ons hele gezin tijdelijk terug te gaan naar Chicago. In die twee jaar dat we gescheiden waren, ging er geen dag voorbij dat ik niet aan hem dacht, aan Frederik Vester. Uiteindelijk keerden we terug naar Palestina en accepteerde ze hem; hij sloot zich gemakkelijk bij ons aan, we waren een gelukkig stel tot een hartaanval hem drie jaar geleden bij me weghaalde.’

Ze wendde haar blik af naar de tuin, alsof ze even nadacht. Achter het raam zag je een prachtige rozentuin, fonteinen en tegelpaden, cipressen, gesnoeid alsof ze gemanicuurd waren.

‘Maar we hadden evengoed ongelukkig kunnen zijn.’

Haar blauwe ogen keken me weer aan. Ze zuchtte diep, en met die zucht kwam haar boezem met de grote broche omhoog.

Ik bleef zwijgen, staarde naar mijn handen op het marmeren tafelblad, handen van een eniggeboren dochter met een alleenstaande moeder, handen vermoeid van het naaien sinds een armoedige kindertijd. Mijn eigen ervaring met een huwelijk was miniem, en in mijn directe omgeving ontbraken de referentiepunten waarmee ik haar oordeel kon bevestigen of weerleggen. Mijn ouders waren nooit met elkaar getrouwd; mijn vader deed dat wel met een vrouw die ik nooit had gezien, en voor zover ik wist waren ze niet erg gelukkig, maar ik had me nooit verdiept in de reden of schuldvraag. Mijn moeder, Dolores, had een paar jaar eerder in de kerk van Tétouan haar jawoord gegeven, in ziekte en gezondheid en in vreugde en verdriet, aan een gepensioneerde postambtenaar, een rustige weduwnaar die haar gezelschap hield en genegenheid gaf, en in haar levensonderhoud voorzag, maar dat was een totaal ander echtpaar dan ik met Marcus vormde, eerder het sluiten van een cirkel dan de start van een levenstraject waarvan je hoopt dat het voorspoedig en bestendig zal zijn.

Toen we ons naar de uitgang begaven, net voordat de grote draaideur ons opslokte, wees Bertha Vester me op een glanzende houten balie waarop aankondigingen, plattegronden, toeristische folders lagen, en een standaard met ansichtkaarten stond.

‘Misschien wilt u uw naasten een afbeelding sturen van dit even heilige als complexe land.’