Het tellen van de dagen

Fernando Aramburu

Het tellen van de dagen

Vertaald uit het Spaans
door Hendrik Hutter

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

De vertaler ontving voor deze vertaling een

projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

Deze uitgave kwam mede tot stand door een

bijdrage van Acción Cultural Española, AC/E

Oorspronkelijke titel Los vencejos. Tusquets Editores, S.A., Barcelona

© 2021 Fernando Aramburu

© 2023 Nederlandse vertaling Hendrik Hutter / Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Agustín Escudero

Omslagbewerking Nico Richter

Omslagbeelden: straat © Julia Davila-Lampe / Getty Images;

man met hond © A. Ivashchenko / Shutterstock

Foto auteur © Iván Giménez / Tusquets Editores 2017

NUR 302

ISBN 978 90 284 5217 6

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022, met ISBN 978 90 284 5216 9

Inhoud

Augustus

September

Oktober

November

December

Januari

Februari

Maart

April

Mei

Juni

Juli

Zes dagen later

Voor die knapperd

AUGUSTUS

1

Er komt een dag waarop je, hoe hardleers je ook bent, bepaalde dingen begint door te krijgen. Bij mij gebeurde dat halverwege de puberteit, misschien wat later, want ik was een jongen die zich maar langzaam en volgens Amalia onvolledig ontwikkelde.

Op de aanvankelijke verbazing volgde de teleurstelling, en sindsdien is het leven eigenlijk één grote vernedering geweest. Er waren tijden waarin ik mezelf identificeerde met slakken. Dat zeg ik niet omdat ze lelijk en slijmerig zijn of omdat ik vandaag een slechte dag heb, maar vanwege de manier waarop die beesten zich verplaatsen en vanwege het trage en monotone leven dat ze leiden.

Ik zal er niet lang meer zijn. Nog één jaar. Waarom één jaar? Geen idee. Maar dat is mijn uiterste grens. Op de toppen van haar haat verweet Amalia me steevast dat ik nooit volwassen ben geworden. Wraakzuchtige vrouwen slingeren je vaker dat soort beledigingen naar het hoofd. Mijn moeder had ook een hekel aan mijn vader, al kan ik dat wel begrijpen. Hij had ook een hekel aan zichzelf, vandaar zijn neiging om geweld te gebruiken. Die twee hebben mij en mijn broer echt een lekker voorbeeld gegeven! Ze voeden ons hopeloos op, maken ons kapot vanbinnen en verwachten vervolgens dat we verstandig, dankbaar en liefdevol zijn en dat we tot volle wasdom komen.

Ik hou niet van het leven. Misschien is het echt zo mooi als sommige dichters en zangers beweren, maar ik hou er niet van. Steek bij mij niet de loftrompet over muziek, zonsondergangen en de strepen van de tijger. Flikker op met al die tierelantijnen. Ik vind het leven een perverse uitvinding, slecht bedacht en nog slechter uitgevoerd. En ik zou graag willen dat God bestond, om hem ter verantwoording te kunnen roepen. Om hem recht in het gezicht te zeggen dat het gewoon een prutser is. Hij moet haast wel een ouwe viezerik zijn, iemand die vanaf de kosmische hoogten toekijkt hoe de verschillende soorten paren en elkaar bevechten en opvreten. Zijn enige excuus is dat hij niet bestaat. Maar dat wil niet zeggen dat ik hem vergeef.

Als kind hield ik wel van het leven. Heel veel zelfs, al besefte ik dat toen nog niet. ’s Avonds, wanneer ik eenmaal in bed lag, kuste mama me op mijn oogleden alvorens de lamp uit te doen. Het meest hield ik nog van haar geur. Mijn vader rook niet lekker. Hij stonk niet of zo, maar zelfs wanneer hij een luchtje ophad, verspreidde hij een geur die een instinctieve afkeer bij mij opriep. Op een dag (ik zal een jaar of zeven zijn geweest) zaten we in de keuken terwijl mijn moeder op bed lag vanwege een van haar migraineaanvallen, en omdat ik weigerde mijn tanden in een lap lever te zetten en al moest kokhalzen als ik er alleen maar naar keek, haalde hij woedend zijn enorme penis tevoorschijn en zei tegen mij: ‘Als je op een dag net zo’n grote wilt hebben, moet je een heleboel lever eten, dus begin maar met dit stuk.’ Ik weet niet of hij dat ook weleens bij mijn broertje heeft gedaan. Mijn broertje werd bij ons thuis meer verwend dan ik. Blijkbaar hadden mijn ouders het idee dat hij niet zo sterk was. Maar volgens hem was ik juist het lievelingetje.

Toen ik ouder werd, begon ik het leven minder leuk te vinden, al vond ik het nog steeds leuk. Maar nu vind ik het helemaal niet leuk meer, en ik ben niet van zins om Moeder Natuur te laten beslissen over het moment waarop ik de geleende atomen terug dien te geven. Ik heb me voorgenomen om over een jaar zelfmoord te plegen. En ik heb zelfs een datum geprikt: woensdag 31 juli aan het eind van de avond. Dat is de termijn die ik mezelf geef om mijn zaken te regelen en om erachter te komen waarom ik niet verder wil leven. Ik hoop dat ik vasthoud aan mijn beslissing. Vooralsnog ben ik dat wel van plan.

Er waren periodes waarin ik een man wilde worden die voor een ideaal streed, maar dat is me niet gelukt. En echte liefde heb ik ook nooit gekend. Ik was er wel handig in om net te doen alsof ik van iemand hield, soms uit medelijden en soms voor een paar vriendelijke woorden, een beetje gezelschap of een orgasme, iets wat anderen volgens mij ook deden en doen. Het is mogelijk dat mijn vader met dat gezanik over die lever liet zien dat hij van me hield. Het probleem is echter dat ik dat soort dingen niet begrijp omdat ik ze niet zie, ook al gebeuren ze vlak voor mijn neus, en omdat ik niet zo hou van liefde die je door de strot wordt geduwd. Ben ik een triest persoon, zoals Amalia maar bleef herhalen? Maar wie is dat niet? Het punt is dat ik mezelf niet accepteer zoals ik ben. Het zal me geen verdriet doen om deze wereld te verlaten. Ik heb nog steeds een redelijk knap gezicht, ondanks mijn vierenvijftig jaren, en een paar goede eigenschappen waar ik verder niks mee heb gedaan. Ik ben gezond, verdien genoeg en weet mijn kalmte te bewaren. Misschien had ik gewoon een oorlog nodig, net als papa. Papa bevredigde het onvervulde verlangen om te vechten door geweld te gebruiken tegen de mensen om hem heen, met alle negatieve gevolgen voor hem en zijn leven van dien. Nog zo’n triest persoon.

2

We waren met z’n vieren op zomervakantie in een dorpje aan de Costa Blanca. Papa, die was mislukt als schrijver, als sporter en als intellectueel, verdiende zijn brood door colleges te geven aan de universiteit. Mama, die niet financieel afhankelijk wilde zijn van haar man, werkte op het postkantoor. Wat geld betreft ging het ons zo goed als het een Spaans gezin uit de middenklasse maar gaan kon. We hadden een eerstehands Seat 124, een blauwe, Raulito en ik zaten op een particuliere school, en in augustus verbleven we in een huurappartement met terras en gemeenschappelijk zwembad niet ver van het strand. Ik zou haast zeggen dat we alles hadden wat je nodig hebt om redelijk gelukkig te zijn. En op die leeftijd, veertien jaar, dacht ik ook dat we dat waren.

In september moest ik nog een vak overdoen. Mama kreunde verwijtend toen ze mijn rapport zag en kreeg meteen migraine, en papa, die altijd wat primitiever reageerde, gaf me een oorvijg, noemde me een ezel en ging vervolgens weer de krant lezen. Maar in weerwil van dit soort dingen bleef ik mijn leven aangenaam vinden. En als kind wilde ik later ook vader worden, om mijn eigen kinderen te kunnen slaan. Al op zeer jonge leeftijd beschouwde ik dat als een adequaat opvoedkundig middel. Maar uiteindelijk was ik bij Nikita niet eens in staat om mijn stem te verheffen, en je ziet wat er van die jongen terecht is gekomen.

Tijdens de vakantie waar ik het vanavond over heb, die zomer dat ik een of ander vak niet had gehaald, was ik getuige van een gebeurtenis die ervoor zorgde dat er bij mij een rood lampje ging branden. Na terugkomst van een middagje midgetgolfen deed ik bij Raulito een hagedis in zijn nek. Gewoon een kwajongensstreek. Hij schrok. Voor hem was het niet eenvoudig om mij als broer te hebben. Toen we allebei inmiddels volwassen waren, zei hij op een dag, aan het eind van een familiefeestje, dat ik zijn jeugd had verpest. Ik keek hem glazig aan. Wat moest ik doen? Ik koos voor de makkelijkste weg en zei dat het me speet. ‘Daar is het nu een beetje laat voor,’ antwoordde hij, verteerd door een langgekoesterde haat.

Toen hij de hagedis in zijn rug voelde, sprong Raulito heel komisch op, precies zoals ik gehoopt had. Maar hij verloor zijn evenwicht en viel op een aarden wal vol stenen langs een citroenboomgaard. Hij stond op alsof er niets aan de hand was, maar na het zien van het bloed op zijn knieën begon hij keihard te janken. Ik zei dat hij op moest houden. Snapte hij soms niet dat hij me anders in de problemen bracht? Mama hoorde het gegil vanuit het appartement en kwam geschrokken naar buiten. Papa liep rustig achter haar aan, vermoedelijk geïrriteerd omdat een stupide gezinsakkefietje hem had gestoord bij het lezen, de siësta of wat dan ook. Mama zag het bloed en gaf me zonder iets te vragen een klap in het gezicht. En papa deed dat ook, maar ogenschijnlijk met tegenzin. In de regel was mama een stuk feller wanneer ze ons sloeg, maar toch deden haar klappen minder pijn. Ze brachten Raulito naar de Rode Kruispost aan de boulevard. Een uur later was hij weer terug in het appartement met een pleister op beide knieën en een smoel vol ijs. En dan later zeggen dat hij niet het lievelingetje was.

Voor straf moest ik zonder eten naar bed. Zij zaten met z’n drieën in stilte aan tafel en prikten hun vork in grote schijven tomaat met olijfolie en zout, en ik zat boven aan de wenteltrap heimelijk toe te kijken met mijn pyjama al aan. Ik wilde mijn broertje een teken geven dat hij later iets te eten voor me mee moest nemen, maar die dombo zag me niet. Op het fornuis stond een dampende pan soep. Mama schepte op voor Raulito. Mijn broertje boog zijn hoofd naar voren om de stoom op te snuiven die van het bord kwam. Vanuit mijn schuilplaats viel ik bijkans flauw van de honger en de jaloezie. Mama liep opnieuw naar de pan, ditmaal met het bord van papa, maar toen dat vol was, spuugde ze er stiekem in. Spugen is niet het juiste woord. Wat ze deed, was een sliertje slijm in het bord laten vallen. Het sliertje bleef even aan haar mond hangen tot het knapte. Ze roerde vervolgens met de pollepel door de soep en zette het bord vóór papa op tafel. Op mijn plekje boven aan de trap kreeg ik de neiging om hem te waarschuwen, maar ik besefte dat ik eerst moest begrijpen wat er gebeurde. Mijn ouders maakten vaak ruzie. Hadden ze soms ruziegemaakt en zeiden ze daarom niets tegen elkaar? Ik vroeg me af of mijn moeder ook weleens gespuugd had in mijn eten. Misschien was mama’s kwijl gewoon voedzaam. Maar waarom had ze dan niets in Raulito’s bord laten vallen? Waarom gaf ze het niet aan dat arme engeltje? Of misschien was stiekem in de soep van je man spugen wel een oude gewoonte die zij als kind had afgekeken van haar eigen moeder of van een of andere tante.

3

Maar als ik op het beslissende moment geen slappe knieën krijg, wat gebeurt er dan met Pepa? Kunstpoot kan ik niet met haar opzadelen, want die doet al genoeg door haar af en toe een nachtje bij hem te laten logeren. Gelukkig heb ik mezelf een jaar gegeven om dit soort belangrijke zaken te regelen. Pepa is nu dertien. Men zegt dat je dat met zeven moet vermenigvuldigen voor de leeftijd in mensenjaren, al hebben niet alle hondenrassen dezelfde levensverwachting. Als Pepa een dame was geweest, zou ze nu in de negentig zijn. Maar bejaarden van die leeftijd mochten willen dat ze net zo vrolijk konden rondhuppelen. Eigenlijk is ze van Nikita. Dus een paar uur voordat ik er een eind aan maak, zou ik haar kunnen vastbinden aan de deur van het kraakpand waar hij in woont. Op dit moment kan ik geen andere oplossing bedenken.

Amalia was er altijd fel tegen geweest om een huisdier te nemen. We hadden er dan ook nooit een gehad. Toen het idee van een hond werd geopperd, kwam ze met het ene bezwaar na het andere. Honden zijn vies, hebben continu aandacht nodig, krijgen allerlei parasieten, kosten veel geld, worden ziek, vechten met andere honden, maken herrie, bijten, piesen, schijten en stinken. En je raakt aan ze gehecht, dus als ze doodgaan, doet je dat veel verdriet. Maar ik vond Amalia niet al te fijngevoelig toen ze berekende wat een spuitje wel niet zou kosten.

Aanvankelijk was ik zelf ook niet voor het idee om een hond in huis te nemen. Onze zoon gaf echter niet op en kwam met het argument dat zijn beste vriend op school er wel een van zijn ouders had gekregen. Ik begon te merken dat Nikita harder aandrong wanneer hij alleen met me was. Toen begreep ik dat hij me achter de rug van zijn onverzettelijke moeder voor zijn zaak probeerde te winnen. Het was duidelijk dat hij mij beschouwde als het zwakke of toegankelijkste lid van het gezinsbestuur. Dat zei hij niet met zo veel woorden, maar het kostte me weinig moeite om zijn gedachten te raden. Dat stoorde me totaal niet, ik vond het juist vertederend. In wezen voelde hij geen minachting voor zijn vader, maar een soort verwantschap. Als broeders in zwakte konden we de doelen die we ons stelden alleen bereiken indien we het dominante vrouwtje met vereende krachten tegemoet traden. En dat deden we uiteraard. Vanaf een bepaald moment was ik degene die nog het meest verlangde naar een hond in huis. Om dat voor elkaar te krijgen maakte ik gebruik van de trucjes van een analytisch, didactisch en geleerd man. Maar ik faalde. Ik vroeg advies aan Marta Gutiérrez, de enige persoon op de school die mij voldoende vertrouwen inboezemde voor een gesprek over privéaangelegenheden. Of ze een manier wist, vroeg ik haar, om een onbuigzame vrouw ertoe te brengen haar verzet in een slepende gezinskwestie op te geven. Ze wilde weten of ik het over mijn eigen vrouw had. ‘Nee, over vrouwen in het algemeen.’ ‘Vrouwen in het algemeen bestaan niet.’ ‘Oké, het gaat om de mijne.’ En ik vertelde haar over de hond en beschreef in grote lijnen hoe Amalia in elkaar zat. Ze raadde me aan om haar te bespelen met behulp van emotionele intelligentie, waarop ik zei dat haar woorden Chinees voor me waren. Ik hoefde er alleen maar voor te zorgen, antwoordde ze, dat Amalia een slecht geweten kreeg. Maar hoe dan? Mijn zoon en ik moesten de indruk wekken dat we verdrietig en ongelukkig waren en dat dat haar schuld was. Misschien ging ze zich onprettig voelen en zelfs twijfelen of ze niet onredelijk was en dan bestond de kans dat ze ten slotte toegaf, al was het maar om de lieve vrede te bewaren. Volgens Marta Gutiérrez werkte deze strategie niet in alle gevallen, maar je kon het altijd proberen.

Het werkte echter prima, al moesten we wel een serie regels en voorwaarden accepteren van Amalia, die bovendien verklaarde dat ze er niet over peinsde om voor dat beest te zorgen. Ze zou er niet mee gaan wandelen en het niet te eten geven, ze zou helemaal niets doen. En om te bewijzen dat ze het meende, liet ze het dier op de eerste dag niet bij haar in de buurt komen. Het jonge hondje begreep de afwerende gebaren echter niet en bleef maar met kwispelende staart tegen haar benen opspringen om Amalia haar vriendschap aan te bieden. ‘Waar wacht je op om haar te aaien?’ vroeg ik Amalia. Ze wees ergens naar en antwoordde: ‘Waar wacht je op om dit schoon te maken?’ Het hondje had op het tapijt geplast. Ik zorgde ervoor, eerst met water en een doek, vervolgens met de haardroger, dat er geen vlek achterbleef. En ook geen geur. De urine van puppy’s ruik je nauwelijks. Amalia vertrouwde het niet en ging op haar knieën zitten om het te controleren. Ze maakte zich vrolijk over de namen die Nikita en ik verzonnen. Toen daagden we haar uit: ‘Nou, bedenk jij er dan een.’ ‘Pepa,’ zei ze kortweg. ‘Pepa, waarom Pepa?’ ‘Daarom.’ En dat was de naam die we haar gaven.

4

Het eerste anonieme briefje dat ik in de brievenbus aantrof, was handgeschreven, met de hele tekst in hoofdletters. Dat is vast het werk van een of andere pietluttige buurman, dacht ik. En ik had niet kunnen bevroeden dat ik daarna nog bijna twaalf jaar lang dergelijke briefjes zou krijgen. Ik maakte er een propje van, en toen ik aan het eind van de middag de deur uitging, gooide ik het in een plas. Het enige wat ik me ervan herinner, is dat het een vermaning bevatte van een paar regels omdat ik de keutels van het hondje niet had opgeraapt. In een van de zinnetjes stond het woord ‘smeerlap’. Ik heb altijd minstens twee zakjes bij me, maar ik geef toe dat het in het begin weleens voorkwam (later niet meer) dat ik Pepa’s uitwerpselen liet liggen op de plek waar ze terecht waren gekomen omdat ik liep te mijmeren of dacht aan de lessen die ik de volgende dag moest geven of omdat ik gewoon te lui was om te bukken en zeker wist dat niemand me zag. Het is mogelijk dat het naam- en datumloze briefje bestemd was voor Nikita, die ook zo nu en dan met de hond ging wandelen. Amalia heb ik er niets over verteld.

5

Ik weet niet waarom we aan het begin van de jaren zeventig met z’n vieren naar Parijs gingen en niet naar Segovia of Toledo of een andere plek dichterbij waar de mensen zich in onze taal uitdrukken. Mama sprak geen woord Frans en papa kon alleen maar wat brabbelen. Misschien gingen we er wel heen om indruk te maken op de buren of om onze verwanten te laten zien dat we een harmonieus en gelukkig gezin vormden.

Er was een rivier. Ik weet niet zeker of ik destijds wist hoe die heette, maar wat maakt het uit. Evenmin zou ik kunnen zeggen over welke brug we wandelden of waar we heen gingen. Maar wat ik niet ben vergeten is dat ik een klein stukje achterop was geraakt. Voor me liepen mama en papa met Raulito tussen hen in. Ze hielden hem bij de hand en hij leek ze met elkaar te verbinden. Ik kreeg het gevoel dat ze meer van hem hielden dan van mij. Erger nog: dat ze wel van hem hielden, maar niet van mij, dat ze zich om hem bekommerden en mij aan mijn lot overlieten. Ik kon op elk moment worden overreden door een auto of motor, maar zij zouden dat niet merken en gewoon verder lopen. Het idee dat ze niet in me geïnteresseerd waren, deed me pijn. En toen zag ik de gemakkelijk te beklimmen brugleuning en beneden het troebele en kalme water van de rivier waarin de middagzon werd weerspiegeld. Het geluid van de klap herinner ik me nog goed en ook mijn verbazing over de plotselinge kou. Tijdens mijn val hoorde ik een vrouw gillen.

Nog voordat er water in mijn mond kwam, trokken een paar sterke handen me naar de oppervlakte. Papa verloor zijn schoenen in de rivier. In de jaren daarna vertelde hij vaak trots over wat hij beschouwde als de grootste heldendaad van zijn leven. En eigenlijk vond hij het geweldig dat zijn polshorloge kapot was gegaan, een kennelijk kostbaar klokje dat hij van zijn vader had geërfd. Daar mocht hij graag over opscheppen. Toen hij moest kiezen tussen het horloge en zijn zoon, had hij geen seconde geaarzeld.

Mama noch papa gaf me op mijn kop. En mama was zo emotioneel en zo dankbaar dat ze papa omhelsde en overlaadde met kusjes, hoewel hij van top tot teen doorweekt was en er allemaal mensen om ons heen stonden op het pad langs de rivier. Papa vond het leuk om de grap te maken dat ik tweemaal was geboren. De eerste keer had mama me het leven geschonken, de tweede keer hij.

Ik weet nog dat papa’s zwarte portefeuille, zijn paspoort, een aantal frankbiljetten en wat andere spullen op de hotelkamer lagen te drogen. ’s Avonds vierden we in een restaurant dat ik niet verdronken was en maakte papa in zijn eentje een hele fles wijn soldaat. Hij had op een zeker moment een paarse vlek op zijn overhemd, maar kennelijk vond mama het ditmaal niet nodig om daar iets van te zeggen.

6

Gisteren ben ik naar mama gegaan. Zoals gewoonlijk keek ik eerst of de auto van Raúl op de parkeerplaats stond. Als hij er is, ga ik namelijk niet naar binnen. Onder andere omstandigheden heb ik er geen problemen mee om met hem te praten, maar wanneer ik bij mama op bezoek ga, wil ik haar helemaal voor mij alleen. Als er niets tussen komt, ga ik eenmaal per week naar het bejaardenhuis, maar de laatste tijd ben ik een beetje in gebreke gebleven, moet ik bekennen. Het is belangrijk om te controleren of mama goed behandeld wordt. Voorlopig hebben we niets te klagen. Ik vraag regelmatig naar haar gezondheidstoestand en laat het personeel van het tehuis merken dat ik de kamer inspecteer en in de kast snuffel met haar bezittingen. Raúl doet hetzelfde. Het was zijn idee om waakzaam te blijven, ook al vonden ze ons een stelletje zeikerds, en ik ging ermee akkoord. Sommige oudjes krijgen nooit bezoek. Ze worden naar het tehuis gebracht alsof het afgedankte spullen zijn. Ik kan me voorstellen dat de verzorgers bij hen minder goed hun best doen dan bij andere bewoners met familieleden die op elk moment kunnen opduiken en die bij de directie gaan protesteren als er iets niet in orde is of die kritiek leveren op sociale media of in de pers.

Mama herkent ons al een tijdje niet meer. In het begin was dat echt een klap voor Raúl, die zelfs om verlof vroeg vanwege een depressie. Misschien had zijn aandoening ook nog andere oorzaken en was het uitdoven van mama’s verstand slechts de druppel. Maar dat weet ik niet zeker en ik voel niet de behoefte om hem te vragen hoe het nu zit. Het valt evenmin uit te sluiten dat mijn broer dat ziekteverlof heeft verzonnen om me iets duidelijk te maken waarvan ik me gewoon niet bewust ben, ongetwijfeld om het zo te kunnen draaien dat hij ten aanzien van een bepaalde kwestie, zaak of situatie juist heeft gehandeld en ik niet.

De geestelijke aftakeling van mama was een geleidelijk proces. Naar mijn mening wordt ze door de alzheimer ontlast van het zogenaamde tragische levensgevoel. Je hoeft maar te zien hoe ze langzaam wegzinkt in apathie. Raúl nam een keer een foto van hem mee voor het geval ze opeens een helder moment kreeg. Maar daar staat-ie, in een lijstje, ruimte innemend op de tafel, net zo nutteloos als een opgezet dier.

Naar omstandigheden gaat het goed met haar. Ze is heel mager en haar rug is een beetje kromgetrokken. Toen ik gisteren naar de lift liep, zei een verzorgster tegen mij dat mevrouw mijn moeder net in slaap was gevallen. Ik ging naast haar bed zitten en begon haar te observeren. Ze had een serene uitdrukking op het gezicht. Daar was ik heel erg blij om. Ik zou gek worden als ik haar zag lijden. Ze ademde rustig en ik meende dat er een flauwe glimlach om haar mond speelde. Het is goed mogelijk dat ze in haar dromen beelden ziet uit het verleden, al denk ik niet dat ze er betekenis aan kan verlenen.

Ik verwacht dat mama volgend jaar rond deze tijd nog steeds leeft. Als iemand haar dan vertelt dat ik dood ben, zou ze dat niet begrijpen. Waarschijnlijk merkt ze het niet eens wanneer ik niet meer langskom. Nog een voordeel van alzheimer.

Op een gegeven moment fluisterde ik haar in het oor: ‘Komende zomer, op de laatste dag van juli, maak ik een eind aan mijn leven.’

Mijn moeder bleef rustig verder slapen.

‘Ik zag je een keer spugen in papa’s soep,’ voegde ik eraan toe.

7

Met veel interesse lees ik een interview met een metrobestuurder. Het beslaat een volledige pagina van de krant en gaat over mensen die zich voor de metro gooien en over de psychische gevolgen voor de bestuurders, die kennelijk met enige regelmaat getuige zijn van zo’n zelfmoord op korte afstand, waar ze niets aan kunnen doen, hoe snel ze de remmen ook activeren. Niet alle zelfmoordenaars bereiken hun doel. Meer dan de helft overleeft het, als je de statistieken mag geloven, niet zelden met gruwelijke verminkingen. Dat laatste bezorgde me koude rillingen toen ik het las. Het idee om verlamd te raken of zonder benen in een rolstoel te zitten vind ik niet bepaald aantrekkelijk. Wie zal er dan voor mij zorgen?

’s Avonds heb ik Kunstpoot in het café van Alfonso op de hoogte gebracht van mijn plan. Ik moest gewoon de mening weten van iemand anders dan ikzelf, en hij is op dit moment mijn enige vriend. De reactie van Kunstpoot verdient de kwalificering ‘euforisch’. En dat terwijl ik dacht dat hij het vreselijk zou vinden en me er met alle middelen van zou proberen te weerhouden.

Ik had even het idee dat hij me in de maling nam. Dat heb ik hem ook op de man af gevraagd. Maar toen legde hij uit dat hij zelf ook al een paar jaar rondloopt met het idee om zich van het leven te beroven. Daar heeft hij ook alle reden toe, om te beginnen vanwege zijn fysieke probleem, al wordt de prothese goed verborgen door zijn broek en zijn schoen.

Kunstpoot had het interview niet gelezen. En omdat ze de krant niet hadden in het café, terwijl ze die normaal wel hebben, totdat een of andere onverlaat hem mee naar huis neemt, is hij er in vliegende vaart een gaan kopen bij de kiosk. Het valt me op dat mijn vriend een voorliefde heeft voor lugubere zaken, dus uiteraard ook voor zelfmoord of ‘de zelfgekozen dood’, zoals hij het graag noemt. Hij heeft het onderwerp diepgaand bestudeerd en er een groot aantal boeken over gelezen, zegt-ie.

We namen het interview samen door. De geïnterviewde, een man van vijfenveertig met vierentwintig jaar ervaring in het vak, klaagde dat het in de media altijd ging om degene die zich voor de trein werpt, maar nooit om degene die de trein bestuurt. Zijn eerste zelfmoord was die van een meisje van zeventien. Dat leidde tot negen maanden ziekteverzuim. Hij trad ook in details ten aanzien van andere zelfmoorden. De antwoorden van de geïnterviewde werden met veel genoegen door Kunstpoot opgelezen en becommentarieerd. Hij bood aan om me bij mijn zelfmoord te helpen en gaat er zelfs over nadenken of hij me niet op dat avontuur wil vergezellen. Zijn argument: ‘Ik wil gewoon niet alleen achterblijven.’ Alle delen van zijn gezicht drukten enthousiasme uit. Maar opeens werd hij serieus. Hij raadde me af om me voor de metro te gooien. ‘Alsjeblieft, dat kun je de bestuurders niet aandoen!’ Hij wees een passage aan waarin de geïnterviewde vertelde dat hij in zijn dromen nog steeds het gezicht ziet van een oude man die amper een seconde later werd vermorzeld.

Kunstpoot weet niet dat ik hem in mijn persoonlijke notities Kunstpoot noem.

8

Mama werd rond middernacht uit bed gebeld door een kennis, een familielid of misschien een van de buren, om redenen die mij, vanuit mijn huidige perspectief als volwassene, niet geheel en al zuiver lijken.

Ga ik het weer hebben over herinneringen uit mijn kindertijd? Het blijkt waar te zijn dat je instinctief je hele leven overschouwt wanneer je je einde voelt naderen. Dat heb ik meer dan eens gelezen en gehoord. Ik dacht dat het onzin was, maar ik geloof dat ik mijn ongelijk moet bekennen. Dus ga ik maar verder.

Raulito en ik sliepen in dezelfde kamer, elk in zijn eigen bed, en de volgende ochtend moesten we gewoon weer naar school. Ik zal toen negen zijn geweest. Het was in ieder geval na de reis naar Parijs. Opeens ging het licht aan. Mama, die een nachtjapon aanhad en op blote voeten liep, schudde ons wakker en zei dat we ons zo snel mogelijk moesten aankleden. Ik viel om van de slaap en vroeg wat er aan de hand was. Er kwam geen antwoord.

Een paar minuten later renden we in volle vaart de trap af, mama en Raulito hand in hand en ik achter hen aan. Ik denk dat mama wilde voorkomen dat de buren de lift konden horen of dat ze gewoon geen geduld had om te wachten tot hij kwam. Op elke verdieping keek ze even om en maande ze me tot stilte door een vinger op haar lippen te leggen, hoewel ik helemaal niets zei.

Toen we eenmaal buiten op straat waren, kregen we een klap van de winterse kou. De lucht was volledig donker. Je zag vrijwel geen mensen in het licht van de lantaarnpalen. Er kwamen wolkjes uit onze mond. Na een tijdje wist mama vanaf de rand van de stoep een taxi aan te houden. We zaten met z’n drieën op de achterbank, mama in het midden. Ik wist niet waar we heen gingen en waarom, en mama kneep me even om aan te geven dat ik geen vragen moest stellen. Met een krachtige beweging van haar kin wees ze naar het achterhoofd van de taxichauffeur. Toen begreep ik dat die meneer niet mocht horen wat we zeiden. Ik kreeg het verontrustende gevoel dat we uit ons huis waren gevlucht en dat ik mijn speelgoed nooit meer terug zou zien. Wat stom dat ik niets had meegenomen! Aan dat soort dingen zat ik te denken. Raulito was weer in slaap gevallen. Mama legde hem op haar schoot en hield hem vast.

We stapten uit bij een café. Ik zou niet kunnen vertellen in welke straat. Mama zei dat we rustig voor de ingang moesten blijven staan, zonder te bewegen, dat er straks iemand zou komen die ons mee naar huis nam. Vervolgens deed ze de deur van de taxi dicht en ging ervandoor, mijn broertje en mij alleen en verkleumd achterlatend op een smalle stoep in het holst van de nacht. Raulito vroeg of hij mijn handschoenen even aan mocht. Ik zei dat ik het ook koud had en dat hij zijn eigen handschoenen mee had moeten nemen. Ik vroeg of hij bang was. Hij zei ja. Toen noemde ik hem een lafaard, een schijterd en een angsthaas.

Ik weet niet hoelang mijn broertje en ik voor dat café stonden, minstens twintig minuten, en in die tijd liep er niemand naar binnen of naar buiten. Achter de ramen brandden een paar rode gloeilampen, dat is alles wat ik me nog herinner. Op een zeker moment ging eindelijk de deur open. We hoorden allemaal stemmen en gelach en muziek. Een lange man die zich maar met moeite staande hield, liep de stoep op terwijl hij een vrouw vasthield van wie hij de borsten probeerde te kussen, maar dat lukte niet, want zij weerde zijn aanvallen af, al bleef ze wel lachen. Raulito herkende de man meteen. ‘Papa!’ riep hij en rende naar hem toe.

9

Kunstpoot belde me gisteravond terwijl ik al lag te slapen. Ik schrok wakker en dacht dat Nikita misschien een ongeluk had gehad of onder het bloed zat van een ander en in een politiecel was gegooid. Ik vroeg Kunstpoot of hij wist hoe laat het was en stond op het punt zijn bijnaam te gebruiken, zo kwaad was ik toen ik zijn stem hoorde. Ja, sorry, maar omdat hij morgen op vakantie ging, belde hij me liever nu, in de hoop dat ik het interessant zou vinden wat hij me wilde vertellen.

Toen ik hem eenmaal deelgenoot had gemaakt (wat een fout!) van mijn plan voor volgend jaar, stortte hij zich meteen op het onderzoek van de zelfgekozen dood. Hij vindt het geweldig om ‘zelfgekozen dood’ te zeggen. Je kunt merken dat hij van het onderwerp geniet en zich verlustigt in elk begrip, elk weetje, elk citaat. Ik begin te denken dat hij me niet serieus neemt. En als ik nu eens tegen hem zei dat ik afzie van het hele plan, dat ik het alleen nog maar beschouw als het product van een opwelling? Op die manier zou ik me kunnen bevrijden van zijn vervelende, onverwoestbare en uiteraard infantiele enthousiasme.

In sommige middeleeuwse koninkrijken, vertelde hij, werden de lijken van zelfmoordenaars voor straf verminkt. Het ergst kregen de hoofden het te verduren. Terwijl hij zo zat te praten, keek ik naar de wekker. Kwart over twaalf. Ik kreeg zin om op te hangen. Maar dat deed ik niet. Poot is mijn enige vriend. Dus luisterde ik maar weer naar hem. Ze bonden het hoofd vast aan een rijdier en sleepten het door de straten als waarschuwing voor de levenden. Vervolgens werd het tentoongesteld op het plein of aan een boom opgehangen. Wat ik daarvan vond.

Toen ik weer in mijn bed lag, kon ik de slaap met geen mogelijkheid meer vatten, niet vanwege de uiteenzetting waarop Kunstpoot me zojuist had getrakteerd, want eerlijk gezegd laten zijn gruwelijke praatjes me tamelijk koud, maar vanwege een kwestie die me de laatste tijd sterk bezighoudt. Ik heb namelijk nog niet besloten of ik na de vakantie naar de school terugkeer. Wat heeft het immers voor zin om door te gaan met werken en de aanwezigheid te verdragen van mijn collega’s, die allemaal vreselijk zijn, op twee of drie na, en van de directrice, de vreselijkste van allemaal, en van de malloten die we doorgaans leerlingen noemen? Ik zou mijn spaargeld kunnen aanspreken om me een jaar lang kostelijk te vermaken. Ik zou naar alle landen kunnen reizen die ik altijd al heb willen bezoeken. Het probleem is echter dat ik aan huis word gebonden door Pepa. Kunstpoot kan ik niet zo lang met haar opschepen. En ik wil Nikita niet achterlaten. En mama evenmin.

10

Elke keer dat ik op straat, in de metro of waar dan ook iemand met tatoeages zie, denk ik aan Nikita. Destijds vond ik het niet goed of slecht dat mijn zoon meedeed aan de mode om afbeeldingen op je huid te laten aanbrengen, los van het feit dat we zó weinig tijd met elkaar doorbrachten dat ik onveranderlijk mijn best deed om conflicten te vermijden.

Zijn moeder is degene die hem allerlei regels mag opleggen, want zij heeft immers met de hulp van een advocaat het ouderlijk gezag opgeëist, dat ik haar trouwens niet betwistte. Het kind voor haar, de hond voor mij. Het lijdt voor mij geen twijfel wie de grootste verliezer was bij die verdeling. In zijn naïviteit vertelde Nikita alles. Hij verraadde Amalia’s geheimen: ‘Mama praat slecht over jou,’ zei hij bijvoorbeeld. En bij een andere gelegenheid: ‘Mama neemt vrouwen mee naar huis en dan gaan ze samen in bed liggen.’

Toen hij zestien was, liet hij voor de eerste keer een tatoeage zetten, zonder toestemming van zijn moeder. Ik aarzelde niet om mijn waardering uit te spreken voor het weinig geslaagde resultaat. Ik wil het liefst dat hij mij als een kameraad ziet en niet als een strenge vader. Toch heeft hij geen slechte smaak. Ik ben zelfs geneigd om hem poëtische intenties toe te schrijven vanwege zijn keuze voor een eikenblad, al is dat zo klein dat je het alleen van korte afstand herkent. Vanaf drie meter verandert het in een wazige vlek. Het probleem is de gekozen plek: midden op het voorhoofd. Toen ik de tatoeage voor de eerste keer zag, moest ik op mijn tong bijten om er niet de spot mee te drijven. Met onverholen trots vertelde hij dat zijn hele vriendengroep een tatoeage had laten zetten. ‘Allemaal op het voorhoofd?’ vroeg ik. Nee, alleen hij.

Een tijdje later nam hij er nog een, ditmaal op zijn rug. O nee: een hakenkruis! Ik veinsde onwetendheid en vroeg wat de betekenis was van dat symbool. Die arme stakker had geen flauw idee. Waar het volgens hem om ging, was dat hij en zijn vrienden voortaan hetzelfde symbool droegen, het herkenningsteken van de leden van de groep.

Ik merk dat ik niet in staat ben om zonder medelijden aan mijn zoon te denken. Het overkomt me regelmatig, zij het steeds minder vaak, dat ik een toren van afwijzing tegen hem opricht die ik ten slotte met mijn eigen compassie omverblaas. Ik weet niet in hoeverre ik Nikita ook maar iets kan verwijten, gezien de vader en moeder die hem ten deel zijn gevallen.

Amalia ontbood me in het restaurant van de Círculo de Bellas Artes om te praten over de nieuwe tatoeage van onze zoon en om samen een oplossing te bedenken. Dat zo’n ding er je hele leven blijft zitten, dat ze zich dood schaamde, dat het nazisymbool wellicht weggelaserd kon worden. Ik bleef kalm en afstandelijk, en op een gegeven moment vroeg ze me geïrriteerd of het me niet kon schelen wat onze zoon had gedaan. Ik antwoordde dat ik me grote zorgen maakte, maar me verder niet in zijn zaken kon mengen, want mijn handen waren gebonden doordat ik hem alleen mocht zien op de uren die door mevrouw de rechter waren vastgesteld. Amalia keek me aan alsof ze wilde zeggen: ‘Beledig me gewoon, zeg tegen mij dat ik niet in staat ben om hem op te voeden, zeg dat alsjeblieft, zodat ik mijn hart kan luchten en jou een deel van de schuld in de schoenen kan schuiven.’ Maar dat zei ik niet tegen haar, en ik zou zweren dat ze dat jammer vond. En met haar gebruikelijke snibbigheid nam ze afscheid. ‘Je haat me echt, hè?’

11

Na papa’s begrafenis, inmiddels heel wat jaren geleden, was ik niet meer op het kerkhof geweest. Die zogenaamde oases van rust trekken me niet bijzonder aan. Ik verveel me er gewoon. Geheel in tegenstelling tot Kunstpoot, die het heerlijk vindt om af en toe een wandelingetje te maken op de begraafplaatsen van de stad, met name op La Almudena, want die is groot, heeft een massa bekende bewoners en ligt dicht bij zijn huis. Hij gaat er vooral heen om de graven van beroemdheden te bezoeken, en wanneer hij op reis is, probeert hij dat eveneens op andere plekken te doen, uiteraard ook in het buitenland. Dan neemt hij foto’s die hij op internet plaatst en aan mij laat zien. Kijk, de tombe van Oscar Wilde. Kijk, die van Beethoven. Op die manier. Precies daarom ben ik vanochtend naar La Almudena gegaan, want hij is op vakantie, zodat ik zijn gezelschap en zijn macabere eruditie niet hoef te verdragen. Ik wist niet of honden waren toegestaan. Voor de zekerheid heb ik Pepa thuisgelaten. Maar op het kerkhof zie ik een vrouw met een prachtige Duitse herder.

Het is al een paar dagen bloedheet. Van de halte van lijn 110 naar het graf van papa en mijn grootouders is het een aardig stukje lopen. Ik bereik mijn bestemming met bezweet overhemd en de tong op de schoenen. Tot overmaat van ramp ligt de steen midden in de zon. Hij is van ongepolijst graniet en bevat de naam van opa Faustino, die van oma Asunción en die van papa in chronologische volgorde van hun begrafenis. Hun kisten liggen op elkaar, en volgend jaar komt die van mij erbij. Het graf is voor negenennegentig jaar gehuurd en daarvan zijn er inmiddels vijftig verstreken.

Ik ga op de steen liggen, want ik wil weten hoe het voelt om op een kerkhof te liggen. Het is kinderachtig, dat besef ik, maar wie kan me daar zien? Ik weet al van tevoren tussen welke data mijn leven zich zal afspelen. Slechts weinigen kunnen dat ook zeggen. De hitte van de steen gaat dwars door mijn kleren heen. Boven mij wordt de wereld bedekt door een volmaakt blauwe hemel die vreemd genoeg niet wordt doorsneden door witte strepen van vliegtuigen. Dan hoor ik stemmen die dichterbij lijken te komen. Ik sta meteen op en loop weg. Ik wil niet dat mensen rare dingen over me gaan denken.

12

Het kostte me moeite om toe te geven dat papa niet zuiver op de graat was. Zo veel jaren later word ik af en toe nog steeds overvallen door een stekend verlangen dat sommige verhalen die mij lang geleden ter ore kwamen over zijn gedrag op de faculteit ongefundeerd waren. Ik ben niet onkundig van het gerucht dat hij zijn studentes een aanzienlijk hoger cijfer gaf in ruil voor seksuele gunsten en dat hij ze ook op andere manieren bevoordeelde bij hun universitaire carrière, al ben ik er nooit achter gekomen hoe precies. Ik weet niet zeker of die geruchten waar zijn, maar het feit dat ze afkomstig zijn uit diverse bronnen en in verschillende periodes de ronde deden, doet me het ergste vermoeden.

Als kind dacht ik altijd dat mama de slechterik was. Maar tegenwoordig probeer ik die vergissing recht te zetten met affectie en gezelschap. Een halve vergissing, want ook mama verdient geenszins de titel van heilige. Gezegd dient echter te worden dat ze vaak in het defensief werd gedrongen. Niettemin weet ik zeker dat zij, meester in het verbergen van haar intenties, soms de agressor was, ook al leken haar acties niet gewelddadig. Maar na er lang over te hebben nagedacht kom ik tot de conclusie dat zij toch iets minder schuldig was dan hij.

Amalia en ik beseften dat we te veel tijd en energie verspilden aan pogingen om elkaar pijn te doen. Toen we eenmaal alle sentimentele scrupules achter ons hadden gelaten, lieten we ons huwelijk ontbinden op grond van de Wet inzake flitsscheidingen uit 2005. Maar mijn ouders hadden die mogelijkheid nog niet. De Wet inzake echtscheiding uit 1981 voorzag in administratieve hindernissen die uiterst ontmoedigend bleken te zijn, en bovendien was de gemiddelde Spanjaard in die tijd, laten we dat niet vergeten, nog steeds zeer gehecht aan onverbrekelijke huwelijksbanden. De wet vereiste scheiding van tafel en bed en stelde daarnaast als noodzakelijke voorwaarde dat de echtgenoten ten minste één jaar niet met elkaar samenwoonden. Papa en mama gaven er uiteindelijk de voorkeur aan, uit gemakzucht of omdat ze niet geconfronteerd wilden worden met wat de mensen ervan zouden zeggen, om de burgeroorlog tussen hen tweeën die ze hun huwelijk noemden voort te zetten tot de dood hen scheidde, hetgeen ook gebeurde. De middag dat we papa begroeven was hij vier jaar jonger dan ik nu ben.

Tientallen jaren later maakt het me niet uit wat mijn vader te verwijten valt ten aanzien van zijn gedrag. Ik veroordeel hem niet en pleit hem niet vrij. Ik weet zeker dat hij, als hij uit de dood zou verrijzen, meteen naar me toe zou rennen om me in zijn armen te sluiten. Maar dat is onmogelijk, dus ga ik wel naar hem toe. Het zal door de cognac komen die ik vanavond zit te pimpelen terwijl ik dit schrijf, maar ik vind het gewoon een troostende gedachte dat hij en ik bij elkaar zullen liggen.

13

Ik was met mijn toenmalige vrienden naar een feest gegaan op de universiteitscampus. Toen we er eenmaal waren, deelden we snel een paar lijntjes coke. Ik kan me niet herinneren dat ik er veel van voelde. Dat spul had vast alleen de naam van cocaïne. Mijn portemonnee stond verdere uitspattingen niet toe, dus daarna sloeg ik een paar biertjes achterover waar ik in de verste verte niet dronken van werd. Ik was in een hoekje aan het flirten met een Frans meisje dat me enige hoop gaf. Ze zei met een heel grappig accent dat ze even naar het toilet moest. Het kostte me twintig minuten om door te krijgen dat ze nooit meer zou terugkeren. Misschien was ze niet eens Frans.

Ik kwam midden in de nacht thuis. Hoe laat precies weet ik niet meer. Het was donker en stil in huis, dus ik ging ervan uit dat alle leden van het gezin in bed lagen. Toen ik eenmaal was begonnen met mijn studie, werd mijn komen en gaan door niemand meer gecontroleerd. Men verwachtte van mij dat ik mijn tentamens haalde en over de rest (mijn dagindeling, mijn interesses, mijn vrienden en vriendinnen) hoefde ik geen rekenschap af te leggen. Mama, die licht sliep, spitste waarschijnlijk haar oren om de geluiden op te vangen die bevestigden dat ik heelhuids was thuisgekomen. Op dergelijke momenten probeerde ik zo stil mogelijk te doen, want als ik het recht had om mijn eigen leven te leiden, had mijn familie het recht om uit te rusten. Ik wist precies waar de meubels stonden, dus ik kon in het donker door de huiskamer lopen. Ik begaf me rechtstreeks naar mijn bed, zonder eerst naar de wc te gaan en zonder het licht aan te doen, want anders maakte ik Raulito wakker, met wie ik nog steeds een kamer deelde vanwege gebrek aan ruimte in de woning.

Algauw voelde ik zijn adem in mijn gezicht. Fluisterend vroeg hij, ietwat gespannen, of ik hem gezien had. Wie precies? Papa, in de huiskamer, onder een deken. Misschien lag het eraan dat ik mijn broertje niet al te serieus nam. Hij was dik, droeg een bril en had een hoog stemmetje. Ik antwoordde dat ik niemand in de huiskamer had zien liggen en dat ik wilde slapen. Toen zei hij meer tegen zichzelf dan tegen mij: ‘Dan zal hij wel op eigen kracht naar bed zijn gegaan.’ Voordat hij me verder met rust liet, wilde hij met alle geweld weten of ik nog iemand versierd had die avond. ‘Uiteraard,’ zei ik. Ik had een Frans meisje geneukt achter een struik. En het was maar goed dat ze de pil slikte, want ik had haar helemaal volgespoten. Raulito zag er destijds niet uit en versierde nog geen pepernoot, dus hij was aangewezen op masturbatie en mijn verhalen. Ik moest van hem beloven dat ik de volgende ochtend alles zou vertellen over mijn avontuur. Dat deed ik en toen gingen we slapen, maar ’s ochtends vroeg werden we door mama wakker gemaakt.

Papa lag dood op de vloer van de huiskamer, op zijn rug op het kleed, met geopende ogen, zijn lippen een beetje uit elkaar en, zoals Raulito ’s nachts al had gezegd, onder een deken. Die deken, hoorde ik later, had mama om elf uur ’s avonds over hem heen gegooid zodat hij het niet koud zou krijgen, want ze was ervan overtuigd dat papa, die even daarvoor thuis was gekomen en met wie ze eerder op de avond ruzie had gemaakt, in kennelijke staat verkeerde en dat hij daar was gaan liggen om zijn roes uit te slapen.

We keken elkaar alle drie even aan zonder te weten wat te doen. Ik bedacht dat papa misschien helemaal niet dood was. Wellicht was hij flauwgevallen. Ik stelde zelfs voor om hem een glas koud water in het gezicht te gooien. Mama, de enige die in de buurt durfde te komen bij het lichaam op de vloer, duwde zijn hoofd heen en weer met de punt van haar pantoffel om mij de onweerlegbare realiteit te tonen. ‘Van nu af aan zijn jullie halve wezen en ik weduwe.’ Ze zei het op een kille toon die ieder spoor van verdriet uitsloot. We belden de spoedeisende hulp, ook al wisten we dat dat geen enkele zin had.

We begroeven papa vier dagen later in een hazelnootbruine kist. Ik probeerde verstek te laten gaan bij de plechtigheid vanwege een belangrijk tentamen een dag later, maar mama was onvermurwbaar. Ik weet niet waarom ik het zo moeilijk vond om haar aan te blijven kijken. Het