HERINNERING AAN MIJN CHILI

Van Isabel Allende zijn bij Wereldbibliotheek verschenen

Het huis met de geesten

Liefde en schaduw

Eva Luna

Het goud van Tomás Várgas

Het oneindige plan

Paula

Afrodite

Fortuna’s dochter

Portret in sepia

De stad van de wilde goden

Herinnering aan mijn Chili

Het rijk van de gouden draak

Het woud van de pygmeeën

Zorro

Inés, vrouw van mijn hart

De som der dagen

Het eiland onder de zee

Het negende schrift van Maya

Ripper

de Japanse minnaar

De winter voorbij

Bloembad van zee

Wat wij willen

Violeta

Isabel Allende

Herinnering
aan mijn Chili

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Uit het Spaans vertaald door Alfred Engelander

Oorspronkelijke titel Mi país inventado

Omslagontwerp Nico Richter

© 2003 Isabel Allende

© 2003 Nederlandse vertaling: Alfred Engelander en

Uitgeverij Wereldbibliotheek bv, Amsterdam

Spuistraat 283 · 1012 VR Amsterdam

info@wereldbibliotheek.nl

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or by any other means, without written permission from the publisher.

ISBN 978 90 284 5222 0

Deze digitale editie is gemaakt naar de druk van 2003, met
ISBN 978 90 284 2010 6

Inhoud

Enkele woorden ter inleiding

Karamelcrème, draaiorgeltjes en zigeunerinnen

Een oud spookhuis

Een bladerdeegtaart

Sirenes met de blik op zee

Biddend tot God

Het landschap van mijn jeugd

Trotse, ernstige mensen

Over goede en slechte eigenschappen

Waar de nostalgie vandaan komt

Verwarde jeugdjaren

De discrete charme van de bourgeoisie

Even wat geschiedenis

Kruit en bloed

Chili in mijn hart

Dat volk in mijn hoofd

Dankwoord

…om de een of andere reden ben ik een treurige balling. Op de een of andere manier ben ik met ons grondgebied op reis en blijven de langwerpige wezenskenmerken van mijn vaderland ginds, ver weg, in mij huizen.

Pablo Neruda, 1972

Enkele woorden ter inleiding

Ik ben geboren ten tijde van de kruitdampen en slachtpartijen van de Tweede Wereldoorlog, en het grootste deel van mijn jeugd luidde de verwachting dat onze planeet uiteengereten zou worden doordat iemand in een onbewaakt ogenblik op een knop had gedrukt en er atoombommen vielen. Niemand verwachtte erg oud te worden; we leidden een jachtig bestaan en verslonden elk moment voordat de Apocalyps ons zou verrassen, zodat er geen tijd was voor navelstaren en aantekeningen maken, zoals nu gebruikelijk is. Bovendien groeide ik op in Santiago de Chile, waar elke neiging tot zelfbeschouwing onmiddellijk de kop wordt ingedrukt. Het voor de levenswijze van die stad kenmerkende gezegde luidt: ‘Een garnaal die in slaap valt, wordt meegenomen door de stroom.’ In beschaafdere culturen zoals die van Buenos Aires of New York was het normaal dat je naar de psycholoog ging; deed je dit niet, dan vond men dat een blijk van gebrek aan ontwikkeling of van onnozelheid. In Chili was dat evenwel slechts iets voor gevaarlijke gekken, en dan nog alleen in een dwangbuis; maar dat veranderde in de jaren zeventig, tegelijk met de opkomst van de seksuele revolutie. Misschien bestaat er een verband… Ondanks dat verscheidene van mijn verwanten klassieke gevallen voor studie waren, heeft niemand van de familie ooit heil gezocht bij een therapie, want het idee dat je intieme zaken aan een onbekende toevertrouwde, iemand die jou tegen betaling aanhoorde nog wel, was absurd; daarvoor had je priesters en tantes. Ik ben niet erg geoefend in zelfbespiegeling, maar de afgelopen weken is mijn verleden zo verbazend vaak door mijn gedachten gegaan dat dit alleen maar op vroegtijdige aftakeling kan duiden.

Twee recente voorvallen hebben die lawine van herinneringen losgemaakt. Het eerste was een toevallige opmerking van mijn kleinzoon Alejandro die, toen hij me betrapte terwijl ik voor de spiegel de landkaart van mijn rimpels zat te bestuderen, op medelijdende toon zei: ‘Maak je geen zorgen oma, je leeft vast nog minstens drie jaar.’ Daarop besloot ik dat het tijd was mijn leven opnieuw te overdenken om erachter te komen hoe ik die drie jaren die me zo genereus waren toebedeeld, wenste te besteden.

De tweede gebeurtenis was een vraag van een onbekende tijdens een symposium van schrijvers van reisverhalen, waar ik de openingstoespraak mocht houden. Ik moet er wel bij zeggen dat ik niet tot het merkwaardige slag mensen behoor dat naar verre oorden reist, bacteriën overleeft en vervolgens boeken publiceert teneinde de argelozen over te halen in hun voetsporen te treden. Reizen vergt een buitensporige inspanning, die nog groter is als je naar plaatsen gaat waar geen onderdak voorhanden is. Mijn ideale vakantie voltrekt zich op een tuinstoel onder een parasol op mijn binnenplaats, onderwijl boeken lezend over avontuurlijke reizen die ik nooit zou maken, tenzij ik ergens voor moest vluchten. Ik kom uit de zogeheten Derde Wereld − wat is de Tweede? − en ik moest een echtgenoot strikken om legaal in de Eerste te kunnen gaan wonen; ik ben niet van plan zonder goede reden naar de onderontwikkeling terug te keren. Niettemin ben ik mijns ondanks de vijf continenten doorgezworven en daarnaast was het me beschoren in zelfgekozen ballingschap te gaan en immigrant te worden. Ik weet dus wel iets van reizen en daarom hadden ze me gevraagd op dat symposium het woord te voeren.

Na mijn korte toespraak ging er in het publiek een hand omhoog en een jongeman vroeg me welke rol nostalgie in mijn boeken speelt. Even was ik met stomheid geslagen. Nostalgie… Volgens het woordenboek is dat ‘het verdriet vanwege het verblijf buiten je vaderland, de door de herinnering aan verloren geluk veroorzaakte melancholie’. De vraag benam me de adem, want tot op dat moment had ik niet beseft dat mijn schrijven een voortdurende oefening in heimwee is. Bijna mijn hele leven ben ik een vreemdeling geweest, een omstandigheid die ik accepteer omdat ik geen alternatief heb. Verscheidene keren zag ik me gedwongen weg te gaan, banden te verbreken en alles achter te laten om elders opnieuw te beginnen; ik ben over meer wegen getrokken dan ik me kan heugen. Door het vele afscheid nemen zijn mijn wortels verdord en heb ik andere moeten ontwikkelen die zich, bij gebrek aan een geografische plek om zich te hechten, in mijn geheugen hebben vastgezet; maar, pas op!, het geheugen is een labyrint waar minotaurussen op de loer liggen.

Tot voor kort had ik op de vraag waar ik vandaan kom zonder lang nadenken geantwoord: nergens vandaan, of dat ik Latijns-Amerikaanse was, of misschien diep vanbinnen Chileense. Maar tegenwoordig zeg ik dat ik Amerikaanse ben, niet alleen omdat mijn paspoort dat vermeldt of omdat mijn man, mijn zoon, mijn kleinkinderen, de meeste van mijn vrienden, mijn boeken en mijn huis zich in het noorden van Californië bevinden, maar ook omdat in september 2001 de tweelingtorens van het World Trade Center door een terroristische aanslag zijn verwoest en er sindsdien een paar dingen zijn veranderd. In een crisis kun je niet neutraal blijven. Die tragedie heeft mijn gevoelens ten aanzien van mijn identiteit aangescherpt; ik besef dat ik tegenwoordig een van de velen ben binnen de bontgeschakeerde Noord-Amerikaanse bevolking, in dezelfde mate waarin ik vroeger Chileense was. Ik voel me niet langer vervreemd in de Verenigde Staten. Toen ik de torens zag instorten, werd ik bevangen door de indruk dat ik die nachtmerrie al eens op welhaast identieke wijze had meegemaakt. Door een huiveringwekkend toeval − een historisch karma − waren de in de Verenigde Staten gekidnapte toestellen op een dinsdag, de elfde september, tegen hun doelen te pletter gevlogen, precies dezelfde dag van de week en van de maand − en bijna op dezelfde tijd ’s ochtends − waarop in 1973 de militaire staatsgreep in Chili plaatsvond. Die daad was geregisseerd door de CIA en gericht tegen een democratie. De beelden van de brandende gebouwen, de rook, de vlammen en de paniek zijn in beide scenario’s vrijwel gelijk. Op die verre dinsdag in 1973 werd mijn leven gekliefd, niets was meer als tevoren, ik verloor mijn land. Ook die rampzalige dinsdag in 2001 was een beslissend moment, niets zou meer worden als tevoren, maar ik kreeg wel een land.

Die twee vragen, die van mijn kleinzoon en die van de onbekende op het symposium, liggen ten grondslag aan dit boek, waarvan ik nog niet weet hoe het verder zal gaan; op dit moment dwaal ik nog, zoals herinneringen altijd dwalen, maar ik verzoek u mij nog even gezelschap te houden.

Ik schrijf deze bladzijden op een zolderverdieping van een huis dat hoog op een steile berghelling ligt verankerd, ik word bewaakt door een honderdtal kromme eiken, kijk uit over de baai van San Francisco maar kom van elders. Nostalgie is mijn zwakke punt. Nostalgie is een weemoedig, enigszins aanstellerig gevoel, net als tederheid; het is bijna ondoenlijk dat onderwerp aan te snijden zonder sentimenteel te worden, maar toch ga ik het proberen. Als ik onderuit ga en aanstellerig ga zitten doen, weest u er dan van overtuigd dat ik een paar regels verderop weer overeind zal krabbelen. Op mijn leeftijd − ik ben net zo belegen als de synthetische penicilline − begin je je dingen te herinneren die een halve eeuw uit je geheugen waren gewist. Tientallen jaren heb ik niet aan mijn jeugd of puberteit gedacht; in feite lieten die zo ver achter me liggende perioden me dermate onverschillig dat ik bij het bekijken van mijn moeders fotoalbums niemand herkende, behalve een buldog, een teefje met de onwaarschijnlijke naam Pelvina López-Pun, en die stond alleen maar in mijn geheugen gegrift omdat we verbluffend veel op elkaar leken. Er is een foto van ons tweeën waarop mijn moeder een pijltje moest zetten om duidelijk te maken wie wie was. Dat mijn geheugen zo rammelt, is waarschijnlijk te wijten aan de omstandigheid dat het destijds niet bepaald gelukkige tijden waren, maar ik veronderstel dat het de meeste stervelingen zo vergaat.

Een gelukkige jeugd is een mythe; om dat te begrijpen hoef je maar een blik te werpen op sprookjes, zoals dat waarin de wolf die lieve oma opeet; dan komt er een houthakker die het arme beest van onder tot boven opensnijdt, de oude vrouw er levend en ongeschonden uit haalt, de buik vol stenen stopt en de huid meteen daarna met naald en draad dichtnaait, waardoor de wolf zo’n dorst krijgt dat hij om die te lessen naar de rivier rent, waar hij door het gewicht van de stenen in verdrinkt. Waarom ruimde die man het dier niet op een meer simpele en humane manier uit de weg? denk ik dan. Waarschijnlijk omdat in je jeugd niets simpel of humaan is. In die tijd bestond het begrip ‘kindermishandeling’ nog niet, men ging ervan uit dat je kinderen het beste kon opvoeden met de zweep in je ene en het kruis in je andere hand, net zoals men het vanzelfsprekend vond dat een man het recht had zijn vrouw een aframmeling te geven als de soep koud op tafel kwam. Voordat psychologen en gezagsdragers zich met de kwestie inlieten, twijfelde niemand aan de heilzame werking van een flink pak slaag. Mij sloegen ze niet zoals mijn broers, maar toch leefde ik in angst, net als alle andere kinderen in mijn omgeving.

In mijn geval ging het natuurlijke ongeluk van de jeugd nog eens gepaard met zo’n wirwar van complexen dat ik ze niet eens meer kan opsommen, maar gelukkig hebben ze geen wonden geslagen die de tijd niet heeft kunnen helen. Ik heb een beroemde Afro-Amerikaanse schrijfster eens horen zeggen dat ze zich van jongs af aan een vreemde had gevoeld tussen haar familieleden en haar volk; daar voegde ze aan toe dat bijna alle schrijvers iets dergelijks ervaren, ook al verlaten ze hun geboorteplaats nooit. Het is een omstandigheid die aan dit werk kleeft, stelde ze; zonder de onrust dat je je anders voelt zou er geen noodzaak zijn om te schrijven. Per slot van rekening is schrijven een poging je eigen situatie te doorgronden en de verwarring van het bestaan te verhelderen, gevoelens van onbehagen waar gewone mensen niet door worden gekweld, alleen chronische non-conformisten, van wie velen uiteindelijk schrijver worden nadat ze in andere beroepen zijn mislukt. Door die theorie viel er een last van mij af: ik ben geen monster, er zijn nog meer mensen als ik.

Ik was overal een buitenbeentje, zowel binnen het gezin, de sociale klasse als het geloof waar ik toevallig in was terechtgekomen; ik maakte geen deel uit van de groepjes kinderen die op straat fietsten; mijn neven en nichten sloten me uit van hun spelletjes; ik was het minst getapte meisje van school en later lange tijd degene die op feestjes het minst danste, meer uit schuchterheid dan omdat ik lelijk was, denk ik maar liever. Ik trok me terug in mijn trots, deed of het me niet kon schelen, maar ik had mijn ziel aan de duivel verkocht om bij de groep te horen, als Satan met zo’n aantrekkelijk voorstel was opgedoken. De oorzaak van mijn probleem is altijd dezelfde geweest: onvermogen om te accepteren wat anderen normaal vinden en een onweerstaanbare neiging meningen te verkondigen die niemand wil horen, wat meer dan één potentiële vrijer heeft afgeschrikt. (Ik wil niet opscheppen, veel zijn het er nooit geweest.) Later, in mijn journalistieke jaren, hadden mijn nieuwsgierigheid en lef wel wat voordelen. Toen maakte ik voor het eerst deel uit van een gemeenschap, ik had een vrijbrief om onbeleefde vragen te stellen en mijn ideeën uit te dragen, maar daar kwam abrupt een einde aan met de militaire coup van 1973, die oncontroleerbare krachten losmaakte. Van de ene op de andere dag was ik een vreemdeling in mijn eigen land geworden, totdat ik ten slotte weg moest, ik kon niet leven noch mijn kinderen grootbrengen in een natie die in de greep was van angst en waar geen plaats was voor dissidenten zoals ik. Destijds waren nieuwsgierigheid en lef bij decreet verboden. Buiten Chili wachtte ik een paar jaar tot de democratie hersteld zou zijn en ik terug kon, maar toen het zover was deed ik dat niet, omdat ik getrouwd was met een Noord-Amerikaan die in de buurt van San Francisco woonde.

Ik heb me niet opnieuw in Chili gevestigd, waar ik in feite minder dan de helft van mijn leven heb doorgebracht, al ga ik er wel geregeld naartoe; maar om de vraag van die onbekende over nostalgie te beantwoorden moet ik bijna uitsluitend teruggrijpen op mijn jaren daar. En om dat te doen moet ik mijn familie noemen, want vaderland en stam zijn in mijn geest verstrikt geraakt.

Land met langgerekte wezenskenmerken

Laten we beginnen bij het begin, bij Chili, dat land ver weg dat maar weinigen op de landkaart kunnen aanwijzen omdat je niet verder kunt gaan zonder van de planeet te kukelen. ‘Waarom verkopen we Chili niet en kopen we iets wat dichter bij Parijs ligt…?’ vroeg een van onze schrijvers. Hoe ver je ook bent afgedwaald, niemand komt daar bij toeval voorbij, ook al besluiten veel bezoekers er voorgoed te blijven, verliefd op het land en de mensen. Het is het einde van alle wegen, een lans in het uiterste zuiden van Zuid-Amerika, 4300 kilometer bergen, dalen, meren en zee. Zo beschrijft Neruda het in een van zijn vurige gedichten:

Nacht, nevel en zand bepalen de vorm

van mijn slanke vaderland,

alle stilte ligt in zijn lange lijn,

alle schuim sijpelt uit zijn baard van zee,

alle steenkool overdekt het met mysterieuze kussen.

Dit smalle grondgebied is als een eiland, in het noorden van de rest van het continent gescheiden door de Atacamawoestijn, de droogste ter wereld, zoals de bewoners graag zeggen − al zal dat niet waar zijn want in het voorjaar verschijnt er gewoonlijk een kleed van bloemen op een deel van dat maanpuin, als een wonderbaarlijk schilderij van Monet; in het oosten door het Andesgebergte, een formidabel massief van rotsen en eeuwige sneeuw; in het westen door de steil aflopende kusten aan de Stille Oceaan; en aan de onderkant door het verlaten, afgelegen Antarctica. Dit land met zijn dramatische topografie en uiteenlopende klimaten, bezaaid met grillige obstakels en dooreengeschud door de ademtocht van honderden vulkanen, dat als een geologisch wonder tussen de toppen van het gebergte en de diepten van de zee ligt, is van kop tot staart verenigd door het halsstarrige nationale bewustzijn van de inwoners.

Wij Chilenen zijn nog steeds verbonden met onze grond, zoals vroeger toen we boeren waren. De meesten van ons dromen van een stukje grond, al was het maar om er vier miezerige kroppen sla op te laten groeien. De belangrijkste krant, El Mercurio, komt wekelijks met een landbouwbijlage waarin de gehele bevolking wordt geïnformeerd over het laatste onbetekenende ongedierte dat zich tussen de aardappels heeft laten zien, of over de melk die je krijgt door een bepaalde soort voeder te geven. De lezers, bewoners van asfalt en cement, nemen die berichten gretig tot zich, al hebben ze nog nooit een levende koe gezien.

Grofweg kun je zeggen dat het lange lijf van mijn spichtige Chili vier heel verschillende klimaten telt. Het land is verdeeld in provincies met prachtige namen, waar de militairen, die wellicht enige moeite hadden om ze te onthouden, nummers aan hebben toegevoegd. Die weiger ik te gebruiken, want een land van dichters kan onmogelijk een met getallen bezaaide kaart hebben, als een rekenkundig delirium. Laten we het over de vier grote streken hebben, te beginnen met het ‘grote noorden’, onherbergzaam en ongepolijst, bewaakt door hoge bergen, dat een kwart van het grondgebied beslaat en in zijn binnenste een onuitputtelijke schat aan delfstoffen herbergt.

In mijn kindertijd heb ik het noorden bezocht en het staat me nog altijd bij, ondanks dat er sindsdien een halve eeuw is verstreken. Op latere leeftijd mocht ik de Atacamawoestijn een paar maal doorkruisen en hoewel het telkens weer een buitengewone ervaring is, dateren mijn meest blijvende herinneringen van die eerste keer. In mijn herinnering is Antofagasta, wat in het Quechua ‘plaats van de grote zoutpan’ betekent, niet de moderne stad van tegenwoordig, maar een oude, straatarme havenplaats waar het naar jodium rook en waar je overal vissersbootjes, meeuwen en pelikanen zag. Antofagasta verrees in de negentiende eeuw als een luchtspiegeling in de woestijn, dankzij de salpeterindustrie, die tientallen jaren een van de voornaamste exportproducten van het land zou voortbrengen. Toen later het synthetische nitraat was uitgevonden, bleef de haven weliswaar belangrijk doordat men op de uitvoer van koper overschakelde, maar het ene na het andere salpeterbedrijf ging dicht en de vlakte raakte bezaaid met spookdorpen. Dat woord, spookdorp, begon tijdens die eerste reis rond te cirkelen door mijn verbeelding.

Ik weet nog dat mijn familie en ik, beladen met balen bagage, in een trein stapten die met een slakkengang door de onbarmhartige Atacamawoestijn naar Bolivia reed. Zon, geblakerde stenen, talloze kilometers spookachtige eenzaamheid, hier en daar een verlaten kerkhof, wat ingestorte bouwsels van gedroogde klei of hout. De hitte was zo droog dat zelfs de vliegen het aflegden. Onze dorst was niet te lessen; we dronken liters, nee, gallons water, zogen sinaasappelen uit en beschermden ons zo goed en zo kwaad als het ging tegen het stof, dat door ieder kiertje naar binnen drong. We kregen bloedende kloven in onze lippen, onze oren deden pijn, we waren uitgedroogd. ’s Nachts werd het ijs- en ijskoud, terwijl de maan het landschap in een blauwe gloed zette. Vele jaren later bezocht ik Chuquicamata, de grootste open kopermijn ter wereld, een onmetelijk amfitheater waar duizenden aardkleurige mensen als mieren de delfstof van het gesteente bikken. De trein steeg tot boven de vierduizend meter en de temperatuur daalde zo sterk dat het water in je glas bevroor. We reden door de zoutpan van Uyuni, een witte zee waar pure stilte heerst en geen vogels vliegen, en door ander zoutpannen, waar we sierlijke flamingo’s zagen. Het leken wel verfstreken tussen de als edelstenen in het zout ontstane kristallen.

Het zogeheten ‘kleine noorden’, wat sommigen niet echt als een aparte streek beschouwen, vormt de scheidslijn tussen het droge noorden en het vruchtbare centrale gedeelte. Hier ligt het Elquidal, een van ’s werelds geestelijke centra, dat naar men zegt magisch is. De mysterieuze krachten van Elqui trekken pelgrims aan die daar met de kosmische energie van het universum in contact willen treden, en velen van hen blijven er in esoterische gemeenschappen wonen. Meditatie, oosterse godsdiensten, goeroes van diverse pluimage, in Elqui is van alles; het is net een dependance van Californië. Daar wordt ook onze pisco gebrouwen, een brandewijn van muskaatdruiven, helder, heilzaam en sereen als de engelachtige kracht die het land daar uitstraalt. Het is de basis van de pisco sour, onze zoete, verraderlijke nationale drank, die je vol vertrouwen drinkt maar die bij het tweede glas een dreun uitdeelt waar zelfs de kranigste kerel door onderuit kan gaan. De naam van dit distillaat hebben we ongegeneerd van de stad Pisco in Peru gepikt. Als elke bubbelwijn champagne mag worden genoemd, ook al komt de enige echte uit de Franse Champagne, dan dunkt me dat ook onze pisco zich wel de naam van iets anders mag toe-eigenen.

In het kleine noorden is een van de belangrijkste astronomische observatoria ter wereld gebouwd, La Silla, omdat de lucht er zo zuiver en helder is dat geen ster − geen uitgedoofde en geen die nog moet ontstaan − aan het oog van de reusachtige telescoop ontsnapt. Nu ik het hier toch over heb: ik hoorde eens van iemand die daar dertig jaar heeft gewerkt dat de beroemdste sterrenkundigen ter wereld jarenlang op hun beurt moeten wachten om het heelal te mogen onderzoeken. Mijn reactie was dat het wel fantastisch moet zijn om met wetenschappers te werken die hun ogen altijd op het oneindige hebben gericht en boven alle aardse misère verheven zijn; maar hij vertelde me dat het tegendeel het geval is: sterrenkundigen zijn net zo kleinzielig als dichters. Volgens hem vechten ze om de jam bij het ontbijt. Het menselijk tekort is verbazend.

De centrale vallei is het welvarendste gedeelte van ons land, een gebied waar druiven en appels groeien, met een opeenhoping van industrie en een derde van de totale bevolking, merendeels woonachtig in de hoofdstad. Op deze plaats werd Santiago in 1541 gesticht door Pedro Valdivia, die zich na een voettocht van maanden door de dorre streken van het noorden in de tuin van Eden beland waande. In Chili is alles samengebald in de hoofdstad, ondanks de inspanningen van diverse regeringen, die een halve eeuw lang hebben getracht de provincies macht te geven. Het lijkt wel of wat niet in Santiago gebeurt niet van belang is, terwijl het leven in de rest van het land toch oneindig veel prettiger en rustiger is.

De zuidelijke zone begint in Puerto Montt, op veertig graden zuiderbreedte, een sprookjesachtig gebied vol bossen, meren, rivieren en vulkanen. Regen en nog eens regen voedt de warwinkel aan vegetatie van het koude oerwoud, waar onze inheemse bomen groeien, duizend jaar oud maar nu bedreigd door de houtindustrie. Op weg naar het zuiden komt de reiziger door vlakten die worden gegeseld door gure winden; dan verkruimelt het land tot een snoer van onbewoonde eilanden en melkwitte nevelflarden, een doolhof van fjorden, mini-eilandjes, kanalen, water aan alle kanten. De laatste stad op het vasteland is Punta Arenas, belaagd door alle winden, ruig en fier, het gelaat gewend naar de eenzame vlakten en de eeuwige sneeuw.

Chili bezit een stuk van het onbekende antarctische continent, een wereld van ijs en eenzaamheid, van eindeloze witheid, waar fabels ontspruiten en mensen ten onder gaan; op de zuidpool hebben we onze vlag geplant. Lange tijd hechtte niemand waarde aan Antarctica, maar nu we weten hoeveel rijkdommen aan delfstoffen het herbergt, en dat het een paradijs is van zeefauna, heeft elk land er wel een oogje op laten vallen. Met een cruiseschip kun je het ’s zomers relatief comfortabel bezoeken, maar dat is zo duur dat er nu nog slechts rijke toeristen naartoe gaan, en arme maar vastberaden ecologen.

In 1888 maakten we ons meester van het geheimzinnige Paaseiland, ‘de navel van de wereld’, of Rapanui, zoals het in de Paastaal heet. Het ligt verloren in de immense Stille Oceaan, op 3700 kilometer van het Chileense vasteland, een uur of zeven vliegen van Valparaíso of Tahiti. Ik weet niet precies waarom het van ons is. Destijds hoefde een scheepskapitein maar een vlag te planten om zich op legale wijze een stukje van de aardbol toe te eigenen, ook al waren de bewoners, in dit geval een vreedzaam Polynesisch volk, het er niet mee eens. Zo pakten Europese staten dat aan; Chili kon dus niet achterblijven.

De Paaseilanders werd het contact met Zuid-Amerika fataal. Halverwege de negentiende eeuw werd het merendeel van de mannelijke bevolking naar Peru vervoerd om als slaaf in de guanowinning te werken, terwijl Chili zijn schouders ophaalde over het lot van die vergeten burgers. Die arme mensen werden zozeer mishandeld dat er in Europa een internationaal protest opklonk en na een lange diplomatieke strijd werden de laatste vijftien overlevenden teruggebracht naar hun gezinnen. Ze waren besmet met pokken en in korte tijd roeide de ziekte tachtig procent van de op het eiland achtergebleven Paaseilanders uit. Het lot van de overigen was niet veel beter. De schapen aten de vegetatie op, waardoor het terrein veranderde in een kaalgeplukte brok lava, en de nalatigheid van de autoriteiten − in dit geval de Chileense marine − dompelde de bewoners in armoede. De afgelopen twintig jaar hebben het toerisme en de belangstelling van de wetenschappelijke wereld Rapanui verlossing gebracht.

Verspreid over het eiland staan monumentale beelden van vulkanische steen, sommige zwaarder dan twintig ton. Eeuwenlang hebben deze maois deskundigen geïntrigeerd. Om die beelden op de vulkaanhellingen te snijden en dan over een onregelmatig terrein te verslepen, ze op een dikwijls ontoegankelijk platform op te richten en er een afdak van rode steen boven te plaatsen, was titanenarbeid. Hoe deden ze dat? Er zijn geen sporen van een gevorderde beschaving ter verklaring van zo’n huzarenstuk. Twee verschillende volken bewoonden het eiland en volgens de legende bezat een daarvan, de arikis, hogere geestelijke krachten, met behulp waarvan ze de maois van de grond lieten loskomen en die zonder lichamelijke inspanning zwevend naar hun verheven altaren dirigeerden. Het is spijtig dat die techniek verloren is gegaan.

In 1940 bouwde de Noorse antropoloog Thor Heyerdahl een vlot dat Kon Tiki werd genoemd en waarmee hij van Zuid-Amerika naar het Paaseiland voer om aan te tonen dat er contact was geweest tussen de Inca’s en de Paaseilanders.

Ik bezocht het Paaseiland in de zomer van 1974, toen er nog maar één vlucht per week was en vrijwel geen toerisme. Ik werd verliefd op die plek en bleef er drie weken langer dan gepland, waardoor ik er de invoering van de televisie meemaakte en een bezoek van generaal Pinochet, die aan het hoofd stond van de militaire junta die een aantal maanden eerder de democratie had vervangen. De televisie werd enthousiaster onthaald dan de verse dictator. Het verblijf van de generaal was uitermate schilderachtig, maar dit is niet de juiste gelegenheid om daarover in detail te treden. Laat ik volstaan met te zeggen dat telkens wanneer hij en public iets wilde zeggen, er zich een rebelse wolk boven zijn hoofd posteerde die hem als een dweil doorweekte. Hij was van plan eigendomspapieren aan de Paaseilanders te overhandigen, maar niemand had veel belangstelling om die in ontvangst te nemen, want al sedert oeroude tijden wist eenieder wat aan wie toebehoorde en de inwoners vreesden terecht dat het malle papiertje van de regering er slechts toe diende om hun het leven zuur te maken.

Chili bezit ook de Juan Fernández Archipel, een drietal piepkleine eilandjes, op een waarvan in 1704 de Schotse zeeman Alexander Selkirk werd achtergelaten, die de inspiratiebron vormde voor Daniel Defoes roman Robinson Crusoe. Selkirk woonde ruim vier jaar op wat tegenwoordig Robinson Crusoe-eiland heet, zonder afgerichte papegaai en zonder het gezelschap van een inboorling genaamd Vrijdag, zoals in het boek, waarin zijn lot zacht uitgedrukt niet veel beter was. Een vasthoudende toerist kan, na een onstuimige vlucht in een Cessna’tje of een eindeloze overtocht met de boot, de grot bezoeken waar de Schot wist te overleven doordat er ooit een stel geiten was achtergelaten, en door verder gras en vis te eten.

Door de geïsoleerde ligging hebben de Chilenen een eilandmentaliteit en door de buitengewone schoonheid van het land zijn we verwaand. We beschouwen onszelf als het middelpunt van de wereld − we vinden dat Greenwich in Santiago had behoren te liggen −, keren Latijns-Amerika de rug toe en vergelijken onszelf altijd met Europa. Onze enige referentie zijn wijzelf, de rest van het universum bestaat slechts om onze wijnen te drinken en om voetbalelftallen te formeren die wij kunnen verslaan.

Bezoekers adviseer ik de wonderbaarlijke verhalen die zij over het land te horen krijgen niet in twijfel te trekken, want van buitenlanders wordt niet getolereerd dat ze kritiek leveren, daar zijn ruim vijftien miljoen autochtonen voor die dat al voortdurend doen. Als Marco Polo na dertig jaren vol avonturen in Azië aan onze kust had afgemeerd, zou hem als eerste zijn verteld dat onze empanada’s veel lekkerder zijn dan de hele keuken van het Hemelse Rijk bij elkaar. (O ja! Dat is ook een kenmerk van ons: wij oordelen zonder grond, maar op zo’n zekere toon dat niemand eraan twijfelt.) Ik beken dat ook ik met dat afschuwelijke chauvinisme behept ben. Toen ik voor het eerst in San Francisco was en voor mijn ogen de lieflijke goudkleurige bergen aanschouwde, de luister van de bossen en de groene spiegel van de baai, was mijn enige commentaar dat het op de Chileense kust leek. Later stelde ik vast dat het meest zoete fruit, de meest verfijnde wijnen en de meest uitgelezen vis uit Chili werden geïmporteerd, uiteraard.

Wie mijn land met zijn hart wil zien, moet Pablo Neruda lezen, onze nationale dichter die het in zijn verzen onsterfelijk maakte; de trotse landschappen, de geuren en zonsopgangen, de aanhoudende regen en de waardige armoede, de stoïcijnse inslag en de gastvrijheid. Dat is het land van mijn nostalgie, dat ik in mijn eenzame ogenblikken oproep, dat in zoveel van mijn verhalen als decor opduikt en in mijn dromen verschijnt. Natuurlijk, er bestaan andere gezichten van Chili: een materialistische, arrogante kop van een tijger die zijn strepen telt en zijn snorharen likt; een neerslachtig gezicht, doorgroefd door de brute littekens van het verleden; een gezicht dat zich glimlachend aan toeristen en bankiers voordoet; en een dat berustend de volgende geologische of politieke ramp afwacht. Chili heeft voor elk wat wils.

Karamelcrème, draaiorgeltjes en zigeunerinnen

Mijn familie komt uit Santiago; toch is dat niet de verklaring voor al mijn trauma’s, er zijn slechtere plekken onder de zon. Daar ben ik opgegroeid, maar nu herken ik het amper en verdwaal ik in de straten. De hoofdstad werd door soldaten met behulp van het zwaard en de spade gesticht, met het klassieke stratenplan van de Spaanse steden van weleer: een centraal plein in het midden, daar vanaf liepen evenwijdig en haaks op elkaar liggende straten. Daar is nog hooguit de herinnering aan over. Santiago is uitgewaaierd als een gestoorde inktvis en heeft zijn tentakels in alle richtingen uitgestrekt; nu wonen er 5,5 miljoen mensen die hun uiterste best doen om te overleven. Het zou een mooie stad zijn − de straten zijn schoon en aan parken is geen gebrek − als er maar geen grauwe kap van verontreiniging boven hing waardoor ’s winters baby’s in hun wieg, bejaarden in tehuizen en vogels in de lucht doodgaan. De inwoners van Santiago zijn er net zo aan gewend om de dagelijkse smog-index te volgen als om de beurskoersen en de voetbaluitslagen bij te houden. Op dagen waarop het cijfer te sterk stijgt, wordt het autoverkeer beperkt volgens een kentekensysteem; schoolkinderen sporten dan niet en de rest van de bevolking tracht zo weinig mogelijk adem te halen. De eerste buien van het jaar spoelen de smerigheid uit de atmosfeer zodat er een zure regen op de stad neerkomt; als u zonder paraplu rondloopt, zult u een gevoel krijgen alsof er citroensap in uw ogen wordt gegoten. Maar maakt u zich niet ongerust, niemand is er nog blind van geworden. Zo is het niet alle dagen, soms is de ochtend helder en valt het geweldige schouwspel van de besneeuwde bergtoppen te bewonderen.

In sommige steden, bijvoorbeeld Caracas of Mexico-Stad, wonen armen en rijken dooreen, maar in Santiago zijn de grenzen scherp getrokken. De afstand tussen de villa’s van de rijken op de berghellingen, met bewakers voor de deur en vier garages, en de krotten van het proletariaat, waar vijftien mensen op elkaar zitten in twee kamers zonder toilet, is gigantisch. Telkens wanneer ik in Santiago ben, valt het me op dat het ene deel van de stad in zwart-wit is en het andere in technicolor. In het centrum en de arbeidersbuurten lijkt alles grijs, de weinige bomen die er staan zijn uitgemergeld, de muren troosteloos, de mensen moe; zelfs de honden die tussen de vuilnisbakken snuffelen zijn scharminkelige vlooienbalen van onbestemde kleur. In de wijken waar de middenklasse woont staan lommerrijke bomen en de huizen zijn bescheiden maar goed onderhouden. In de rijke buurten zie je alleen maar groen: de villa’s gaan schuil achter onneembare muren, niemand loopt op straat en de honden zijn doggen die alleen ’s nachts worden losgelaten om de eigendommen te bewaken.

Lang, droog en warm is de zomer in de hoofdstad. Fijn gelig stof bedekt de straten in die maanden; de zon doet het asfalt smelten en tast het humeur van de bewoners aan, reden waarom iedereen die dat kan de stad ontvlucht. Toen ik heel klein was, ging mijn familie altijd voor twee maanden naar de kust, een ware safari in mijn grootvaders auto, beladen met een ton bagage op de imperiaal en drie kotsmisselijke kleine kinderen binnenin. In die tijd waren de wegen een ramp en moesten we bergop-bergaf slingeren, een enorme toer voor de wagen. Altijd moesten er wel een of twee banden worden verwisseld, een karwei waarvoor alle bagage moest worden uit- en afgeladen. Op zijn knieën had mijn opa een groot pistool liggen van het type dat ze vroeger in een duel gebruikten, want hij meende dat er in de bergen bij Curacaví, bij een pas die heel toepasselijk La Sepultura, Het Graf, heet, altijd een stel bandieten zat. Als die er waren, denk ik dat het hooguit zwervers betrof die er bij het eerste schot in de lucht vandoor zouden zijn gegaan, maar voor de zekerheid zaten we op die berg altijd te bidden, een onfeilbare methode tegen overvallen, aangezien we die ongure struikrovers nimmer hebben gezien.

Dat alles bestaat nu niet meer. Alle wegen zijn uitstekend; badplaatsen bereik je binnen twee uur. Tot voor kort waren de enige slechte wegen die welke naar de kustplaatsen leidden waar de rijken vakantie vierden, want die deden er alles aan om hun stranden exclusief te houden. Ze huiverden bij het idee dat het vulgus daar in het weekend met busladingen naartoe zou trekken, inclusief de donkere kindertjes, watermeloenen, gebraden kippen en radio’s met schallende popmuziek; daarom hielden ze de wegen in zo slecht mogelijke staat. Zoals een rechtse senator zei: ‘Als de democratie democratisch wordt, deugt die niet.’ Dat is veranderd. Het land heeft een lange verkeersader als verbindingsweg met het noorden, de Panamericana, die aansluit op een tweede snelweg, de zuidelijke Austral, en op een wijd net van geplaveide, heel veilige wegen. Geen spoor van guerrillero’s die op kidnapping uit zijn, bendes drugshandelaren die hun territorium verdedigen of corrupte politieagenten die naar geld hengelen, zoals in andere Latijns-Amerikaanse landen, die iets boeiender zijn dan het onze. Je loopt een veel grotere kans om midden in het centrum van de stad overvallen te worden dan op een verlaten paadje op het platteland.

Zodra je Santiago uit bent, wordt het landschap lieflijk: grasland omzoomd door populieren, heuvels en wijngaarden. Bezoekers raad ik aan halt te houden om fruit en groenten te kopen bij de stalletjes langs de weg, of een kleine omweg te maken en de dorpjes in te gaan op zoek naar een huis waar een witte lap boven de voordeur wappert, want daar kun je pan amasado, stevig, in houtovens gebakken brood krijgen, honing en goudgele eieren.

Langs de kustroute liggen stranden, pittoreske dorpen en kreken vol visnetten en bootjes; daar vind je de geweldige schatten van onze keuken: in de eerste plaats de kongeraal, koning van de zee, een paling met een vest van schubben als juwelen; dan de ombervis met zijn sappige witte vlees, begeleid door een gevolg van honderd andere, bescheidener maar even smakelijke vissen; vervolgens het koor van onze schaal- en schelpdieren: zeespinnen, mosselen, gewone oesters, zeeoren en koroesters, langoustines, zee-egels enzovoort, waarvan sommige er zo verdacht uitzien dat geen buitenlander ze durft te proeven, zoals de zee-egel en de picoroco – een krabachtige rotsbewoner –, jodium en zout, zuivere zee-essence. Onze vis is zo lekker dat je niet hoeft te kunnen koken om hem klaar te maken. Strooi een laagje gesnipperde ui in een schaal van aardewerk of pyrex, leg uw schitterende vis erop in een badje van citroensap, voeg wat eetlepels boter toe en een beetje peper en zout; zet hem in de warme oven en wacht tot het vlees gaar is, maar niet te, anders wordt hij droog; serveer hem aan uw beste vrienden met een van onze witte wijnen, goed gekoeld.

Elk jaar gingen we in december met mijn grootvader kerstkalkoen kopen, die de boeren voor die gelegenheid fokken. Ik zie die oude man nog voor me, slepend met zijn kreupele been, hollend door een wei om de vogel in kwestie te vangen. Hij moest zijn sprong goed inschatten om hem te pakken te krijgen, plat tegen de grond te drukken en vast te houden, terwijl een van ons de poten met een stuk touw vastbond. Dan moest je de boer wat extra’s geven om de kalkoen ver buiten het gezichtsveld van de kinderen af te maken, anders hadden ze geweigerd ervan te eten nadat hij was gestoofd. Het is een hele opgave een dier de nek om te draaien waarmee je een persoonlijke band hebt opgebouwd, zoals we die ene keer konden vaststellen toen mijn grootvader een geit meebracht om op de binnenplaats van zijn huis vet te mesten en op zijn verjaardag te roosteren. De geit stierf uiteindelijk van ouderdom. Bovendien bleek het niet zoals gedacht een geit maar een bok te zijn en zodra zijn hoorns begonnen te groeien, viel hij ons verraderlijk aan.

Het Santiago van mijn kinderjaren had grotestadspretenties maar een dorpsziel. Iedereen wist dat. Was er iemand ’s zondags niet naar de mis geweest? Dan ging het nieuws als een lopend vuurtje rond en vóór woensdag klopte de pastoor op de deur van de zondaar om naar diens alibi te informeren. De mannen liepen stram van alle brillantine, stijfsel en ijdelheid; de vrouwen met hoedenspelden en geitenleren handschoentjes; élégance was een absolute vereiste om de stad in te gaan of naar de bioscoop, die nog ‘biograaf’ werd genoemd. In maar weinig huizen stond een koelkast − wat dat betreft was dat van mijn grootvader heel modern − en elke dag kwam een bultenaar blokken ijs en grof zout voor de koelbox langsbrengen. Onze koelkast, die veertig jaar mee ging en nooit gerepareerd hoefde te worden, was voorzien van een lawaaiige onderzeeërmotor die door zijn hoestbuien het huis af en toe deed schudden. Met een bezem veegde de kokkin de geëlektrocuteerde lijken van katten weg die er op zoek naar warmte onder waren gekropen. Eigenlijk was dat een prima preventief middel, want op het dak werden tientallen katten geboren en zonder de stroomstoten van de koelkast hadden we met een complete invasie gezeten.

Zoals elk Chileens gezin hadden ook wij huisdieren. Je kon op verschillende manieren aan honden komen: je erfde ze, kreeg ze cadeau, je vond ze ergens als ze waren aangereden maar nog leefden, of ze liepen achter een kind aan dat van school kwam, waarna je ze met geen mogelijkheid meer kwijtraakte. Het is altijd zo geweest en hopelijk verandert het nooit. Ik ken niet één normale Chileen die er een heeft gekocht; dat doen alleen de fanatici van de Kennel Club, maar die neemt eigenlijk niemand serieus. De meeste van onze nationale honden heten Negro, ook als ze niet zwart zijn, en katten heten over het algemeen Micifú of Cucho; toch kregen de mascottes in mijn familie per traditie bijbelse namen: Barrabas, Salome, Kaïn, behalve een hond van bedenkelijke afkomst die Sarampión (Mazelen) heette, omdat die ten tonele verscheen tijdens een epidemie van die ziekte. In de steden en dorpen in mijn land drentelen horden honden zonder baasje rond, en die vormen geen hongerige, desolate meutes zoals je die in andere delen van de wereld ziet, maar georganiseerde gemeenschappen. Het zijn tamme beesten, tevreden met hun maatschappelijke status, een tikje slaperig. Ik heb eens een onderzoek gelezen waarin de schrijver beweerde dat als alle bestaande hondenrassen zich vrijelijk zouden vermengen, er binnen enkele generaties een enkele soort zou zijn: een sterk, slim beest van gemiddelde grootte, met een kortharige, stevige vacht, een puntige snuit en een eigenzinnige staart, met andere woorden, de typische Chileense vuilnisbak. Ik denk dat het er wel van zal komen. Als ook alle mensenrassen tot één enkel ras versmelten, zal het resultaat een tamelijk klein persoon zijn van onbestemde huidskleur, die zich makkelijk aanpast, taai is en berust in de wisselvalligheden van het bestaan, zoals wij, de Chilenen.

In die tijd ging je tweemaal daags bij de bakker op de hoek brood kopen en dat ging gewikkeld in een witte doek mee naar huis. De geur van dat brood, net uit de oven en nog warm, is een van mijn onuitwisbare jeugdherinneringen. De melk was een schuimige crème die los werd verkocht. Een om de hals van het paard bungelend belletje en de stallucht die de straat in stroomde, kondigden de komst van de melkkar aan. De dienstmeisjes gingen met hun kannen in een rij staan en kochten melk per maatkom, die de melkboer nauwkeurig vulde door zijn behaarde arm tot aan zijn oksel in de grote, altijd met vliegen overdekte bussen te stoppen. Soms kocht men een aantal liters extra om onze variant van blanc-manger te maken − of karamelcrème −, die maandenlang goed bleef, bewaard in het koele duister van de kelder, waar ook de thuis gebottelde wijn werd opgeslagen. Eerst werd op de binnenplaats met hout en steenkool een vuur aangelegd. Daarboven kwam aan een driepoot een door het vele gebruik zwart geworden ijzeren pot te hangen waar de ingrediënten in gingen, in de verhouding van vier kommen melk op één kom suiker; dan bracht je de massa met twee vanillestokjes plus de schil van een citroen op smaak en liet je alles twee uur lang geduldig pruttelen, af en toe roerend met een heel lange pollepel. Wij kinderen keken van een flinke afstand toe en wachtten tot het bereidingsproces ten einde was en de pudding afgekoeld, om dan de pot leeg te schrapen. Ze lieten ons niet dichter in de buurt komen en herhaalden telkens de droevige geschiedenis van dat gulzige jongetje dat in de pot was gevallen en, zo vertelden ze ons, ‘tot kokende zoetigheid was gesmolten zodat ze zelfs zijn botten niet terug hadden kunnen vinden’. Toen de gepasteuriseerde melk was uitgevonden, kleedde menige vrouw des huizes zich op haar paasbest aan om zich als in een Hollywoodfilm te laten fotograferen bij de wit gespoten vrachtwagen die de smerige kar had vervangen. Vandaag de dag heb je niet alleen volle melk, magere melk en melk met allerlei smaken, maar kun je ook blanc-manger in potjes kopen; niemand maakt het meer zelf.

’s Zomers gingen eenvoudige kindertjes de wijk door met manden bramen en zakken kweeperen om jam van te maken; en dan had je nog Gervasio Lonquimay, een gespierde verschijning die de metalen veren van beddenspiralen uitrekte en de wollen vulling van matrassen waste, een klus die wel drie of vier dagen in beslag kon nemen doordat de wol in de zon werd gedroogd en vervolgens met de hand moest worden gekamd voordat de hoezen er weer omheen gingen. Over Gervasio Lonquimay werd gefluisterd dat hij gevangen had gezeten omdat hij een rivaal de keel had doorgesneden, welk gerucht hem een aura van onmiskenbaar aanzien verleende. De dienstmeisjes gaven hem amandelmelk tegen de dorst en handdoeken om zijn zweet af te vegen.

Altijd trok dezelfde orgelman door de straten, totdat een van mijn ooms zijn orgeltje kocht en er zelf op uit trok om, tot afschuw van mijn opa en de rest van de familie, vergezeld van een deerniswekkende papegaai deuntjes ten gehore te brengen en gelukspapiertjes uit te delen. Ik heb begrepen dat mijn oom daarmee beoogde mijn nicht te verleiden, maar zijn plan had niet het gewenste resultaat: het meisje was binnen de kortste keren met een ander getrouwd en zo ver mogelijk weggevlucht. Ten slotte heeft mijn oom het muziekinstrument weggegeven maar de papegaai hield hij. Dat was een vals beest, als je even niet oplette en te dicht in de buurt kwam, kon zijn snavel je een vinger kosten, maar mijn oom had plezier in het dier omdat het vloekte als een zeerover. Die rotvogel heeft twintig jaar bij hem gewoond en ik heb geen idee hoe oud hij toen al was; het was een gevederde Methusalem.

De buurt werd ook bezocht door zigeunerinnen die naïevelingen van alles op de mouw speldden met hun verhaspelde Spaans en die onweerstaanbare ogen die zoveel van de wereld hadden gezien; ze waren altijd met z’n tweeën of drieën, en aan hun rokken hing een half dozijn kindertjes met snotneuzen. We waren doodsbenauwd voor ze, want er werd beweerd dat ze kleine kinderen roofden, die in kooien opsloten zodat ze misvormd raakten en dan aan een circus verkochten. Ze hadden het boze oog, dus als je ze geen aalmoes gaf… Er werden hun magische krachten toegedicht: ze konden juwelen laten verdwijnen zonder die aan te raken en vlooienepidemieën veroorzaken, wratten, kaalheid en rottende tanden. Desondanks konden we de verleiding niet weerstaan om ons de hand te laten lezen. Mij voorspelden ze altijd hetzelfde: een donkerblonde man met een snor, die me heel ver zou meenemen. Omdat ik me geen enkele geliefde met dergelijke kenmerken kan herinneren, neem ik aan dat ze mijn stiefvader bedoelden, die een walrussnor had en me op zijn omzwervingen als diplomaat naar veel landen heeft meegenomen.