IN DE MARGE

Elena Ferrante

In de marge

Uit het Italiaans vertaald door Marieke van Laake

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Oorspronkelijke titel I margini e il dettato

© 2021 by Edizioni e/o

© 2022 Nederlandse vertaling Marieke van Laake /

Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Karin van der Meer

Omslagbeeld © Andrea Ucini

NUR 320

ISBN 978 90 284 5245 9

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022, met

ISBN 978 90 284 5244 2

DE PEN EN DE PIJN

Woord vooraf van de Italiaanse uitgever

Aan dit boek ligt een mail ten grondslag van professor Costantino Marmo, directeur van het Centro Internazionale di Studi Umanistici ‘Umberto Eco’. Hieronder een gedeelte daaruit:

Ik denk graag aan de herfst van 2020 als ideale periode voor drie lezingen op drie achtereenvolgende dagen die Elena Ferrante aan de Universiteit van Bologna zou kunnen geven. Lezingen, bestemd voor de gehele bevolking van de stad, die verband houden met haar activiteit als schrijfster, met haar poëtiek, haar narratieve techniek of andere onderwerpen naar eigen keuze die van betekenis kunnen zijn voor een groot publiek van niet-specialisten.

De Eco Lectures maken in feite deel uit van een traditie van Lectiones magistrales, toevertrouwd aan belangrijke personen uit de nationale en internationale cultuur, die Umberto Eco, indertijd directeur van de Scuola Superiore di Studi Umanistici, in het begin van deze eeuw had besloten de universiteit en de stad Bologna aan te bieden. De eerste reeks werd toevertrouwd aan Elie Wiesel (januari 2000), de laatste aan Orhan Pamuk (in het voorjaar van 2014).

Later volgden de pandemie, de sluitingen en werden openbare ontmoetingen onmogelijk. Maar intussen had Elena, de uitnodiging eenmaal aanvaard, haar voordrachten geschreven. En daarom heeft actrice Manuela Mandracchia, als vervangster van Elena Ferrante, in november 2021 de eerste drie teksten uit deze bundel ten tonele gebracht in het Teatro Arena del Sole in samenwerking met het ERT – Emilia Romangna Teatro.

Het lees- en schrijftraject van de auteur wordt hier vervolgd met een essay De rib van Dante, geschreven op uitnodiging van de ADI, Associazione degli italianisti, van de professoren Alberto Casadei en Gino Ruozzi, president van de ADI.

De vierde en laatste lezing besloot het Convegno Dante e altri classici (29 april 2021) en werd voorgelezen door onderzoeker en criticus Tiziana de Rogatis.

Sandra Ozzola

Dames en heren,

Vanavond ga ik spreken over het sterke verlangen om te schrijven en over de twee manieren van schrijven die ik het beste meen te kennen, de eerste volgzaam, de tweede onstuimig. Maar staat u me toe dat ik begin met enkele regels te wijden aan een meisje dat me erg dierbaar is, en aan haar eerste probeersels met het alfabet.

Onlangs wilde Cecilia – speciaal voor u noem ik haar zo – mij laten zien hoe goed ze haar naam kon schrijven. Ik heb haar een pen gegeven en een vel papier van de stapel die ik voor mijn printer gebruik en zij beval: ‘Kijk!’ Daarna heeft ze in opperste concentratie, haar ogen samengeknepen alsof er gevaar dreigde, één voor één, in drukletters ‘Cecilia’ geschreven. Ik was verheugd, maar ook een beetje gespannen. Soms dacht ik: nu ga ik haar helpen, stuur ik haar hand; ik wilde graag dat ze geen fouten maakte. Uiteindelijk heeft ze het helemaal alleen gedaan. Het is geen moment bij haar opgekomen om boven aan de bladzijde te beginnen. Nu eens ging ze de hoogte in, dan weer naar beneden, en alle medeklinkers en klinkers kregen willekeurige afmetingen, een grote, een kleine, een middelmatige, terwijl ze tussen de afzonderlijke tekens flinke ruimtes liet. Ten slotte keerde ze zich naar me toe en met een dringende behoefte om geprezen te worden, riep ze, bijna schreeuwend: ‘Heb je het gezien?’

Natuurlijk heb ik haar geroemd – heel nadrukkelijk – maar met een licht gevoel van onbehagen. Waarom die angst dat ze het verkeerd zou doen? Waarom die drang van mij om haar hand te sturen? Ik heb er dezer dagen over nagedacht. Heel wat decennia geleden heb ik ongetwijfeld op dezelfde onregelmatige manier geschreven, op een of ander los blaadje, met dezelfde concentratie, dezelfde spanning, dezelfde behoefte aan complimenten. Maar in alle eerlijkheid moet ik zeggen dat ik daar geen enkele herinnering aan heb. Mijn eerste herinneringen aan het schrijven hebben te maken met de schriften van de lagere school. Ze hadden – ik weet niet of dat nu nog zo is – zwarte, horizontale lijnen, zo getrokken dat ze ruimtes van verschillende maat afbakenden. Zo:

De verdeling van de ruimtes veranderde van de eerste klas tot de vijfde. Als je je hand had geoefend en had geleerd kleine, ronde letters en letters die omhoogschoten of naar beneden gleden in het gareel te houden, ging je over, en de horizontale segmenten die het blad doorsneden, werden van jaar tot jaar minder, tot er, in de vijfde klas, maar één lijn over was. Zo:

Je was inmiddels groot – je was aan het lagereschooltraject begonnen toen je zes was en nu was je tien – en je was groot omdat jouw handschrift ordelijk over de bladzijde stroomde.

Stroomde, maar waarheen? Wel, niet alleen de zwarte, horizontale lijnen gaven grenzen aan de witte bladzijde, maar ook twee verticale rode lijnen, een links en een rechts. Schrijven was je binnen die lijnen bewegen en die lijnen – dat herinner ik me heel duidelijk – waren een kwelling voor mij. Ze waren daar speciaal om, ook met hun kleur, aan te geven dat je, als je niet binnen die strakgespannen draden bleef, gestraft werd. Maar al schrijvende lette ik al snel niet op en terwijl ik bijna altijd de linkerkantlijn respecteerde, eindigde ik vaak voorbij die van rechts, óf om het woord af te schrijven, óf omdat ik op een punt was aangekomen waarop het moeilijk bleek het in lettergrepen te verdelen en weer vooraan te beginnen zonder buiten de lijntjes te gaan. Ik ben zo vaak gestraft dat mijn gevoel voor grenzen deel van mijzelf is geworden en als ik met de hand schrijf, voel ik de dreiging van die verticale rode draad, ook al is die er allang niet meer op het papier dat ik gebruik.

Dus, wat te zeggen? Vandaag de dag vermoed ik dat mijn handschrift, laten we het à la Cecilia noemen, in of onder het handschrift van die schriften terecht is gekomen. Ik herinner het me niet, en toch moet het daar zijn, uiteindelijk getraind in het binnen de lijntjes en kantlijnen blijven. Waarschijnlijk komt uit die eerste inspanning nog steeds het gevoel van trotse overwinning voort dat mij telkens vervult als iets duisters ineens van onzichtbaar als het was, dankzij een eerste reeks van tekens op het papier of op het computerscherm, zichtbaar wordt. Het is een voorlopige, alfabetische combinatie, vast en zeker onnauwkeurig, maar intussen heb ik het onder ogen, heel dicht bij de eerste impulsen van mijn hersenen en toch hier, erbuiten, al op afstand. Dat dit gebeurt is voor mij, altijd weer, van een dergelijke kinderlijke magie dat ja, als ik de energie ervan grafisch moest symboliseren, ik mijn toevlucht zou nemen tot de onregelmatigheid waarmee Cecilia haar naam schreef en verlangde dat ik naar haar keek en haar enthousiast in die letters zag en herkende.

Al sinds mijn vroege puberteit spelen in mijn zucht om te schrijven waarschijnlijk zowel de dreiging van die rode lijnen een rol – ik heb een uiterst regelmatig handschrift, en ook wanneer ik de computer gebruik, ga ik na een paar regels meteen naar ‘uitlijnen’ en klik op het icoontje dat er dezelfde breedte aan geeft – alsook het verlangen en de angst eroverheen te gaan. Meer in het algemeen, ik geloof dat het gevoel dat ik van het schrijven heb – en ook alle moeilijkheden die ik achter me aan sleep – te maken heeft met de voldoening die het geeft als ik mooi binnen de lijnen blijf en tegelijkertijd met een indruk van verlies, van verspilling als ik daarin slaag.

Ik ben uitgegaan van een klein meisje dat haar naam probeert te schrijven, maar nu zou ik, om verder te gaan, u willen uitnodigen een poosje te verwijlen bij de regels van Zeno Cosini, de hoofdpersoon in het grandioze boek van Italo Svevo, Bekentenissen van Zeno. Zeno wordt hier verrast bij een inspanning om te schrijven, en zijn inspanning verschilt mijns inziens niet veel van die van Cecilia. Luistert u maar:

Na het eten heb ik mij, gewapend met potlood en papier, gemakkelijk in een grote fauteuil geïnstalleerd. Mijn voorhoofd is glad, omdat ik elke vorm van inspanning uit mijn geest heb verbannen. Mijn gedachten schijnen los van mijzelf te staan. Ik zie hoe zij zich in op- en neergaande lijn bewegen… maar daarbij blijft het. Om ze eraan te herinneren dat zij mijn gedachten zijn en dat het hun taak is zich te manifesteren, kenbaar te maken, neem ik het potlood ter hand. Daar trekken de rimpels zich al in mijn voorhoofd, want elk woord bestaat weer uit zo veel letters, het dwingende heden treedt opnieuw naar voren en trekt een sluier over het verleden.*

Het komt niet zelden voor dat een schrijver zijn verhaal begint te vertellen juist op het moment waarop hij zich voorbereidt zijn werk ten uitvoer te brengen, sterker nog, ik durf zelfs te zeggen dat het altijd zo gaat. De manier waarop wij ons voorstellen een fantasmatisch ‘binnen’, dat per definitie altijd ongrijpbaar is, door middel van het geschreven woord naar buiten te trekken, zou meer aandacht verdienen als het over literatuur gaat. Ik heb de bekoring ervan ondergaan en ben er een fanatiek verzamelaar van. En deze passage van Svevo heeft me altijd beïnvloed, al toen ik nog een meisje was. Ik schreef voortdurend, ook al bleek het inspannend en bijna altijd teleurstellend. Toen ik die passage las, raakte ik ervan overtuigd dat Zeno Cosini problemen had die vergelijkbaar waren met die van mij, maar dat hij er veel meer van wist.

Zoals u hebt gehoord, benadrukt Zeno dat alles begint met een potlood en een stuk papier. Dan doet zich een verrassende splitsing voor: het ik van degene die wil schrijven, maakt zich los van zijn eigen gedachte, en in dat uiteengaan ziet die gedachte hem. Het is geen vast en duidelijk beeld. De gedachte die tegelijk visioen is, laat zich zien als iets wat in beweging is – gaat op en neer – en heeft de taak zich te manifesteren alvorens te verdwijnen. Dat is echt het werkwoord, ‘zich manifesteren’, en het is veelbetekenend, het verwijst naar een handeling die zich dankzij de mano – de hand – voltrekt. Het iets wat de ik voor zich ziet – iets beweeglijks, dus levends – moet ‘met de van een potlood voorziene hand’ op het stuk papier tot geschreven woord getransformeerd worden. Het lijkt een gemakkelijke verrichting, maar in het voorhoofd van Zeno, dat eerst glad was, verschijnen rimpels, want het vraagt heel wat inspanning. Waarom? Hier maakt Svevo een opmerking waarop ik zeer gesteld ben. De inspanning is toe te schrijven aan het feit dat het heden – het hele heden, ook dat van de ik die de ene letter na de andere schrijft – er niet in slaagt de gedachte, die ook visioen is en die altijd eerst komt, die altijd verleden is en daarom de neiging heeft te vervagen, helder vast te houden.

Ik las die enkele regels, ontdeed ze van de ironie, verdraaide ze, paste ze voor mezelf aan. En ik stelde me een race tegen de klok voor, een race waarin degene die schrijft altijd achterblijft. Terwijl de letters zich in feite snel en dwingend aaneenregen, vluchtte het visioen weg en was schrijven steeds gedoemd tot ergerlijke onnauwkeurigheid. Het schrijven vergde te veel tijd om het golven van de hersenen vast te leggen. De ‘vele letters’ waren traag, ze zwoegden om verleden te vangen terwijl ze zelf verleden werden, er ging veel verloren. Als ik nalas wat ik had geschreven, kreeg ik de indruk dat een door mijn hoofd flitsende stem meer meevoerde dan wat later echt letter was geworden.

Ik herinner me niet als meisje ooit gedacht te hebben dat er een vreemde stem in mij huisde. Nee, die onbehaaglijke gewaarwording heb ik nooit ervaren. Maar het werd gecompliceerd als ik schreef. Ik las heel veel en bijna niets van wat me aanstond, was door vrouwen geschreven. Het was of er een stem van mannen uit de bladzijden tot me kwam en die stem hield me bezig, ik probeerde hem op alle mogelijke manieren te imiteren. Toen ik een jaar of dertien was – om bij een duidelijke herinnering te blijven – had ik als ik goed schreef nog het idee dat er iemand was die me vertelde wát ik tekst moest laten worden en hóé. Soms was die persoon van het mannelijk geslacht, maar onzichtbaar. Ik wist ook niet of hij van mijn leeftijd was of al volwassen, oud misschien. Algemener gezegd, ik moet bekennen dat ik me voorstelde man te worden maar toch ook vrouw te blijven. Die indruk ben ik tegen het einde van mijn puberteit gelukkig bijna geheel kwijtgeraakt. Ik zeg ‘bijna’ omdat de mannelijke stem weliswaar was verdwenen, maar ik er toch een obstakel aan heb overgehouden, de indruk dat het uitgerekend mijn vrouwenverstand was dat me als een aangeboren traagheid remde, beperkte. Niet alleen het schrijven zelf was moeilijk, maar daar kwam nog bij dat ik een vrouw was en er daarom nooit in zou slagen boeken als die van de grote auteurs te schrijven. De kwaliteit van die teksten, hun kracht, riep ambities bij me op, bracht me op plannen die mijn mogelijkheden ver te boven gingen.

Later, ongeveer aan het einde van mijn middelbareschooltijd, stuitte ik volkomen toevallig op de gedichten van Gaspara Stampa en in het bijzonder op een sonnet dat diepe indruk op me heeft gemaakt. Nu weet ik dat zij een van de clichés van de poëtische traditie gebruikte: het tekortschieten van de taal waar het de liefde betreft, of het nu gaat om de liefde voor een ander mens of om de liefde voor God. Maar toen wist ik dat niet en ik was vooral verrukt van haar continue produceren van liefdesverdriet en geschreven woord, wat haar echter altijd en onvermijdelijk tot de ontdekking bracht van het verschil tussen het gedicht en het thema van het gedicht, of met een van haar formuleringen, tussen levend onderwerp dat het liefdesvuur ontsteekt en ‘de sterfelijke, in menselijk omhulsel opgesloten taal’. De verzen die ik toen las alsof ze zich rechtstreeks tot mij richtten, luiden als volgt:

Als ik, vrouw, onbeduidend en minderwaardig/ zo’n groot vuur in mij kan dragen/ waarom kan, om daarvan te gewagen/ mijn stijl dan niet geïnspireerd zijn en vaardig?/ Als Liefde mij, met van nieuw wapen d’opmerkelijke kracht/ stuwde naar ongekend hoge contreien/ waarom kan zij dan niet doen gedijen/ gelijkelijk in mij mijn pen en mijn smart?/ En is mijn natuur daartoe niet in staat/ laat het dan met zo’n wonder wezen/ dat geen grenzen kent, wars is van elke maat./ Hoe het kwam is iets wat mij ontgaat/ maar tot mijn geluk valt duidelijk te lezen/ dat in mijn hart een nieuwe stijl ontstaat.

Later heb ik me systematischer met Gaspara Stampa beziggehouden. Maar toen, ziet u, trof mij onmiddellijk hoe zij in het eerste vers zichzelf een ‘onbeduidende en minderwaardige vrouw’ noemde. Als ik, zo zei Gaspara, als ik me een nutteloze vrouw voel, een vrouw zonder enige waarde, en desondanks in staat ben zo’n groot vuur in me te dragen, waarom kan ik dan niet op zijn minst over een beetje inspiratie en fraaie woorden beschikken om dat vuur vorm te geven en het de wereld te tonen? Als Liefde gebruikmaakt van een nieuwe en ongewone manier om vuur te doen ontbranden en mij omhoog heeft gestuwd tot een plek die ik uit mezelf niet kan bereiken, waarom kan zij dan de gebruikelijke spelregels niet schenden en ervoor zorgen dat mijn pen woorden in mij vindt om, op een manier die de waarachtigheid zo veel mogelijk benadert, mijn liefdespijn weer te geven? Anderzijds, als Liefde niet op mijn aard kan rekenen, dan zou zij toch tenminste een wonder kunnen verrichten, zo’n wonder dat vaak sterker is dan ongeacht welke vastgestelde grens ook. Ik kan niet duidelijk zeggen hoe het is gebeurd, maar ik kan bewijzen dat ik nieuwe woorden in mijn hart gedrukt voel staan.

Indertijd beschouwde ik mezelf ook als een onbeduidende en minderwaardige vrouw. Ik was bang, zoals ik al zei, dat uitgerekend mijn vrouw-zijn mij verhinderde mijn pen zo dicht mogelijk bij de pijn te brengen die ik wilde uitdrukken. Is er echt een wonder nodig – vroeg ik me af – om de vrouw die iets te vertellen heeft in staat te stellen de grenzen te slechten waarbinnen ze door haar aard opgesloten lijkt te zitten, en zich met haar schrijven aan de wereld te tonen?

De tijd verstreek, andere lectuur diende zich aan en het werd me duidelijk dat Gaspara Stampa iets geheel nieuws deed. Ze beperkte zich er niet toe een belangrijk cliché van de mannelijke lyrische cultuur te gebruiken – het moeilijke reduceren van het overmatige van de liefdespijn tot de maat van de pen – maar bracht er een volstrekt verrassend extra in: het vrouwenlichaam dat onverschrokken, vanuit de ‘sterfelijke taal’, vanuit het eigen ‘menselijk omhulsel’, een kleed van woorden zoekt, gemaakt van eigen verdriet en met een eigen pen. Waarbij niet vergeten mag worden dat er tussen pijn en pen, zowel in het mannelijke als in het vrouwelijke, een soort congenitale onevenwichtigheid blijft bestaan, maar kijk, Stampa vertelde mij dat de vrouwelijke pen, juist omdat die binnen de geschreven taal van de mannelijke traditie niet verwacht wordt, enorme en heel moedige moeite moet doen – nu evengoed als vijf eeuwen geleden – om het ‘gebruikelijke spel’ te doorbreken en een eigen ‘geinspireerde en vaardige stijl’ te verwerven.

Op dit punt aangekomen – rond mijn twintigste, geloof ik – heeft zich in mijn hoofd een soort vicieuze cirkel vastgezet: wilde ik het gevoel hebben goed te schrijven, dan moest ik schrijven als een man en stevig in de mannelijke traditie blijven, maar vrouw zijnde, kon ik alleen maar als vrouw schrijven door te zondigen tegen wat ik ijverig van de mannelijke traditie probeerde te leren.

Sinds die tijd heb ik, opgesloten in die cirkel, heel veel geschreven, decennialang. Ik ging uit van iets wat mij urgent leek en absoluut van mij, en bleef er dagen, weken, soms maanden mee bezig. Ook al ging het effect van de eerste schok verloren, ik hield vol, mijn tekst bleef vorderen, elke regel geschreven en herschreven. Maar het kompas dat mij de richting had aangegeven, was intussen zijn naald verloren, het was alsof ik bij elk woord bleef hangen omdat ik niet wist waar ik heen moest. Ik vertel u iets wat u tegenstrijdig zal lijken: als ik een verhaal beëindigde, was ik blij en had ik de indruk dat het volgens de regels der kunst tot stand was gekomen, en toch voelde ik me alsof niet ik het had geschreven – dat wil zeggen de ik die opgewonden was geweest, tot alles bereid, die zich tot schrijven geroepen had gevoeld en van wie ik de indruk had dat ze gedurende het hele schrijfproces in de woorden verscholen had gezeten – maar een andere, heel gedisciplineerde ik, die gemakzuchtige wegen had gevonden, alleen maar om aan het einde te kunnen zeggen: kijk eens wat een mooie zinnen ik heb geschreven, wat een mooie beelden, het verhaal is klaar, prijs me.

Vanaf toen ben ik expliciet gaan denken dat ik twee schrijfstijlen heb. Een die zich al tijdens mijn schooltijd had gemanifesteerd, waardoor ik altijd verzekerd was van de lof van de leraren: goed zo, je wordt nog eens schrijfster; en de andere die zich totaal onverwacht even liet zien en daarna eclipseerde en mij ontevreden achterliet. Met die ontevredenheid is het in de loop van de jaren verschillende kanten op gegaan, maar ze is er in wezen nog steeds.

Ik voel me bekneld, niet op mijn gemak in de weloverwogen, rustige en volgzame schrijfstijl die mij, voor de duidelijkheid, het idee gaf dat ik kon schrijven. Om bij het beeld van het nieuwe wapen te blijven dat Gaspara Stampa gebruikt en waarmee ze de oude pijl van Cupido moderniseert, met dat schrijven maak ik vonken, verschiet ik kruit. Maar vervolgens realiseer ik me dat mijn projectielen niet ver komen. Dan zoek ik een andere stijl, een onstuimige, maar niets aan te doen, die komt zelden echt los. Hij verschijnt bijvoorbeeld in de eerste regels, maar het lukt me niet hem vast te houden, hij verdwijnt. Of hij dringt na bladzijden en bladzijden plotseling binnen en holt uitdagend voort, zonder moe te worden, zonder even stil te staan, en hij let zelfs niet op de interpunctie, alleen maar gedreven door zijn onstuimigheid. En dan verlaat hij me ineens. Ik heb een goed deel van mijn leven trage bladzijden geschreven, uitsluitend in de hoop dat het inleidende bladzijden waren en dat het moment van die onstuitbare start snel zou komen, als de schrijvende ik zich vanuit zijn hersenfragment met een onverwachte beweging meester maakt van alle mogelijke ikken, van het hele hoofd, van het hele lichaam en zo versterkt aan het rennen gaat, waarbij hij de wereld die hij nodig heeft in zijn net meesleurt. Dat zijn mooie momenten. Iets vraagt om manifest te worden, zei Svevo, om door de schrijvende hand gegrepen te worden. Iets van mij, onbeduidende en minderwaardige vrouw, zei Gaspara Stampa, wil uit het gebruikelijke spel treden en inspiratie en een eigen stijl vinden. Maar in mijn ervaring ontsnapt dat ‘iets’ gemakkelijk aan de greep en verdwijnt. Natuurlijk, je kunt het weer oproepen, je kunt het zelfs in een mooie zin vatten, maar het moment waarop het onderwerp is verschenen en het volgende waarop je aan het schrijven bent geslagen, die twee momenten vinden elkaar in een magische onderlinge afstemming, die de aanzet zal zijn tot het plezier van het schrijven, óf je zult je tevreden moeten stellen met het getreuzel met woorden, in afwachting van een schitterende, nieuwe gelegenheid die je overvalt op een moment dat je alerter, minder onoplettend bent. Een verhaal bedenken en er een waardige uitvoering aan geven is één ding, maar het geheel toevallige schrijven dat niet minder beweeglijk is dan de wereld die het tracht te ordenen, dat is iets heel anders. Nu eens breekt het binnen, dan verdwijnt het weer, nu eens lijkt het van één enkel iemand te zijn, dan weer van een menigte, nu eens is het klein, gefluisterd, dan weer neemt het enorme proporties aan en schreeuwt. Kortom, het waakt, aarzelt, rolt, schittert, overdenkt, zoals de bekende dobbelsteenworp van Mallarmé.

Ik heb vaak gebruikgemaakt van de aantekeningen van Virginia Woolf (Schrijversdagboek) om dit voor mij ongrijpbare schrijven te ontraadselen. Aangezien de tijd dringt, hierbij slechts twee zeer korte, maar voor mij belangrijke passages. Het eerste is een fragment uit een ogenschijnlijk onnozel gesprek met Lytton Strachey, die informeert:

‘En uw roman?’ ‘O, ik steek een hand in het zakje en haal eruit wat ik tegenkom.’** ‘Wat mooi. En het is altijd anders.’ ‘Ja, ik ben twintig personen.’

Dat is alles: de hand, het zakje, twintig personen. Maar ziet u, die paar zinnen vol zelfspot bevatten twee aanwijzingen. Ten eerste, de daad van het schrijven is niets anders dan het beproeven van je geluk, ten tweede, dat wat het schrijven vangt, komt niet door de zeef van één enkel ik, dat met beide benen in het dagelijks leven staat, maar door die van twintig personen, met andere woorden, van een willekeurig aantal om aan te geven: als ik schrijf, weet ik ook zelf niet wie ik ben. In elk geval niet Virginia, beweert Woolf, en dit brengt ons naar het andere fragment:

Het is een vergissing te denken dat je literatuur kunt maken vanuit ruw materiaal. Je moet uit het leven treden – ja, daarom vond ik het binnenvallen van Sydney zo vervelend – je moet buiten de wereld gaan staan: uiterst geconcentreerd, allemaal op één punt gericht; en zonder nog langer toevlucht te hoeven nemen tot de losse delen van het eigen karakter, je moet de hersenen als vaste verblijfplaats hebben. Komt Sydney, dan ben ik Virginia, als ik schrijf ben ik slechts gevoeligheid. Soms vind ik het prettig om Virginia te zijn, maar alleen als ik los en veranderlijk en kuddemens ben. Nu […] zou ik alleen maar gevoeligheid willen zijn.

Virginia’s visie lijkt me helder: schrijven is je in je eigen hersenen installeren, zonder je nog te verliezen in de talloze, verschillende, minder belangrijke manieren waarop je, als Virginia, elke dag je banale leven leeft. Toen ik jong was leek het me dat ze zei: o ja, ik vind het prettig om Virginia te zijn, maar de ik die serieus schrijft is Virginia niet, de ik die serieus schrijft is twintig personen, een hypergevoelig veelvoud, geheel geconcentreerd in de van een pen voorziene hand. De taak van die hand is in het zakje graaien en letters, woorden en zinnen omhooghalen. Het echte schrijven is dat rommelen in het magazijn van de literatuur, op zoek naar de benodigde woorden. Niets Virginia, dus, dat is de naam van het banale leven en het volgzame schrijven. Wie schrijft heeft geen naam. Is pure gevoeligheid die zich voedt met alfabet en in een onstuitbare stroom alfabet produceert.

Deze voorstelling is me dierbaar gebleven: een wezen, geheel onafhankelijk van de in het bevolkingsregister gedefinieerde persoon (Virginia), die geschreven woord produceert in de afzondering van uiterste concentratie. Het is voor mij alleen steeds moeilijker geworden er substantie aan te geven. Mijn indruk is dat schrijfsters en schrijvers er bijna te vaak op een onbevredigende manier over spreken. Denkt u eens aan wanneer wij zeggen: de geschiedenis vertelt zichzelf, het personage construeert zichzelf, de taal spreekt tot ons, alsof niet wijzelf schreven maar een ander die in ons huist, en dat doen we al vanaf de Oudheid tot heden. De god die dicteert, de nederdaling van de Heilige Geest, de extase, het gecodeerde woord van het onbewuste, het intersubjectieve net dat ons vangt en steeds opnieuw vormt, enzovoort. Een enkele keer heb ik getracht inzicht hierin te krijgen, maar ik kreeg geen inzicht en ben teruggekeerd tot mezelf, tot mijn twee wijzen van schrijven. Ze staan niet los van elkaar. De eerste, de gebruikelijke, heeft de tweede in zich. Als ik daar afstand van zou doen, zou ik helemaal niet schrijven. Het is een schrijven dat mij nauwgezet binnen de lijnen houdt, te beginnen bij die rode in de schriften van de lagere school. Dankzij dat schrijven ben ik een voorzichtige, misschien bange – ik ben nooit erg moedig geweest en dat zit me dwars – productrice van bladzijden die mij binnen de regels houden die ik heb geleerd. Het is een permanente oefening, waaraan ik me echter, als het dagelijks leven me in beslag neemt, zonder al te veel ergernis onttrek. Soms zeg ik tegen mezelf dat als de Virginia van Woolf schreef, ze dat met dezelfde volgzaamheid zou doen.

Het probleem is dat andere schrijven, dat wat Woolf zichzelf oplegt en een concentraat van gevoeligheid noemt. Het heeft, net als het eerste, zijn vaste verblijfplaats daar, in de hersenen, niets anders dan neuronen. Als ik schrijf hoor ik het, maar toch kan ik het niet commanderen. Het hoofd kan het niet definitief vrijlaten of regelen wanneer het zich wel of niet moet laten zien, of misschien wil het dat ook niet. En zo speelt mijn gekrabbel (ook dit woord heb ik een poos geleden van Woolf overgenomen: scribbling) het gebruikelijke spel hoofdzakelijk mee, in afwachting van het moment van het echte schrijven.

Mijn werk is in feite gebaseerd op geduld. Ik vertel in afwachting van het moment dat er vanuit een stevig in de traditie verankerd schrijven iets opkomt wat alles overhoopgooit, en de onbeduidende en minderwaardige vrouw die ik ben de manier vindt om het hare te zeggen. Ik maak graag gebruik van allang bestaande technieken, ik heb mijn leven doorgebracht met het leren hoe en wanneer ze te gebruiken. Sinds mijn meisjesjaren voel ik me sterk aangetrokken tot het schrijven van romans die gaan over liefde en bedrog, over riskante onderzoeken, afgrijselijke ontdekkingen, pubers op het slechte pad, levens die ongelukkig zijn maar goed aflopen. En de periode waarin ik een puberende lezeres was, is naadloos overgegaan in de lange en ontevreden stemmende leertijd naar het schrijverschap. Literaire genres zijn veilige gebieden, solide platforms. Ik zet er een vaag begin van een verhaal neer en oefen met rustig, voorzichtig genoegen. Intussen zit ik alleen maar te wachten op het moment dat mijn hersenen zich laten afleiden, falen, en andere ikken buiten de kantlijn – vele – zich samenvoegen, mijn hand nemen, mij met het schrijven trekken naar waar ik bang ben heen te gaan, waar het me pijn doet vandaan te gaan en waarvandaan, als ik me verder waag, het niet gezegd is dat ik later kan terugkeren. Het is het moment waarop de regels – geleerd en toegepast – bezwijken en de hand niet uit het zakje haalt wat nodig is, maar juist wat komt, steeds sneller, en het evenwicht verbreekt.

Levert dat zeker goede boeken op? Nee, ik geloof het niet. Ondanks het gevoel van koortsachtige kracht dat het geeft, vult, wat mij betreft, ook dit schrijven uiteindelijk de kloof tussen pijn en pen niet; laat het minder op de bladzijde achter dan het in eerste instantie gevangen lijkt te hebben.

Zoals met alles het geval is, moet je het misschien weten te bemachtigen, vasthouden en bedwingen, met andere woorden, er de kwaliteiten en de gebreken van kennen, leren het te gebruiken. Het is mij niet gelukt, en ik geloof niet dat het me ooit zal lukken. Ik heb het lang alleen maar gezien als een vernietigingsmiddel, een hamer waarmee ik de omheining kon neerhalen waarbinnen ik me opgesloten voelde. Maar vernietigen lijkt me tegenwoordig een nogal naïef avant-gardistisch doel. Zoals alle verlegen en scrupuleuze mensen had ik de niet-opgebiechte en niet op te biechten ambitie om de gegeven vormen te verlaten en mijn schrijven over de grenzen van elke vorm heen te laten stromen. Later is die fase beetje bij beetje voorbijgegaan: zelfs Samuel Beckett, de buitengewone Samuel Beckett, zei dat de vorm het enige is waar wij in de literatuur en in elk willekeurig ander domein niet buiten kunnen. Dus heb ik me bij de neiging gehouden om traditioneel sterke structuren te gebruiken, er zorgvuldig aan te werken, in geduldige afwachting van het moment dat ik kon gaan schrijven met de waarheid waartoe ik in staat ben, evenwicht verstorend en vervormend, om met mijn hele lichaam ruimte voor mezelf te scheppen. Dat is voor mij het ware schrijven: niet een elegante, bestudeerde verrichting, maar een koortsachtige daad.

Ik heb Beckett met goede reden genoemd. Het komt zelden voor dat iemand die zijn leven aan het schrijven wijdt, niet op zijn minst een paar regels nalaat over de ik die weggeduwd in een hoekje van de hersenen geschreven woorden zit te produceren. En ik twijfel er niet aan dat die regels niet alleen maar een soort eerbetoon bevatten aan de hartstocht voor het schrijven, maar ook een deur of deurtje dat toegang geeft tot de betekenis van het eigen werk, gebreken en verdiensten. Welnu, naar mijn mening is Beckett, in Naamloos, degene die dat het beste heeft gedaan. De passage die ik u geef, is lang, vergeeft u mij, maar zij zou nog langer kunnen zijn. Misschien wel zo lang als het hele boek. Luistert u maar:

… ik ben in woorden, ik ben gemaakt van woorden, van woorden van anderen, welke anderen, het oord ook, de lucht ook, de muren, de grond, het plafond, woorden, het hele universum is hier, met mij, ik ben de lucht, de muren, alles geeft mee, opent zich, drijft af, vloeit terug, vlokken, ik ben al die elkaar ontmoetende, zich verenigende, uit elkaar vallende vlokken, waar ik ook ga daar vind ik mij terug, verlaat ik mij, ga ik naar mij, kom ik van mij, altijd alleen naar mij, een deeltje van mij, gevonden, verloren, gemist, woorden, ik ben al deze woorden, al deze vreemden, dit stof van woorden, zonder bodem om op neer te dalen, zonder lucht om er zich in te verspreiden, samenkomend om te zeggen, elkaar ontvluchtend om te zeggen, dat ik ze allemaal ben, degene die zich verenigen, degene die uit elkaar gaan, degene die elkaar niet kennen, en niets anders, ja, iets heel anders, dat ik iets heel anders ben, een stom ding in een leeg oord, een hard, gesloten, droog, koud, zwart oord, waar niets beweegt, niets spreekt, en dat ik luister, en dat ik zoek, als een in gevangenschap geboren dier van in gevangenschap geboren dieren van in gevangenschap geboren dieren van in gevangenschap geboren dieren van in gevangenschap geboren dieren van in gevangenschap geboren en gestorven dieren in gevangenschap geboren en gestorven van in gevangenschap geboren dieren gestorven in gevangenschap geboren en gestorven in gevangenschap geboren en gestorven in gevangenschap geboren en dan gestorven geboren en dan gestorven, als een dier zeg ik, zeggen zij, als zo’n dier, dat ik zoek, als zo’n dier, met mijn armzalige middelen, zo’n dier dat van zijn soort niets overheeft dan de angst, de woede, nee, de woede is voorbij, niets dan de angst,***

In dit ordelijk-onordelijke kabaal, veroorzaakt door een uitsluitend uit woorden bestaand ik – in dit kabaal dat stap voor stap wordt teruggebracht tot het beeld van een heel lange keten van slechts door angst gemotiveerde wilde dieren in kooien – heb ik mezelf een beetje herkend. Voor ik erop stuitte, had ik een ander beeld in mijn hoofd, dat van mijn moeder kwam: een wervelen van fragmenten-woorden die onrust bij mij veroorzaakten, die mij doodsbang maakten, en die, in mijn fantasie, oude resten waren uit een door de razernij van water overstroomd gebied. Een frantumaglia – een verbrokkeling – zei mijn moeder als ze me bang over haar hoofd vertelde en mij zó bang maakte dat ik lange tijd de voorkeur gaf aan het beeld van de kooi. Die had in elk geval veilige grenzen, me omsloten voelen maakte me kalm. Ik ben iemand die de neiging heeft altijd de deur achter zich dicht te doen, en ik heb lange tijd liever op iemand willen lijken dan me te voelen als iemand zonder eigen kenmerken. In een kooi leek me de werveling van brokstukken – die de laatste jaren weer de overhand is gaan krijgen – beter te controleren.

Een kooi, dat waren zeker de schriften op de lagere school, met hun zwarte horizontale en rode verticale lijnen. In feite heb ik daarin mijn eerste verhaaltjes geschreven, en sindsdien streef ik ernaar van ongeacht welk onderwerp een heldere, ordelijke, harmonische, geslaagde vertelling te maken. Maar de onharmonische herrie in mijn hoofd blijft, ik weet dat de bladzijden die mij uiteindelijk overtuigen boeken te publiceren daarvandaan komen. Wat mij redt – maar redding heeft niet veel tijd nodig om ondergang te blijken – is misschien dat onder de behoefte aan orde een energie is blijven bestaan die wil belemmeren, verwarren, teleurstellen, fouten maken, falen, bederven. Die energie trekt me nu eens hierheen, dan weer daarheen. Schrijven is voor mij in de loop van de tijd echt het vormgeven geworden aan een permanent evenwicht bewaren/evenwicht verliezen, het inkaderen van fragmenten en wachten om ze door elkaar te gooien. Zodoende begin ik pas tevreden te zijn over een liefdesroman als het een roman over vervreemding wordt. En begint een detectiveroman mij te boeien als ik weet dat niemand zal ontdekken wie de moordenaar is. De bildungsroman lijkt me op de juiste weg als het duidelijk is dat niemand zich zal ontwikkelen. Het mooie schrijven wordt mooi als het zijn harmonie verliest en de wanhopige kracht van het lelijke heeft. En de personages? Ik ervaar ze als onwaarachtig als ze transparant en coherent zijn, en ze raken me als ze het een zeggen en het tegenovergestelde doen. ‘Het mooie is lelijk en het lelijke is mooi,’ zeggen die buitengewone vertelsters, de heksen van Macbeth, terwijl ze zich gereedmaken om door de mist en de vuile lucht te gaan zweven. Maar hierover en andere zaken de volgende keer.

*  Italo Svevo, Bekentenissen van Zeno, Amsterdam, van Ditmar, 1964. Vertaling van Jenny Tuin.

**  In het origineel: Oh, I put in my hand and I rummage in the bran pie.

***  F.C. Kuipers, Naamloos. Vertaald uit het Frans: L’innomable, Parijs, 1953. Eerste druk Nederlandse vertaling 1970 in Samuel Beckett, Wachten op Godot en drie romans, Amsterdam, De Bezige Bij, 2006.