VANUIT HET NIETS

Julia Navarro

Vanuit het niets

Vertaald uit het Spaans

door Marjan Meijer

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Oorspronkelijke titel De ninguna parte

© 2021 Julia Navarro / Penguin Random House Grupo Editorial,

Barcelona

© 2022 Nederlandse vertaling Marjan Meijer /

Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Maartje Vermeer

Oorspronkelijke ontwerp Penguin Random House Grupo Editorial /

Yolanda Artola

Foto omslag © Brunel Johnson

NUR 302

ISBN 978 90 284 5232 9

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022, met

ISBN 978 90 284 5231 2

Voor mijn lieve Fernando Escribano.

Het is een voorrecht zijn vriend te zijn.

Met Jesús Barderas en José María San Juan deel ik al

tientallen jaren een vriendschap. Het kan zijn dat het idee

voor deze roman jaren geleden ontstond tijdens een reis

die we samen door het Midden-Oosten maakten.

En toen ik dacht dat ik geen tijd meer kon vrijmaken

voor nog meer vrienden, verscheen José Manuel Lorenzo

als een wervelwind met zijn aanstekelijke vitaliteit.

Ook Enrique Arnaldo,

altijd gul in het delen van vriendschap.

Voor Alba Fernández, wier leven nog geschreven moet

worden, en voor Juan Manuel, haar grootvader.

BOEK 1

Parijs, Middernacht
Abir

Ik heb nog nooit bij een vrouw geslapen. Dat durf ik niet aan. Ik zou kunnen dromen, hardop van alles zeggen dat me zou kunnen verraden. Mijn leven is samen te vatten in moorden en vluchten. Moorden en vluchten. Moorden en vluchten.

De vrouw die ik gisteravond leerde kennen, nam geeuwend afscheid van me bij de deur. Ze leek opgelucht toen ze me zag weglopen. Binnen een paar minuten zou zij mijn gezicht vergeten zijn en ik haar naam.

Altijd zoek ik het gezelschap van professionals, want het enige wat ik wil is snel aan mijn gerief komen. Een enkele keer wilden ze dat ik de hele nacht bij hen bleef, maar dat heb ik geweigerd uit angst om in slaap te vallen.

Ik wandel graag alleen. Ik kom vrouwen tegen die op de straathoeken hun lichaam aanbieden, terwijl de mannen voor wie ze werken rokend in de portieken staan te wachten.

Soms vraag ik me af hoe het zou zijn om een hele nacht bij een vrouw te blijven. Misschien kom ik het wel nooit te weten. In mijn tienerjaren droomde ik van een toekomst waarin ik voor altijd met Marion samen zou zijn.

Ik loop naar het tiende arrondissement en zal langs het huis komen waar ze met haar zus Lissette woonde. Ik verwacht niet dat ik haar zal zien. Ze is er al jaren weg, maar als ik door haar straat loop, voel ik haar nog steeds dichtbij.

Marion… we zullen elkaar snel weer zien. Ik beloofde haar iets groots te doen.

Vannacht komt het verleden weer op me af, net als in veel andere nachten, en het kost me moeite mezelf te herkennen in de tiener die ik was. Ik voel nog een rilling als ik terugdenk aan de dag waarop ik met mijn broertje en oom Jamal in Parijs aankwam…

Abir en Ismail, twee bange weesjes die geen keuze hadden. Het was de nasleep van de ramp. Mijn ramp. De moord op onze ouders in Ein Al-Hilweh. Dat Israëlische commando maakte weeskinderen van ons.

Ik sluit mijn ogen om het me beter te kunnen herinneren, al ben ik bang dat ik alles wat daar gebeurde opnieuw zal beleven en dat het daardoor nog meer gaat horen bij de nachtmerrie die me uit mijn slaap houdt.

Abir haalde diep adem en liet zich door zijn herinnering het verleden intrekken.

Die vroege ochtend in Ein Al-Hilweh stond op zijn netvlies gebrand, toen de Joden binnenstormden terwijl de familie lag te slapen. Ze waren niet op zoek naar hen, maar naar sjeik Mohsin. De sjeik was op bezoek bij een zwager van zijn moeder.

Zijn vader Jafar beval hun te vluchten en Abir nam Ismail bij de hand terwijl zijn moeder Ghada hen volgde met zijn zusje in haar armen, de lieve Dunya. Ze sprongen door een raam. Het geluid van geweerschoten weerklonk in de vroege ochtend. Zijn moeder struikelde en viel voorover. Dunya’s hoofdje smakte tegen de grond en het bloed stroomde eruit terwijl zijn moeder schreeuwde. Abir draaide zich om en wilde hen helpen, maar op dat moment hoorde hij schoten waar een explosie op volgde en sjeik Mohsin schreeuwde dat ze moesten rennen. Maar hij bukte zich en probeerde de hand van zijn moeder te pakken. Hij zag vol afgrijzen dat ze gewond was. Toen de sjeik op de Joden schoot, was ze tussen hen in gesprongen om te verhinderen dat ze hem zouden doden. En daar stierf ze. Abir pakte een steen en met opgeheven vuist schreeuwde hij naar de Jodenhonden dat hij hen zou vermoorden. Hij zou zijn belofte waarmaken. Die ging hij nu waarmaken.

Na de moord op zijn ouders bleven hij en zijn broer Ismail een tijdje in Ein Al-Hilweh wonen, een armoedig dorp waar ze zich veilig voelden omdat ze de buurt kenden. Later besliste de familie dat ze beter af zouden zijn in Beiroet. Hun neven Gibram, Sami en hun nicht Rosham deden er alles aan om hun leed te verzachten.

Ze bleven bij hen tot Jamal Adoum, een oom van hun vader, hen kwam opeisen. Toen hij had gehoord wat er was gebeurd, aarzelde hij geen moment en ging naar Libanon om te zorgen voor de twee wezen van zijn neef Jafar, die getrouwd was met Ghada. Het was zijn plicht tegenover de familie.

Oom Jamal was een bescheiden, hardwerkende man, een elektricien. Eerst was hij naar Frankrijk geëmigreerd op zoek naar werk en toen… toen had hij vanwege Noura zijn geluk moeten beproeven in België en was hij in Brussel gaan wonen. Tante Fátima was een goede vrouw en neef Farid had met zijn vroomheid en kennis het respect van de familie gewonnen. Wat Noura betreft, Abir bleef van haar houden, ook al schaamde hij zich nog zo voor haar onzedelijke gedrag.

Hij was zijn oom dankbaar dat hij hen had geadopteerd. Ze kregen zijn achternaam en hij leerde hen goede, godvrezende gelovigen te zijn. Hij streefde er vooral naar Abir en de kleine Ismail altijd mee te nemen naar de moskee. Als een van hen ziek was en zijn vrouw hem vroeg of ze thuis mochten blijven, luisterde hij niet eens naar haar. Er bestond geen enkel excuus om niet iedere vrijdag te bidden, samen met de broeders die zich vastklampten aan hun geloof in die zondige stad.

Zijn oom geloofde niet dat hij de ongelovigen erkentelijk moest zijn. Ze vonden het goed dat hij tussen hen woonde, zeker, maar hij verdiende wel zijn eigen brood. Ze hadden hem niets cadeau gedaan, dus hij was niemand iets verschuldigd. Hij werkte hard en daar werd hij voor betaald. Ze zagen hem niet als een van hen en zelf wilde hij zich ook niet op die plek thuis voelen. Op een dag zou Europa als rijp fruit in de handen van de gelovigen vallen.

Jamal vergaf het de Joden nooit en hij voedde zijn kinderen en zijn twee neven op met haatgevoelens voor de moordenaars. Ze mochten het nooit vergeten, de wonden mochten niet genezen.

En hij, Abir, moest leren overleven in Parijs. Hij zorgde ervoor dat hij goede cijfers haalde zodat hij op de waardering van de leraren kon rekenen, hij spande zich in om net zo te zijn als de andere jongens; zonder dat zijn oom het wist begon hij zelfs te roken en te drinken. Hij wilde het niet voor zichzelf toegeven, maar hij herinnerde zich nog dat hij verzot was op de smaak van wijn. Zijn vrienden op de middelbare school lachten hem uit omdat hij niet zijn hand onder de rokken van de meisjes uit zijn klas durfde te steken. Tot hij het op een dag wel deed.

Eigenlijk kopieerde hij het gedrag van die jongens om erbij te horen en hij begon andere moslims uit de weg te gaan. Hij wilde niet anders zijn. Hij deed zijn best om als een goede Fransman over te komen, maar die Franse jongens bleven hem altijd zien als een ‘Arabier’, zeiden ze, en ze lachten hem uit. Zijn huidskleur, zijn kleding, zijn accent met die keelklank als hij Frans sprak… Hoe hij zich ook inspande, het lukte hem niet net als de rest te zijn. Hij was zelfs een tijdje opstandig geweest, toen weigerde hij om thuis Arabisch te praten. Hij wilde alleen nog maar Frans spreken en verafschuwde het eten van zijn tante Fátima. Een paar keer strafte zijn oom hem en sloeg hem met zijn riem. Hij had nog steeds een paar littekens op zijn rug. Jamal sommeerde hem om een goede moslim te zijn en niet te denken dat hij kon veranderen in iemand die hij nooit zou zijn.

‘Waarom moeten we afstand doen van ons geloof en onze gewoontes om hen te behagen? Op een dag is heel Europa van ons en zullen de ongelovigen zich bekeren.’

Wat had zijn oom gelijk. Nu wist hij zeker dat het hun zou lukken. De Europeanen waren zwakkelingen, lafhartig. Ze werden te veel in beslag genomen door het beeld dat ze van zichzelf hadden. Met tegenzin hadden ze de deuren van hun continent opengezet en voor ze er erg in hadden zouden ze onderdeel uitmaken van de islam.

Hij stak een sigaret op en zoog de rook naar binnen zodat hij die in zijn longen voelde branden. Hij begon weer in zichzelf te praten en liet zijn gedachten de vrije loop.

Met alle plezier had hij naar het huis willen gaan waar vroeger zijn oom en tante woonden. Maar hij zou herkend kunnen worden en dat zou hem in gevaar brengen.

Hij stak zijn hand in zijn broekzak en voelde de sleutel van het huis waar hij kon gaan uitrusten. Het was van een man die hij niet eens kende en die de taak had veilige plekken te zoeken voor de ‘broeders’ die deel uitmaakten van enkele groepen van de Cirkel in Europa.

De man huurde appartementen en huizen voor de strijders en de leden van de slapende cellen.

Abir was een van de plaatsvervangers geworden van sjeik Mohsin, die de strijders van de Cirkel leidde. De sjeik was niet vergeten dat de ouders van Abir hun levens hadden opgeofferd om hem te redden. Vanwege een verre familieband vertrouwde hij hem bovendien zozeer dat hij het goed vond dat hij aanslagen organiseerde waaraan hijzelf soms meedeed, terwijl hij bij andere aanslagen vertrok voor ze ten uitvoer werden gebracht. Sjeik Mohsin zei dat hij liever had dat hij nog in leven bleef, dat zijn moment van martelaarschap wel zou komen.

Het vervulde Abir met trots dat hij het vertrouwen van de sjeik had; dat betekende dat de mannen hem respecteerden, maar het verplichtte hem ook om zonder aarzelen zijn moed te tonen.

Hij had bijna twee uur gelopen en hij was moe. Hij kwam in de straat waar zijn schuilplaats was. Hij bleef staan, stak nog een sigaret op om te zien of er iets was wat zijn aandacht trok. De straat lag er verlaten bij en met rustige pas liep hij naar het portiek. Hij opende de deur en ging onopvallend naar boven. Hij was opgelucht, voelde zich veilig.

Over een paar dagen zou hij naar Brussel reizen, maar voor die tijd moest hij uiterst nauwkeurig de details voorbereiden van de operatie die hij ging leiden. De hele wereld zou voor hem buigen. Hij zou de ongelovigen vernederen zoals nog nooit iemand had durven doen, en Marion zou hem daarom, tegen haar wil, bewonderen.

Tel Aviv. 5 uur ’s ochtends
Jacob

‘Ik zal je vinden! Ik maak jullie allemaal dood en jullie zullen boeten voor wat jullie hebben gedaan…!’ Die kreten, die nadreunden in zijn hoofd, maakten hem wakker. In de duisternis van zijn kamer dacht hij het gezicht te zien van die wanhopige tiener, terwijl hijzelf met een wapen in zijn handen stond.

Het was een terugkerende droom die hij nooit kon verdringen. Hij was nog steeds bang voor die blik vol tranen en pijn van die jongen met de gebalde, dreigende vuist.

Hij was nooit meer dezelfde geworden. Dat kon hij niet meer. Hij vroeg zich af wie hij was, wat hij deed, wat hij wilde. Toch vond hij de antwoorden niet en hij voelde dat hij de controle over zijn leven kwijt was, als hij die ooit echt had gehad.

Hij verweet zichzelf dat hij de neiging had om elke gebeurtenis die hij had meegemaakt opnieuw te beleven, hoe onbelangrijk die ook was. Hij probeerde zijn gedachten uit het verleden helder te krijgen. Dat overkwam hem vaak. In gedachten verzonken bedacht hij wie hij was en wie hij zou kunnen zijn, en hij ploos elk moment uit in de overtuiging dat zijn leven een wending had genomen waarvan hij wist dat die verkeerd was. Hij twijfelde er niet aan dat Tel Aviv het nieuwe Silicon Valley was en daarom was het de beste plek voor zijn werk; het was alleen geen normale stad, want Israël was geen normaal land, ook al leken de Israëliërs zich dat niet te realiseren en hadden ze van de abnormaliteit van het land de normaliteit gemaakt. Ondanks alles bewonderde hij hen.

Wat hem het meest zorgen baarde was dat hij het perspectief verloor en erbij zou gaan horen, want dat hield in dat hij niet langer kon zijn wie hij altijd wilde zijn. Vandaar dat hij het zijn moeder bleef verwijten dat ze had besloten uit Parijs weg te gaan om zich in Israël te vestigen. Niet dat hij met heimwee aan Parijs terugdacht. In die stad had hij zich ook niet thuis gevoeld, misschien omdat zijn moeder hem eigenlijk ook geen tijd of keuze had gegeven om dat te proberen en een eigen leven op te bouwen.

Hij wilde dat hij net zo onbezorgd kon zijn als veel van zijn collega’s. Maar hij kon het niet laten: hij moest elke minuut die hij geleefd had uitpluizen om zichzelf te begrijpen, ook al was het niet het moment om aan het verleden te denken. Om half acht had hij een afspraak op de psychiatrische afdeling van het Sheba Medisch Centrum van Tel Aviv. Het besluit om met een psychiater te praten was moeilijk geweest, tot zijn leidinggevende, Natan Lewin, hem ervan had overtuigd dat hij het moest doen. “Ze zal je helpen je spookbeelden te trotseren. Ze is bovendien bevoegd om met vertrouwelijke informatie om te gaan. Je kunt alles tegen haar zeggen. Ze heeft mij ook een tijdje behandeld. Je zult niet de eerste zijn en ook niet de laatste van ons die orde in zijn hoofd moet aanbrengen, en ik verzeker je dat dokter Tudela bijzonder is.”

Oké, hij zou gaan, maar als ze een betweter bleek te zijn, zou hij meteen weer vertrekken.

Hij nam snel een douche en ging achter de computer zitten. Voor hij naar het ziekenhuis ging, moest hij een computerprogramma afmaken. Hij vond het niet erg; hij hield van zijn werk en als die spookbeelden niet in zijn hoofd zouden zitten, zou hij bijna gelukkig kunnen zijn.

Na een tijdje keek hij op zijn horloge. Hij zou te laat komen. Hij hoopte dat dokter Tudela het niet erg zou vinden dat hij in die oude legerbroek verscheen. Die zat lekker en was goed tegen de kou en het vocht van de ochtenduren.

Toen hij bij het ziekenhuis kwam, was hij vijf minuten te laat. Ze wezen hem de spreekkamer van dokter Tudela en hij rende door de gangen naar haar toe.

Hij had nog maar net op de deur geklopt of hij hoorde een vriendelijke, besliste stem: ‘Kom binnen’. Hij ging naar binnen en zag een vrouw in de leeftijd van zijn moeder, of daar leek het in ieder geval op. Ze had kort, ongeverfd haar; het zou wel kastanjebruin zijn, maar er zaten al aardig wat grijze haren doorheen. Donkere ogen en een olijfkleurige huid. Niet mooi en niet lelijk, maar haar blik had de aantrekkingskracht van een magneet.

‘Jacob Baudin?’

‘Ja… Sorry dat ik te laat ben.’

‘Maakt u zich geen zorgen. Twijfelde u om te komen?’ ‘Nee… Nou ja, eigenlijk ben ik er helemaal niet zeker van of het wel zin heeft om met u te praten.’

‘Dat zult u zelf moeten beslissen.’

Haar antwoord bracht hem van zijn stuk. Hij hoorde geen scherpte in haar toon, maar wel de vastberadenheid van een vrouw die geen tegenvraag duldt.

‘U weet wat voor werk ik doe, maar wat doet u eigenlijk? Zieke zielen genezen?’ vroeg Jacob met een brutale ondertoon.

‘Zielen… Ik raad u een roman aan, De gelukzoeker, geschreven door Irène Némirovsky. Dat is vast wat voor u.’

‘Ik weet niet wie Irène Némirovsky is.’

‘Lees haar boek en u leert haar kennen. Ze is een bijzondere romanschrijver, heel fijngevoelig. Ze stierf in Auschwitz.’

Er viel een stilte en opnieuw haalde de dokter hem uit zijn overpeinzingen: ‘We hebben er behoefte aan dat er naar ons wordt geluisterd. Soms, als we onze problemen onder woorden brengen, onze meest intieme gedachten, openen we de weg om ze te leren kennen en om ze, in een enkel geval, aan te pakken.’

‘Dus u bent ook een “Gelukzoeker”…’

‘Nou ja, ik hoop het niet, of ik zou in ieder geval niet vergeleken willen worden met het personage in de roman van Némirovsky. Hoewel niet alles slecht aan hem was… Hij misleidde zijn patiënten, maar hij heeft er ook een paar geholpen zichzelf te redden. Ik verzeker u dat ik mijn patiënten niet misleid.’

‘Ik wilde u niet kwetsen.’

‘Dat hebt u niet gedaan… Goed… U werkt bij het IAI.* U hebt geluk, het is een van de beste technologiebedrijven in de wereld. Wat doet u precies?’

‘Ik ontwerp computers, drones, programma’s… Een beetje van alles.’

‘U moet heel goed zijn; uw baas, Natan Lewin, neemt alleen maar de beste mensen aan.’

Jacob haalde zijn schouders op. Hij ging haar niet tegenspreken. Ja, hij was goed in zijn werk, heel goed. Hij begreep algoritmes beter dan mensen.

‘Goed… u bent niet gekomen om over drones te praten, dacht ik zo.’

‘Nee… Eigenlijk… nou, mijn dromen zijn mijn probleem.’

‘Vindt u het niet prettig wat u droomt?’

‘Mijn dromen zijn echt een kwelling.’

‘Omdat ze te maken hebben met iets wat u hebt beleefd of waarvan u bang bent dat u het zult beleven?’

‘Misschien allebei.’

‘Het verleden blijft bij ons in het heden en dat zal het in de toekomst ook doen. Daar kunnen we niets aan veranderen, maar we kunnen wel proberen te voorkomen dat het verleden een probleem wordt dat niet valt op te lossen, of proberen het op zijn minst te verwerken.’

‘Dat klinkt gemakkelijk… maar dat is het niet.’

‘Nee, dat is het niet. Daarom bent u hier.’

Ze keken elkaar aan. Hij aarzelde, maar toen liet hij zijn woorden stromen zonder erbij na te denken: ‘Mijn probleem is dat ik dit land niet begrijp. Ik ben een Jood, maar ik weet niet wat het is om een Jood te zijn. Ik heb vijanden die ik niet heb gekozen. Ik weet niet of ik hier wil zijn, maar ik weet ook niet waar ik dan naartoe zou willen gaan.’

‘Waar voelt u zich thuis?’

‘Nergens.’

Dokter Tudela liet even een stilte vallen en het leek erop dat ze de woorden die ze net had gehoord op zich liet inwerken.

‘Nergens… Hebt u altijd het gevoel gehad dat u nergens thuishoort?’

‘Mijn ouders, André en Joanna, zijn geboren en getogen in Frankrijk; ik ben geboren in Beiroet en groeide daar op omdat mijn vader in die stad werkte. Mijn moedertaal was Frans, maar mijn wereld was Libanees. Het grootste deel van de dag sprak ik Arabisch. Mijn vrienden, mijn leraren, de mensen met wie mijn ouders omgingen, de stad, de smaken, de geluiden, de geur van de zee… alles maakte deel uit van Beiroet. Daar voelde ik me veilig, gelukkig. Het was een ramp voor me dat ze me meenamen naar Frankrijk.’

‘Wat gebeurde er?’

En toen haalde Jacob voor haar zijn herinneringen op. Hij vertelde haar dat hij dacht dat hij kapot zou gaan als hij Beiroet moest verlaten.

Op een avond vertelde zijn vader hem dat hij ziek was. Hij had alvleesklierkanker en er was vermoedelijk niets aan te doen, maar hij zou al het mogelijke proberen om te overleven. Daarom zouden ze weggaan uit Libanon en in Parijs gaan wonen, waar hij, zei hij, een geschikte behandeling zou kunnen krijgen.

Het had hem moeite gekost om aan de stad te wennen. In het begin lachten de jongens op de middelbare school hem uit, omdat hij, zoals ze zeiden, Frans sprak met een accent, maar hij maakte vrienden en langzamerhand paste hij zich aan aan het leven in een herenhuis in het zestiende arrondissement, ook al voelde hij het gemis van de zee. Bovendien wierp de ziekte van zijn vader een schaduw over elk spoortje van blijdschap dat bij hem zou kunnen opkomen. Hij kon het niet accepteren dat die sterke, vastberaden man nog nauwelijks zijn bed uit kon komen. Dat zijn gebronsde gezicht een gelige kleur had gekregen, dat de kracht uit zijn armspieren verdwenen was.

Toen kwam het ergste, toen ze hem naar het ziekenhuis brachten en hij nooit meer thuiskwam. Zijn vader stierf op de dag dat hij twaalf werd en vanaf die dag heeft hij nooit meer zijn verjaardag gevierd. Hij had het gevoel dat er een vloek op die dag rustte.

Hij herinnerde zich dat zijn moeder hem eerder dan normaal wakker maakte en zei dat hij haast moest maken. ‘We moeten naar het ziekenhuis,’ zei ze. Tijdens de rit ernaartoe sprak ze nauwelijks tegen hem. Toen ze er aankwamen, stond een arts hen op te wachten bij de deur van de kamer waar zijn vader lag.

‘Het spijt me dat ik u heb laten schrikken, maar ik ben bang dat er niet veel tijd meer is. Uw echtgenoot vroeg ons u te waarschuwen en u te zeggen dat u uw zoon moest meebrengen… hij wil afscheid van hem nemen. Hij heeft zojuist gebiecht en het Heilig Oliesel ontvangen. Pater Antoine heeft gezegd dat hij tot uw beschikking staat… Hij is naar de kapel om voor hem te bidden. U moet weten, mevrouw, dat hij door het Heilig Oliesel weer energie kreeg…’ informeerde de dokter hen.

Zijn moeder beet op haar lippen, kneep in de hand van haar zoon en ging de kamer binnen, waar haar bittere blik meteen veranderde in een glimlach.

‘André, hier zijn we en Jacques komt je een knuffel geven… Je weet dat hij vandaag jarig is.’

Zijn vader aaide hem over zijn gezicht, hij had moeite met spreken.

‘Jacques, wanneer ik er niet meer ben, moet jij voor je moeder zorgen. Wees lief en heb geduld met haar… We weten allebei dat je lichtgeraakt bent, maar we houden veel van je. Ze… ze… heeft veel geleden… Gehoorzaam haar en laat haar nooit in de steek. Beloof je dat?’

‘Ja, vader… ja… Maar je gaat toch niet van ons weg?’

Zijn vader pakte zijn hand en probeerde zich op te richten.

‘In hemelsnaam, André, beweeg je niet!’ zei zijn moeder terwijl ze probeerde de kussens op te schudden zodat haar man rechtop kon gaan zitten.

‘Jongen, ik heb niet veel tijd meer… Ik heb gestreden, maar de ziekte is sterker dan ik… Maar ik heb gestreden, Jacques, en dat blijf ik tot het laatste moment doen. We moeten vechten zonder ons over te geven, ook al weten we dat we niet kunnen winnen.’

‘Vader… alsjeblieft, ga niet…’

Maar zijn vader sloot zijn ogen, de arts kwam naar het bed en beduidde Jacques met zijn blik dat hij opzij moest gaan. Toen maakte hij een gebaar dat alleen de verpleegster leek te begrijpen, die met een injectiespuitje in haar hand op hem toeliep.

Ze gaven hem een injectie en zijn vader viel in een diepe slaap. Zijn moeder en hij bleven de rest van de dag bij hem. Af en toe opende zijn vader zijn ogen en leek het of hij wilde glimlachen. De arts kwam een paar keer langs in de loop van die oneindige dag, die overging in een nog oneindiger nacht, tot zijn vader ten slotte zijn laatste adem uitblies.

Zijn moeder en hij waren niet weg geweest uit die kamer, ze hadden zijn gezicht gestreeld, zijn handen vastgepakt, lieve woordjes tegen hem gefluisterd. Telkens als Jacques zijn tranen de vrije loop wilde laten, keek zijn moeder hem zo ontstemd aan dat het hem lukte om ze in te houden. Nee, hij kon niet huilen, fluisterde ze in zijn oor, zijn vader moest kunnen heengaan in vrede, wetende dat ze allebei bij hem waren. En zo gebeurde het.

Jacques raakte zo in de war door het verlies van zijn vader dat hij een paar dagen niet sprak. Zijn moeder vroeg hem ook niet te praten. Zij vocht tegen haar eigen verdriet. Beiden vonden ze troost in de stilte van hun kamer en ze lunchten zelfs niet eens samen. Jacques liep naar de koelkast en stelde zich tevreden met wat hij daar aantrof. Eigenlijk had hij geen honger.

En zo ging het een week lang. Toen, op een dag, kwam zijn moeder zijn kamer in. Hij vond dat ze er ouder uitzag.

‘We zullen altijd om hem blijven treuren, maar we moeten door met ons leven en we moeten eraan wennen dat hij er niet meer is. Morgen ga je weer naar school.’

‘Ik wil niet,’ waagde hij te zeggen.

‘Maar je gaat wel. En ik ga werk zoeken. Er rest ons geen andere keuze dan te leven, en aangezien dat het enige is wat we hebben, zullen we dat zo goed mogelijk doen.’

‘En als ik niet meer wil leven?’

‘Die keuze heb je niet, Jacques, dus wen maar aan het idee dat je vader er niet meer is en dat je daarmee moet leren leven.’

‘Hoe kon jij doorgaan met leven toen je ouders doodgingen? Je hebt me nooit iets over mijn grootouders verteld…’

Toen zweeg zijn moeder en ze verliet de kamer. Maar de volgende dag dwong ze hem om op te staan en bracht ze hem naar school.

Er gingen zes maanden voorbij voor zijn moeder hem het ‘grote geheim’ onthulde: ‘Wij zijn Joden, Jacob.’

‘Jacob? Waarom noem je me Jacob, moeder? Je weet dat ik Jacques heet…’

‘Jacques is hetzelfde als Jacob.’

‘Als het toch hetzelfde is, noem me dan maar Jacques.’

Ze vertelde hem dat het moment was aangebroken om naar ‘huis’ terug te gaan. Voor hem was zijn enige huis het huis dat ze hadden verlaten in Beiroet. Maar toen ontdekte hij dat zijn moeders ‘huis’ Israël was, daar, zei ze, had ze een neef. Hij kon niet weigeren. Hij was nog geen dertien, dus hij moest wel met haar mee, een nieuw leven beginnen in een land waar de taal hem vreemd was en waar de band tussen de Israëliërs in de eerste plaats het geloof was. Toen zijn ouders trouwden, hadden ze allebei concessies gedaan aan hun geloof. Omdat hij tot op dat moment niet wist dat zijn moeder Joods was, wist hij ook niet dat ze zijn vader zover had gekregen om hun zoon te laten besnijden, terwijl ze hem ook doopten. Het was niet gemakkelijk te accepteren dat hij Joods was. Veel klasgenoten gaven af op de Joden en plotseling vertelde zijn moeder dat hij er een was. Hij kwam in opstand. Hij beweerde dat hij katholiek was, dat hij de eerste communie had gedaan, dat hij in Beiroet op een katholieke school had gezeten en daarom had hij er absoluut geen interesse in om zich tot jood te bekeren.

‘Je hoeft je niet te bekeren, Jacob, je bent het gewoon, en je bent het omdat ik Joods ben en het jodendom via de moeders wordt doorgegeven.’

‘Maar ik zou kunnen kiezen…’

‘Nee, dat kun je niet, je bent wat je bent.

‘Ik ben katholiek, net als mijn vader.’

‘Goed, je bent ook katholiek, maar vanaf nu ben je ook joods.’

Jacob voelde zich vanaf de eerste dag niet op zijn gemak in Israël. Alles was hem vreemd. De mensen waren vrijmoedig en grof en verdeden hun tijd niet met praatjes, zoals in Beiroet, en ze hadden ook niet de goede omgangsvormen van de Parijzenaren. Het Hebreeuws leek hem onmogelijk aan te leren, hoewel hij het uiteindelijk toch onder de knie kreeg. Maar in Israël voelde hij vooral voor het eerst wat het was om eenzaam te zijn. In het begin schiep de taal een afstand tussen hem en de andere inwoners, ook al had zijn moeder gekozen voor een ‘kosmopolitische plaats’ zoals ze het noemde, zodat hij zich niet helemaal verloren voelde, een kibboets in Galilea, En Gev, ‘de parel aan het meer van Galilea’, die dienst deed als hotel. Ze had wel een beetje gelijk, want hier logeerden mensen uit alle windstreken.

Zijn moeder vond er werk als receptioniste. Haar keuze was bedoeld om de landing van Jacob te verzachten in een land dat net zo vreemd voor hem was als Mars. Ze verdeelde haar tijd tussen haar werk en haar zoon, van wie ze een ‘goede jood’ wilde maken. Ze eiste van hem dat hij zijn bar mitswa zou doen. Zodra hij dertien werd, legde de rabbijn hem uit dat het moment was gekomen, omdat zijn ziel naar een ander niveau overging, genaamd neshamah. Dat betekende dat hij vanaf dan verantwoordelijk was voor zichzelf.

Bij de bar mitswa-ceremonie waren een paar nieuwe vrienden van zijn moeder aanwezig; ze hoorden allemaal bij de kibboets.

Af en toe vroeg Jacob naar haar neef: ‘Waarom komt hij ons niet opzoeken of waarom gaan wij niet bij hem op visite? Waren we hier niet omdat die neef je enige familielid was?’ Ze antwoordde dat haar neef vaak op reis was en dat hij het erg druk had, maar hij zou hem op een dag wel ontmoeten.

Jacob was niet ongelukkig, maar ook niet gelukkig. Hij had bewondering voor de grondleggers van het huidige Israël, maar hij bleef zich een vreemdeling voelen. ‘Je bent een Jood,’ herhaalde zijn moeder steeds en die bevestiging bracht hem zo in de war, dat hij, als het had gekund, was gevlucht.

Op een dag, toen hij met haar langs de zee wandelde, durfde hij haar te vragen waarom ze nooit had gezegd dat hij Joods was, maar vooral waarom ze, toen ze in Beiroet woonden en later in Parijs, naar de katholieke kerk ging en meedeed aan de vieringen, en waarom ze zelfs wilde dat hij communie deed toen hij acht jaar werd.

‘Omdat ik katholiek was.’

‘Dus net als ik? Je bent joods en katholiek. Dat begrijp ik niet. Hoe kun je het allebei zijn? Je hebt mij katholiek opgevoed en vervolgens wil je met alle geweld dat ik het jodendom aanhang.’

En toen, met een strak gezicht om geen emotie te tonen, onthulde ze haar geheim: ‘Ik ben geboren in Parijs. Toen de nazi’s Parijs binnenvielen, doken mijn ouders onder in het huis van een vriendin van mijn moeder, Claudine genaamd, wat ouder dan zij, maar ze konden goed met elkaar opschieten en voelden een oprechte genegenheid voor elkaar. Claudine was weduwe geworden en ze was op het platteland gaan wonen, op de boerderij bij haar ouders. Eerst wilden die niet dat mijn vader en moeder daar te lang bleven. Ze waren bang. Maar het waren goede mensen en uiteindelijk accepteerden ze dat mijn ouders onderdoken op de boerderij. Ze brachten hen onder op de vliering van de graanschuur, waar ze een matras neerlegden om op te slapen en een tafel met een paar stoelen, een oude kast… Kortom, ze deden wat ze konden zodat mijn ouders het goed hadden. Maar vlak voor de nazi’s de oorlog gingen verliezen, werd mijn moeder, die zwanger was geweest van mij en net bevallen, ziek en ze moesten een dokter halen die haar kon behandelen. Die man heeft mijn ouders en Claudines familie aangegeven… Toen de politie hen kwam halen, vroeg mijn moeder aan haar vriendin of ze mij wilde redden.

Claudine wikkelde me in een laken en gaf haar dochter, die toen tien jaar geweest moet zijn, opdracht me naar het klooster in een naburig dorp te brengen. In dat gebied waren meer weeskinderen die door de nonnen werden opgenomen. Het was niet echt een weeshuis, maar meer een tehuis waar ongeveer twaalf kinderen woonden… Dat meisje, Elise, de dochter van Claudine, zette voor mij haar leven op het spel. Ze droeg me tegen haar lichaam aangedrukt en ze legde me voor de deur van het klooster, ze belde aan en rende toen weg. Het was 30 mei, 30 mei 1944. Het duurde niet lang voor de geallieerden Parijs bevrijdden. Mijn ouders en de familie van Elise hadden geen geluk.

De nonnen verzorgden me en lieten me dopen met de naam van de heilige van die dag, niemand minder dan de heilige Jeanne d’Arc, maar ze bewaarden wel een gouden kettinkje met een davidster dat mijn moeder om mijn hals had gedaan. De nonnen voedden me natuurlijk katholiek op, ze hadden niet anders gekund. Ik moet bekennen dat ik zelfs in de verleiding ben geweest om non te worden. Het leven in het klooster was altijd zo vredig en die goede vrouwen gaven aan de andere weeskinderen en aan mij alle genegenheid die ze maar konden geven.

Toen ik achttien werd riep de moeder-overste me bij zich. Een paar maanden eerder had ik mijn wens uitgesproken om novice en daarna non te worden en om voor altijd in het klooster te blijven. Maar zuster Maria van het Kindje Jezus was een verstandige vrouw, die in mijn ziel kon kijken en ze voelde aan dat ik bang was om het leven onder ogen te zien. Ik werd duizelig als ik eraan dacht dat ik het klooster moest verlaten. Ze overtuigde me dat ik ‘buiten’ het geluk moest beproeven, en als ik na een tijdje echt een sterke roeping voelde, kon ik terugkomen, maar dat zou ik alleen zeker weten als ik het seculiere leven kende. Voor ik vertrok gaf de moeder-overste me de ketting met de davidster. Die borg ik op zonder te weten wat ik ermee moest en ik probeerde de overste iets over mijn ouders te laten vertellen. Maar ze beweerde in alle oprechtheid dat ze alleen wist dat er iemand in de nacht van 30 mei aan de kloosterdeur had gebeld en toen ze opendeden vonden ze een bundeltje op de grond… Dat was ik, een pasgeboren wezentje… Ze kon me geen enkele informatie geven. Ik moest me tevredenstellen met dat kettinkje en de davidster. Angstig vroeg ik haar of ze dacht dat mijn ouders misschien Joden waren geweest. Ze zei dat het waarschijnlijk zo was. Ze stuurden me naar Parijs, naar een tehuis voor jonge vrouwen waar ze me onderdak en eten gaven en in ruil daarvoor werkte ik in de bibliotheek. Het was een simpele plek voor armlastige meisjes uit de provincies die in Parijs wilden studeren. Ik schreef me in voor Geschiedenis aan de Sorbonne… Eigenlijk had ik geen enkele duidelijke roeping, behalve die van non. Buiten de bibliotheek van het meisjestehuis vond ik een oppasbaantje voor de middag. De ouders werkten en zochten iemand die de kinderen van school kon halen en hen hielp met het huiswerk. Het ging om een paar uur, maar dat was genoeg om een paar franc te verdienen. Ik was toen twintig jaar. En het was daar, in dat huis, dat ik je vader leerde kennen.’

‘Het lijkt wel een roman uit de Bouquetreeks,’ zei Jacob achterdochtig.

‘Ja, maar zo ging het wel. Je vader was familie van de moeder van die kinderen… Ze waren neef en nicht en ze hadden zelfs samen aan de universiteit gestudeerd, aan de ENA, de École nationale d’administration.’

‘En jullie werden verliefd en gingen trouwen?’

‘We leerden elkaar kennen… we begonnen met elkaar om te gaan… en ja, we werden verliefd op elkaar, maar niet meteen. Een tijd lang zagen we elkaar niet eens. Je vader reisde veel naar het Midden-Oosten omdat hij voor een import- en exportbedrijf werkte dat belangen had in verschillende landen en ik maakte mijn studie af en stopte met mijn oppasbaantje, maar bleef contact houden met de familie. Af en toe nodigden ze me uit op de thee en na zes of zeven jaar ontmoetten we elkaar weer op een van die thee-uurtjes. Dat was begin jaren zeventig. Dus het ging allemaal niet zo snel als je dacht. Wat er wel gebeurde toen ik hem leerde kennen, was dat mijn besluit om non te worden begon te wankelen. Ik vertelde het aan zuster Maria van het Kindje Jezus en die zei lachend: “Dat wist ik wel. Ik ben blij voor je; mijn enige wens is, en daar bidden we voor, dat je, wanneer je trouwt, een christelijk gezin zult stichten.” Maar ik vertelde je al dat er verscheidene jaren overheen gingen voor we elkaar weer zagen. Toen wachtte je vader niet lang met zijn huwelijksaanzoek. Ik moest eerlijk tegen hem zijn en vertelde hem dat ik eigenlijk niet wist wie ik was. Hij vroeg me wat ik wilde doen en ik zei hem dat ik graag wilde weten waarom ze me hadden afgestaan met een davidster om mijn hals.

Je vader kwam op het idee om een advertentie te zetten in de kranten die in de omgeving van het klooster uitkwamen. Een heel eenvoudige advertentie: ‘Op 30 mei 1944 liet iemand bij de deur van het klooster Sainte Thérèse een meisje achter dat een dun gouden kettinkje droeg met een davidster. Als u iets weet, vragen we u of u alstublieft contact wilt opnemen met de overste van het klooster.’ Ik rekende er niet op dat mijn ouders zouden komen opdagen, die waren misschien dood of de omstandigheden hadden hen gedwongen mij af te staan en als ze me al die jaren niet hadden gezocht, zou het moeilijk zijn nu wel een teken van leven te geven. Er verstreek een tijdje en toen we de mogelijkheid hadden opgegeven dat er zich nog iemand zou melden, verscheen Elise… Ja, de dochter van Claudine, de vriendin van mijn moeder. Ze vroeg de overste te spreken en vertelde dat zij het was geweest die mij op 30 mei 1944 daar had achtergelaten.’

‘En heb je haar ontmoet?’

‘Ja… De nonnen regelden een ontmoeting. We hebben elkaar een tijdje huilend omhelsd. Haar moeder en grootouders waren opgepakt omdat ze mijn ouders, die Joods waren, hadden laten onderduiken… Ze werden gemarteld, opgesloten en moesten alle mogelijke vernederingen ondergaan. Elise bleef als wees achter. Haar moeder stierf in handen van de Gestapo. Een verre tante ontfermde zich over haar en haar broertje, maar ze verhuisde met hen naar Bordeaux. Tot twee jaar daarvoor was ze nooit meer in Parijs geweest. Ze deed haar uiterste best om de boerderij van haar grootouders terug te krijgen; dat is haar niet gelukt, maar ze besloot in die streek te blijven. Toen ze de advertentie in de krant las, twijfelde ze; ze had heel veel van mijn ouders gehouden toen ze klein was, maar tegelijkertijd gaf ze hun wel de schuld van haar ellende. Als haar moeder en haar grootouders mijn ouders geen onderdak hadden geboden, zouden ze nog in leven zijn. Maar Elise is een goede vrouw en ze besloot dat het meisje dat ze gered had, toch verdiende te weten wie ze was. Ze vond het het moeilijkst om me te vertellen dat mijn ouders naar Auschwitz waren afgevoerd. Je vader zag mijn wanhoop toen ik hoorde dat mijn ouders in een vernietigingskamp waren omgekomen en hij hielp me daarmee om te gaan.

We gingen naar Polen, naar Auschwitz, en daar moest ik mijn Joods-zijn accepteren. Maar wat betekende het om Joods te zijn? Ik vroeg het aan zuster Maria van het Kindje Jezus en die goede vrouw, die helemaal niet zo slim was, probeerde me te troosten door te zeggen dat Joods-zijn hetzelfde was als christen zijn, dat Onze Lieve Heer Jezus ten slotte ook een Jood was en daarom was Joods-zijn helemaal niet slecht. Ze vroeg me om te blijven bidden en zei dat ik in mezelf de weg zou vinden die ik moest volgen. Ze gaf me slechts één advies: “Het maakt niet uit hoe je tot God bidt, het belangrijkste is dat je in Hem gelooft en dat je zijn geboden opvolgt.”

Met die vraag leefde ik als een katholiek. Later, toen ik ouder was, en toen je vader ziek werd en we naar Parijs gingen, begon ik het joodse geloof grondig te bestuderen. Ik heb me altijd een katholiek gevoeld, maar nu voel ik me ook joods, ook al is dat tegenstrijdig. Toen je vader stierf, besloot ik dat het moment was aangebroken om te aanvaarden wat we werkelijk zijn. Daarom wilde ik naar Israël. Ik kan het verleden niet veranderen, maar ik kan er ook niet van wegvluchten.’

‘En waarom gingen jullie in Beiroet wonen?’

‘Omdat je vader van zijn bedrijf het aanbod kreeg om zaakwaarnemer te worden in het Midden-Oosten. Dat kon hij niet weigeren. Het was een goede baan met een uitstekend salaris en bovendien gaven ze hem aandelen van het bedrijf. Hij had een kantoor met zo’n twintig medewerkers. Jij bent geboren in Beiroet en we waren er heel gelukkig. Maar lang voor we daar naartoe gingen… toen je vader en ik nog verloofd waren, riep de moeder-overste me op een dag bij zich. De Joodse Gemeenschap in Frankrijk was geïnteresseerd in die advertentie die in de krant was verschenen en wilde weten wat daarachter zat. Zuster Maria had ze mijn telefoonnummer gegeven en gevraagd of ze voorzichtig wilden zijn met me… en dat waren ze. Ze boden me hun hulp aan, een baan, alles wat ik maar nodig had en dan zouden ze de weg naar het jodendom voor me openen.’

‘En je zei nee?’

‘Ik vertelde ze de waarheid, dat ik niet klaar was om los te laten wie ik was, om van identiteit te wisselen, om een vreemde godsdienst aan te nemen en God op een andere manier aan te roepen. Dat begrepen ze en ze drongen niet aan. Maar we wilden allebei niet het contact verbreken. Zelfs toen ik je vader op zijn reizen naar Parijs vergezelde, probeerde ik de activiteiten van de Joodse Gemeenschap bij te wonen… Daar leerde ik een paar mensen kennen die in de loop der jaren vrienden van ons werden.

Het was bovendien niet raadzaam geweest het katholieke geloof te laten vallen toen ik net in Libanon ging wonen. Jij had het geluk dat je een jaar voor de oorlog van ’82 geboren werd. We hebben je in de Sint-Simonskerk laten dopen. Toen je klein was, gingen we daar naartoe voor de viering van de religieuze feesten… Hij staat in de wijk Sabtieh, herinner je je dat? We gingen ook wel bidden in de Sint-Charbelkerk. Dat is een bijzondere plaats omdat zowel christenen als moslims ernaartoe gaan om de heilige om bescherming te vragen.’

‘Het enige wat ik me herinner is dat ik het leuk vond om in Beiroet te wonen,’ antwoordde Jacob wrevelig. ‘Daar was ik gelukkig, ik had veel vrienden.’

‘We konden er niet blijven. De zaken van je vader gingen slecht vanwege de politieke situatie, maar het was vooral vanwege zijn ziekte dat we terug moesten naar Frankrijk.’

* Israel Aerospace Industries