HET EILAND ONDER DE ZEE

Van Isabel Allende zijn bij Wereldbibliotheek verschenen

Het huis met de geesten

Liefde en schaduw

Eva Luna

Het goud van Tomás Várgas

Het oneindige plan

Paula

Afrodite

Fortuna’s dochter

Portret in sepia

De stad van de wilde goden

Herinnering aan mijn Chili

Het rijk van de gouden draak

Het woud van de pygmeeën

Zorro

Inés, vrouw van mijn hart

De som der dagen

Het eiland onder de zee

Het negende schrift van Maya

Ripper

de Japanse minnaar

De winter voorbij

Bloembad van zee

Wat wij willen

Violeta

Isabel Allende

Het eiland
onder de zee

Zeventiende druk

WERELDBIBLIOTHEEK ∙ AMSTERDAM

Voor mijn kinderen, Nicolás en Lori

Vertaald uit het Spaans door Rikkie Degenaar

Eerste druk 2010

Zeventiende druk 2020

Omslagontwerp Karin van der Meer

Omslagillustratie Nagib El Desouky / Arcangel Images / Hollandse Hoogte

Oorspronkelijke titel La isla bajo el mar

© 2009 Isabel Allende

© 2010 Nederlandse vertaling Rikkie Degenaar en

Uitgeverij Wereldbibliotheek bv

Spuistraat 283 ∙ 1012 vr Amsterdam

www.wereldbibliotheek.nl

ISBN 978 90 284 5221 3

Deze digitale editie is gemaakt naar de zeventiende druk, 2020, met
ISBN 978 90 284 2460 9

Zarité

In de veertig jaar van mijn leven is het lot mij, Zarité Sedella, goedgunstiger gestemd geweest dan andere slavinnen. Ik heb nog een lang leven voor me en mijn oude dag zal gelukkig zijn, want mijn ster – mijn z’étoile – schijnt ook in bewolkte nachten. Ik ken het genot samen te zijn met de man die mijn hart heeft gekozen wanneer zijn grote handen mijn huid wekken. Ik heb vier kinderen gekregen van wie er drie nog in leven zijn, en één kleinzoon – en ze zijn vrij. Mijn eerste gelukkige herinnering, uit de tijd dat ik nog een knokig kind met piekhaar was, is dat ik bewoog op het geluid van de trommels en dat is ook mijn meest recente geluksgevoel, want gisteravond was ik op het Place Congo en heb ik gedanst en gedanst, zonder gedachten in mijn hoofd, en nu is mijn lichaam warm en moe.

Muziek is een wind die de jaren en de herinneringen wegneemt; en de angst, dat dier dat ineengedoken in mij huist. Met de trommels verdwijnt de Zarité van alledag en word ik opnieuw het meisje dat al danste toen ze nog maar nauwelijks kon lopen. Ik stamp op de grond en het leven stijgt via mijn benen omhoog, trekt door mijn ruggengraat, maakt zich van mij meester, neemt mijn onrust weg en verzoet mijn herinneringen. De wereld huivert. Het ritme wordt geboren op het eiland onder de zee, het doet de aarde beven, doorklieft mij als een bliksemflits en vertrekt dan naar de hemel, al mijn verdriet meenemend naar Papa Bondye, zodat hij het kan fijnkauwen en doorslikken en ik schoon en tevreden achterblijf. De trommels zegevieren over de angst. De trommels zijn de erfenis van mijn moeder, de kracht van Guinea die in mijn bloed huist. Niemand die me dan kan kwetsen, ik word overweldigend sterk – net als Erzuli, de loa van de liefde – en sneller dan de zweep. De schelpen rond mijn enkels en mijn polsen klepperen, de kalebassen vragen, de bosstem van de djembés en de metalen stem van de timbalen antwoorden, de djun djuns – die kunnen praten – vragen, en de grote maman klinkt schor, als ze die trommel bespelen om de loa’s te roepen. De trommels zijn heilig, via hen spreken de loa’s.

In het huis waar ik mijn eerste jaren heb doorgebracht, zwegen de trommels in het vertrek dat ik deelde met Honoré, de andere slaaf, maar ze werden vaak mee naar buiten genomen. Mijn toenmalige meesteres, madame Delphine, wenste geen negerherrie te horen, alleen het melancholieke gejammer van haar klavichord. Op dinsdag en donderdag gaf ze les aan gekleurde meisjes en de rest van de week ging ze naar de chique huizen van de grands blancs, waar de jongedames op hun eigen klavichord speelden want ze konden geen instrument gebruiken dat door mulattenmeisjes was bespeeld. Ik leerde de toetsen met citroensap te reinigen, maar kon geen muziek maken omdat madame het ons verder verbood in de buurt van haar klavichord te komen. Niet dat we het nodig hadden; Honoré wist nog muziek te ontlokken aan een pan, alles wat hij vastpakte kreeg ritme, melodie, maat en stem; hij droeg de geluiden in zijn lichaam, hij had ze meegenomen uit Dahomey. Ik speelde op een holle kalebas; later leerde hij me hoe ik zijn trommels zacht kon liefkozen. En dat deed hij al toen ik nog heel klein was, toen hij me nog moest dragen en me meenam naar dansfeesten en voodooceremonies, waar hij het ritme aangaf met de belangrijkste trommel en de rest hem volgde.

Zo herinner ik het me.

Honoré leek heel oud omdat zijn botten koud waren geworden, hoewel hij in die tijd niet ouder was dan ik nu ben. Hij dronk tafia om de pijn te kunnen verdragen als hij zich bewoog, maar meer nog dan die bittere drank was de muziek zijn beste medicijn. Als hij het geluid van de trommels hoorde, kreunde hij niet langer maar begon hij te lachen. Honoré was nauwelijks in staat om met zijn misvormde handen de aardappels voor het eten van madame te schillen, maar als hij trommelde was hij onvermoeibaar, en als er werd gedanst was er niemand die zijn knieën hoger hief of zijn hoofd krachtiger heen en weer bewoog dan hij, niemand die enthousiaster met zijn achterwerk schudde. Toen ik nog niet kon lopen, liet hij me zittend dansen, en zodra ik op mijn benen kon staan, moedigde hij me aan mezelf in de muziek te verliezen, als in een droom. ‘Dans, Zarité, dans, want de slaaf die danst is vrij… zolang hij danst,’ zei hij tegen mij.

En gedanst heb ik altijd.

Deel I

Saint-Domingue, 1770-1793

De Spaanse ziekte

Toulouse Valmorain kwam aan in Saint-Domingue in 1770, het jaar dat de Franse dauphin met de Oostenrijkse aartshertogin Marie-Antoinette trouwde. Voor hij naar de kolonie afreisde, toen hij er nog geen idee van had dat het lot hem een loer zou draaien en hij zich uiteindelijk tussen de suikerrietvelden van de Antillen zou begraven, was hij in Versailles nog uitgenodigd op een van de feesten ter ere van de nieuwe dauphine; een veertienjarig, blond meisje dat onverholen zat te gapen vanwege het strenge protocol van het Franse hof.

Dat lag allemaal achter hem. Saint-Domingue was een andere wereld. De jonge Valmorain had niet meer dan een vaag idee van de plek waar zijn vader zo goed en zo kwaad als het ging het geld bijeengaarde om zijn gezin te onderhouden, met de ambitie er een fortuin van te maken. Hij had ergens gelezen dat de Arowakken, de oorspronkelijke indiaanse bewoners, het eiland ‘Haïti’ hadden genoemd voor de conquistadores de naam in ‘La Española’ veranderden en met alle inboorlingen afrekenden. Binnen vijftig jaar was er niet één Arowak over en waren al hun sporen uitgewist: ze bezweken aan Europese ziekten, pleegden zelfmoord of vielen ten slachtoffer aan de slavernij. Het was een ras met een rossige huid en dik zwart haar, van een onbewogen waardigheid en zo zachtaardig dat een Spanjaard er op zijn eentje en met zijn blote handen wel tien tegelijk aankon. Ze leefden in polygame gemeenschappen en bewerkten de aarde met zorg, om haar niet uit te putten: zoete aardappelen, maïs, kalebassen, aardnoten, paprika, aardappelen en maniok. De aarde, net als de lucht en het water, was van niemand totdat de vreemdelingen zich haar toe-eigenden om onbekende gewassen te kweken, met de Arowakken als dwangarbeiders. In die tijd ontstond de gewoonte om ‘de honden los te laten’: weerloze mensen te doden door honden tegen hen op te hitsen. Toen er geen inboorlingen meer over waren, begon men ontvoerde slaven uit Afrika te importeren, en blanken uit Europa: veroordeelden, wezen, hoeren en opstandelingen.

Aan het eind van de zeventiende eeuw stond Spanje het westelijke deel van het eiland af aan Frankrijk, dat het ‘Saint-Domingue’ noemde. Het zou de rijkste kolonie ter wereld moeten worden. In de tijd dat Valmorain arriveerde, werd een derde deel van de Franse export – suiker, koffie, tabak, katoen, indigo en cacao – op dit eiland geproduceerd. Blanke slaven kwamen niet meer voor, maar er waren honderdduizenden negers. De suikerrietteelt was het meest veeleisend, het zoete goud van de kolonie; het kappen van het riet, het malen en persen… geen werk voor mensen maar voor beesten, zoals de plantagebezitters plachten te zeggen.

Valmorain was net twintig toen een dringende brief van zijn vaders handelsagent hem naar de kolonie riep. Toen hij aan land stapte, ging hij naar de laatste mode gekleed: kanten manchetten, een gepoederde pruik en schoenen met hoge hakken, ervan overtuigd dat hij uit de boeken over ontdekkingsreizen meer dan genoeg kennis had opgedaan om zijn vader een week of wat terzijde te staan. Hij reisde met zijn valet de chambre, die er haast net zo elegant uitzag als hijzelf, en verschillende hutkoffers bevatten zijn garderobe en zijn boeken. Hij beschouwde zichzelf als een geletterd man en overwoog zich na zijn terugkeer in Frankrijk aan de wetenschap te wijden. Hij bewonderde de filosofen en de encyclopedisten die in de voorafgaande decennia Europa zo op zijn kop hadden gezet, en stond achter een aantal van hun liberale ideeën: toen hij achttien was, had hij Het maatschappelijk verdrag van Rousseau op zijn nachtkastje liggen.

Toen hij nog maar net van boord was gestapt, na een overtocht die haast een ramp was geworden nadat ze in het Caribische gebied in een orkaan terecht waren gekomen, wachtte hem de eerste onaangename verrassing: niet zijn vader stond hem in de haven op te wachten, maar de handelsagent – een beminnelijke jood, van top tot teen in het zwart gekleed – die hem inlichtte over de voorzorgsmaatregelen die hij in acht diende te nemen om op het eiland te kunnen reizen, hem voorzag van paarden en een aantal muilezels voor de bagage, en hem een gids en een milicien meegaf om hem naar de habitation Saint-Lazare te vergezellen. De jongen had nog nooit een voet buiten Frankrijk gezet en was nooit bijster geïnteresseerd geweest in de verhalen – banaal, overigens – die zijn vader placht te vertellen tijdens de schaarse bezoekjes aan diens gezin in Parijs. Hij had zich niet kunnen voorstellen dat hij de plantage ooit zou bezoeken; een stilzwijgende overeenkomst hield in dat zijn vader op het eiland zou zorgen voor de consolidatie van zijn fortuin, terwijl hij zich om zijn moeder en zijn zusters bekommerde en toezicht hield op de zaken in Frankrijk.

De brief die hij had ontvangen, zinspeelde op gezondheidsproblemen en hij was ervan uitgegaan dat het om een voorbijgaande koortsaanval ging, maar toen hij na een overhaaste tocht door een gulzige, vijandige natuur in Saint-Lazare aankwam, realiseerde hij zich dat zijn vader stervende was. Hij leed niet aan malaria, zoals Toulouse had aangenomen, maar aan syfilis, een kwaal die geen onderscheid maakte tussen blanken, negers en mulatten. De ziekte bleek in het laatste stadium en zijn vader was praktisch nergens meer toe in staat, hij zat onder de etterpuisten, zijn tanden vielen uit en zijn geest was nevelig. De danteske genezingsmethoden – aderlatingen, het toedienen van kwik, de penis uitbranden met roodgloeiend ijzerdraad – hadden hem geen verlichting gebracht, maar hij bleef er als een soort boetedoening mee doorgaan. Nog maar net vijftig, was hij veranderd in een oude man die onbegrijpelijke bevelen uitdeelde, zijn urine liet lopen en de godganse dag in zijn hangmat doorbracht met zijn mascottes, een paar negerinnetjes die haast nog kinderen waren.

Terwijl de slaven Toulouse Valmorains bagage uitpakten onder toezicht van de kamerdienaar, een fat die de zeereis maar nauwelijks had doorstaan en ontzet was over de primitieve leefomstandigheden op de habitation, ging hijzelf op pad om de enorme plantage te verkennen. Hij had geen enkel verstand van de suikerrietteelt, maar die wandeling was voldoende om hem te doen beseffen dat de slaven honger leden en de plantage alleen nog bestond omdat de wereld steeds gulziger suiker consumeerde.

In de boekhouding vond hij de verklaring voor de penibele financiële positie van zijn vader, die niet in staat was zijn gezin in Parijs te onderhouden in de stijl overeenkomstig hun positie. De productie was rampzalig en de slaven stierven als ratten; Valmorain was ervan overtuigd dat de opzichters misbruik maakten van de schokkende aftakeling van de meester en hem bestalen. Hij vervloekte zijn lot, stroopte zijn mouwen op en ging aan de slag, iets wat in zijn kringen uiterst ongebruikelijk was voor een jongeman: werken was voor een ander soort mensen.

Om te beginnen wist hij dankzij de steun en de bankconnecties van zijn vaders handelsagent een fikse lening los te peuteren, vervolgens stuurde hij de commandeurs naar de suikervelden om daar schouder aan schouder te werken met dezelfde mensen die ze voorheen hadden geterroriseerd, en verving hen door opzichters die minder verdorven waren. Hij zorgde ervoor dat er minder streng werd gestraft en nam een dierenarts in dienst, die twee maanden in Saint-Lazare verbleef om te proberen de gezondheidstoestand van de slaven iets op te krikken. De dierenarts kon zijn valet niet redden, die binnen achtendertig uur bezweek aan een heftige aanval van diarree. Valmorain berekende dat de slaven van zijn vader het gemiddeld achttien maanden uithielden voor ze, veel eerder dan op andere plantages, ontsnapten of van uitputting dood neervielen. Vrouwen leefden langer dan mannen, maar leverden minder productie op de rietvelden en hadden de slechte gewoonte zwanger te worden. Aangezien maar heel weinig baby’s bleven leven, hadden de plantage-eigenaren berekend dat het vruchtbaarheidscijfer dermate laag lag dat het houden van slavinnen niet lucratief was. De jonge Valmorain voerde de noodzakelijke veranderingen uit zonder er al te veel over na te denken, gehaast en zonder verdere plannen te maken, vastbesloten zo snel mogelijk weer te vertrekken. Maar toen zijn vader een paar maanden later stierf, moest hij het onontkoombare feit onder ogen zien dat hij in de val zat. Hij peinsde er niet over zich blijvend te begraven in die door muggen geteisterde kolonie, maar als hij voortijdig vertrok zou hij de plantage en daarmee zijn inkomsten en de sociale positie van zijn familie in Frankrijk op het spel zetten.

Valmorain hield zich afzijdig van de andere kolonisten. De grands blancs, de eigenaars van de andere plantages, vonden hem maar een verwijfd type en voorspelden dat hij het niet lang zou uithouden op het eiland, maar tot hun verbazing zagen ze hem een tijd later in modderlaarzen rondstampen, bruinverbrand door de zon. De antipathie was wederzijds. Valmorain vond die naar de Antillen verkaste Fransen boerenpummels, het tegendeel van de kringen waarin hij had verkeerd, waar ideeën, wetenschap en kunst hoog in het vaandel stonden en niemand het over geld of slaven had. Uit het ‘tijdperk van de rede’ in Parijs was hij terechtgekomen in een primitieve, gewelddadige wereld waarin de levenden en de doden hand in hand liepen. Hij sloot ook geen vriendschap met de petits blancs, wier enige kapitaal hun huidskleur was, arme drommels die, zoals hij zei, werden vergiftigd door afgunst en kwaadsprekerij. Ze kwamen overal vandaan en men kon op geen enkele manier vaststellen hoe zuiver hun bloed of hun verleden werkelijk was. In het beste geval waren het handelaren, ambachtslieden, dubieuze geestelijken, zeelieden, militairen en lagere ambtenaren, maar er zaten ook schurken tussen, nietsnutten, misdadigers en zeerovers die de uithoeken van het Caribisch gebied gebruikten voor hun vuile streken. Met die mensen had hij niets gemeen.

En dan waren er nog de affranchi’s, de vrije mulatten, in meer dan zestig classificaties, afhankelijk van het percentage blank bloed dat hun sociale positie bepaalde. Valmorain zou er nooit in slagen al die verschillende kleuren van elkaar te onderscheiden of te onthouden hoe elke combinatie van de twee rassen werd genoemd. De affranchi’s bezaten geen politieke macht, maar hadden veel geld; daarom werden ze door de arme blanken gehaat. Sommigen verdienden de kost met illegale zaken, van contrabande tot prostitutie, anderen hadden een opleiding in Frankrijk genoten en bezaten geld, grond en slaven. Het was niet alleen hun kleur – in alle subtiliteit – die de mulatten verbond, maar ook hun diepgewortelde afkeer van zwarten en het verlangen, van ieder van hen, zich als blanke voor te doen. De slaven, wier aantal dat van de blanken en de affranchi’s samen tien keer overtrof, telden voor niemand mee, niet in de bevolkingscijfers en niet in het geweten van de kolonisten.

Omdat het hem niet goed leek zich volledig te isoleren, bracht Toulouse Valmorain van tijd tot tijd een bezoekje aan enkele families grands blancs in Le Cap, de stad het dichtst in de buurt van zijn plantage. Tijdens die uitstapjes sloeg hij zijn voorraden in en ging, als hij er niet onderuit kon, langs de Assemblée Coloniale om zijn gelijken te begroeten, zodat ze niet zouden vergeten wie hij was; maar hij nam niet deel aan de vergaderingen. Hij maakte dan ook van de gelegenheid gebruik om de schouwburg te bezoeken, naar de feesten van de cocottes te gaan – de prachtige prostituees, Frans, Spaans en van gemengd ras, die de toon aangaven in het nachtleven – en de ontdekkingsreizigers en wetenschappers te ontmoeten die het eiland aandeden op weg naar interessantere oorden. Saint-Domingue zelf trok weinig bezoekers, maar er kwam weleens iemand studie maken van de natuur of van de economie van de Antillen, en die werd dan door Valmorain op Saint-Lazare uitgenodigd in de hoop, al was het maar even, opnieuw het genoegen te smaken van de hoogstaande conversatie waarvan hij in zijn Parijse jaren zo had genoten.

Drie jaar na de dood van zijn vader kon hij trots zijn op zijn plantage; hij had dat failliete bedrijf met zijn zieke negers en uitgedroogde velden veranderd in een van de meest welvarende plantages van de achthonderd die het eiland rijk was en had de oogst van de ruwe, voor de export bestemde suiker vervijfvoudigd en een distilleerderij opgezet waar hij vaten rum produceerde die van een veel betere kwaliteit was dan de rum die hij gewoonlijk zelf dronk. Zijn gasten bleven een of twee weken in het rustieke houten huis logeren en zogen het landleven in zich op, van dichtbij kennismakend met de magische uitvinding van de suiker. Ze gingen te paard langs het dicht opeengeplante suikerriet dat dreigend floot in de wind, met een breedgerande strooien hoed op om zich tegen de zon te beschermen, naar adem happend in de gloeiend hete, klamme lucht van het Caribische gebied, terwijl de slaven als scherp afgetekende schaduwen de planten langs de grond afsneden zonder de wortel te doden, om nog meer oogsten mogelijk te maken. Van veraf leken ze insecten tussen het gevlekte suikerriet dat twee keer zo hoog was als zij. Voor die stadse mensen, die suiker alleen als witte kristalletjes kenden om hun koffie mee te zoeten, bleek de gang van zaken op de plantage fascinerend: het schoonmaken van de harde rietstengels die in getande machines werden geschoven, en het persen en in diepe koperen ketels verwarmen van het sap tot er een donkere stroop ontstond. Die bezoekers brachten Valmorain op de hoogte van de gebeurtenissen in een Europa dat voor hem steeds verder weg was, van de nieuwste vorderingen op technologisch en wetenschappelijk gebied, en van de filosofische ideeën die op dat moment in zwang waren. Ze openden voor hem een venster op de wereld en lieten wat boeken achter. Valmorain genoot van die bezoekjes, maar vond het nog fijner als zijn gasten weer vertrokken; eigenlijk had hij niet graag dat mensen getuige waren van zijn leven en zijn plantage. De vreemdelingen bezagen de slavernij met een mengeling van weerzin en morbide nieuwsgierigheid die hij als beledigend ervoer, omdat hij zichzelf als een rechtvaardige slavenbezitter beschouwde: als ze wisten hoe andere planters hun slaven behandelden, zouden ze het met hem eens zijn. Hij was zich ervan bewust dat het meer dan eens voorkwam dat zijn gasten als abolitionist naar de beschaving terugkeerden, vastbesloten om de suikerconsumptie te saboteren. Voor de omstandigheden hem hadden gedwongen zich op het eiland te vestigen zou de slavernij, als hij er meer van had geweten, hem ook geschokt hebben, maar zijn vader had het onderwerp nooit aangesneden. En nu, met honderden slaven onder zijn hoede, was hij er anders over gaan denken.

De eerste jaren had Toulouse Valmorain het druk met het uit het slop trekken van Saint-Lazare en kon hij niet een keer op reis buiten de kolonie. Hij verloor het contact met zijn moeder en zijn zussen, op sporadische, formele briefjes na waarin ze slechts banaliteiten uitwisselden over het dagelijkse leven en hun gezondheid.

Hij had het twee keer geprobeerd met een administrateur uit Frankrijk – de creolen, de op het eiland geboren blanken, hadden de naam corrupt te zijn – maar dat had slecht uitgepakt: de eerste stierf aan een slangenbeet en de tweede bezweek voor de verleiding van de rum en de concubines, tot zijn echtgenote hem kwam redden en hem zonder naar zijn praatjes te luisteren mee terug nam. Nu had hij Prosper Cambray in dienst genomen, die net als alle vrije mulatten in de kolonie zijn driejarige dienstplicht had vervuld bij de Maréchaussée, die zorgde voor de handhaving van de wet en de orde, de belastingen inde en weggelopen negerslaven achtervolgde. Cambray bezat geen geld of relaties en had ervoor gekozen zijn brood te verdienen als negerjager, ondankbaar werk in dat krankzinnige landschap dat uit vijandig oerwoud en steile bergen bestond waar zelfs muilezels nauwelijks uit de voeten konden. Hij had een gele huid vol littekens van de pokken, krullend roestbruin haar en groenige ogen die altijd geïrriteerd stonden: een bullebak met een zachte, welluidende stem die op een absurde manier contrasteerde met zijn wrede karakter en zijn moordenaarsuiterlijk. Terwijl hij van de slaven een stuitende onderdanigheid eiste, gedroeg hij zich zelf kruiperig jegens iedereen die boven hem stond. Aanvankelijk had hij nog geprobeerd met gekonkel Valmorains achting te verwerven, maar hij begreep al snel dat ze gescheiden werden door een diepe kloof van ras en stand. Valmorain betaalde Cambray goed, gaf hem de kans zijn omgeving te terroriseren en liet doorschemeren dat hij mettertijd de kans zou krijgen de baas over de rest van de opzichters te worden.

Sindsdien had Valmorain meer tijd om te lezen en te jagen, en voor zijn uitstapjes naar Le Cap. Hij had kennisgemaakt met Violette Boisier, de populairste cocotte van de stad, een vrij meisje met Afrikaans bloed en een blank uiterlijk dat de reputatie bezat schoon en gezond te zijn. Met haar zou hij niet op dezelfde manier eindigen als zijn vader, wiens bloed vergiftigd was door de ‘Spaanse ziekte’.

Nachtvlinder

Violette Boisier was de dochter van een prostituee, een prachtige mulattin die op haar negenentwintigste stierf, aan de sabel geregen door een Franse officier – mogelijk Violettes vader, hoewel dat nooit was bevestigd – die uitzinnig was van jaloezie. Onder het toeziend oog van haar moeder was het meisje op haar elfde in het vak gegaan; op haar dertiende, toen haar moeder werd vermoord, beheerste ze alle fijne kneepjes van de liefdeskunst, en op haar vijftiende was ze beter dan al haar rivalen. Valmorain dacht er maar liever niet over na met wie zijn petite amie in zijn afwezigheid het bed deelde, want hij was niet bereid voor het alleenrecht op haar te betalen. Hij dweepte met het meisje, dat een en al lach en beweging was, maar bleef nuchter genoeg om zijn verbeelding in toom te houden, in tegenstelling tot de militair die Violettes moeder had gedood en zijn naam en carrière verspeeld. Hij beperkte zich ertoe Violette mee uit te nemen naar de schouwburg en naar de mannenfeesten die niet door blanke vrouwen werden bezocht en waar haar stralende schoonheid ieders blik trok. De afgunst die hij bij andere mannen wekte als hij met haar aan zijn arm pronkte, verschafte hem een pervers genoegen; velen zouden er hun eer voor over hebben om een hele nacht met Violette door te mogen brengen in plaats van de een of twee uur die ervoor stond, maar dat was zijn exclusieve privilege. Tenminste, dat dacht hij.

Het meisje bezat een appartement van drie kamers op de eerste verdieping van een gebouw vlak bij het Place Clugny, met een balkon met een smeedijzeren hek van Franse lelies. Dat appartement was het enige wat ze van haar moeder had geërfd, op een paar jurken na die ze tijdens de uitoefening van haar beroep kon gebruiken. Ze resideerde er in zekere stijl, met Loula, een dikke, koppige Afrikaanse slavin die als dienstmeid en lijfwacht optrad. Tijdens de heetste uren van de dag rustte Violette of ze besteedde die tijd aan haar schoonheid: massages met kokosmelk, epilaties met behulp van karamel, oliebehandelingen voor haar haren, kruidenaftreksels voor haar stem en haar ogen. En als ze zich geïnspireerd voelde, bereidde ze samen met Loula smeerseltjes voor de huid, amandelzeep en crèmes en poedertjes; schoonheidsmiddelen die ze aan haar vriendinnen verkocht.

Haar dagen waren traag en loom. Aan het eind van de dag, wanneer de zonnestralen hun kracht verloren en haar huid niet meer konden bederven, ging ze, als de weersomstandigheden het toelieten, een wandelingetje maken of liet ze zich door twee slaven die ze van een buurvrouw leende rondsjouwen in een draagstoel; op die manier voorkwam ze dat ze zich bevuilde aan de paardenstront, de troep en de modder in de straten van Le Cap. Ze ging discreet gekleed om andere vrouwen niet te beledigen: zo veel competitie was voor geen enkele vrouw te verdragen, blank of mulattin. Ze ging naar winkels om inkopen te doen en naar de kade om te kijken of de smokkelaars iets van haar gading aanboden, ze bezocht haar naaister, de kapper en haar vriendinnen. Onder het voorwendsel een vruchtensapje te willen drinken, wipte ze een hotel of een café binnen, waar ze altijd wel een heer tegenkwam die bereid was haar aan zijn tafel te noden. Ze stond op vertrouwelijke voet met de machtigste blanken van de kolonie; zelfs met de gouverneur, de hoogstgeplaatste militair.

Daarna ging ze terug naar huis om zich op te doffen voor de uitoefening van haar beroep, een gecompliceerd karwei dat enkele uren in beslag nam. Ze had japonnen in alle kleuren van de regenboog, van opvallende Europese en oosterse stoffen; bij elkaar passende schoenen en tassen; hoeden met pluimen; geborduurde Chinese sjaals; bontgevoerde capes om nonchalant over de grond te laten slepen omdat het klimaat het onmogelijk maakte ze te dragen; en een kistje met wat goedkope sieraden. Elke avond liet ze zich door de gelukkige vriend die aan de beurt was – ze had het nooit over ‘klanten’ – eerst meenemen naar een voorstelling, daarna gingen ze souperen, vervolgens naar een feest dat tot in de vroege uurtjes duurde, en dan mocht hij haar uiteindelijk naar haar huis begeleiden, waar ze zich veilig voelde, want Loula lag op gehoorsafstand op een stromatras te slapen en kon in geval van nood iemand die gewelddadig werd het huis uit zetten. Haar prijs was bekend, daar werd niet over gesproken; het geld lieten ze achter in een lakdoosje op tafel en de volgende afspraak hing af van de grootte van de fooi.

In een holle ruimte tussen twee planken in de muur waar alleen Loula van wist, verborg Violette een gemsleren etui met een aantal gouden munten die ze beetje bij beetje bijeen had gespaard als haar verzekering voor de toekomst, en daar bewaarde ze ook haar waardevolle juwelen, sommige cadeau gedaan door Toulouse Valmorain, van wie je van alles kon zeggen, behalve dat hij gierig was. Normaal gaf ze de voorkeur aan haar goedkope frutsels om dieven niet in de verleiding te brengen en geen praatjes uit te lokken, maar als ze uitging met degene die ze haar cadeau had gedaan, droeg ze haar echte juwelen.

De bescheiden ring met een opaal in een ouderwetse zetting, die Étienne Relais, een Franse officier, aan haar vinger had geschoven als bewijs van hun verbondenheid, droeg ze echter altijd. Ze zag hem maar heel weinig omdat hij al zijn tijd te paard aan het hoofd van zijn eenheid doorbracht, maar als hij in Le Cap was, stelde ze de afspraken met andere vrienden uit om bij hem te kunnen zijn. Relais was de enige bij wie ze zich kon overgeven aan het genot beschermd te zijn. Toulouse Valmorain had er geen idee van dat hij de eer de hele nacht met Violette door te mogen brengen met die ruwe soldaat deelde. Zij had het er niet over en omdat Valmorain en Relais nog niet tegelijk in de stad waren geweest, had ze nooit hoeven kiezen.

‘Wat moet ik met die twee mannen die me als hun verloofde behandelen?’ vroeg Violette ooit aan Loula.

‘Dat soort zaken lost zich vanzelf op,’ antwoordde de slavin, terwijl ze de rook van haar donkere sigaartje diep inhaleerde.

‘Of er vloeit bloed. Denk maar aan mijn moeder.’

‘Dat zal jou niet gebeuren, mijn engeltje, want jij hebt mij om voor je te zorgen.’

Loula had gelijk: de tijd maakte dat een van beide pretendenten afviel. Na een paar jaar had de verhouding met Valmorain zich ontwikkeld tot een warme vriendschap die niet meer zo hartstochtelijk was als in de eerste maanden, toen zijn verlangen nog zo urgent was dat hij in staat was zijn rijdier volledig af te jakkeren om haar in zijn armen te kunnen houden. Er kwamen steeds minder dure cadeaus en het gebeurde wel dat hij, als hij in Le Cap was, niet eens een poging deed haar te ontmoeten. Violette nam het hem niet kwalijk, want de grenzen van die relatie waren voor haar altijd duidelijk geweest, maar ze bleef contact met hem houden omdat ze daar beiden baat bij konden hebben.

Kapitein Étienne Relais had de naam onomkoopbaar te zijn in een omgeving waar ondeugd de norm was en eer te koop, waar wetten werden gemaakt om ze te schenden en men ervan uitging dat iemand die zijn macht niet misbruikte er ook geen recht op had. Zijn integriteit maakte het hem onmogelijk zich te verrijken zoals anderen in zijn positie dat deden, en zelfs het verlokkelijke idee voldoende bijeen te garen om in Frankrijk stil te gaan leven, zoals hij Violette Boisier had beloofd, kon hem niet verleiden om dat wat hij als zijn militaire eer beschouwde, geweld aan te doen. Hij aarzelde niet zijn mannen op te offeren in een gevecht of een kind te martelen om informatie over een moeder los te krijgen, maar nog nooit had hij zijn hand gelegd op geld dat hij niet eerlijk had verdiend en hij was overgevoelig op het gebied van eer en oprechtheid. Hij verlangde naar een leven met Violette op een plek waar ze hen niet kenden, waar niemand kon vermoeden dat zij aan de kost was gekomen met weinig deugdzame zaken en waar ook haar gemengde afkomst niet duidelijk zou zijn: je moest een in de Antillen getraind oog hebben om te raden dat er Afrikaans bloed onder haar lichte huid stroomde.

Violette vond het idee om naar Frankrijk te gaan niet bijster aantrekkelijk want ze vreesde de ijskoude winters meer dan de kwade tongen, waarvoor ze immuun was, maar ze had hem beloofd mee te gaan. Relais had uitgerekend dat als hij sober leefde, gevaarlijke missies accepteerde waar een extra beloning voor werd geboden en snel promotie maakte, zijn verlangen vervuld zou kunnen worden. Hij hoopte dat Violette tegen die tijd wat volwassener was en niet langer zo de aandacht zou trekken met haar brutale lach, die veel te ondeugende glans in haar donkere ogen en dat ritmische wiegen als ze liep. Onopvallend zou ze nooit worden, maar misschien zou ze kunnen doorgaan voor de echtgenote van een gepensioneerd militair. Madame Relais… Hij proefde die twee woorden in zijn mond, herhaalde ze als een bezwering. Het besluit met haar te trouwen was niet voortgekomen uit een uitgekiende strategie, zoals de rest van zijn bestaan, maar uit zo’n diepe hartstocht dat hij er nooit aan had getwijfeld. Hij was geen gevoelsmens, maar had geleerd te vertrouwen op zijn instinct, wat in tijden van oorlog heel nuttig was.

Hij had Violette een paar jaar eerder leren kennen tijdens de zondagsmarkt, te midden van het geschreeuw van de verkopers en de wirwar van mensen en dieren. In een armzalig theatertje, dat slechts bestond uit een platform met een dak van paarse lappen erboven, stond een zwaarbesnorde, met arabesken getatoeëerde kerel gewichtig te doen, terwijl een jongetje hem luidkeels aanprees als de wonderbaarlijkste magiër van heel Samarcanda. Die meelijwekkende voorstelling zou Relais’ aandacht niet hebben getrokken zonder Violettes stralende aanwezigheid. Toen de magiër een vrijwilliger uit het publiek vroeg, baande zij zich met kinderlijk enthousiasme een weg tussen de toeschouwers door en klom lachend het plankier op, zwaaiend met haar waaier. Ze was nauwelijks vijftien, maar bezat al het lichaam en de houding van een vrouw met ervaring, zoals vaak het geval was in dat klimaat waar meisjes, net als fruit, snel rijpen. Naar de instructies van de magiër knielde Violette neer in een met Egyptische tekens bekladde kist. De omroeper, een tienjarig, als Turk verkleed negerjongetje, sloot het deksel af met twee zware sloten, en een tweede vrijwilliger moest de sloten controleren. De man uit Samarcanda bewoog zijn cape een paar keer heen en weer en gaf de vrijwilliger vervolgens de sleutels om de kist weer te openen. Toen het deksel werd opgelicht zagen ze dat het meisje niet meer in de kist zat en even later kondigde het negerjongetje met tromgeroffel haar wonderbaarlijke verschijning achter het publiek aan. Iedereen draaide zich om, met stomme verbazing naar het meisje kijkend dat daar uit het niets was opgedoken en zich, nonchalant met een been over een vat geslagen, met haar waaier koelte toewuifde.

Al bij de eerste aanblik wist Étienne Relais dat hij dit meisje van honing en zijde niet uit zijn hart zou kunnen rukken. Hij voelde iets in zijn lichaam ontploffen, zijn mond werd droog en hij verloor zijn oriëntatiegevoel. Hij moest zichzelf dwingen om terug te keren naar de werkelijkheid en tegen zichzelf zeggen dat hij op de markt was, omringd door mensen. Hij probeerde zijn zelfbeheersing te hervinden, ademde diep de vochtige lucht van het heetst van de dag in, de stank van vis en vlees dat in de felle zon lag te rotten, van bedorven fruit, vuiligheid en beestenstront. Hij wist niet hoe het mooie meisje heette, maar ging ervan uit dat het niet moeilijk zou zijn haar naam te achterhalen. Hij veronderstelde dat ze niet getrouwd was, want geen enkele echtgenoot had het haar toegestaan zich zo vrijmoedig in het openbaar te bewegen. Ze was zo mooi, dat alle ogen strak op haar gericht waren geweest, vandaar dat niemand behalve Relais, die getraind was om de kleinste details waar te nemen, de truc van de goochelaar doorzag. In andere omstandigheden had hij misschien uit louter pietluttigheid het geheim van de dubbele bodem van de kist en het luik in het podium onthuld, maar hij dacht aanvankelijk nog dat het meisje bij de voorstelling hoorde en wilde haar niet in de problemen brengen. Hij bleef niet om te zien hoe, zoals het negerjongetje aankondigde, de getatoeëerde zigeuner een muntstuk uit een fles zou halen en een vrijwilliger uit het publiek onthoofden, maar baande zich een weg tussen de mensen door en liep achter het meisje aan, dat haastig wegliep, arm in arm met een man in uniform, mogelijk een soldaat van zijn eigen regiment. Hij bereikte haar niet, want hij werd tegengehouden door een negerin met gespierde armen vol goedkope armbanden; ze kwam tegenover hem staan en waarschuwde hem achter in de rij aan te sluiten, want hij was niet de enige die belangstelling had voor haar meesteres, Violette Boisier. Toen ze zijn onthutste uitdrukking zag, boog ze zich naar de kapitein over om hem het bedrag in het oor te fluisteren dat hij haar toe moest stoppen; dan zou zij ervoor zorgen dat hij die week als eerste aan de beurt was. Zo kwam hij erachter dat hij verliefd was geworden op een van de courtisanes die Le Cap zo beroemd maakten.

De eerste keer dat Relais zich bij Violette Boisier thuis vervoegde, stram in zijn vers geperste uniform, had hij een fles champagne bij zich en een bescheiden cadeau. Hij deponeerde het geld op de plek die Loula aangaf en maakte zich op om de komende twee uur zijn toekomst op het spel te zetten. Loula maakte zich discreet uit de voeten en hij bleef alleen achter, zwetend van de hitte in die kleine, met meubels volgepropte kamer, een beetje misselijk van de zwaar zoete geur van de rijpe mango’s op een schaal. Violette liet niet langer dan een paar minuten op zich wachten. Ze glipte stilletjes naar binnen en reikte hem haar beide handen, terwijl ze hem met half geloken ogen en een vage glimlach bestudeerde. Relais nam die lange, smalle handen in de zijne zonder te weten wat de volgende stap zou zijn. Zij maakte zich los, streek even langs zijn gezicht, aangenaam verrast dat hij zich voor haar had geschoren, en gebaarde naar de fles. Toen hij die ontkurkte, bruiste de champagne uit de hals voor zij haar glas eronder had kunnen houden en haar pols werd nat. Ze streek met haar natte vingers langs haar hals en Relais had het liefst de druppeltjes die op die volmaakte huid glansden willen aflikken, maar bleef als aan de grond genageld staan, stom en nergens toe in staat. Zij vulde het glas dat ze, zonder van de wijn te proeven, op een tafeltje naast de sofa zette, liep naar hem toe en knoopte met ervaren vingers de dikke kazak van zijn uniform los.

‘Trek toch uit, het is veel te warm. En de laarzen ook,’ wees ze, hem een Chinese kamerjas met een patroon van reigers aanreikend. Hoewel Relais het eigenlijk niet gepast vond, trok hij die, worstelend met de flapperende wijde mouwen, toch over zijn hemd aan en nam vervolgens gespannen plaats op de sofa. Hij was gewend zelf de touwtjes in handen te hebben, maar begreep dat tussen die vier muren Violette het voor het zeggen had.

Door de spleten in de zonneblinden drongen geluiden van het plein door en het laatste zonlicht filterde in verticale streepjes naar binnen. Het meisje had een smaragdgroene zijden tuniek aan die rond haar taille met een goudkleurig koord bijeen werd gehouden, ze droeg Turkse pantoffeltjes en een ingewikkelde, met pailletten geborduurde tulband. Een lokje krullend donker haar viel langs haar gezicht. Violette nam een slokje champagne en bood hem haar glas aan, dat hij in één gulzige slok leegdronk, als een drenkeling. Ze schonk het glas opnieuw vol en hield het vast bij het tere steeltje, wachtend tot hij haar uitnodigde naast hem op de sofa plaats te nemen. Dit was Relais’ laatste initiatief; vanaf dat moment was zij degene die op haar manier de leiding nam over hun samenzijn.

Het duivenei

Violette had geleerd haar vrienden te behagen in de tijd die hun ter beschikking stond, zonder ze het gevoel te geven dat zij er haast achter zette. Relais werd volledig ontwapend door zo veel behaagzucht en speelse overgave in dat jonge lichaam. Langzaam wikkelde ze het lange windsel van haar tulband los, die met tinkelende pailletten op de houten vloer viel, en schudde de donkere waterval van haar haren uit over haar schouders en haar rug. Haar gebaren waren traag zonder gekunsteld te zijn, met de rust van een dans. Haar borsten waren nog niet helemaal volgroeid en haar tepels tekenden zich als harde steentjes af tegen de groene zijde. Onder de tuniek was ze naakt. Relais bewonderde dat mulattinnenlichaam, sterke benen met smalle enkels, stevige dijen en billen, haar smalle taille en haar ringloze, elegante, naar achter gebogen vingers. Haar lach begon als een dof spinnen in haar buik en werd langzaam luider, kristalhelder, schaterend, haar hoofd omhoog, met dat prachtige haar en die lange, kloppende hals.

Toen Violette met een zilveren mesje een stukje mango afsneed en dat gretig in haar mond stopte, liep er een straaltje mangosap in haar decolleté, vochtig van de champagne en het zweet. Met een vinger veegde ze het sap op, een dikke, amberkleurige druppel die ze uitwreef over Relais’ lippen, terwijl ze met de souplesse van een roofdier schrijlings op zijn knieën ging zitten. Het gezicht van de man rustte tussen haar borsten, die naar mango geurden. Terwijl ze zich naar hem overboog, hem met haar wilde bos haren omvattend, kuste ze hem vol op zijn mond en gaf hem met haar tong het stukje mango door waar ze op gekauwd had. Relais nam het met een verraste huivering in ontvangst: nog nooit had hij iets zo intiems ervaren, zo schokkend, zo verrukkelijk. Ze likte zijn kin, nam zijn hoofd in haar handen en bedekte dat met snelle kusjes, als een pikkend vogeltje; zijn oogleden, zijn lippen, zijn keel, speels, lachend. De man omvatte haar middel en rukte haar met wanhopige handen de tuniek van het lijf, waarna dat slanke, naar muskus geurende meisje tevoorschijn kwam, dat zich aan hem overgaf, met hem versmolt, verbrokkelde tegen de botten en de stugge spieren van zijn in de strijd en door ontberingen geharde soldatenlichaam. Hij wilde haar in zijn armen nemen om haar naar het bed dragen dat hij in de slaapkamer daarnaast kon zien, maar Violette gunde hem daar de tijd niet voor; haar sierlijke handen maakten de kamerjas met de reigers los en trokken zijn broek naar beneden, haar weelderige dijen sensueel boven hem bewegend tot ze, met een diepe zucht van vreugde, zijn steenharde lid in zich voelde dringen. Étienne Relais voelde hoe hij werd ondergedompeld in een meer van genot, zonder verleden, zonder wil. Hij sloot zijn ogen terwijl hij die sappige mond kuste, genietend de mangogeur opsnoof en met zijn eeltige soldatenhanden die onwaarschijnlijk zachte huid en de overvloedige rijkdom van haar haren streelde. Hij verzonk in haar, zich overgevend aan de warmte, de smaak en de geur van dat meisje, met het gevoel dat hij na zo veel jaren eenzaam op drift te zijn geweest, eindelijk in deze wereld op zijn plek was aangekomen. Al binnen enkele minuten hield hij het niet meer en kwam hij als een onervaren puber heftig schokkend klaar, met een schreeuw van frustratie omdat hij haar niet naar een hoogtepunt had gebracht; want meer dan iets in zijn leven wilde hij dat ze verliefd op hem werd. Violette wachtte tot hij weer tot rust kwam, onbeweeglijk, bezweet, hijgend boven op hem, haar gezicht weggestopt in de holte van zijn schouder, onbegrijpelijke woordjes prevelend.

Relais had geen idee hoelang ze daar in elkaars armen hadden gelegen, hoelang het had geduurd voor hij weer normaal ademhaalde en de dichte mist die hem omvatte enigszins oploste, maar toen realiseerde hij zich dat zijn geslacht nog in haar zat, stevig vastgehouden door haar elastische spieren die het ritmisch masseerden, samenknepen en loslieten. Hij was nog net in staat zich af te vragen hoe het mogelijk was dat dit meisje in de liefdeskunst even bedreven was als een ervaren courtisane, voor hij zichzelf opnieuw verloor in het magma van de begeerte en de verwarring van een plotselinge liefde.

Toen Violette hem weer hard voelde worden, sloeg ze haar benen om zijn middel, kruiste haar voeten achter zijn rug en wees hem met een gebaar naar de slaapkamer daarnaast. Relais droeg haar in zijn armen, zijn geslacht nog altijd in haar, en viel met haar op het bed, waar ze tot diep in de nacht op alle manieren waar ze zin in hadden de liefde konden bedrijven, heel wat uren langer dan Loula had aangegeven. De vrouw was een paar keer binnengekomen met het vaste voornemen een eind te maken aan die overdreven fratsen, maar Violette, die het vertederend vond die geharde militair te zien huilen van liefde, stuurde haar vastbesloten weg.

De liefde, die Étienne Relais nog niet eerder had leren kennen, wierp hem volledig omver, als een enorme golf, pure energie, zout en schuim. Hij ging ervan uit dat hij onmogelijk de competitie aan kon gaan met Violettes andere cliënten, die knapper, machtiger of rijker waren, en toen het licht werd besloot hij haar daarom iets te bieden wat maar weinig blanke mannen haar zouden willen geven: zijn naam.

‘Trouw met me,’ vroeg hij haar tussen twee omhelzingen in. Violette ging in kleermakerszit op het bed zitten, haar klamme haren tegen haar huid geplakt, met glanzende ogen, haar lippen gezwollen van zijn kussen, in het schijnsel van de drie zieltogende kaarsen die hun eindeloze acrobatische toeren hadden verlicht.

‘Ik ben niet geschikt voor het huwelijk,’ antwoordde ze, en ze voegde eraan toe dat ze haar maandstonden nog niet had gehad en daar volgens Loula te laat mee was, ze zou nooit kinderen kunnen krijgen. Relais glimlachte, want kinderen leken hem maar lastig.

‘Als ik met je trouw, zou ik altijd alleen zijn terwijl jij je missies uitvoert. De blanken zullen me niet accepteren en mijn eigen vrienden zouden uit angst voor jou niets meer van me willen weten, je bent een wreed man, wordt over je gezegd.’

‘Dat eist mijn werk, Violette. Zoals een dokter gangreneuze ledematen amputeert, zo doe ik mijn plicht om erger te voorkomen, maar ik heb nog nooit iemand kwaad berokkend zonder daar een goede reden voor te hebben.’

‘Ik kan je allerlei goede redenen bezorgen: ik wil niet op dezelfde manier eindigen als mijn moeder.’

‘Je zult van mij nooit iets te vrezen hebben, Violette,’ zei Relais, terwijl hij haar schouders vastpakte en haar een lang moment aankeek.

‘Dat hoop ik maar,’ zuchtte zij uiteindelijk.

‘We trouwen, dat beloof ik je.’

‘Je verdient niet genoeg om me te kunnen onderhouden. Met jou zou het me aan van alles ontbreken: jurken, parfum, de schouwburg, tijd om niets te doen. Ik ben lui, kapitein, dit is de enige manier waarop ik in mijn levensonderhoud kan voorzien zonder mijn handen te bederven, en dat zal niet lang meer duren.’

‘Hoe oud ben je?’

‘Nog jong, maar in dit beroep houdt niemand het lang uit. Mannen zijn gauw verveeld, ze willen een ander gezicht, een ander lichaam. Ik moet profijt zien te trekken van het enige wat ik bezit, zoals Loula altijd zegt.’

De kapitein probeerde haar zo vaak te bezoeken als zijn missies het toelieten en na een paar maanden had hij zich onmisbaar weten te maken; hij was zorgzaam voor haar als een oom en gaf haar raad, en uiteindelijk kon zij zich het leven zonder hem niet meer voorstellen en begon ze de mogelijkheid te overwegen om, in een romantische toekomst, met hem te trouwen. Relais had uitgerekend dat het over een jaar of vijf al tot de mogelijkheden zou behoren. Dat zou hun de tijd geven hun liefde op de proef te stellen en te sparen, ieder voor zich. Hij nam er genoegen mee dat Violette haar oude beroep bleef uitoefenen en betaalde haar voor haar diensten, net als de andere cliënten, dankbaar dat hij af en toe de hele nacht met haar mocht doorbrengen.

Aanvankelijk bedreven ze de liefde tot ze bont en blauw waren, maar na verloop van tijd sloeg de hartstocht om in tederheid en deden ze vele kostbare uren niets anders dan praten, plannen maken en in de hete schemering van Violettes appartement uitrusten in elkaars armen. Relais leerde het lichaam en het karakter van het meisje kennen, waardoor hij op haar reacties kon anticiperen en haar woede-uitbarstingen, die als tropische buien waren – plotsklaps en kort – kon voorkomen, en haar kon laten genieten. Dat zo sensuele meisje was getraind om genot te schenken, niet om het te ontvangen, ontdekte hij, en hij deed zijn uiterste best haar te bevredigen, opgewekt en geduldig. Het leeftijdsverschil en zijn autoritaire karakter wogen op tegen Violettes luchthartigheid. Om hem een plezier te doen liet ze zich soms in praktische zaken leiden, maar verder hield ze vast aan haar onafhankelijkheid en verdedigde ze haar geheimen.

Loula hield zich op uiterst koelbloedige wijze bezig met de financiën en regelde de zaken met de cliënten. Toen Relais Violette ooit met een blauw oog aantrof, wilde hij woedend weten wie dat had gedaan om ervoor te zorgen dat die brutaliteit de man heel duur zou komen te staan.

‘Daar heeft Loula al voor gezorgd. We kunnen het prima alleen af,’ antwoordde ze lachend, en het lukte hem niet haar zover te krijgen dat ze de naam opbiechtte van de dader.

De formidabele slavin was zich ervan bewust dat de gezondheid en de schoonheid van haar meesteres hun beider kapitaal was en dat er onvermijdelijk een moment zou aanbreken waarop het daarmee bergafwaarts zou gaan; ze moest ook rekening houden met de concurrentie van de aanstormende hordes nieuwe meisjes die zich elk jaar weer aandienden. Jammer dat de kapitein arm was, dacht Loula vaak, want Violette verdiende een goed leven. De liefde vond ze er weinig toe doen, want die verwarde ze met hartstocht en ze had gezien hoe snel die verwatert, maar ze durfde Relais er niet op slinkse wijze uit te werken. Het was een man om voor op te passen. En ach, Violette leek geen haast te maken met trouwen, en intussen kon zich altijd nog een beter gesitueerde kandidaat aandienen.

Loula besloot het sparen serieus aan te pakken; het was niet voldoende om snuisterijen in een gat in de muur te verstoppen, ze moest absoluut lucratievere investeringen verzinnen voor het geval het huwelijk met de officier niet doorging. Ze sneed in de uitgaven en verhoogde het tarief van haar meesteres, en hoe meer ze de cliënten berekende, des te exclusiever ze Violettes gunsten leken te vinden. Ze zorgde ervoor de roem van haar meesteres nog te vergroten door het verhaal de wereld in te sturen dat ze een man de hele nacht in zich kon houden en de energie van de meest vermoeide cliënten wel twaalf keer achtereen wist op te wekken; dat had ze van een Moorse vrouw geleerd en ze oefende met een duivenei, ze deed boodschappen, ging naar de schouwburg en naar hanengevechten met het ei op dat geheime plekje, zonder het te breken en zonder het te laten vallen. Er waren genoeg mannen die op de sabel vochten om de jonge cocotte, wat haar aanzien enorm opvijzelde. De rijkste, de machtigste blanken lieten zich braaf op de lijst zetten en wachtten hun beurt af.

Het was Loula’s idee geweest om in goud te beleggen, om hun spaargeld niet als zand tussen hun vingers weg te laten lopen. Relais, die niet in de positie was veel bij te kunnen dragen, schonk Violette de ring van zijn moeder, het enige wat hem restte van zijn familie.

De bruid uit Cuba

In oktober 1778, het achtste jaar van zijn verblijf op het eiland, maakte Toulouse Valmorain weer een kort reisje naar Cuba, voor zaken die hij geheim wilde houden. De kolonisten in Saint-Domingue mochten alleen met Frankrijk handeldrijven, maar er bestonden eindeloos veel slinkse manieren om de wet te ontduiken, waarvan hij er een aantal kende. Hij zag er geen kwaad in om belastingen te ontduiken die uiteindelijk toch alleen maar in de bodemloze schatkisten van de koning terechtkwamen. Het was niet moeilijk om ’s nachts ongemerkt uit te varen van die door stormen geplaagde kust en koers te zetten naar een andere baai in het Caribische gebied; bovendien was de grens met het Spaanse deel van het eiland – armer en minder dicht bevolkt dan het Franse – poreus, en achter de ruggen van de autoriteiten om wemelde het van smokkelexpedities. Er werd van alles gesmokkeld, van wapens tot boeven, maar het ging toch vooral om de balen suiker, koffie en cacao die buiten de douane om van de plantages naar andere bestemmingen werden getransporteerd.

Nadat Valmorain de schulden van zijn vader had afbetaald en een groter fortuin begon te vergaren dan hij ooit had kunnen dromen, besloot hij geld weg te zetten in Cuba, waar het veiliger zou zijn dan in Frankrijk en waar hij er gemakkelijk bij zou kunnen als hij het nodig had. Hij kwam naar Havana met het idee er een week te blijven om zijn zaken met zijn bankier te bespreken, maar dat bezoek liep uit omdat hij op een bal van het Franse consulaat Eugenia García del Solar leerde kennen. Vanuit een hoekje van de pronkerige balzaal zag hij in de verte een weelderige jonge vrouw met een albasten huid en een kastanjerode haardos, nogal provinciaals gekleed, het tegengestelde van de elegante Violette Boisier maar in zijn ogen niet minder knap. Het meisje was hem onmiddellijk opgevallen in de menigte in die danszaal en voor het eerst voelde hij zich niet op zijn gemak. Zijn pak, dat hij een paar jaar daarvoor in Parijs had aangeschaft, was inmiddels ouderwets, de zon had zijn huid gelooid, hij had de handen van een smid, zijn pruik prikte, hij stikte haast door het kant om zijn hals, en zijn fatterige puntschoenen met de diabolohakken knelden en dwongen hem te lopen als een eend. Zijn manieren, vroeger zo verfijnd, waren grof vergeleken bij de losheid van de Cubanen. De jaren op de plantage hadden hem innerlijk en uiterlijk verhard, en nu, nu hij het zo nodig had, ontbrak het hem aan de hoffelijke manieren die in zijn jonge jaren zo natuurlijk voor hem waren geweest. Tot overmaat van ramp bestonden de dansen die in zwang waren uit een snelle mengeling van pirouettes, buigingen, draaien en sprongen, die hij onmogelijk kon nadoen.

Hij vernam dat het meisje de zus was van een Spanjaard, Sancho García del Solar, uit een familie die tot de lage adel behoorde, die ondanks de indrukwekkende naam al verschillende generaties sterk was verarmd. De moeder had een eind aan haar leven gemaakt door van de klokkentoren van een kerk te springen, en de vader was jong gestorven nadat hij eerst nog het resterende familiekapitaal over de balk had gesmeten. Eugenia was opgevoed in een ijskoud klooster in Madrid, waar de nonnen haar hadden ingeprent wat het karakter van een dame moest sieren: bescheidenheid, bidden en borduren.

Sancho was intussen naar Cuba vertrokken om daar zijn geluk te beproeven, want Spanje bood een zo ongeremde fantasie als de zijne niet genoeg ruimte; dat Caribische eiland daarentegen, waar allerlei soorten avonturiers belandden, leende zich uitstekend voor lucratieve handeltjes, die trouwens niet altijd even legaal waren. Daar leidde hij een rusteloos vrijgezellenbestaan op het slappe koord van zijn schulden die hij met veel moeite en altijd op het laatste moment, als hij geluk had gehad aan de speeltafel of met hulp van zijn vrienden, betaalde. Hij zag er goed uit, bezat een fluwelen tong waarmee hij zijn medemensen inpalmde en wist zich zo goed voor te doen, dat niemand vermoedde hoe groot het gat in zijn portemonnee was. En toen, onverwacht, toen hij er het minst behoefte aan had, stuurden de nonnen hem zijn zus, met een gezelschapsdame en een briefje waarin kort en bondig werd uitgelegd dat Eugenia geen religieuze roeping had en dat het nu aan hem was, als haar enige familielid en haar voogd, om zich over haar te ontfermen.

Met een jonge maagd onder zijn dak was het voor Sancho afgelopen met de braspartijen, hij had de plicht een goede echtgenoot voor haar te zoeken voor ze te oud werd en zou overschieten. Hij was van plan haar aan de hoogste bieder uit te huwelijken, iemand die hen allebei uit de armoede zou helpen waar ze door de spilzucht van vorige generaties in waren beland, maar hij had niet durven hopen op zo’n dikke vis als Toulouse Valmorain. Hij wist heel goed om wie het ging en hoeveel de Fransman waard was, want eerder was hij al van plan geweest hem een aantal transacties voor te stellen, hoewel hij op het bal zijn zuster niet aan Valmorain had gepresenteerd omdat zij zo vreselijk afstak bij de befaamde Cubaanse schoonheden. Eugenia was verlegen, ze had geen geschikte garderobe en hij kon die ook niet voor haar kopen, ze wist zich niet op te maken ook al had ze – gelukkig – meer dan genoeg haar, en ze bezat ook niet het slanke middeltje dat de mode van dat moment voorschreef. Vandaar dat het hem overviel toen Valmorain de volgende dag toestemming vroeg hen te mogen bezoeken, ‘met serieuze intenties’, zoals hij te kennen gaf.

‘Het is vast een oude mankepoot,’ grapte Eugenia toen ze het hoorde, terwijl ze haar broer een klapje met haar gesloten waaier gaf.

‘Hij is ontwikkeld, rijk, een heer, maar al had hij een bochel, ik zou je hoe dan ook aan hem uithuwelijken. Je bent al bijna twintig, en een bruidsschat heb je niet…’

‘Mijn bruidsschat is mijn schoonheid!’ onderbrak het meisje hem lachend.

‘Er zijn heel wat knappere vrouwen in Havana, en slankere.’

‘Vind je me dik?’

‘Je kunt het je niet veroorloven je te laten smeken, zeker niet als het om iemand als Valmorain gaat. Hij is een uitstekende partij, met titels en landerijen in Frankrijk, hoewel een suikerplantage in Saint-Domingue de hoofdmoot van zijn fortuin is,’ vertelde Sancho.

‘Santo Domingo?’ vroeg ze geschrokken.

‘Saint-Domingue, Eugenia. Het Franse gedeelte van het eiland is heel anders dan het Spaanse. Ik zal het je aanwijzen op een kaart, dan zul je begrijpen dat het vlakbij is; je kunt me zo vaak komen opzoeken als je wilt.’

‘Ik ben niet achterlijk, Sancho. Ik weet dat die kolonie een hel van dodelijke ziektes en opstandige slaven is.’

‘Het is maar voor even. Blanke kolonisten gaan er weg zodra ze de kans krijgen. Binnen een paar jaar ben je in Parijs. Is dat niet waar alle vrouwen van dromen?’

‘Ik spreek geen Frans.’

‘Dat leer je wel. Vanaf morgen heb je een leraar.’ En daarmee sloot Sancho het gesprek af.

Als Eugenia García del Solar al van plan was geweest zich tegen de plannen van haar broer te verzetten, ze zag ervan af op het moment dat Toulouse Valmorain zich aandiende. Hij was stukken jonger en aantrekkelijker dan ze had verwacht, van gemiddelde lengte, goed geproportioneerd, met een brede rug en een mannelijk gezicht met harmonieuze trekken, een door de zon gebruinde huid en grijze ogen. Hij had een harde trek om zijn mond, en hij had dunne lippen. Onder zijn scheef zittende pruik staken een paar blonde krullen uit en hij leek zich niet op zijn gemak te voelen in zijn iets te strakke kleren. Eugenia vond het leuk dat hij zo rechtstreeks was en naar haar keek alsof hij haar met zijn ogen uitkleedde, waar ze het zondige, kriebelige gevoel van kreeg dat de nonnen van het naargeestige klooster in Madrid verafschuwd zouden hebben. Het bleef natuurlijk jammer dat Valmorain in Saint-Domingue woonde, maar als haar broer haar niet had voorgelogen, zou dat van korte duur zijn. Sancho nodigde de pretendent uit voor een drankje in de tuin en daar, onder de pergola, was de zaak in minder dan een halfuur beklonken. Eugenia werd buiten de details gehouden, die bespraken de mannen achter gesloten deuren, zij hield zich alleen met haar uitzet bezig, die ze op aanraden van de vrouw van de consul in Frankrijk bestelde. Haar broer wist met zijn onweerstaanbare oplichterspraatjes een lening tegen een woekerrente los te peuteren om alles te financieren. Als ze naar de ochtendmis ging, dankte Eugenia God vol overgave voor het zeldzame geluk van dit verstandshuwelijk met iemand van wie ze kon gaan houden.

Valmorain bleef een paar maanden in Cuba om Eugenia het hof te maken, wat onhandig, want hij was de omgang met vrouwen zoals zij niet meer gewend; hij kon haar niet behandelen zoals hij Violette Boisier had behandeld. Elke dag tussen vier en zes uur ’s middags begaf hij zich naar het huis van zijn fiancee om iets te drinken en een spelletje te kaarten, altijd in aanwezigheid van de gezelschapsdame, die van top tot teen in het zwart was gehuld en met één oog op haar kantkloswerk gericht hen met het andere in de gaten hield.

Sancho’s huis liet veel te wensen over en Eugenia, die geen talent voor het huishouden bezat, deed niets om de boel wat gezelliger te maken. Om te voorkomen dat de vette meubels de kleren van haar aanstaande bevuilden, ontving ze hem in de tuin, waar de gulzige tropische vegetatie woekerde als een botanische dreiging. Soms maakten ze in gezelschap van Sancho een wandelingetje of zagen ze elkaar van veraf in de kerk, zonder met elkaar te kunnen praten.

De precaire omstandigheden waaronder Sancho en Eugenia leefden, waren Valmorain niet ontgaan en hij had bedacht dat als zijn verloofde het hierin uithield, ze zeker ook zou kunnen aarden op de habitation Saint-Lazare. Hij stuurde haar subtiele cadeautjes, bloemen en vormelijke briefjes, die ze in een met fluweel bekleed kistje opborg maar niet beantwoordde. Tot dan toe had Valmorain maar weinig te maken gehad met Spanjaarden – zijn vrienden waren Frans – maar hij merkte al snel dat hij zich bij hen op zijn gemak voelde. De communicatie was geen enkel probleem want de tweede taal van de hogere klasse en de ontwikkelde mensen in Cuba was Frans; hij verwarde het stilzwijgen van zijn verloofde met schroomvalligheid, een in zijn ogen prijzenswaardige vrouwelijke eigenschap, en had er geen idee van dat ze hem domweg nauwelijks verstond.

Eugenia had geen aanleg voor talen en de inspanningen van de leraar om haar de subtiliteiten van de Franse taal bij te brengen, bleven vruchteloos. Eugenia’s bescheidenheid en haar novicegedrag leken Valmorain een waarborg dat ze niet, zoals zo veel vrouwen in Saint-Domingue die hun deugd vergaten en het klimaat daar de schuld van gaven, zou vervallen in zedeloosheid.

Toen hij de Spaanse volksaard eenmaal begreep, met zijn overdreven eergevoel en gebrek aan ironie, voelde hij zich op zijn gemak bij het meisje, en kon het hem eigenlijk niet meer schelen dat hij zich in haar gezelschap verveelde. Dat deed er niet toe. Hij wilde een eerbare echtgenote en een voorbeeldige moeder voor zijn nageslacht; om zich te amuseren had hij zijn boeken en zijn zaken.

Sancho was het tegenovergestelde van zijn zuster en de andere Spanjaarden die Valmorain kende: cynisch, zorgeloos, ongevoelig voor melodrama en niet vatbaar voor jaloezie, hij was ongelovig en bezat een fijne neus voor profijtelijke handeltjes. Hoewel hij sommige eigenschappen van zijn toekomstige zwager tamelijk schokkend vond, verkeerde Valmorain graag in diens gezelschap en hij liet zich door hem in de luren leggen, maar al te bereid om er in ruil voor wat plezier en het genot van een geestige conversatie, geld bij in te schieten. Als eerste stap maakte hij hem tot zijn compagnon in een smokkelhandel: Franse wijn, waar veel vraag naar was, en die hij via Saint-Domingue naar Cuba wilde laten komen. Dit betekende het begin van een lange, hechte samenwerking, die hen zou verenigen tot in de dood.