DE MIDDAGVROUW

Julia Franck

De middagvrouw

Uit het Duits vertaald
door Goverdien Hauth-Grubben

WERELDBIBLIOTHEEK ∙ AMSTERDAM

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van de Stichting Fonds voor de Letteren

Eerste druk 2008

Tweeëntwintigste druk 2021

Oorspronkelijke titel Die Mittagsfrau

© 2007 S. Fischer Verlag GmbH, Frankfurt am Main

© 2008 Nederlandse vertaling Goverdien Hauth-Grubben / Uitgeverij

Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagbeeld © Sveta Butko / Trevillion Images

NUR 302

ISBN 978 90 284 5218 3

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de Tweeëntwintigste druk, 2021, met ISBN 978 90 284 5204 6

Niets kwaads; heb je de drempel overschreden, dan is alles goed.

Een andere wereld en je hoeft niet te spreken.

– Franz Kafka, Dagboeken, 1922

Proloog

Op de vensterbank stond een meeuw, hij schreeuwde, het klonk alsof de Oostzee in zijn keel zat, hoog als de schuimkoppen van de golven, schel als de kleur van de hemel, zijn roep stierf weg over de Königsplatz, stil was het waar nu de schouwburg in puin lag. Peter knipperde met zijn ogen, hij hoopte dat de meeuw alleen al door het bewegen van zijn oogleden zou opschrikken en wegvliegen. Sinds de oorlog voorbij was, genoot Peter van de stilte in de morgen. Een paar dagen geleden had zijn moeder voor hem een bed op de keukenvloer gemaakt. Hij was nu een grote jongen, hij kon niet langer in haar bed slapen. Er viel een zonnestraal op hem, hij trok het laken over zijn gezicht en luisterde naar de zachte stem van mevrouw Kozinska. Het geluid kwam door de scheuren in de stenen vloer uit de woning onder hem. De buurvrouw zong. O liefste, kun je zwemmen, kom dan over het water naar mij toe. Peter hield van die melodie, de weemoed in haar stem, het verlangen en de droefheid. Die gevoelens waren zoveel groter dan hijzelf, en hij wilde groeien, niets liever dan dat. De zon verwarmde het laken op Peters gezicht, tot hij de voetstappen van zijn moeder hoorde, die van heel ver dichterbij leken te komen. Plotseling werd het laken weggetrokken. Vooruit, opstaan, spoorde ze hem aan. De meester zit te wachten, beweerde zijn moeder. Maar meester Fuchs controleerde allang niet meer de aanwezigheid van ieder kind, er waren er nog maar een paar die elke dag konden komen. Zijn moeder en hij gingen nu al een aantal dagen ’s middags met hun koffertje naar het station en probeerden een trein richting Berlijn te krijgen. Kwam er een, dan was die zo vol dat ze er niet in konden komen. Peter stond op en waste zich. Met een zucht trok zijn moeder haar schoenen uit. Vanuit zijn ooghoek zag Peter hoe ze haar schort afdeed om hem in de wasketel te leggen. Op haar witte schort zaten elke dag vlekken roet en bloed en zweet, urenlang moest hij in de week staan, voordat zijn moeder het wasbord kon pakken om de schort daarop te boenen tot haar handen rood werden en de aders op haar armen opzwollen. Met twee handen tilde Peters moeder het kapje van haar hoofd, ze trok de haarspelden uit haar kapsel en het haar viel losjes over haar schouders. Ze vond het niet prettig als hij daarbij toekeek. Dat daar ook, zei ze met een zijdelingse blik, en hij had het gevoel dat ze met een zekere afkeer naar zijn geslacht wees, dat hij dat ook moest wassen, toen keerde ze hem haar rug toe en streek met een borstel over haar volle haar. Het glansde goud in de zon, en Peter vond dat hij de mooiste moeder van de wereld had.

Zelfs nadat in het voorjaar de Russen Stettin hadden veroverd en er vanaf die tijd ’s nachts een aantal soldaten in de woning van mevrouw Kozinska bleef slapen, hoorde je haar ’s morgens vroeg zingen. De vorige week had zijn moeder aan tafel een van haar schorten zitten verstellen. Peter had hardop voorgelezen, van meester Fuchs moest hij oefenen in hardop lezen. Peter had een gruwelijke hekel aan hardop lezen en het was hem al vaker opgevallen dat zijn moeder nauwelijks luisterde. Waarschijnlijk stond het haar tegen dat de stilte verbroken werd. Meestal was ze zo in gedachten verzonken dat ze het helemaal niet leek te merken als Peter midden in de zin plotseling zachtjes verder las. Terwijl hij zo stil had zitten lezen, had hij tegelijkertijd naar mevrouw Kozinska geluisterd. Ze moesten haar de nek omdraaien, hoorde hij zijn moeder opeens zeggen. Verbaasd keek Peter haar aan, maar ze glimlachte alleen maar en stak haar naald kordaat in het linnen.

De branden van afgelopen augustus hadden de school totaal verwoest en daarom verzamelden de kinderen zich voortaan bij meester Fuchs in de melkwinkel van zijn zus. Er viel nog maar zelden iets te verkopen, juffrouw Fuchs stond met haar armen over elkaar tegen de muur geleund te wachten achter haar lege toonbank. Hoewel ze doof was geworden, hield ze vaak haar oren dicht. De grote winkelruit was eruit geslagen, de kinderen zaten op de vensterbank en meester Fuchs wees op het bord sommen aan, drie keer tien en vijf keer drie. De kinderen vroegen hem waar Duitsland verloren had, maar hij wilde het hun niet laten zien. We zullen nu niet langer bij Duitsland horen, zei hij en hij was daar blij om. Waarbij dan wel, wilden de kinderen weten, waar horen we dan bij? Meester Fuchs haalde zijn schouders op. Vandaag wilde Peter hem vragen waarom hij daar blij om was.

Peter stond voor de wastafel en droogde met een handdoek zijn schouders af, zijn buik, zijn geslacht, zijn voeten. Als hij zich in die volgorde vergiste, wat al lang niet meer was voorgekomen, verloor zijn moeder haar geduld. Ze had een schone broek en zijn beste bloes voor hem klaargelegd. Peter liep naar het raam, hij klopte tegen het glas en de meeuw vloog fladderend op. Sinds de rij huizen aan de overkant en de achterhuizen en ook de daarachter liggende straat er niet meer waren, had hij een vrij uitzicht op de Königsplatz, op de plek waar de resten van de schouwburg stonden.

Niet te laat naar huis komen, zei zijn moeder, toen hij de deur wilde uitgaan. ’s Nachts had in het ziekenhuis een zuster verteld dat er vandaag en morgen extra treinen zouden worden ingezet. We gaan ervandoor. Peter knikte, al weken verheugde hij zich erop eindelijk in een trein te zitten. Slechts één keer, twee jaar geleden, toen Peter voor het eerst naar school ging en zijn vader hen had bezocht, waren ze met de trein gegaan, zijn vader en hij: ze hadden een collega van zijn vader in Velten bezocht. De oorlog was nu acht weken voorbij en zijn vader kwam niet naar huis. Peter zou zijn moeder eigenlijk willen vragen waarom ze niet langer op vader wilde wachten, hij was maar wat graag haar vertrouweling geworden.

Vorige zomer, in de nacht van 16 op 17 augustus, was Peter alleen thuis geweest. Zijn moeder had in die maanden vaak twee diensten achter elkaar gedraaid en ze was na de avonddienst meteen voor de nachtdienst in het ziekenhuis gebleven. Altijd wanneer ze er niet was, was Peter bang voor de hand die in het donker van onder het bed tevoorschijn zou komen, uit de spleet tussen muur en laken. Hij voelde het metaal van zijn knipmes tegen zijn been en stelde zich keer op keer voor hoe snel hij het zou moeten trekken als de hand verscheen. Die nacht was Peter op zijn buik op het bed van zijn moeder gaan liggen en had geluisterd zoals elke nacht. Je kon het beste midden op het bed gaan liggen, dan was er aan beide kanten genoeg plaats om de hand op tijd te ontdekken. Hij moest toestoten, snel en hard. Het zweet brak hem uit bij de gedachte dat de hand zou verschijnen en hij verlamd van angst niet in staat zou zijn het mes te gebruiken.

Peter wist nog precies hoe hij met beide handen, waarvan de ene ook nog het mes omklemde, het fluweel van de zware sprei had vastgepakt en met zijn wang over de stof wreef. Zacht, bijna teder, zette de eerste sirene in, toen zwol het geluid aan, nam toe tot een lang, doordringend geloei. Peter sloot zijn ogen. Het geluid deed zijn oren gloeien. Peter hield niet van kelders. Stilte. Steeds verzon hij weer nieuwe strategieën om niet naar de kelder te hoeven. De sirene klonk weer luider. Zijn hart ging tekeer en het was alsof zijn keel dichtzat. Alles aan hem werd stijf en star. Hij moest diep inademen. Ganzendons. Peter drukte zijn neus in het hoofdkussen van zijn moeder en snoof haar geur op als om er verzadigd van te raken. Toen was het stil. Een overweldigende stilte, Peter tilde zijn hoofd op en hoorde zijn tanden klapperen, hij probeerde zijn kaken gesloten te houden, beet uit alle macht zijn tanden op elkaar, boog opnieuw zijn hoofd en drukte zijn gezicht in het dons. Terwijl hij zijn gezicht tegen het kussen wreef, zijn hoofd daarbij heen en weer bewoog, hoorde hij iets knisperen. Voorzichtig stak hij zijn hand onder het kussen en zijn vingertoppen voelden papier. Op hetzelfde moment vulde een onheilspellend suizen zijn oren, het suizen van de eerste lading bommen, Peters adem ging sneller, het kraakte en er versplinterde iets, het glas hield de druk niet uit, de ruiten barstten, het bed waarop hij lag, trilde en Peter had plotseling het gevoel dat elk ding om hem heen meer leefde dan hijzelf. Toen was het stil. Ondanks alles wat er rondom hem gebeurde haalde hij met zijn vrije hand een brief tevoorschijn. Peter herkende het handschrift. Verdwaasd moest hij lachen, ach ja, zijn vader, ach ja, die was hij helemaal vergeten, terwijl die hem toch altijd wilde beschermen. Dat was zijn handschrift, hier, zijn M voor Mijn, voor Alice zijn A. Onwrikbaar stonden daar de letters, de ene naast de andere, niets kon hen uit hun evenwicht brengen, geen sirene, geen bom, geen vuur, liefdevol lachte Peter hen toe. Zijn ogen brandden en de letters dreigden in elkaar over te lopen. Er was iets wat zijn vader betreurde. Peter moest wel lezen, de brief van zijn beschermer, hij moest lezen wat daar geschreven stond, zolang hij las kon hem niets overkomen. Het lot onderwierp Duitsland aan een zware beproeving. In Peters handen beefde het blad papier, zeker door het trillen van het bed. Wat Duitsland betreft deed hij zijn best. Ze vroeg of hij niet op een van de werven zou kunnen werken. Scheepswerven, natuurlijk, sirenes loeiden, niet die van schepen, andere. Peters ogen traanden. Ingenieurs zoals hij waren elders dringend nodig. Een sissend geluid heel dichtbij, het leek wel bij het raam, gekraak, en nog een, nog harder. Voltooiing van de rijksautosnelweg, in het oosten was er weinig te doen. Weinig te doen? Weer hoorde Peter het suizen, eerst kriebelde er een brandlucht in zijn neus, toen werd het een bijtende, stekende geur, maar Peter lachte nog steeds, hij had het gevoel dat hem met de brief van zijn vader in zijn handen niets kon gebeuren. Alice. Peters moeder. Ze verweet hem dat hij zo weinig schreef. Het walmde, rook het niet naar rook, knisterde daar vuur? Dat had niets met haar afkomst te maken. Hoezo niets, en met wat, welke afkomst, wat schreef deze vader daar? Een aanwijzing met geld. Heette dat echt aanwijzing, en uitwijzing? Er gebeurden dingen waardoor er tussen hen iets veranderde.

Hoe moeilijk was het niet geweest om die brief te ontcijferen. Als hij beter had kunnen lezen, zo goed als nu, bijna een jaar later en al haast acht jaar oud, dan had hij misschien in de beschermende kracht van de brief kunnen geloven, maar de brief had gefaald, Peter had hem niet kunnen uitlezen.

Toen hij vanmorgen op weg ging naar de melkwinkel van meester Fuchs was alles goed en had hij geen brief van een vader meer nodig om de nacht door te komen, nooit meer. De oorlog was voorbij, vandaag wilden ze ervandoor gaan, zijn moeder en hij. In de goot ontdekte Peter een blikje en trapte ertegen. Geweldig, hoe het rinkelde en tuimelde. De verschrikkingen zouden achterblijven, achter hen liggen, geen enkele droom zou er meer aan herinneren. Peter moest aan de eerste aanvallen in de winter denken en opnieuw voelde hij de hand van zijn vriend Robert, met wie hij toen over het lage, wit geverfde hek langs de weg was gesprongen en de straat van de Berliner Tor had willen oversteken om in de greppel voor de krantenkiosk te springen. Hun schoenen hadden op het ijs geen grip gehad, ze waren uitgegleden. Iets moest zijn vriend geraakt en diens hand van zijn lichaam gescheiden hebben. Maar Peter was de overgebleven meters verder gerend, alleen, alsof het wegrukken van zijn vriend hem sneller had gemaakt. Hij had de hand gevoeld, stevig en warm, en hem lange tijd niet losgelaten. Toen hem later was opgevallen dat hij de hand nog steeds vasthield, had hij hem niet zomaar in de greppel kunnen laten vallen, hij had hem mee naar huis genomen. Zijn moeder had opengedaan. Ze had gezegd dat hij op een stoel moest gaan zitten en had op hem ingepraat, dat hij zijn hand moest openen. Ze was voor hem op de grond gaan zitten met in haar handen een van de witte stoffen servetten met haar initialen en had gewacht, ze had zijn handen gestreeld en gekneed tot hij losliet.

Nog steeds wist Peter niet wat ze ermee gedaan had. Hij gaf een harde trap tegen het blikje, zodat het naar de overkant van de straat rolde, bijna tot aan de melkwinkel. Ook nu nog leek het alsof hij Roberts hand vasthield, het volgende ogenblik alsof die hand hem vasthield en alsof zijn vader in zijn brief op niets anders doelde dan op die gebeurtenis. En dat terwijl hij zijn vader al twee jaar niet meer had gezien en hem nooit over de hand had kunnen vertellen.

Vorige zomer, in de bommennacht van augustus, toen Peter de brief van zijn vader had gelezen, had hij algauw alleen nog maar elke derde of vierde zin kunnen ontcijferen. De brief had niet geholpen. Zijn handen hadden getrild. Vader wilde de moeder van zijn zoon eren, hij wilde oprecht zijn, hij had een vrouw leren kennen. Op de trap waren voetstappen te horen, opnieuw een gesuis, zo vlakbij dat het voor een fractie van een seconde zijn oren verstopte, toen gedreun en geschreeuw. Haastig vloog Peter over de regels. Ze moesten dapper blijven, de oorlog zou vast spoedig gewonnen worden. Hij, vader, zou voorlopig wel niet meer kunnen komen, het leven van een man verlangde nu eenmaal beslissingen, maar hij zou binnenkort weer wat geld sturen. Peter had gestommel bij de voordeur gehoord, het was moeilijk te zeggen of het gejank van een projectiel, van een sirene of van een mens afkomstig was. Hij had de brief opgevouwen en hem weer onder het hoofdkussen geschoven. Hij beefde. De rook deed zijn ogen tranen en in warme golven kwam de gloed van de stad dichterbij.

Iemand tilde hem op en droeg hem op zijn schouders de trap af naar de kelder. Toen hij uren later met de anderen naar buiten kroop, was het al licht. De trap omhoog naar hun woning stond er nog, alleen was de leuning gebarsten en lag in stukken dwars over de treden. Het walmde. Op handen en voeten beklom Peter de trap, hij moest over iets zwarts heen klimmen, toen duwde hij de woningdeur open en ging aan de keukentafel zitten. De zon scheen direct op de tafel, hij moest zijn ogen dichtdoen, zo fel was het licht. Hij had dorst. Een hele tijd voelde hij zich te zwak om op te staan en naar de wasbak te lopen. Toen hij de kraan opendraaide, hoorde hij alleen gerochel, water kwam er niet. Het kon uren duren eer zijn moeder terugkwam. Peter wachtte. Met zijn hoofd op tafel viel hij in slaap. Zijn moeder maakte hem wakker. Ze nam zijn hoofd tussen haar handen en trok het tegen haar buik, en pas toen ook hij zijn armen om haar heen sloeg, werd haar greep minder. De woningdeur stond open. In het trappenhuis zag Peter het zwarte liggen. Hij dacht aan het geschreeuw van de afgelopen nacht. Zijn moeder trok een kastdeur open, laadde lakens en handdoeken op haar schouders, pakte kaarsen uit de la en zei dat ze meteen weer weg moest. Peter moest haar helpen dragen, er was een tekort aan verbandmiddelen en alcohol voor desinfectie. Ze stapten over het verkoolde vlees voor hun woningdeur, vooral aan de schoenen herkende Peter dat het om een mens ging, gekrompen was die mens, en Peter ontdekte een zwaar, gouden horloge. Bijna een geluksgevoel was het wat hem die morgen had doorstroomd, want het horloge kon onmogelijk bij mevrouw Kozinska gehoord hebben.

De foto van de statige man in zijn chique pak, die met een arm, waardig gebogen, op een zwart glanzende carrosserie leunde en zijn lichte ogen naar de hemel richtte alsof hij zijn lot tegemoet, of in elk geval enkele vogels nakeek, stond nog steeds in een lijstje op de glazen kast in de keuken. Peters moeder beweerde dat, nu de oorlog voorbij was, zijn vader zou komen om hen mee naar Frankfurt te nemen. Daar bouwde zijn vader een grote brug over de Main. Peter kon dan naar een echte school gaan, zei zijn moeder, en Peter had er een naar gevoel bij haar zo te horen liegen. Waarom schrijft hij niet, vroeg Peter in een ogenblik van verzet. De post, antwoordde zijn moeder, niets functioneert meer sinds de Russen er zijn. Peter sloeg zijn ogen neer, hij schaamde zich voor zijn vraag. Van nu af aan wachtte hij samen met zijn moeder, dag in dag uit. Het zou immers kunnen dat zijn vader van gedachte veranderde.

Op een avond, toen Peters moeder naar haar werk in het ziekenhuis was, had hij weer onder haar hoofdkussen gekeken. Hij had zekerheid willen hebben. De brief was verdwenen. Met een spits mes had Peter de secretaire van zijn moeder geopend, maar daar alleen papier en enveloppen en een paar postzegels gevonden, die ze in een klein doosje bewaarde. Peter had de kleerkast van zijn moeder doorzocht, hij had haar gestreken, netjes gevouwen schorten en haar ondergoed even opgetild. Er lagen twee brieven, van haar zus Elsa, de brieven kwamen uit Bautzen. Elsa had zo’n kriebelig handschrift dat Peter alleen de aanhef kon lezen: Mijn kleine Alice. Van zijn vader had hij geen enkele brief meer kunnen vinden.

Toen Peter deze morgen de melkwinkel betrad, waren meester Fuchs en zijn zus weg. De kinderen wachtten tevergeefs, ze keken toe hoe andere mensen de melkwinkel binnenkwamen, eerst aarzelend, daarna onstuimig, en alle kasten openden. Kisten, teilen en kannen werden onderzocht. De mensen scholden en vloekten, geen druppel zure room, geen enkel stuk boter was er meer. Een oudere vrouw trapte tegen de kast, zodat er een deur af brak.

Nauwelijks had de laatste volwassene de winkel verlaten, of de oudste jongen knielde op de vloer en tilde handig een van de tegels op, waaronder zich een koele verstopplaats bevond. Een jongen floot en de meisjes knikten vol waardering. Maar de verstopplaats was leeg. Wat er ook gelegen had, boter of geld, het was er niet meer. Toen de j ongen opkeek en zijn minachtende blik uitgerekend op Peter viel, vroeg hij waarom die zich zo had opgedoft. Peter keek langs zichzelf omlaag, naar zijn zondagse bloes, nu pas herinnerde hij zich dat hij op tijd naar huis moest komen. We gaan ervandoor, dat had zijn moeder op het laatst gezegd.

Al in het trappenhuis hoorde Peter haar pannen rammelen. Afgelopen week had zijn moeder nachtdienst gehad. Sinds enkele dagen maakte ze de woning schoon, alsof die ooit vuil was geweest, ze boende vloeren, poetste stoelen en kasten en lapte ramen. De woningdeur stond op een kier, Peter deed hem open. Hij zag drie mannen rond de keukentafel, daarop zijn moeder, half zittend, half liggend. Het naakte achterwerk van een man bewoog op Peters ooghoogte naar voren en naar achteren, waarbij het vlees zo heftig trilde dat Peter wilde lachen. Maar de soldaten hielden zijn moeder vast. Haar rok was gescheurd, haar ogen wijd geopend. Peter wist niet of ze hem zag of door hem heen keek. Haar mond was opengesperd – maar ze bleef stom. Een van de soldaten merkte Peter op, hij hield zijn broeksband dicht en wilde Peter de deur uit duwen. Peter riep om zijn moeder, moeder, riep hij, moeder. De soldaat gaf hem een harde trap tegen zijn benen, zodat Peter voor de deur ineenkromp, een voet raakte hem tegen zijn achterste, toen werd de deur dichtgeduwd.

Peter zat op de trap en wachtte, hij hoorde mevrouw Kozinska zingen. Er zat een klein wild vogeltje al op een twijg zo groen. Het zong de hele winternacht, het kweelde met heldere stem. Maar het was zomer en Peter had dorst, en de treinen zouden dadelijk vertrekken, hij wilde er met zijn moeder vandoor gaan. Peter perste zijn lippen op elkaar. Zijn blik viel op de deur met de opening, waar eens het slot had gezeten. Op de vloer lagen nog spaanders. Peter trok met zijn tanden de dunne huid van zijn lippen. Zijn moeder had al een keer eerder bezoek van soldaten gehad, dat was nog maar een paar dagen geleden, ze moesten de deur opengetrapt en daarbij het slot eruit gebroken hebben. Ze waren de hele dag gebleven, ze hadden gedronken en getierd. Peter had steeds weer op de deur gebonsd. Iemand moest vanbinnen iets tegen de deur hebben gezet, misschien had er een stoel onder de klink gestaan. Peter had door de opening gegluurd die het slot had achtergelaten, maar de rook was zo dicht geweest dat hij niets had kunnen herkennen. En dus was Peter net zoals nu op de trap gaan zitten wachten. Je tanden kon je niet slijpen. Peter kauwde voorzichtig op een afgeknaagd velletje. Terwijl hij op zijn lippen beet, wreven zijn beide wijsvingers over zijn duimen. Hoewel zijn moeder zijn nagels zo kort mogelijk knipte, slaagde hij er steeds weer in met zijn wijsvinger een stukje vel van zijn duim los te krijgen, daar waar de nagel in zijn bed lag.

Toen bij de laatste keer eindelijk de deur openging, waren de soldaten een voor een het trappenhuis in komen strompelen, waren de treden afgedaald en hadden op de deur van mevrouw Kozinska geklopt. De laatste had zich omgedraaid en in het Duits iets naar Peter omhoog geroepen: Thuis heb ik er ook zo eentje als jij. Pas maar goed op je moeder, daarbij had de soldaat lachend zijn wijsvinger opgestoken. Toen Peter de rokerige keuken binnenkwam, had hij gezien hoe in een hoek van de keuken zijn moeder zich bukte en een laken gladstreek. Je bent nu een grote jongen, had ze gezegd zonder Peter aan te kijken, je kunt niet langer in mijn bed slapen.

Ze had hem niet aangekeken, niet zoals vandaag, nooit eerder had hij een dergelijke uitdrukking in de ogen van zijn moeder gezien als daarnet, ijzig.

Het wachten voor de deur viel Peter zwaar, hij ging staan, ging op de trap zitten en stond weer op. Door de spleet die het slot had achtergelaten, probeerde Peter iets te herkennen. Hij ging op de laatste tree op zijn tenen staan en boog voorover. Zo kon hij gemakkelijk zijn evenwicht verliezen. Peter werd ongeduldig, zijn maag knorde. Altijd wanneer Peters moeder nachtdienst had, kwam ze ’s morgens naar huis, wekte hem om naar school te gaan en wachtte ’s middags met een maaltijd op hem. Ze maakte soep van water, zout en viskoppen. Als ze later de viskoppen eruit haalde, strooide ze een beetje veldzuring over de soep. Ze zei dat die gezond en voedzaam was, alleen heel af en toe had ze wat meel kunnen krijgen en er kleine balletjes van gerold voor in de soep. Aardappels waren er sinds afgelopen winter niet meer. Er was geen vlees, er waren geen linzen, er was geen kool. Zelfs in het ziekenhuis hadden ze niets anders dan vis om aan de kinderen te geven. Peters blik hing net als bij de vorige keer aan de gesloten deur en aan de spleet die het slot had achtergelaten. Hij ging op de bovenste tree zitten. Hij moest er opeens aan denken dat zijn moeder hem na de laatste keer had gevraagd om voor een nieuw slot te zorgen. Overal had je sloten, in elk huis, in iedere godvergeten woning. Maar Peter had het vergeten.

Nu knaagde Peter ook aan het ruwe vel langs de rand van zijn duimnagel, je kon de huid er in langwerpige sliertjes vanaf trekken. Als hij het slot niet had vergeten, had zijn moeder de deur kunnen afsluiten. Peters blik dwaalde over de verkoolde deurpost in de verlaten woning van de buren. Overal waren de sporen van de brand te zien, de muren, plafonds en vloeren waren zwart. Dan hadden zijn moeder en hij nog geluk gehad, alleen de woning boven hen was uitgebrand en die van hun oude buren naast hen.

Plotseling vloog de deur open, twee soldaten kwamen naar buiten. Ze klopten elkaar op de schouder, ze waren goedgehumeurd. Peter overwoog of hij naar binnen kon gaan, daarstraks had hij er drie geteld. Een van de mannen moest nog binnen zijn. Zachtjes stond Peter op, hij liep naar de deur en stootte hem een stukje verder open. Hij hoorde iemand huilen. De keuken maakte een verlaten indruk. Dit keer had geen van de soldaten gerookt, alles leek nog even schoon en gezellig als vanmorgen. Op de keukenkast lag de poetsdoek van zijn moeder. Peter draaide zich om en ontdekte achter de deur de naakte soldaat. Met opgetrokken knieën, zijn hoofd in zijn handen, zat de man op de grond hardop te huilen. Peter vond het een merkwaardig gezicht, de soldaat had wel een helm op, maar verder was hij helemaal naakt en de oorlog was toch al een aantal weken voorbij.

Peter liet de soldaat achter de deur zitten en liep naar de kamer ernaast, waar zijn moeder juist de kleerkast dichtdeed. Ze had haar jas aan en pakte het koffertje van het bed. Peter wilde tegen haar zeggen dat het hem speet dat hij het slot had vergeten, dat hij haar niet had kunnen helpen, maar er kwam maar één woord over zijn lippen en dat was moeder. Hij greep naar haar hand. Ze maakte zich los en ging hem voor.

Ze liepen voorbij de huilende soldaat, die gehurkt op de keukenvloer achter de woningdeur zat, ze liepen de trap af, de straat door rechtstreeks naar het visbolwerk. Zijn moeder met haar lange benen liep zo snel dat Peter moeite had haar bij te houden. Hij draafde haast, en terwijl hij zo achter haar aan liep, of eerder sprong, haast rende, overviel hem een groot geluksgevoel. Hij wist ineens heel zeker dat ze vandaag de trein zouden krijgen, vandaag zouden ze aan de grote reis beginnen, de reis naar het Westen. Peter vermoedde dat ze niet naar Frankfurt zouden gaan, misschien naar Bautzen, naar de zus van zijn moeder, en eerst richting Berlijn. Vroeger had zijn moeder hem voor het inslapen verteld over de rivier, over het mooie marktplein in Bautzen en over de heerlijke geur in de drukkerij van haar ouders. Peter klapte in zijn handen en begon te fluiten, tot zijn moeder geheel onverwachts voor hem bleef staan en hij moest ophouden met fluiten. Opnieuw probeerde Peter haar hand vast te pakken, maar zijn moeder vroeg of hij niet kon zien dat ze de koffer en haar handtas droeg.

Ik kan de koffer dragen, bood Peter aan. Zijn moeder wilde niet.

Peter had zijn moeder vaak naar de vismarkt vergezeld. Een van de weinige visvrouwen die er nog werkten kende zijn moeder goed. Het was een jonge vrouw, haar gezicht was in augustus verbrand, haar jeugd was nauwelijks nog te herkennen. Terwijl de verbranding in het begin een smet leek, kon die smet in deze weken de jonge vrouw wel eens beschermen. Ze was de enige die nog elke dag vroeg in de morgen een grote rode parasol opzette, net als vroeger, zeiden de mensen. Vroeger, en ze bedoelden dat nog niet zo heel lang geleden de hele vismarkt uit grote rode parasols bestond. De laatste jaren en maanden waren ze verdwenen. Bij die visvrouw haalde zijn moeder vaak vis voor de kinderen, paling, snoekbaars, brasem, zeelt, snoek en soms een trekvis uit het haf, in het ziekenhuis waren ze met elke vis blij, en in het voorjaar had zijn moeder voor Peter een elft mee naar huis gebracht. Toen ze bij de kade aankwamen, had de visvrouw allang haar kisten op het houten karretje gezet, de parasol lag er dwars overheen. In de hitte van de zomerdag rook het naar teer en vis. Tussen het puin van het visbolwerk woonden katten, Peter keek toe hoe een magere kater langs de oever liep, hij waggelde een beetje en sprong in één keer op het houten vlondertje. Waar twee jaar geleden nog de brede en logge gaffelschepen dicht naast de viskotters hadden liggen dobberen, lag nu geen enkele boot meer. De kater stak een poot in het water, telkens weer deinsde zijn kop terug, alsof hij ergens van schrok. Was daar een vis of was er geen? Zijn moeder opende haar handtas en haalde bankbiljetten tevoorschijn. Dat was ze haar schuldig. De visvrouw veegde haar handen aan haar schort af, waarop duizenden schubben schitterden, zodat het er als een gewaad uitzag, het gewaad van een meermin, ze nam het geld aan en bedankte. Haar blik viel op de koffer en toen zijn moeder haar een hand gaf, zei ze: Goeie reis. De lippen van de visvrouw waren zo goed als ongeschonden, ze zagen er vlezig, rauw en jong uit, haar stem parelde alsof ze op het punt stond in giechelen uit te barsten. Ze had geen wenkbrauwen meer, haar wimpers waren vrijwel niet meer aangegroeid, Peter vond het leuk hoe ze opzij draaide en haar ogen neersloeg, uit verlegenheid zei ze iets als: Nou, veel geluk dan maar, en Peter dacht dat ze hem aankeek en bedoelde. Hij ging vlak bij zijn moeder staan, hij leunde met zijn hoofd tegen haar arm, streek als toevallig met zijn neus over de binnenkant van haar elleboog, tot zijn moeder een stap opzij zette en de koffer in haar andere hand nam.

Naar het station gingen ze in looppas. Maar nog op de trap omlaag naar het station kwam hun een zuster in uniform met een dikke buik tegemoet, kennelijk een collega van zijn moeder, die zei dat de speciale treinen Stettin niet in kwamen, ze moesten de stad uit naar Scheune, naar het volgende station lopen, daar zouden de treinen rijden.

Ze liepen tussen de rails de spoorweg af. De zuster raakte snel buiten adem. Ze drong zich naast zijn moeder en Peter liep erachteraan, hij wilde horen wat ze zeiden. De zuster zei dat ze geen oog had dichtgedaan, de hele tijd moest ze aan de lijken denken die ze ’s nachts op de binnenplaats van het ziekenhuis hadden gevonden. Peters moeder zweeg. Over het bezoek van de soldaten zei ze niets. De collega snikte, ze bewonderde Peters moeder voor haar inzet, en dat terwijl toch iedereen wist, nou ja, dat er met haar afkomst iets niet klopte. De zuster legde een hand op haar gewelfde buik, ze hijgde, maar daar wilde ze het nu niet over hebben. Wie had tenslotte zo veel moed? Nooit had zijzelf een van die palen kunnen vastpakken en uit het lichaam van een vrouw kunnen trekken, gespietst als een dier, het hele onderlijf verscheurd. De collega bleef staan en steunde met haar zware lichaam op de schouder van Peters moeder, ze haalde diep adem, aan een stuk door had de overlevende om haar dochter geroepen, die naast haar toch allang was doodgebloed. Peters moeder bleef staan en zei kortaf tegen de zuster dat ze moest zwijgen. In hemelsnaam. Zwijgen.

In Scheune was het smalle perron stampvol wachtenden. De mensen zaten in groepjes op de grond en keken wantrouwend naar de nieuwkomers.

Zuster Alice! De roep kwam uit een van die groepjes, twee vrouwen zwaaiden met hun armen. Peters moeder volgde de roep van de vrouw die haar blijkbaar had herkend. Ze hurkte naast de vrouw. Peter ging naast zijn moeder zitten, de zwangere volgde hen, maar bleef besluiteloos staan. Ze stapte van het ene been op het andere. De vrouwen fluisterden en twee vrouwen en een man verdwenen met de zwangere vrouw. Als een vrouw moest plassen, gingen er zo veel mogelijk mensen met haar mee, het gerucht ging dat achter elke struik een Russische soldaat op de loer lag en zich op de vrouwen stortte.

Het zou nog uren duren voordat er een trein kwam. De mensen verdrongen zich bij de trein, nog voor die stilstond, ze probeerden deurklinken en balustrades vast te pakken. Het leek haast wel alsof de vele mensen de trein tot staan brachten, alsof zij het waren die hem stopten. De trein leek niet genoeg deuren te hebben. Armen zwaaiden, voeten schopten, trapten achteruit, en ellebogen duwden. Schelden en fluiten. Wie te zwak was werd naar de kant gedrongen, bleef achter. Peter voelde de hand van zijn moeder in zijn rug, hoe ze hem door de menigte duwde, Peter kreeg kledingstoffen in zijn gezicht, jassen, een koffer stootte hem in zijn ribben, en ten slotte pakte zijn moeder hem van achteren vast en tilde hem hoog boven de schouders van de andere mensen. De conducteur floot. Op het laatste moment vocht Peters moeder zich de beslissende meters naar voren, ze duwde Peter, schoof hem, drukte hem met alle kracht de trein in. Peter draaide zich om, hij hield haar hand vast, omknelde hem, de trein schokte, kwam in beweging, de wielen rolden, zijn moeder rende, Peter hield zich aan de deur vast, hield zijn moeder vast, hij zou haar laten zien hoe sterk hij was. Spring! riep hij haar toe. Op dat moment hadden hun handen elkaar losgelaten. De mensen die op het perron waren achterbleven renden met de trein mee. Er moest iemand aan de noodrem hebben getrokken of de locomotief had problemen, de wielen piepten op de rails. Een mollige dame met hoed riep van achteren: Knakworstjes, knakworstjes! En daadwerkelijk draaiden veel mensen zich naar haar om, ze bleven staan, rekten zich uit om te zien wie daar geroepen had en waar de worstjes te krijgen waren. De vrouw maakte van de gelegenheid gebruik en vocht zich een paar meter naar voren. De menigte mensen drukte Peters moeder met koffer en al de trein in. Peter omvatte zijn moeder met beide armen, nooit zou hij haar meer loslaten.

In de trein stonden ze in de gang, de mensen stompten en duwden, de kinderen moesten op de koffers gaan staan. Peter vond het fijn op de koffer te staan, nu was hij even groot als zijn moeder. Als zijn moeder zich omdraaide, wat ze steeds weer deed, kietelden haar haren hem, een lok was uit het opgestoken kapsel losgeraakt. Zijn moeder rook naar seringen. Naast haar bleef de deur naar het compartiment open, op hun koffers stonden daar twee jonge meisjes in jurken met korte mouwtjes en hielden zich vast aan het overvolle bagagerek. Onder hun armen groeiden de eerste schaarse haartjes, en Peter rekte zich over de schouder van zijn moeder om beter naar hun jurken te kunnen kijken, die zich op bepaalde plaatsen welfden. Onder zijn kin voelde Peter het aangename wrijven van zijn moeders jas. Ze had het vast erg warm, maar haar jas had ze niet willen achterlaten. Een schok, en de trein zette zich langzaam in beweging. Achter het raam kwamen de mensen voorbij die geen plaats hadden weten te bemachtigen. Een van de beide meisjes zwaaide en huilde, en Peter zag dat ook onder haar andere arm fijne haartjes groeiden.

Hou je vast, zei zijn moeder tegen hem, ze wees met haar hoofd naar de deurpost van het compartiment. Op haar blonde opgestoken haar zat het kapje, ze droeg het nog steeds, ondanks de jas en hoewel ze toch helemaal niet in het ziekenhuis waren. Sta je te dromen? Hou je vast, snauwde ze hem toe. Maar Peter legde zijn handen op de schouders van zijn moeder, hij moest aan de soldaat denken die achter de deur had zitten huilen, Peter was blij dat ze er nu eindelijk vandoor gingen en hij wilde zijn armen om zijn moeder slaan. Maar toen kreeg hij een elleboog in zijn rug en viel zo hard tegen zijn moeder, dat ze bijna haar evenwicht verloor, de koffer onder Peters voeten wankelde, hij kiepte, en Peter viel nu op zijn moeder. Zijn moeder struikelde het compartiment in. Ze zou nooit geschreeuwd hebben, ze gromde alleen ontstemd. Peter legde zijn hand op haar heup om de verbinding niet te verliezen. Hij wilde haar helpen opstaan. Haar ogen fonkelden boos, Peter verontschuldigde zich, maar zijn moeder leek het niet te horen, haar mond bleef een smalle streep, ze duwde zijn hand weg. Peter had er alles voor over om nu haar aandacht te vangen.

Moeder, zei hij, maar ze hoorde hem niet. Moeder, opnieuw probeerde hij haar hand te pakken, die koud en sterk was, en waar hij van hield. Het volgende ogenblik stokte de trein zodat de mensen over elkaar heen vielen en zijn moeder zich voor de rest van de reis met twee handen aan bagagerek en deurpost vasthield, terwijl Peter haar jas vastpakte, zonder dat ze het merkte en het hem kon verbieden.

Vlak voor Pasewalk bleef de trein in het open veld staan. De deuren werden geopend en de mensen drongen en duwden elkaar de trein uit. Peter en zijn moeder lieten zich door de mensenmassa meevoeren tot ze het perron bereikten. Een vrouw begon hard te schreeuwen, haar bagage was gestolen. Pas nu viel het Peter op dat ze de zwangere vrouw waren kwijtgeraakt. Was ze in Scheune eigenlijk wel teruggekomen nadat ze was gaan plassen? Peters moeder liep snel, mensen kwamen hun tegemoet en stonden in de weg. Peter werd telkens weer aangestoten en hij hield zich des te steviger aan de jas van zijn moeder vast.

Je blijft hier wachten, zei zijn moeder toen ze bij een bank kwamen, waar juist een oude man was opgestaan. Van hier rijden er treinen naar Anklam en Angermünde, misschien zijn er kaartjes. Ik ben zo terug. Ze pakte Peter bij zijn schouders en drukte hem op de bank.

Ik heb honger, zei Peter. Lachend klampte hij zich aan haar armen vast.

Ik ben zo terug, wacht hier, zei ze.

En hij: Ik ga mee.

En zij: Laat me los, Peter. Maar hij stond al op om haar te volgen. Nu stak ze hem de kleine koffer toe en duwde hem met koffer en al terug op de bank. Peter moest nu de koffer op zijn schoot vasthouden, hij kon niet langer naar haar grijpen.

Je wacht hier. Ze zei het streng. Een vluchtige glimlach gleed over haar gezicht, ze aaide hem over zijn wang, en Peter was blij. Hij dacht aan de worstjes die de mevrouw in Scheune had omgeroepen, misschien kreeg je die hier wel, hij wilde zijn moeder helpen zoeken, haar hoe dan ook helpen, hij wilde wat zeggen, maar ze duldde geen tegenspraak, ze draaide zich om en verdween in de menigte. Peter keek haar na en ontdekte haar gestalte bij de deur naar de stationshal.

Hij moest nodig en keek of hij ergens een toilet zag, maar hij wilde wachten tot ze terug was, tenslotte kon je elkaar op zulke stations gemakkelijk kwijtraken. Langzaam ging de zon onder. Peters handen waren koud, hij hield de koffer vast en wipte met zijn knieën. Kleine schilfertjes van de koffer kleefden aan zijn handen, ossenbloedrood. Telkens keer hij weer in de richting van de deur waar hij zijn moeder voor het laatst had gezien. Mensen stroomden voorbij. De lantaarns gingen aan. Op zeker moment stond het gezin naast hem van de bank op en kwamen er andere mensen zitten. Peter moest aan zijn vader denken, die ergens in Frankfurt een brug over de Main zou bouwen, hij wist hoe hij heette, Wilhelm, maar niet waar hij woonde. Zijn vader was een held. En zijn moeder? Ook haar naam kende hij, Alice. Ze had een twijfelachtige afkomst. Peter keek weer naar de deur van de stationshal. Zijn nek was stijf geworden omdat hij nu al urenlang zo zat en in die richting staarde. Er kwam een trein, de mensen grepen naar bagagestukken, hun dierbaren, alles moest worden vastgehouden. Anklam, de trein reed niet naar Angermünde, naar Anklam. De mensen waren tevreden zolang ze maar verder konden. Het was na middernacht, Peter hoefde niet meer te plassen, hij wachtte alleen nog. Het perron was leeg geworden, vermoedelijk waren de overgebleven wachtenden naar de stationshal gegaan. Als er een loket was, was dat dan niet allang gesloten? Misschien was er achter die deur helemaal geen stationshal meer, wellicht was dit station net als dat van Stettin ook verwoest. Aan het andere eind van het perron verscheen een blonde vrouw, Peter stond op, de koffer klemde nu tussen zijn benen, hij rekte zich uit, maar het was niet zijn moeder. Een tijdje bleef Peter staan. Toen hij weer zat en op zijn lippen beet, hoorde hij zijn moeder zeggen dat hij zichzelf schilde en aan alle mogelijke plekken van zijn lichaam opat, hij zag haar van walging vervulde gelaatsuitdrukking voor zich. Iemand, zei Peter tegen zichzelf, iemand moest er toch komen. Zijn ogen vielen dicht, hij deed ze weer open, hij mocht niet slapen, hij vocht tegen de slaap, dacht aan de hand en trok zijn benen omhoog op de bank. Hij legde zijn hoofd op zijn knieën en hield toch de stationsdeur in het oog. Toen het weer licht begon te worden werd hij wakker, hij had dorst en de natte stof van zijn broek plakte aan zijn benen. Nu stond hij op, hij wilde een toilet en water zoeken.

De wereld ligt voor ons open

In een bed van metaal, wit geëmailleerd, lagen twee meisjes die beurtelings met hun blote voeten tegen het hete koper van de kruik trapten. Telkens weer probeerde de jongste door met haar tenen te stoten en met haar hielen te duwen het koper aan haar kant te krijgen. Maar op het laatste ogenblik werd ze gehinderd door het lange been van haar zus. De lengte van haar benen en haar smalle sierlijke voeten bewonderde Helene aan Martha. Maar de beslistheid waarmee Martha schijnbaar moeiteloos de kruik voor zichzelf opeiste en Helenes begerigheid frustreerde, maakte dat ze de moed verloor. Ze drukte haar handen tegen de rug van haar zus en zocht met haar koude tenen een weg langs de benen en voeten onder het zware dekbed. Het licht van de kaars flakkerde, elke windstoot, veroorzaakt door het gestoei en het plotselinge stijgen en dalen van het dekbed, bewoog de vlam. Helene wilde lachen en huilen van ongeduld, ze kneep haar lippen op elkaar en pakte haar zus om het middel, de nachtpon was omhooggeschoven en Helene kwam met haar hand op Martha’s naakte buik, Martha’s heupen, Martha’s dijen. Helene wilde haar kietelen, maar Martha bewoog zich en steeds weer gleden Helenes handen weg en algauw moest ze ze toeknijpen om ook maar iets van Martha beet te krijgen. Er bestond tussen hen beiden een stilzwijgende afspraak, ze mochten geen geluid maken.

Martha schreeuwde niet, ze hield Helenes handen gewoon vast. Haar ogen glansden. Ze drukte zo hard ze kon Helenes handen tussen de hare tegen elkaar, er knakte iets, Helene piepte zacht, ze kermde, Martha drukte tot de weerstand van haar zusje verdwenen leek en Helene telkens weer fluisterde: Laat los, alsjeblieft, laat los.

Martha glimlachte, ze wilde nu graag een bladzijde van haar boek omslaan. De blonde wimpers van haar kleine zusje trilden, haar ogen stonden op springen. Hoe fijn omspande het takwerk van de adertjes haar oogappel. Het leed geen twijfel dat Martha Helene gratie zou verlenen, vroeg of laat. En dat allemaal vanwege een koperen kruik bij hun voeten. Het smeken van Helene klonk vertrouwd, het bracht Martha tot bedaren. Ze liet de handen van haar zusje los, draaide haar de rug toe en trok het veren dekbed mee.

Helene had het koud, ze ging rechtop zitten. En hoewel haar handen nog pijn deden, stak ze ze uit, raakte Martha’s schouder aan en probeerde haar dikke vlecht te pakken, waar overal lokjes uitsprongen. Martha’s haar was wild en zacht tegelijk, maar een beetje lichter dan het zwarte haar van hun moeder. Helene keek graag toe als Martha moeders haar mocht doen. Moeder zat dan met gesloten ogen en neuriede een liedje dat klonk als het spinnen van een kat, op verschillende toonhoogtes zat ze behaaglijk te spinnen, terwijl Martha de dikke en lange haardos van haar moeder borstelde. Een keer stond Helene bij de wastafel een laken te spoelen en toen de zeep eruit was, wrong ze het uit boven de grote emmer. Ze paste op dat er geen water op de keukenvloer spatte. Het was slechts de vraag hoe lang het nog duurde voor moeder zou gaan schreeuwen. Ze schreeuwde niet hoog en helder, maar laag en diep vanuit haar keel, met de vurigheid van een groot dier. Moeder kwam omhoog. De stoel waarop ze net nog gezeten had, smakte tegen de vloer. Ze duwde Martha van zich af, de borstel viel op de grond. Met heftige en doelloze bewegingen van haar armen sloeg ze om zich heen, haarspelden en kammetjes vlogen van de tafel, ze trapte naar de stoel, pakte hem, tilde hem omhoog en slingerde hem richting Helene. Haar gebrul dreunde alsof de aarde haar muil had opengesperd en donderend tekeerging. De haakwerkjes die op de tafel lagen, vlogen dwars door de kamer. Iets had zeer gedaan.

Maar terwijl moeder op haar dochters schold, vloekte dat ze een nutteloos broedsel had gebaard, herhaalde Helene als in een gebed steeds dezelfde zin: Mag ik je haar doen? Haar stem trilde: Mag ik je haar doen? Toen er een schaar door de lucht vloog hield ze beschermend haar armen boven haar hoofd: Mag ik je haar doen? En verschool zich onder de tafel. Mag ik je haar doen?

Moeder leek haar niet te horen, pas toen Helene zweeg, draaide haar moeder zich naar haar om. Ze boog voorover om Helene onder de tafel beter te kunnen zien, haar groene ogen schoten vuur. Dat nooit, snoof ze. Ze richtte zich op en sloeg met haar vlakke hand zo hard op de tafel, dat het haar vast pijn deed. Helene moest onder die ellendige tafel vandaan komen. Ze was nog onhandiger dan haar grote zus. Moeder keek naar het kruipende, zich omslachtig oprichtende meisje met haar lichte goudglanzende haren als naar een vreemde.

En dat wil mijn haar doen. Moeder lachte boosaardig. Pf, je kunt niet eens behoorlijk de was uitwringen! Ze pakte het laken uit de emmer en gooide het op de grond. Vind je het soms zonde van je handen? Ze gaf een harde trap tegen de emmer, en nog een, tot hij omviel, rinkelend.

Onwillekeurig kromp Helene ineen, ze week achteruit. De meisjes kenden de woede-uitbarstingen van hun moeder, alleen het plotselinge, dat er geen enkele waarschuwing aan voorafging, daar schrokken ze van. Op moeders lippen spatten piepkleine blaasjes uiteen, er vormden zich nieuwe, ze glinsterden. Geen twijfel mogelijk, moeder schuimde, ze kookte. Kwijlend hief ze haar arm op, Helene deed een stap opzij en greep naar Martha’s hand. Er schampte iets langs haar schouder en viel onder het geschreeuw van hun moeder rinkelend op de grond kapot. Glas sprong uiteen. Duizend splinters, duizend keer duizend. Helene fluisterde het onvoorstelbare getal, het onbegrijpelijke, duizend keer duizend. Duizend keer duizend fonkelde. Ontelbare scherven lagen overal. Moeder moest haar vaas van Boheems glas van de kast hebben gegrist. Helene wilde weglopen, maar haar benen waren te zwaar.

Moeder kromde zich, ze snikte en liet zich op haar knieën vallen. De scherven moesten zich wel door de stof van haar jurk boren, maar het kon haar niet schelen. Met haar handen doorploegde ze de groene scherven en het eerste bloed welde op tussen haar vingers, ze huilde als een kind, met een zacht stemmetje, vroeg of er dan geen verdomde God was die haar wilde helpen, ze kermde, en ten slotte stamelde ze aan één stuk door de naam Ernst Josef, Ernst Josef.

Helene wilde zich bukken, naast haar moeder hurken, haar troosten, maar Martha hield haar resoluut tegen.

Moeder, wij zijn het. Martha zei het streng en beheerst. Wij zijn hier, Ernst Josef is dood, net als je andere zonen, doodgeboren, hoor je, moeder. Tien jaar, dood. Maar wij zijn er.

In Martha’s stem klonk verontwaardiging en boosheid door, het was niet de eerste keer dat ze haar moeder het hoofd bood.

Ah! Moeder brulde alsof Martha haar een dolk in de borst stootte.

Daarop trok Martha Helene mee de kamer uit.

Walgelijk, fluisterde Martha, daar hoeven we niet naar te luisteren, engeltje, kom, we gaan.

Martha sloeg haar arm om Helene. Ze liepen de tuin in en hingen de was op.

Steeds weer had Helene naar het huis omhoog moeten kijken, waar door het geopende raam het gejammer en geschreeuw van hun moeder zachter en minder geworden en ten slotte helemaal verstomd was, zodat Helene bang was dat moeder was doodgebloed of dat ze zich iets nog ergers had aangedaan.

Later, toen ze naast Martha in bed zat, bedacht Helene dat het moeder misschien alleen lukte om te schreeuwen als haar kinderen erbij waren, in haar eentje moest het haar doelloos voorkomen. Wat had je aan schreeuwen zonder gehoor? Helene rilde van de kou en ze raakte de vlecht van haar zus aan, de vlecht, waar lokjes uit naar buiten sprongen, fijn en zacht, haar zus, die goed was, die haar in geval van twijfel beschermde.

Ik heb het koud, zei Helene, alsjeblieft, laat me onder het dekbed.

En ze was blij toen de berg voor haar openging en Martha haar hand uitstak, haar arm als een steunpilaar omhooghield, zodat Helene bij haar onder de veren kon glippen. Helene stak haar neus in de oksel van haar zus, en toen die zich weer naar haar boek omdraaide, drukte Helene haar gezicht tegen Martha’s rug, met diepe teugen ademde ze de warme en vertrouwde geur in. Helene overwoog of ze haar avondgebed zou opzeggen. Ze zou haar handen kunnen vouwen. Ze voelde zich op haar gemak. Een gevoel van dankbaarheid doorstroomde haar, maar het was een gevoel dat Martha gold, en niet God.

In de schaduw van het kaarslicht speelde Helene met Martha’s vlecht. De matte schijn liet haar haar nog donkerder lijken dan het was, bijna zwart was het. Helene streek met het uiteinde van Martha’s vlecht over haar eigen voorhoofd, de haren kriebelden op haar wangen en bij haar oren. Martha sloeg een bladzijde van haar boek om en Helene begon met het tellen van de zomersproeten op Martha’s rug. Elke avond telde Helene Martha’s zomersproeten. Als ze zeker wist hoeveel er op de linkerschouder tot aan de moedervlek boven de wervelkolom zaten, schoof ze de vlecht opzij en telde rechts verder. Martha liet haar begaan, ze sloeg een bladzijde om en giechelde zachtjes.

Wat lees je?

Niets voor jou.

Helene hield van tellen. Het was opwindend en kalmerend. Als Helene naar de bakker ging, telde ze op de heenweg de vogels en op de terugweg de mensen die haar tegemoetkwamen. Als ze met haar vader de deur uit ging, telde ze hoe vaak zijn grote zandkleurige hond Baldo zijn poot optilde en ook hoe vaak ze werden gegroet, en ze was blij over de grote getallen, op een keer speelde ze die tegen elkaar uit, elke groet deed een markering van de hond teniet. Zo nu en dan werd haar vader overmoedig met meneer de professor aangesproken, waarbij het eerder om een uiting van vleierij dan om een misverstand ging. Iedereen wist dat Ernst Ludwig Würsich weliswaar sinds enkele jaren filosofische en literaire boeken uitgaf en in zijn drukkerij liet zetten, maar hij had daarmee nog geen professorentitel verdiend. Burgemeester Koban bleef staan en aaide Baldo over zijn kop. De mannen wisselden getallen uit over de oplage van de feestbundel ter gelegenheid van de raadsvergadering en Koban vroeg haar vader, wat voor hond de zijne was. Vader weigerde echter steevast over betrokken rassen te speculeren, maar antwoordde: Een beste.

Helene verbaasde zich over de vele kennissen die hen zonder te groeten haastig passeerden, zodra ze met haar moeder op straat kwam. Haar moeder leek dat niet te merken. Helene telde zachtjes en heimelijk, waarbij ze vaak niet boven één begroeting uitkwam. De vrouw van bakker Hantusch, die vader anders haast om de nek viel, keek hen niet eens aan. Liever liet ze haar paraplu een beetje zakken, schoof hem als een schild voor zich uit en verhinderde op die manier ieder oogcontact. Vermoedelijk was het Martha, van wie Helene op een dag te weten was gekomen dat hun moeder helemaal niet mevrouw Würsich werd genoemd. De bewoners van de Tuchmacherstraße hadden het over de vreemde, de vreemde die weliswaar getrouwd was met de uit Bautzen afkomstige en achtenswaardige burger en boekdrukmeester Würsich, maar die zelfs achter diens toonbank en op straat met hun gemeenschappelijke dochters aan de hand een vreemde bleef. Hoewel het in de Lausitz wel degelijk gebruikelijk was om te trouwen in de plaats van herkomst van de vrouw, werd er ook tien jaar na de huwelijkssluiting nog over de herkomst van deze bruid gepraat. Er werd beweerd dat de echtelieden in Breslau voor de wet getrouwd waren. Voor de wet, dat klonk naar een oneervolle verbinding. Iedereen wist dat de vreemde haar man zondags niet naar de Petridom volgde. Het gerucht ging dat ze goddeloos was.

Daarbij hielp het niet dat haar dochters in de dom waren gedoopt. Blijkbaar beschouwden de inwoners van Bautzen de niet kerkelijk voltrokken huwelijksinzegening als een smaad voor het aanzien van de burgerstand. Niemand keurde de vreemde een groet waardig. Iedere blik, ook als deze Selma Würsich niet kon treffen omdat ze als het ware welbewust meer aandacht schonk aan de zeldzame vondsten tussen de straatstenen dan aan de burgers van de stad, werd minachtend vergezeld van hoofdschudden en gefluister. Hetzij trots of verlegen, de voorbijgangers keken langs Helene en haar moeder, over de op de grond gehurkte vrouw of dwars door haar heen. Als Helene aan de hand van haar moeder burgemeester Koban tegenkwam, een vriend van haar vader, dan ging deze zonder te groeten aan de overkant lopen. De zonen van rechter Fiebinger lachten en draaiden zich om, omdat ze in de zomer de dunne stoffen aanstootgevend en in de winter de wijdvallende jurken van haar moeder raar vonden. Maar moeder leek van dat alles niets te merken. Ze bukte zich en liet Helene stralend een kleine glasparel zien, die ze had gevonden. Kijk eens, is die niet mooi? Helene knikte. De wereld zat vol schatten.

Wanneer hun moeder het huis verliet, raapte ze altijd alles op wat ze op de grond vond; dat konden knopen en munten zijn, een oude schoen die eruitzag alsof hij nog een paar maanden kon worden gedragen en waarvan misschien iets te maken was, in elk geval was de veter in tegenstelling tot de zool nieuw en de haakjes aan de bovenkant leken in de ogen van hun moeder buitengewoon zeldzaam en bijzonder waardevol. Maar ook een gekleurd stuk keramiek beneden bij de rivier, als het door de stroom rond afgeslepen was, ontlokte haar een uitroep van vreugde. Eens vond ze vlak voor de voordeur een ganzenvleugel en huilde tranen van ontroering.

Martha had destijds beweerd dat het meer dan waarschijnlijk was dat iemand de veren vederborstel voor de deur had gelegd, alleen om te zien hoe de vreemde zich bukte en hem opraapte. De veren waren door het gebruik al gekortwiekt, enkele schachten staken er als afgebroken tanden uit, blank en kaal.

Moeder verzamelde vederborstels, al maakte ze er maar zelden gebruik van. Ze hing de vogelvleugels tegen de muur boven haar bed. Een vlucht vogels ten geleide van zielen, zo noemde ze haar verzameling. Alleen een gevonden vederborstel kreeg een plek boven het hoofdeinde van haar bed. Met deze erbij waren het er negen in getal, ze hoopte op de tiende. Pas als het er tien waren, kon ze de tweeëntwintig letters voltallig maken en wegen verlichten, zoals ze zich uitdrukte. Geen van de beide dochters wilde weten waarvandaan en waarheen welke zielen geleid moesten worden. Ze vonden de op parallelle werelden gebaseerde en daaruit geleende betekenis van een dwalende ziel maar eng. Naast hun eigen wereld, waar een ding een ding was en een levend wezen een levend wezen, scheen er ook een wereld te zijn waar de verbanden tussen leven en ding een eenheid schiepen. Helene hield haar oren dicht. Was het niet al moeilijk genoeg om je de toestand van een ziel voor te stellen? Wat kon een ziel niet allemaal overkomen als ze ging ronddwalen? Bleef ze die ene ziel, een herkenbare, afzonderlijke? Zou je op een bepaald moment elkaar in een andere wereld echt weer tegenkomen? Hun moeder dreigde daarmee. Als ik dood ben, komen we elkaar weer tegen, we zullen verbonden zijn. Er valt niet aan te ontkomen. Uit angst wilde Helene niets meer over zielen weten. Voor elk voorwerp wist moeder wel een bestemming, indien nodig verzon ze er een. Gedurende de jaren van haar huwelijk had het huis zich gevuld, niet alleen in de kasten en vitrines, ook op de vloer tussen de meubelstukken dreigde gestaag een eigenwillig landschap te groeien, heuvels en hopen legde moeder aan, verzamelingen van duidelijke en minder duidelijke voorwerpen. Alleen Marja, de huishoudster, door haar werkgevers Mariechen genoemd en maar een paar jaar ouder dan haar mevrouw, slaagde erin met veel geduld en volharding in sommige vertrekken een zekere orde te scheppen. De keuken was Mariechens domein, de eetkamer en de smalle trap naar de beide bovenverdiepingen. Maar in moeders slaapkamer en in de kamer ernaast waren er nauwelijks herkenbare paden waarover je mocht lopen. Maar zelden was hier een stoel vrij, zodat je kon gaan zitten. Moeder verzamelde takken en touwtjes, veren en stofresten, maar er mocht ook geen gebroken servies worden weggegooid, geen nog zo beschadigd doosje en geen door wormen aangeknaagd krukje, ook niet als het wankelde doordat een van de poten inmiddels vermolmd en te kort was. Wat Mariechen uit haar keuken afdankte, werd door moeder naar de kamers op de bovenverdieping gebracht, waar ze de lekkende pan of het gebroken glas eerst maar eens ergens neerzette, in het volste vertrouwen er op een dag een plek of een toepassing voor te vinden. Niemand kon in de opeenhoping een systeem ontdekken, alleen moeder zelf vermoedde in welke stapel ze een bepaald krantenknipsel moest zoeken en onder welke hoop kleren ze het kostbare Sorbische kant had weggelegd. Was het filigraanpatroon van dit kant niet onvergelijkelijk, waar had je ooit zulke tere en onstuimig uit de textuur oprijzende lelies gezien als deze?

Op zoek naar een wollen winterjurk die Martha bijna tien jaar geleden had afgedankt en die Helene nu moest dragen, had moeder in het binnenste van de hoogste, bijna tot aan het plafond reikende berg kleren gewoeld, was er algauw onder verdwenen om er ten slotte met een ander, al veel te klein jurkje weer onder vandaan te komen. Door het zoeken was de klerenhoop in de breedte uitgedijd en bedolf nu het rek, twee stoelen en het looppaadje. Volgens Helene moest het huis binnenkort wel bezwijken onder de last van zijn vulling. Moeder bukte zich, raapte een paar dingen op, legde ze links en rechts aan de kant en werkte zich op die manier naar de hoek van de kamer. Daar stuitte ze vlak boven de grond op een ronde hoedendoos. Ze drukte die hoedendoos tegen haar borst als een verloren zoon.

In deze doos had ze ooit de hoed voor haar verloving het huis van haar en haar man binnengebracht, een buitengewoon uitbundig exemplaar, met een voile en donkerblauw, bijna zwart glanzende veren van een ekster. Liefkozend streelde ze het fijne grijze papier van het deksel en streek over de nauwelijks beschadigde randen. Maar toen bekeek ze de doos wantrouwig, ze keerde en wendde hem en schudde ermee, en binnenin rinkelde er iets, alsof de verlovingshoed in louter spijkers en munten was veranderd. Een tijdje probeerde moeder met beverige vingers het paarse satijnlint, dat vele malen om de doos was gewikkeld, los te maken. Tot ze haar geduld verloor. Woede vertrok haar gezicht. Met een kreet smeet ze de doos voor Martha’s voeten: Jij kunt dat!

Martha tilde de hoedendoos op, er zat nu een grote deuk in. Ze keek om zich heen; nergens zag ze een lege plek waar ze de schat neer kon zetten. Dus bracht ze de doos naar beneden naar de keuken en zette hem daar op tafel. Helene en moeder volgden haar. Martha’s handen waren bedreven, handig maakte ze de knoop los.

Het deksel wilde moeder zelf oplichten. Ze zuchtte toen haar blik in het binnenste van de doos viel. Een zee van knopen en andere naaibenodigdheden kwam tevoorschijn, bloesems van kant en reepjes stof, waarmee waarschijnlijk de nog naakte en te vernieuwen knopen bekleed moesten worden.

Moeder moest op een stoel gaan zitten en diep ademhalen. Haar borstkas ging daarbij heftig op en neer, alsof ze zich uit alle macht weerde tegen de opkomende emotie. Ze snikte, tranen rolden over haar wangen, en Helene vroeg zich af, waar zich in haar tengere moeder de schier oneindige voorraad tranen kon schuilhouden.

Laat in de middag was moeder gaan liggen, de meisjes zaten naast haar bed, Helene op het krukje, Martha in de schommelstoel. Helene boog zich over de ronde doos en begon kleine oogjes en grote oogjes, gouden en zwarte, witte en zilveren eruit te vissen. In de kluwen naailinten en koorden ontdekte ze een spinsel van motten. De lege omhulsels van de larven zaten vastgeplakt tussen de reepjes stof. Helene keek om. Moeder lag op een hoog kussen. Eén hand had ze op haar kistje met de twee laatjes gelegd, waarin zich ansichtkaarten en brieven, maar ook gedroogde bladeren en losse speelkaarten bevonden – je wist maar nooit of je op een dag niet weer een compleet spel bij elkaar vond of dat je een losse kaart voor een anders onvolledig spel nodig had. In het onderste laatje bewaarde moeder vooral koffie- en postzegels. Nadat ze haar dochters had gemaand rustig te zijn en hun werk af te maken, had ze haar ogen gesloten. Urenlang leed moeder al onder hevige hoofdpijn, op haar voorhoofd tekende zich tussen haar wenkbrauwen de rimpeldriehoek af van iemand die lijdt. Kennelijk beschouwde Martha de gelegenheid als gunstig. De haar opgedragen taak moest haar wel moeizaam en onzinnig voorkomen, ze moest de draden van de achteloos in het naaikistje geworpen klosjes garen ontwarren en netjes opwinden. De klosjes moesten op kleur en kwaliteit gesorteerd worden.

Toen de arm van moeder in diepe slaap van het kistje gleed en haar ademhaling gelijkmatig ging, haalde Martha een dun mosterdkleurig boekje van onder haar schort vandaan en begon erin te lezen. Ze giechelde in zichzelf, waarbij haar voeten op en neer wipten alsof ze elk moment kon gaan dansen of tenminste opspringen. Helene keek hunkerend naar Martha, ze had maar al te graag geweten wat de aanleiding voor haar vrolijkheid was. Helene keek naar de kluwen naailinten in haar handen. Walging overviel haar toen ze op het donkerblauwe fluweel van haar jurk een witte made ontdekte, die moeizaam in de richting van haar knie kroop. En daar viel ook al een tweede, piepkleine made uit het verlaten gewaande mottenspinsel in haar handen en kwam niet ver van de eerste op haar schoot terecht. De made kromde zich, het was onduidelijk welke kant hij op zou gaan. In de hoop dat Martha haar kon redden, fluisterde Helene haar toe: Kan ik dit weggooien?

Door de dichtgetrokken gordijnen schemerde bladgroen licht. Van tijd tot tijd bolde een windstoot de gordijnen op en in de smalle zonnestraal, die telkens maar even door het raam naar binnen viel, dansten nietige stofdeeltjes. Martha kwam in haar schommelstoel naar voren, hield een paar seconden in en ging weer terug. Ze sloeg een bladzijde om en keurde de kluwen in Helenes hand geen blik waardig. Toen ze streng haar hoofd schudde en daarbij toch lachte, wist Helene niet zeker of Martha haar eigenlijk wel gehoord had, misschien was ze helemaal in haar eigen wereld verzonken en in gedachten midden in haar boek, misschien was ze ook gewoon blij dat ze niet zelf die kluwen met aangevreten naailinten en larven in haar hand had. Helene moest kokhalzen. Voorzichtig schoof ze de kluwen op het bed van haar moeder, waar op het voeteneinde verschillende jarretelles, kousen en kledingstukken van de afgelopen dagen lagen.

Martha leunde in de schommelstoel achterover, ze strekte haar benen. Met een bevallige beweging streek ze de lok, die uit de dikke vlecht was ontsnapt, achter haar oor. Zo nu en dan klakte ze met haar tong, sloeg een been over het andere en kneep haar ogen tot spleetjes, likte over haar lippen alsof wat ze las haar buitengewoon goed smaakte. Pas toen vader met zijn hond de kamer binnenkwam, schrok ze op. Met zijn staart tussen de poten geklemd ging Baldo meteen voor de kachel liggen.

Maar vader had geen aandacht voor de rode wangen van zijn oudste dochter en evenmin voor het boek dat ze haastig onder haar schort liet verdwijnen. Hij had alleen oog voor zijn vrouw. Hij wist niet hoe hij afscheid moest nemen en zuchtte, terwijl hij in zijn huzarenuniform op en neer liep. Bij elke ommedraai keek hij naar zijn vrouw alsof hij haar om hulp en om raad vroeg. Helene had de indruk dat haar vader iets wilde zeggen, maar hij ademde alleen zwaar en slikte en stuurde ten slotte de meisjes de kamer uit.

Later klopte Helene op de niet geheel gesloten deur, ze wilde goedenacht zeggen en had ook graag een blik geworpen op de nieuwe sabel en de sjerp van haar vaders uniform. In de ogen van Helene was de vrees die Martha en moeder voor vaders krijgstocht uitten, volkomen ongegrond. Haar vader met zijn keizerlijke snor, die hij meer uit bewondering en respect dan vanwege een eerste lichte twijfel iets korter droeg dan de keizer, en met zijn rotsvaste vertrouwen en liefde voor deze wonderbaarlijke moeder kwam haar geheel en al onkwetsbaar voor. Die indruk werd onderstreept door het glanzen en fonkelen van zijn nieuwe kromzwaard. Nog terwijl Helene aanklopte, ging de deur een stukje open. Vader knielde op de donkere houten vloer, eikenparket, dat pas een paar dagen geleden in de was was gezet. Het rook naar hars en uien. Zijn voorhoofd had hij op de hand van zijn vrouw gelegd.

Welterusten, fluisterde Helene, ze wierp een blik op de sabel, die vader achteloos op de schommelstoel had gelegd. Omdat hij niet antwoordde, nam Helene aan dat hij sliep. Op haar tenen sloop ze naar de schommelstoel. Met haar vinger streek ze over de kling en was verbaasd hoe stomp die was, hoe koel. Ze werd opgeschrikt door een zacht klakkend geluid en zag hoe haar vader met één arm gebaarde dat ze moest verdwijnen. Vader wilde met moeder alleen zijn. Het stoorde hem niet dat Helene aan de kling van zijn sabel voelde, alleen haar aanwezigheid stoorde hem. Hij moest afscheid nemen van zijn vrouw. Selma Würsich lag met gesloten ogen op haar bed uitgestrekt, misschien was het de hoge kraag, die haar nek stijf hield, en de geur van uien, die aan haar gesloten ogen tranen ontlokte. Moeder hoorde niets, zag niets, zei niets.

Zachtjes liep Helene achteruit naar de deur, daar bleef ze staan, ze hoopte dat vader haar nog iets zou vragen, maar hij had zijn voorhoofd weer op de rug van moeders hand gelegd en herhaalde zijn woorden: Mijn duifje, mijn lief. Helene bewonderde haar vader om zijn liefde. Wie van haar moeder hield, hem kon geen oorlog deren.