DE VERDEDIGING

Fridolin Schley

De verdediging

Uit het Duits vertaald
door Anne Folkertsma
en Marianne van Reenen

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Anne Folkertsma ontving voor deze vertaling
een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Die Verteidigung

© 2021 Hanser Berlin in der Carl Hanser Verlag GmbH & Co. KG, München

Nawoord © 2023 Fridolin Schley

© 2023 Nederlandse vertaling Anne Folkertsma en Marianne van Reenen / Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Foto op p. 5 © BPK / US-Army

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagfoto collectie Bundesarchiv

Foto auteur © Juliane Brückner

NUR 302

ISBN 978 90 284 5254 1

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023, met ISBN 978 90 284 5253 4

Aangeklaagde Ernst von Weizsäcker (rechts op de foto) in gesprek met zijn zoon Richard von Weizsäcker in de rechtszaal tijdens het Wilhelmstraßeproces, 1949

1

De waarheid zal u vrijmaken. Misschien gaat zijn dooptekst hem opeens door het hoofd en roept iets in hem wakker, of fluistert hij de woorden datzelfde moment al, ter bezwering van de zaal voor wat komen gaat: als dan de Zoon u vrijgemaakt heeft, zult u werkelijk vrij zijn. Hij moet het warm hebben, hij heeft zich op weg hierheen gehaast, hij moet het koud hebben, het is winter en ze hebben vannacht niet gestookt. Niemand mag zich hier prettig voelen. Terwijl hij aandachtig naar zijn eigen stem luistert, komen er ook andere geluiden uit de stilte naar voren, zwelt een gegons van klanken langzaam aan en ontstaan er rondom hem contouren, eerst vagelijk de balustrade waarop hij leunt, de grote ruimte onder hem, de rechte hoeken van zware tafels, rijen stoelen met daarvoor lessenaren, de lijnen tot vlakken vervloeid, zodat je ze voor de vlakken van een speelbord zou kunnen houden, tot ze steeds scherper worden en er zich afzonderlijke figuren tussen aftekenen, tot leven komen en peilend om zich heen kijken, alsof ze elkaars bestaan aanvankelijk slechts vermoeden en er uiteindelijk zeker van zijn.

Kan Richard als hij zich over de balustrade van de publieke tribune buigt en recht naar beneden kijkt, zien dat het bij de drie lange, van het eigenlijke gebeuren van de zitting iets afgezonderde tafels voor het ondersteunend personeel al van de medewerkers wemelt? Daar zouden alle plaatsen reeds bezet kunnen zijn, mensen taxeren elkaar, bakenen hun territorium af met paperassen, pennen worden tevoorschijn gehaald, kabels uitgerold, koptelefoons opgezet, sommigen luisteren met opengesperde ogen naar het niets, alsof ze op voorhand geschrokken zijn van wat ze hier zullen horen en vooral geen onwennigheid met de nieuwe techniek willen laten doorschemeren. Hoofden knikken, tenen wippen, de bedrijvigheid in de zaal valt op, juist doordat ieder voor zich zijn best lijkt te doen de geboden kalmte uit te stralen, het aanzwellende geluid juist doordat bijna iedereen zwijgt. Een nerveuze rust door het geschuif met stoelen, geklikklak met de gespen van leren tassen, geblader in de procesorde of in het lokale dagblad, want vandaag staan ze er allemaal in. Van hierboven kan Richard de kop op de voorpagina waarschijnlijk niet lezen, maar hij zal hem kennen, van de aanplakzuilen onderweg naar de rechtbank: Vervolgprocessen hervat! en Die Neue Zeitung uit München heeft van tevoren al verkondigd: Het proces wordt het grootste en omvangrijkste van allemaal – niet alleen vanwege het aantal beschuldigde prominenten, maar ook vanwege de taak die de aanklagers zichzelf hebben gesteld. Zij willen bewijzen dat het gros van de Duitse diplomaten en ambtenaren bij de ministeries in een nog tot voor kort onvermoede mate directe verantwoordelijkheid draagt voor de vernietiging van mensenlevens, voor oorlogsmisdaden, voor gemeenschappelijk beraamde, planmatige roof en moord, en dat de Duitse ambtenarij bij de uitvoering van de van hogerhand bevolen misdaden zelfs deels verder is gegaan dan haar opdrachtgevers. Daaronder de foto’s van een paar beklaagden met een naambordje voor de borst, boevenportretten, DARRÉ, Richard W., DIETRICH, Otto – en helemaal links, vóór de anderen, zijn vader.

De kranten ritselen, alles knispert als een lopend vuurtje dat zich verspreidt via de tafel van de notuliste, die net de sluiting van haar stenograaf openklikt, tot in de hoek van de zaal waar twee technici van de Bayerische Rundfunk de poten van een statief vastzetten. Boven hen is op de kroonlijst van de lambrisering een luidspreker aangebracht, die knettert en vervolgens dof plopt omdat een bode de microfoon op de tafel van de rechters test, met zijn wijsvinger op de verchroomde ribbels van het kopje tikt, zodat er overal in de zaal hoofden zijn kant op draaien. Alle onrust ebt weg en neemt weer toe zodra hij daarnaast twee gloeilampen in het tafelblad draait, de schroefdraden knerpen, een geluid dat overgaat in het zich voortslepende, metalige gesnerp van de elektrische tram, die nu buiten langskomt op de Fürther Straße en dat Richard eraan herinnert dat er daarbuiten een wereld is, steden, bergen en de zee. Misschien is hij ook te diep in gedachten verzonken om het geluid van de tram bewust te registreren, en om te merken dat ondanks de kou de ramen nog even zijn opengedaan en de zware groene gordijnen opzijgeschoven om de ruimte te luchten, dat de dunne vitrage erachter opbolt en de binnenvallende morgenzon diffuus naar binnen laat vallen. Stof dwarrelt op als de bode op de leren bekleding van de stoelen van de rechters klopt, en glinstert in het licht, dat tegelijk de gepoetste schoenen van de aanklagers laat blinken en ertegenover in de zijden applicaties op de toga van de verdedigers wordt weerkaatst, terwijl die ernstig een stapel dossiers voor zich neerleggen en plaatsnemen; het spiegelt zich in het glas van de tolkencabines en wordt uiteindelijk gevangen in de bronzen vruchten boven het portaal van de ingang, waar naakte jongemannen met doeken de boom van de kennis flankeren, slangen uit de haardos van Medusa kronkelen, en er vleugels aan haar afgehakte, van pijn vertrokken hoofd ontspruiten. Zonder een spier te vertrekken staan de beide soldaten van de wacht links en rechts van de ingang, met de bajonet op het geweer gestoken, kijken met lege blik voor zich uit of zien dat een van de beklaagden zijn bril afzet en even op de glazen ademt, dat moet Otto von Erdmannsdorf zijn. De twintig mannen zitten zo dicht op elkaar dat vrijwel niemand beweegt, en zwijgen met een stalen gezicht, alsof hun verachting voor de anderen hen beschermt, ze staren moe voor zich uit. Hun afgebakende gedeelte is het stilste in de ruimte, de wijzers van de klok boven hen staan op 8.43 uur, en de bode legt de hamer op de tafel van de rechters, schuift de standaard met de Amerikaanse vlag iets verder naar het raam, dan staan de wijzers op 9.02 uur, een cameraman struikelt op de traptreden naar de getuigenbank, houdt zich maar net staande en iemand lacht, waarna een jonge tolk met een zwart brilmontuur zich in zijn cabine betrapt voelt en het hapje brood waarop hij kauwt niet meer door de keel krijgt, hij schuift het stiekem van de ene wang naar de andere. Mensen hoesten, bestuderen hun nagels, en op de perstribune krassen er al pennen over het papier, vangen de sfeer, verzamelen eerste impressies van de onrustig roffelende vingers van de verdedigers, het gefluister op de publieke tribune en de vaalheid van alles – het lijkt wel met rijp overtrokken – wanneer de tl-buizen aan het plafond flikkerend aan springen en er achter de vensterspleten van de radioverslaggevers een fractie van een seconde schimmige gedaantes oplichten, opgeschrokken spoken.

Misschien weet Richard even niet meer wat hij hier eigenlijk te zoeken heeft. Misschien doet het zachte, van zeker veel meer dan honderd toeschouwers uitgaande geruis achter zijn rug en de nerveuze drukte vóór hem in de zaal hem denken aan Fidelio in Göttingen of aan Der Rosenkavalier, aan het moment dat het orkest kort voor het begin aan het stemmen is en de verwachting door de vals klinkende chaos alleen maar groeit, tot aan de plaatsen helemaal achterin, waar Hartmut, Peter en Wolfgang nu zonder hem zitten met kaartjes van één mark; hij denkt aan de terugweg na de opera, aan hoe zij bevlogen melodieën neuriën en de avondklok van tien uur algauw gevaarlijk dichtbij komt, hoe ze uiteen zullen gaan, eerst rustig aan, alsof ze boven de tijd staan, maar daarna met de minuut haastiger, tot ze bijna rennen, niets is bevrijdender dan in je eentje door de nacht rennen. In Göttingen zitten zijn medestudenten net in een ratjetoe van afgedragen, geverfde legerkleding in de collegebanken, terwijl hier een van de beklaagden de knoop van zijn stropdas aantrekt – dat moet Schellenberg zijn – en Richard denkt aan de hunkering naar muziek sinds de oorlog. Naar kennis, naar een ruime denkwereld en ruimhartige maatstaven, die de rechtenfaculteit alleen in bepalingen en benepen paragrafen aan hen overbrengt, meestal zonder veel context – en ook nu kan hij het geheel des te minder bevatten naarmate hij meer op details in de zaal vóór zich focust. Schakeringen van bruin in het hout, van grijs in de pakken, alleen het rode pluche van wat gestoffeerde stoelen licht fel op tussen de rijen tafels, die naar partij en functie zijn ingedeeld, tussen de veel te volle banken achter afscheidingen en op basis van bevoegdheid samengestelde carrés – hoekige territoria, een strak ingedeelde procedure, elke vorm sluit aan op een andere en vormt daarmee al een onderdeel van een daaropvolgende grotere structuur, de heilloze poging om uiterst precies te onderscheiden wat er zich tijdens het ordenen alweer aan onttrekt. Hoe moeten ze daarin gerechtigheid vinden?

De rechters lijken vrij van zulke twijfel, ze moeten wel. Over een paar minuten zullen Powers, Christianson en Maguire achter hun massieve blokachtige tafel plaatsnemen, die drie treden boven het gebeuren uittorent, en de voorzitter zal de microfoon voor zich aanzetten en na een schrille pieptoon van de geluidsinstallatie zaak XI van de vervolgprocessen van Neurenberg openen, The United States of America versus Ernst von Weizsäcker et alii. De procedure volgt de richtlijn van het tribunaal tegen de belangrijkste oorlogsmisdadigers conform het Statuut van Londen en de uitbreiding ervan op basis van Wet nr. 10 van de Geallieerde Controleraad. Na deze openingswoorden kondigt hij aan dat de komende maanden het gedrag van afzonderlijke personen wordt onderzocht, die mogelijk ten onrechte hebben gemeend met de duivel te kunnen spelen, of de oude, overgeleverde rechtsnorm aanhingen dat koningen niets fout kunnen doen en dat oorlog alleen een sport voor koningen is.

Misschien komt het door de verrassend zachte stem van Christianson, die voor een behoedzame ondertoon in zijn zinnen zorgt, dat Richard hem amper zal kunnen volgen en telkens weer afdwaalt, hoewel hij maar al te goed weet dat hij zich moet vermannen, dat nu alles op het spel staat waarvoor ze de afgelopen maanden dag en nacht hebben gewerkt. Zelfs hun eigen honderdmaal geformuleerde tegenargumenten heeft hij niet meer netjes paraat – nulla poena sine enz. en dat ze op deze wijze toch geen recht kunnen doen aan een man die altijd alleen maar vrede heeft nagestreefd en zijn leven daar vaak voor op het spel heeft gezet. In plaats van zich op de opening en mogelijke tegenspraak te concentreren, zal Richard zich afvragen of zij hier in de rechtszaal uiteindelijk niet allemaal een rol spelen in het grote drama van de geschiedenis dat hen tegelijk overmant. Voor God zijn wij allemaal zondaren – hij denkt dat niemand zijn vaders daden kan begrijpen als hij naast de dossiers niet ook zijn karakter kent, en dat zelfs hij het in feite uitgerekend aan het nu stuk voor stuk, blad voor blad blootgelegde kwaad te danken heeft dat hij hem alsnog nader komt. Dat het gezicht van zijn vader, die voortdurend perfecte zelfbeheersing nastreeft, uit de plooi raakte toen ze elkaar na zijn arrestatie voor het eerst terugzagen. Dat ze hun handen vóór de gesprekken in de gevangenis bij wijze van groet tegen het hen scheidende draadrooster leggen. Een zinnetje van vader: Ze begrijpen me helemaal – of helemaal verkeerd.

Maar dat is later, als het überhaupt gebeurt. Op dit moment leunt Richard nog op de balustrade van de publieke tribune, en als hij, net als op zijn trektochten door de bergen, wanneer hij in een afgrond kijkt, schrikt van de diepte en zich er tegelijk toe aangetrokken voelt, vraagt hij zich af of vallen voelt als vliegen, al is het maar heel even. Hij kijkt langs de gesloten rijen van aanklagers en verdedigers. Daar is Kempner, hun tegenstander, hun vijand volgens Hellmut, hij is als enige nog niet gaan zitten, maar staat voor zijn plek, ongeduldig als een bokser, klaar voor de aanval, één hand uitdagend in de broekzak gestoken, in de andere een zwarte bril waarvan hij één pootje nonchalant tussen de lippen heeft gestoken. In de aanklacht heeft Kempner de ambtenaren van de ministeries een bende moordenaars genoemd, zonder wier vakwerk Hitlers plannen al vroeg zouden zijn mislukt. Hij beschouwt ze als onbenullen in krijtstreepbroek, niet minder schuldig dan degenen die de doden in Treblinka zelfs de tanden uit de mond lieten breken. Hellmut ziet hem als een hondsdol keffertje dat niet op zoek is naar de waarheid, maar zint op wraak, omdat Göring hem uit de Pruisische overheidsdienst heeft ontslagen, vanwege eendaadse samenloop: politieke onbetrouwbaarheid en persisteren in Jodendom. Een compleet dossier heeft Hellmut over hem aangelegd. Fluisterend noemen de andere verdedigers hem dr. Sixtus Beckmesser of Kempner-Freisler.

Tegenover hem zit Hellmut, die hem geen blik waardig keurt. Kalm bladert hij in zijn paperassen, glanzende pommade in zijn streng achterovergekamde haar. Hellmut ziet er jong uit, lijkt verdwaald in het enorme paleis van justitie, onervaren in strafzaken. Ze zullen hem onderschatten, maar dat is een voordeel. Hij wil zich voor de rechtbank inhouden, zich positief onderscheiden van de agressie van andere advocaten en de aanklagers: zij zitten er alleen maar op te wachten dat ik mijn gal spuw, de ene partij om zich achter ons te verschuilen, de andere om ons als onverbeterlijk af te schilderen. Wij moeten het subtieler spelen, via connecties, had hij gezegd, via Marion en Boveri, en we hebben ook nog iemand nodig bij Christ und Welt. Niemand mag weten dat hij bij de partij heeft gezeten, daar zou Kempner van smullen, un repas pour le bourreau, Hellmut spreekt vloeiend Frans. Richard vindt hem soms griezelig zelfverzekerd.

Naast Hellmut zitten de verdedigers van de andere beklaagden, Achenbach en Elisabeth Gombel, de enige vrouw, haar gestifte lippen lichten op tussen al het kleurloze goed. Hellmut vindt dat ze een Griekse neus heeft. Kaarsrecht en roerloos torent ze op uit de rij, terwijl de mannen rondom haar zich als nerveuze metaaldeeltjes rond een magneet naar haar lijken te richten, wijdbeens wippen, uitvoerig gapen. Haar mandant Bohle heeft als enige aangekondigd schuld te bekennen, blijkbaar wordt hij door de anderen in hechtenis gemeden, zijn er kloppartijen, krijgt hij de goorste klussen in de schoenen geschoven. De rijksministers en de brigadegeneraals spreken elkaar zelfs achter de tralies nog loyaal met hun titels aan. De advocaat schuin achter Gombel kan zijn ogen niet van haar blonde kruin afhouden, dat moet Fröschmann zijn, de advocaat van Berger. Die is naar verluidt in Wit-Rusland bij massale verkrachtingen en moord op vrouwen en kinderen betrokken geweest, kwam er speciaal voor uit Berlijn en nam op de terugweg meteen nog wat dwangarbeidsters mee die Dirlewanger op het SS-hoofdkantoor voor hem regelde, tegen twee flessen schnaps per vrouw. De bruutheid staat op zijn gezicht te lezen, alles wijst naar beneden, de verbeten mondhoeken, de wenkbrauwen, de wangen van diep ingekerfd deeg. Zijn kaken malen, hij kijkt onbewogen om zich heen, zelfs Dietrich en Schellenberg lijken links en rechts afstand van hem te willen nemen. Onbehouwen SS-mannen als Berger proberen achter ons in de luwte te blijven, vermoedt Hellmut, maar dat mogen wij niet toelaten, we hebben ze nodig, ontaard als ze zijn. Want zij belichamen exact wat jouw vader op het ministerie wilde verhinderen.

Vader is op zijn plek een beetje weggezakt en kijkt voor zich uit, op het oog naar de lege tafel van de rechters, maar Richard denkt dat hij eroverheen kijkt, iets hoger, door de kier tussen de gordijnen en het raam naar buiten, en daar de horizon zoekt, een of andere fletse glimp van de stralende toekomst die ooit voor hem lag. Eén lange lijn, de grote verbanden, geen gekrabbelde notities in dossiers en voor gezien geparafeerde documenten. Zijn vader is in hechtenis mager geworden, zijn kin nog wijkender, zijn ogen schijnbaar in diepe grotten verzonken, een keurige scheiding in zijn dunne witte haar, maar zijn pak is hem te groot geworden, een sleets kostuum, dat slap en vormeloos om hem heen hangt. Alleen al dat zwarte driedelige pak onderscheidt hem van het uniforme grauw van de anderen, en het verbaast Richard dat Hellmut dat niet heeft voorzien en voorkomen. Richards vader zal ten voorbeeld worden gesteld als vertegenwoordiger van de oude ambtelijke elite, heeft hij de verdedigers ingepeperd, wij moeten elke indruk dat hij zich van de anderen onderscheidt vermijden. Het is al erg genoeg dat hij daar helemaal in de hoek van de beklaagdenbank zit, hij is de belangrijkste verdachte van dit proces, het draagt zíjn naam. Afgelopen jaar zat Göring daar nog, uitgerekend Göring, die botte, pronkende fazantenhaan. Op ingehouden dramatische toon en met de onverstoorbaarheid van een man die van elk groot podium geniet, zat hij dagenlang op te scheppen tegen de van ontzetting verstomde zaal. Destijds was Richard met Marion en Axel speciaal uit Göttingen gekomen om hem met eigen ogen te zien, die sluwe aanstellerij van hem, die donkere zonnebril in het licht van de schijnwerpers dat de knopen van zijn maarschalksuniform liet blinken, zonder militaire onderscheidingen: een groteske circusdirecteur.

Hoe klein lijkt vader vanaf hier daarentegen, denkt Richard, hij zit er met gebogen rug bij, ineengezakt in de beklaagdenbank, er is iets uit hem geweken wat hem statuur en stabiliteit verleende, maar wat ook zo veel woog dat het hem tegenhield, dat hij bleef, zo zegt hij zelf, om te redden wat niet te redden viel en terwijl de last van het falen nu langzaam van hem afvalt, legt die zich misschien al als een koude hand in de nek van Richard, die zich steeds meer aan de balustrade moet vastklampen omdat de duizeligheid weer vat op hem krijgt, net als het gevoel dat er iemand vlak bij hem staat en al zijn bewegingen gadeslaat of ze hem influistert. Er is iets op hem overgegaan, alleen al omdat een vrij man de man in ketenen de baas is, een omkering van de wederzijdse hulp- en beschermplicht van ouders en kinderen, zal zijn vader later schrijven. De tl-buizen aan het donkere cassetteplafond flikkeren weer, de ruimte glijdt weg, het duizelt Richard, maar niet alleen door de last die op hem drukt, maar ook, naarmate de druk op hem toeneemt, door een vreemd euforisch verlangen en doordat hij zich sterker voelt worden door deze zware nabijheid van zijn vader, hij voelt dat hij hem op zijn schouders zou kunnen nemen en door het vuur dragen en hij herinnert zich een zomervakantie in Tirol uit zijn kindertijd, toen zijn vader met hem in een bootje naar het midden van de Möserer See roeide, waar bloedzuigers zaten, en hem toen sommeerde alleen naar de oever te zwemmen – Richard huilde en smeekte, want hij kon toch nog helemaal niet zwemmen, maar vader dreigde dat de monsters uit het meer hem zouden komen halen als hij niet zwom. Dat alles om hem heen even vervaagde toen vader hem erin gooide, dat hij door kilte werd omvangen. Dat de schaduwen in de diepte aan hem trokken en hem tegelijkertijd droegen terwijl hij panisch door de schittering spartelde die de zon voor hem in het water strooide.

Misdaden tegen de menselijkheid worden hem ten laste gelegd, zal de rechter straks betogen, misdaden tegen de vrede, oorlogsmisdaden, en hij zal vragen wat de verdachte hierop te zeggen heeft, of hij een advocaat heeft, en zijn vader zal in de plotseling invallende stilte, waarin alleen het zachte gesnor van een camera te horen valt, een beetje naar achteren wippen en zeggen: ‘Kunt u dat herhalen alstublieft.’

‘Do you have a counsel to represent you?’

‘Ja.’

‘Has the indictment in the German language been served to you at least thirty days ago?’

‘Ja.’

‘How do you plead to his indictment: guilty or not guilty?’

‘Kunt u dat herhalen alstublieft! U praat te snel, dit is niet te verstaan.’

Vaders eerste woorden klinken nog wat hees, weerkaatsen nog wat aarzelend door de zaal, alsof het de eerste zijn die hij sinds lange tijd uitspreekt en hij zich elk afzonderlijk woord eerst moet herinneren en de klanken met moeite moet vormen, maar met ieder volgend antwoord verraden zijn vaste stem en houding steeds duidelijker wat dit hele gebeuren voor hem is: een aanfluiting – dat men zijn uitspraken als ongeloofwaardig zou kunnen aanmerken, dat hij publiekelijk voor zijn karakter moet pleiten. Een affront, alleen de aanklacht al, waarin wantrouwen duidelijk de boventoon voert, en dat hij, die met de subtiel opererende kunst van de diplomatie altijd in het verborgene naar een compromis streefde, hier nu door amateurs aan de schandpaal wordt genageld. Hij verwacht begrip. Het liefst zou hij zwijgen, uit stil protest tegen deze pseudorechtbank, die hem niet over zijn eigen idealen, vrede en menselijkheid, hoeft te beleren. Zijn falen zal hem als schuld ten laste gelegd worden. Maar de enige instantie op aarde die hem daarvoor had kunnen aanklagen was het Volksgerichtshof, de nazirechtbank van Freisler, geweest – wegens hoogverraad jegens Hitler. Een moreel oordeel vellen mag God alleen.

‘Ik pleit niet-schuldig.’

Richard weet dat ze moeten uitkijken, dat de gekwetste trots en verontwaardiging van zijn vader een hoogmoedige indruk kunnen maken, op verblinding lijken, ze mogen niet dezelfde fout maken als Göring of Dönitz en een hoffelijke behandeling eisen. Zelfs op Richard maakt vader soms een verblinde indruk, altijd maar gekrenkt. Eigenlijk kent hij hem alleen als een gekrenkt man, van Weimar tot Neurenberg. Stomverbaasd toen zich in maart een proces tegen hem begon af te tekenen, diep teleurgesteld, zoals hij schreef, dat iedereen vogelvrij was die met dit regime te maken had gehad, of het nu als aanhanger was of als meeloper of in stil of nog zo luidruchtig verzet – alsof ze het niet zonder een ervaren strateeg als hij zouden kunnen stellen. Zelfs in de dagen na de capitulatie had hij nog vanuit Rome wijdlopige schetsen voor een mogelijk toekomstig beleid opgesteld. Wat zich nu voltrekt is immers niets anders dan een inval van Aziatische barbaarsheid in Europa. Arm in arm met het bolsjewistische Rusland zullen we fysiek wellicht bijkomen, maar tegelijk moreel bezwijken. We moeten ons eerst instellen op een lang, moeizaam en gecompliceerd politiek spel tussen de bezettingsmachten in West en Oost. Gezien de huidige toestand van Duitsland zou deze hele benadering verouderd en niet-legitiem kunnen lijken. Maar als wij met een beproefde methode weer grip op ons eigen territorium proberen te krijgen, is dat geen terugval in nationalisme. Het is slechts het uitoefenen van ons natuurrecht.

Alsof Duitsland daadwerkelijk nog steeds in de positie verkeerde dat het voorwaarden kon stellen, met gedekte kaarten kon spelen. Alsof na donkere jaren nu eindelijk een groots tijdperk zou aanbreken.

De wijzers staan op 10.14 uur, en Richard heeft zijn ogen gesloten om de duizeligheid te laten verdwijnen, achter hem krassen pennen op papier, en hij herinnert zich dat het meer in Tirol zo koud was dat die kou amper van grote hitte te onderscheiden was en hij het gevoel had in het water te verbranden, de wijzers staan op 10.14 uur, en hij denkt nu beslist niet aan Tirol, maar heeft iets anders aan zijn hoofd, vraagt zich misschien af of hij werkelijk hier is om het leven van zijn vader te redden, de eer van de familie, of omdat hij wil weten wie hij eigenlijk is, wie zij tweeën zijn, omdat hij iets moet leren wat niemand voor hem in Göttingen op basis van wetsteksten weet te classificeren – over de tijd die achter en voor hen ligt, hij is een leerling, in de woorden van zijn vader: Tovenaarsleerling die ik was. Alles tolt, in Richard, in de zaal en om hem heen, de vraag of je je het kwaad al kunt voorstellen nog voor je het hebt gezien, of je het nog kunt verhinderen als het al aan de gang is, of iemand vrij van schuld kan blijven in een tijd die alleen maar verschillende manieren biedt om de fout in te gaan, en de vraag waar de antwoorden te vinden zijn, in de aantekeningen en decreten die men nog kan nalezen of in het archief van het eigen geheugen met zijn vertakte gangen en rijen kamers propvol kasten en onbegrensde verbanden waardoor de gedachten tevergeefs ronddolen, de waarheid zal u vrijmaken: dat waren de laatste woorden die moeder vader op weg heeft meegegeven toen hij in juli naar Neurenberg toog, en Richard zal ooit zeggen dat er nu geen gevoelens meer hoeven te worden ontzien, want hoe eerlijker we zijn, des te groter is onze vrijheid. Dat de blik de Duitsers terugvoert in de donkere afgrond waaruit ze bevrijd moesten worden, dat het, zelfs als de meeste hadden geloofd dat zij voor de goede zaak van het eigen land hadden gestreden en ook geleden, niemand die zijn ogen en oren opendeed kon zijn ontgaan dat er deportatietreinen reden, hij zal zeggen dat een joodse wijsheid luidt: Het geheim van de verlossing heet herinnering, en dat er geen definitief verworven zedelijke volmaaktheid bestaat, voor niemand en geen enkel land, want als mensen hebben wij geleerd dat wij als mens bedreigd blijven.

Maar dat is later. Bijna veertig jaar later, als hij in een andere zaal voor een rij bloeiende gele margrieten staat, zijn hoofd aan het eind een beetje optilt en op het moment dat hij opkijkt zegt: Laten wij op deze achtste mei de waarheid zo goed we kunnen onder ogen zien.

2

Op 1 april 1938 trad Ernst Freiherr von Weizsäcker toe tot de NSDAP, lidmaatschapsnummer 4 814 617. Twee dagen later werd hij in Berlijn benoemd tot staatssecretaris van Buitenlandse Zaken, met terugwerkende kracht per 19 maart. Daarmee was hij onder minister van Buitenlandse Zaken Joachim von Ribbentrop de hoogste diplomaat van het Rijk. Dat bleef hij vijf jaar lang. Op 23 april 1938 ondertekende Weizsäcker zijn toetredingsverzoek tot de ss. Kort daarna werd hij gedetacheerd bij de persoonlijke staf van SS-Reichsführer Heinrich Himmler, en op 9 november, de dag van de jaarlijkse gedenkmars naar de Feldherrnhalle in München, zwoer hij als SS-Führer de eed op Adolf Hitler. Op de verjaardag van Hitler kreeg hij de eervolle rang van Oberführer. In januari 1942 bevorderde Heinrich Himmler hem tot SS-Brigadeführer. En hij verleende hem de SS-ring met de doodskop en de eredegen.

Voor sommigen spreken deze historische feiten boekdelen, voor anderen zijn het enkel nietszeggende etiketten of juist Weizsäckers slimme camouflage om het regime van binnenuit te dwarsbomen. Zelf beschreef hij het later als een noodzakelijk offer voor zijn vredesmissie. Wie doet er hier unverfroren, wie is er vooringenomen? Wie zou niet Robert Kempners verbijstering delen toen Weizsäcker, die zich gedroeg als een beschaafd, achtenswaardig man, voor het gerecht zijn rol in het Jodenvraagstuk bagatelliseerde als die van een doorgeefluik in deze afschuwelijke kwesties. Anderzijds stond hij aanvankelijk helemaal niet op de lijst van de openbaar aanklagers. Op de radio en in de pers had Kempner alle voormalige medewerkers van het ministerie van Buitenlandse Zaken opgeroepen zich als eventuele vrijwillige getuige te melden. Toen Weizsäcker in april 1946 aan pater Robert Leiber schreef: Verzet door schijnbare collaboratie is uiteindelijk de tragische taak van bekwame mensen in de dictatuur, stond hij al in contact met de gerechtelijke autoriteiten. Een maand later legde hij onder de toezegging van een vrijgeleide in Neurenberg als getuige à décharge een verklaring af voor admiraal Raeder en baarde hij opzien met zijn onthulling van het geheime aanvullende protocol bij het Molotov-Ribbentroppact, het niet-aanvalsverdrag tussen Duitsland en de Sovjet-Unie, een sensatie. Weizsäcker sprak met een zuinig mondje; als hij zich iets niet meer kon of wilde herinneren, zei hij: Ik heb daar geen enkele herinnering aan.

Het imposante, massieve paleis van justitie uit de tijd van Wilhelm II, ooit de stenen belichaming van de grootsheid en macht van het Rijk, verhief zich, ondanks meerdere voltreffers, vrijwel intact tussen de puinhopen van de middeleeuwse stad. Weizsäckers reisgezel Albrecht von Kessel noemde het gebouw een karkas, al waren zelfs de wapencartouches op de façade bewaard gebleven en functioneerden de liften perfect. Voor de geallieerden was het vooral belangrijk dat het paleis verbonden was met een gevangeniscomplex en symbolische waarde bezat: Neurenberg was de stad van de Rijkspartijdagen, de stad van de rassenwetten. In de kelder van het paleis werden de foto’s van Hitlers persoonlijke fotograaf bewaard, op zolder de vonnissen van de Neurenbergse bloedrechters van het Volksgerichtshof.

Aangezien Weizsäcker gevraagd was in Neurenberg als getuige op te treden, had in hem waarschijnlijk de verwachting postgevat dat hij zelf geen rekenschap hoefde af te leggen. Hij hakte hout op het boerderijtje met wat fruitbomen en kippen van zijn oude moeder in Kressbronn am Bodensee, zette ’s avonds de hooiwagen met aarde in de schuur, waaraan hij later in de gevangenis graag terugdacht, en zijn hoop was nog gegroeid toen hoofdaanklager Telford Taylor op een persconferentie in mei 1947 geen enkele keer zijn naam had genoemd.

Op dat moment stonden de vervolgprocessen al onder druk. De naderende Koude Oorlog had voor eerste barstjes in de verhoudingen tussen de zegevierende mogendheden gezorgd, ook de westerse geallieerden waren het niet met elkaar eens; dus namen de Amerikaanse aanklagers zaak XI alleen op zich. De juridische status ervan was precair, continentale en Anglo-Amerikaanse procesregels liepen door elkaar heen, veel maakte een geïmproviseerde indruk, wat de verdediging munitie verschafte, behoedzaam betraden aanklagers en verdedigers juridisch onbekend terrein. Bovendien rezen de proceskosten de pan uit en Washington gaf aan: stuur aan op afronding, de wereld draait door, de vijand zit nu elders. Wat oorspronkelijk zes processen hadden moeten worden, bundelden de openbaar aanklagers nu in één proces, ze schrapten een hele lijst verdachten. Om het hele daderpalet en het representatieve karakter van de zaak te behouden, zaten er uiteindelijk mannen naast elkaar in de beklaagdenbank die van compleet verschillende misdrijven werden beschuldigd – als in een omnibus. En zo noemde de pers het algauw spottend: het omnibusproces, aangezien het opeenpropte wat niet samen leek te gaan.

Waarschijnlijk werd Weizsäcker ook hoofdbeklaagde – en niet bijvoorbeeld Hans Heinrich Lammers, Hitlers chef van de rijkskanselarij –, omdat het de aanklagers in eerste instantie vooral om het punt van de aanvalsoorlog ging, waarin het ministerie van Buitenlandse Zaken in hun ogen een prominente rol had gespeeld. En omdat de aanklagers zich niet alleen op het verleden, maar ook op de toekomst richtten. Historicus Dirk Pöppmann heeft beschreven hoe de openbaar aanklagers naast de gebruikelijke strafrechtelijke schuldvraag, vooral de bestuurlijke verantwoordelijkheid voor ogen hadden en dus ook de rol van de oude garde van hoge bureaucraten waarvan Weizsäcker met zijn beschaafde burgerlijke achtergrond en Pruisische habitus een typisch voorbeeld was. Robert Kempner noemde hun morele falen zelfs groter dan dat van veel misdadige ss’ers, omdat deze vaak al wat oudere mannen met meer levenservaring de reikwijdte van de gruwelen beter hadden moeten beseffen. Hij wilde dat ze in het nieuwe Duitsland door een democratisch georiënteerde bestuurlijke top zouden worden vervangen, hij wilde puinruimen op de weg naar een nieuwe staat, niet alleen voor het gerecht. Hij beval bekenden in ballingschap aan voor politieke posten in Duitsland, onderwierp het hele land via vragenlijsten aan een strenge selectie en maakte zich sterk voor Amerikaanse bestuursstructuren. Evengoed op de agenda stond in Neurenberg de wedergeboorte van de democratie, onzichtbaar, als politiek doel, zonder dat de individuele schuld van de beklaagden hierdoor werd gerelativeerd.

Dit zijn de mannen die de plannen en ideologische doelstellingen van het Derde Rijk in daden hebben omgezet. Zonder hun administratieve werk en de omzetting ervan in de realiteit, hadden mannen als Hitler en Göring geen aanvalsoorlogen kunnen plannen en uitvoeren en had Himmler ook geen zes miljoen Joden en andere slachtoffers van het geweld en de ideologie van het nationaalsocialisme kunnen uitroeien. Als een aantal van deze mannen er niet was geweest, hadden de onbeduidende scherpschutters en scherprechters in de concentratiekampen nooit de executiebevelen gekregen waarvoor velen van hen onlangs met hun leven hebben betaald.

De tenlastelegging bereikte de verdediging medio november, ruim een maand voor het proces begon. Op sommige plaatsen leek het allegaartje van beklaagden, met in enkele gevallen een tamelijk ondoorgrondelijke beschrijving van de strafbare feiten, bijna gecodeerd – eens te meer omdat naar Amerikaans recht in het document niet alle stukken van de aanklacht, maar slechts beknopte samenvattingen waren opgenomen. Een van de verbindende schakels was Weizsäcker zelf, die was aangeklaagd op alle acht punten.

– Planning, voorbereiding, start en leiding van aanvalsoorlogen

– Gemeenschappelijk plan en samenzwering

– Oorlogsmisdaden: moord op en mishandeling van militairen en krijgsgevangenen

– Misdaden tegen de menselijkheid: gruweldaden tegen Duitse staatsburgers tussen 1933 en 1939

– Oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid: tegen de burgerbevolking

– Oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid: roof en plundering

– Oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid: dwangarbeid

– Lidmaatschap van criminele organisaties

Zo zwaar als de aanklacht was, zo vederlicht woog hij misschien wel in Richards hand. De tachtig bladzijden papier stonden in een genadige wanverhouding tot alles wat ze beweerden en in het begin merkte hij misschien onder het lezen hoe dankbaar hij was voor alle formele aspecten die de papieren een beetje loskoppelden van de inhoud en die inhoud verder afzwakten: de schoolse onderstrepingen van kopjes, de spelfouten, de onduidelijk gekopieerde stempels die met de hand waren overgetrokken, vlekkerige letters. Alsof het werkelijk niet meer dan een tekst was, een uitgebreide casestudy van tachtig pagina’s, van acht punten – dat leek wel te doen. Alleen de in hoofdletters weergegeven namen van de beklaagden sprongen letterlijk in het oog en bij elke bladzijde die hij omsloeg, hoopte hij niet onmiddellijk zijn eigen naam te zien staan of tenminste niet vlak bij andere namen als HITLER of GOERING. Maar hoe vaker hij de tenlastelegging las, des te beter hij erin slaagde die als louter juridisch document te beschouwen, de structuur en strategie ervan te doorzien, Richard abstraheerde wat door Taylors team toch al opvallend nuchter was verwoord nog eens extra: twaalf donkere jaren in een dun stapeltje papier, onmetelijke vernietiging op de hele wereld, miljoenen mensen omgebracht. Hoe zou zoiets ook uitgerekend in regels en letters gevat moeten worden? Dat de aanklagers betrekkelijk weinig voorbeelden gaven en die eerder aanstipten dan in detail beschreven, deed vermoeden dat zich daarachter nog een veel grotere hoeveelheid bewijsmateriaal verschool, maar het maakte Richards werk ook draaglijk. Hij las over de plannen van de nazipartij, haar wetten, de controle over het ambtelijke apparaat en de rechtspraak, en over de taal van de propaganda: Volksdeutsche, Lebensraum, Herrenrasse – soms deed het hem denken aan een gekunsteld historisch extract, zo gecomprimeerd dat het met zijn levende vader nog maar amper iets te maken kon hebben, en tegelijk zo enorm gefocust op deze twintig beklaagden dat het leek alsof alle macht van het Derde Rijk was samengebald in de luttele lettertekens van hun namen.

Volgens de openbaar aanklager had het ministerie van Buitenlandse Zaken de mobilisatie met allerlei manoeuvres ondersteund, met valse beloftes, diplomatieke pressie of onverbloemde oorlogsverklaringen. In tegenwoordigheid van beklaagde WEIZSAECKER had HITLER de Tsjechoslowaakse president op 14 maart 1939 in Berlijn net zo lang bedreigd met een onmiddellijke militaire aanval en de verwoesting van Praag tot HÁCHA met de bezetting van zijn land door Duitse troepen instemde. Richard herinnerde zich dat zijn vader hem ooit over die nacht had verteld; hoe de beklagenswaardige president midden op het gebloemde tapijt van de rijkskanselarij krachteloos in elkaar was gezakt. Hitlers lijfarts had hem wat druivensuiker gegeven. Toen ze het akkoord vervolgens ondertekenden, zag ik Hácha’s hand nog trillen, had zijn vader gezegd, al met al een onaangename situatie, maar tegenover andere mogendheden toch een uiterst waardevol signaal. Richard las hoe zijn vader en diens ministerie ettelijke oorlogszuchtige aanvallen door een valse voorstelling van zaken hadden gerechtvaardigd, hoe ze operationele zones voor de Duitse strijdkrachten vastlegden en rapporten bewerkten over de massamoorden door Einsatzgruppen, de paramilitaire doodseskaders aan het oostfront. Bij elk punt kwamen dezelfde formuleringen terug – waren voorts verantwoordelijk voor, namen in het kader van hun bevoegdheid deel aan … de beklaagde als dader en medeplichtige – allemaal vaste omschrijvingen van louter uitvoerende taken, zodat de beschuldigingen zich algauw in een gelijkmatig aanzwellende en afnemende litanie bij Richard aandienden, weer wegstierven en nauwelijks sporen achterlieten. Zijn vader zou de terechtstelling van krijgsgevangenen als normale oorlogsverliezen in de doofpot hebben gestopt. Hij zou de deportatie van raciaal ongewenste elementen in de bezette landen door onderhandelingen en overeenkomsten hebben ondersteund, de verdelging van bacillen, parasieten en untermenschen.

Richard begreep wat er stond, maar kon zich zijn vader er niet bij voorstellen of alleen als onherkenbaar vervormde weerspiegeling van de man. Als hij het probeerde, zag hij een zich in bochten wringende, voor stille grootsheid strijdende persoon die zich verkleedde en in een bepaalde rol dwong. Wat betekenden vaders daden los van de uiterlijke omstandigheden en diens innerlijke gemoedstoestand? Richard probeerde te bepalen wat hij nu eigenlijk voelde, wachtte op een duidelijke emotie, slechts gewapend met wat frasen waaraan tot dusver niet te tornen viel – zijn vader was op tragische wijze ergens in verstrikt geraakt, niemand wast zijn handen in onschuld – maar die holle woorden stierven weg in de leegte die de omvang van de aanklacht achterliet, in de doffe gewaarwording van een alles verdovende twijfel, hij wist niet eens waaraan, en Hellmut zei: Goed zo, precies op dat punt moeten we de rechters krijgen.

Ook Robert Kempner, die verantwoordelijk was voor de politieke beklaagden, stelde de verdedigers voor een raadsel. Hij bemiddelde niet als neutrale aanklager, zoals ze op de Duitse universiteit hadden geleerd, maar kwam op hen over als een worstelaar die de positie van de tegenstander koste wat kost probeerde te verzwakken om de overhand te krijgen. Op de lijst van zijn getuigen à charge ontdekten ze Friedrich Gaus, het voormalige hoofd van de juridische afdeling van het ministerie van Buitenlandse Zaken, dat zou een probleem kunnen worden, een groot probleem. Gaus kende alle parafen en wist waarvoor ze waren bedoeld. Hellmut Becker dacht dat er sprake was van koehandel: zodra hij naar de andere kant was overgelopen werd de kroonjurist kroongetuige, op die manier ontliep hij zelf de aanklagers, het was chantage! Ernst von Weizsäcker had naar eigen zeggen niets willen weten van zo’n deal, die Kempner ook hem tijdens een van hun eerste gesprekken, nog vóór zijn arrestatie, had voorgesteld. Het kwetste hem dat Kempner zich nu steeds meer gedroeg als een scherpe opsporingsambtenaar die zijn ontlastende uiteenzettingen als twijfelachtig van de hand wees. Kempner gaf hem ook nooit een hand, maar dat deed hij bij niemand. Zijn ouders, die bacterioloog waren geweest, hadden naar verluidt zelfs geen trouwring gedragen omdat zich daaronder ziektekiemen konden nestelen.

Weizsäcker had de verhoren vóór het begin van het proces, die tot ver in de zomer doorliepen, nog geprobeerd als een beschaafde uitwisseling tussen twee mijmerende heren te interpreteren en peinzend gezegd: Ribbentrop en mijn andere meerderen waren niet antimoreel, maar amoreel, hun moraal was een zwart gat, een vacuüm. Geheimzinnig fluisterde hij: U kent mij nog niet, en Kempner antwoordde: Men kent de ander nooit ten volle, men kent de ander überhaupt niet. Toch zette Weizsäcker juist daarop in. Keer op keer drong hij er bij Kempner op aan niet op de documenten, maar op zijn persoonlijkheid te vertrouwen, hem te begrijpen, hem te leren kennen. Dan zou de rest voor zich spreken. En het was goed mogelijk dat Kempner zelfs geloofde dat Weizsäcker goede bedoelingen had, maar juist het feit dat dit niets aan de beschuldigingen veranderde, maakte het zo lastig die te ontkrachten. Hoe zwaar woog een menselijke overtuiging op tegen falen als het om politieke verantwoordelijkheid ging, hoe zwaar woog de plicht van een ambtenaar op tegen het ontbreken van een innerlijke stem die op een gegeven moment zei: tot hiertoe en niet verder?

Maar Kempner ontnam hem beslist niet de dubbelrol van undercover verzetsstrijder, die volgens Weizsäcker uit zijn vredelievende ambtsopvatting sprak. Kempner beschouwde die rol vast als tactiek, alleen al omdat Weizsäcker het daar in eerste instantie helemaal niet over had gehad. Misschien had hij zich aanvankelijk te zeker gevoeld, en ook te belangrijk. Hoe moest Kempner hem op dat punt vertrouwen? Weizsäcker had lange tijd ontkend dat hij bij zijn werkzaamheden ook maar iets met de deportatie van Joden te maken had gehad, hij hield ook vol niets van de moorden in Auschwitz te hebben geweten. Hij laveerde, gaf telkens slechts toe wat met elk document duidelijker naar voren kwam, een opeenvolging van hem steeds verder in het nauw drijvende uitspraken: Van die afschuwelijke zaken wist ik niets, er werd alleen over gefluisterd. Dat veranderde in: In het algemeen werden die kwesties niet aan mij voorgelegd, dat was niet de gewone gang van zaken. Dat veranderde in: Het door mij ondertekende document behelst niet de actie zelf, maar slechts een aankondiging ervan. Dat veranderde in: Ik zou zeker niet hebben meegewerkt aan het transport van die zesduizend mensen als ik op de hoogte was geweest van de verschrikkingen die hun konden overkomen. Dat veranderde in: Ik heb de dingen op hun beloop gelaten omdat ze niet onder mijn bevoegdheid vielen. Dat veranderde in: Als ambtenaren bepaalde zaken niet op hun beloop hadden gelaten, hadden ze ontslag moeten nemen en het doel om erger te voorkomen moeten opgeven. Kempner liet de beklaagden altijd eerst één keer zelf aan het woord omdat hij geloofde dat hun flagrante leugens gemakkelijker te weerleggen waren dan wollige uitvluchten.

In een van deze verhoren vóór het eigenlijke proces zei hij tegen Weizsäcker dat hij bereid was alles te vergeten en zich slechts op twee feiten te richten: ‘De doden en vermoorde mensen, dat is het ene feit, en het tweede is: U was als staatssecretaris ook lid van de partij. Ik kan de documenten buiten beschouwing laten. Maar niet het feit dat u erbij was toen de mensen de kamers des doods in werden gedreven, toen soldaten in een aanvalsoorlog werden ingezet en toen Joden werden gedeporteerd. Dat is iets waar ik niet omheen kan. Alla, u hebt geprobeerd te voorkomen wat u kon. Die inspanningen hebben er echter toe geleid dat er mensen met of zonder uw hulp zijn omgekomen.’

‘U vindt dat het vanuit mijn standpunt correcter was geweest om ontslag te nemen.’

‘Ja, ik zou niet graag bij een moord betrokken zijn. Bij een moord waarvan ik zie dat ik hem niet kan voorkomen.’

‘Was het correct geweest als ik mij er, omdat ik dit beleid van Hitler en Ribbentrop doorzag, hoe dan ook aan had onttrokken?’

‘Ja.’

‘Denkt u dat ik het fijn zou hebben gevonden om na mijn pensionering op 1 september onder een perenboom te gaan zitten rentenieren, terwijl jongelui ten oorlog hadden moeten trekken? Dan had ik tegen mezelf moeten zeggen: Jij hebt je teruggetrokken, terwijl zij hun leven op het spel zetten. Is dat een betere morele positie? Ik stel u de vraag om u over dit dilemma heen te helpen. Is dat een fatsoenlijke positie?’

‘Ik persoonlijk zou liever in mijn eentje onder een perenboom zitten dan dat ik met mijn handtekening de dodelijke reis van duizend mensen naar Auschwitz in gang zet.’

‘Van dat document wist ik niets af.’

‘Laten we het niet over de documenten hebben. Maar er zijn wel miljoenen mensen omgekomen – stel dat ik van mezelf weet dat míjn naam ergens onder staat. Is dat dan een fatsoenlijke positie, is dát misschien een standpunt? Zelf ben ik liever onschuldig aan moord.’

‘Ik verantwoord me liever voor dit gerecht dan dat ik me had teruggetrokken.’

‘Dat is belangrijk om te weten.’

‘Ik dacht dat u dat vanzelf wel had begrepen!’

Een voorstelling: de hoofdbehandeling begint op 6 januari 1948, op een mistige, koude ochtend. Richard zal wel klaarwakker zijn, hij moet bij de openingspleidooien voor Hellmut aantekeningen maken, hij zal wel moe zijn, die nacht heeft hij bijna geen oog dichtgedaan. Hij is vroeg wakker geworden na een droom, waarvan hij meteen daarna nog wist dat zijn vader voor een vergrendelde hut in de buik van de Bismarck had gestaan en met zijn hand over de klinknagels in de koperen omlijsting van de patrijspoort had gestreken, in de kajuitgang om hem heen een wirwar van metalen stutten en buizen in het schommelende licht, bundels vochtige leidingen die als aders langs het plafond liepen, ergens ratelde een teller.