WIJ EN HET IK-TIJDPERK

JOUKE TURPIJN EN
JOHN JANSEN VAN GALEN

Wij
en het
Ik-tijdperk

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

© 2022 Jouke Turpijn en John Jansen van Galen

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Stroomberg

Achtergrondbeeld omslag © Joris van Gennip / ANP Photo

Foto auteurs © Koos Hageraats

NUR 688

ISBN 978 90 284 5257 2

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022, met ISBN 978 90 284 5256 5

‘Tijdperken storen zich niet aan de nul aan het eind van

jaartallen die decennia afsluiten.’

Inhoud

JOUKE TURPIJN

Wij en het Ik-tijdperk

Voor het Ik-tijdperk

Door het Ik-tijdperk

Voorbij het Ik-tijdperk

De erfenis van het Ik-tijdperk

JOHN JANSEN VAN GALEN

Mijn Ik-tijdperk

JOUKE TURPIJN

Na het Ik-tijdperk

Verantwoording

Literatuurlijst

Jouke Turpijn

Wij en het Ik-tijdperk

Regen-, hagel- en sneeuwbuien. Matige tot vrij
krachtige noordwestenwind; aan de kust af en toe harde wind.
Middagtemperatuur ongeveer drie graden. In de nacht
en ochtend lichte vorst.

De jaren tachtig begonnen somber. Oud en Nieuw was onrustig verlopen. In Amsterdam-Noord, Groningen, Den Haag, Rotterdam, Enschede en Meteren moest de me eraan te pas komen om relschoppers uiteen te drijven. Twee mensen kwamen om het leven bij steekpartijen in Dieren en Buitenpost. De wegen waren spekglad met meerdere dodelijke ongelukken als gevolg. In de vroege ochtend van woensdag 2 januari kwamen nog eens elf mensen om het leven, waarvan tien uit dezelfde familie, bij een woningbrand in de Rotterdamse wijk Bloemhof.

Het buitenlandse nieuws stemde evenmin tot vrolijkheid. De Sovjet-Unie was Afghanistan binnengevallen, waardoor de Koude Oorlog een stuk minder koud dreigde te worden. Aan de andere kant van de wereld verdreven de sandinisten met Daniel Ortega de heersende dictator Somoza, al bleef het nog erg onrustig in en om Nicaragua. De Verenigde Staten hadden ondertussen de handen vol om 63 gegijzelde Amerikanen uit de ambassade van Teheran vrij te krijgen. De relatie tussen de jonge republiek Iran en de supermacht was zeer instabiel. In Afrika worstelden meerdere landen met burgeroorlogen. Die in Rhodesië liep ten einde, maar het land ging onder de nieuwe naam Zimbabwe met president Robert Mugabe een onzekere toekomst tegemoet. De voormalige kolonisator, het Verenigd Koninkrijk, had op dat moment te maken met massale stakingen en onrust in Noord-Ierland, waar in het weekend daarvoor nog twee soldaten waren omgekomen, nota bene door friendly fire. De wereld zuchtte onder de economisch onzekere tijden, waardoor de prijs van goud sterk steeg. In West-Duitsland leidde dit dankzij een aanstaande nieuwe belasting op het edelmetaal zelfs tot een heuse goudkoorts.

Gelukkig bood de oudejaarsconference van Wim Kan afleiding. De oude meester wilde na drie jaar afwezigheid eindelijk weer voor de televisie optreden.

Waar gaan we in het nieuwe jaar naartoe?

[…] Alle kippen met de gouden eieren zijn geslacht.

De Nederlandse maagd is door de rode haan verkracht.

Naar Bloemenhove wordt ze nu gebracht

op de racefiets van Van Agt.

Volgens recensent Frits Abrahams ‘kietelde’ de oude meester de politici meer dan dat hij ze echt pijn deed. ‘Niemand ligt nog langer wakker [van deze] Binnenhofnar […] integendeel, ze willen dolgraag genoemd worden.’

Het rommelige CDA-VVD-kabinet van Dries van Agt en Hans Wiegel schreeuwde echter om harde satire. Nog geen maand geleden hadden tien CDA-dissidenten met een Kamermeerderheid tegen de plaatsing van NAVO-kruisraketten in Nederland gestemd. Het was een klein wonder dat het kabinet niet gevallen was in deze crisis. Maar dit zou alsnog gemakkelijk kunnen gebeuren. Hoewel het begrotingstekort moest worden teruggedrongen, mislukte het ombuigingsbeleid Bestek’81 aan alle kanten. De architect van dit beleid – minister van Financiën Frans Andriessen – dreigde met opstappen en zou niet veel later de daad bij het woord voegen.

Er bestonden genoeg andere vormen van vermaak. In de bioscopen trokken Apocalypse Now, Alien, Een vrouw als Eva en Life of Brian volle zalen. Het RO-theater vertolkte King Lear en Willem Breuker zette het Concertgebouw op zijn kop met een grote nieuwjaarsviering. Reinier Groenendaal won de veldrit van Lieshout en Hubert Neuper het schansspringen in Garmisch-Partenkirchen. Hoewel Ajax met een 6-0 zege op Excelsior rustig de winterstop was ingegaan, zouden de Amsterdammers uiteindelijk pas op de laatste speeldag van de competitie AZ’67 van zich afschudden. Hilversum 3 draaide Earth and Fire’s nummer-1-hit ‘Lover for the weekend’ net iets te vaak, terwijl ‘Reggatta de Blanc’ van The Police, ‘Bat out of Hell’ van Meat Loaf en ‘Off the Wall’ van Michael Jackson de lijstjes van best verkochte platen domineerden. In de boekhandel gingen titels als Linda J. La Rosa’s en Barry Tanenbaums De toevalsfactor, Een lange brief van Mariama Bâ en William Styrons Sophie’s Choice over de toonbank. Jan Wolkers schreef De doodshoofdvlinder, Frans Kellendonk De nietsnut, Oek de Jong Opwaaiende zomerjurken en de jonge A.F.Th. van der Heijden had net de Anton Wachterprijs gewonnen.

Tegen deze achtergrond schreef John Jansen van Galen Het Ik-Tijdperk. De tekst kwam uit als kerstspecial van tijdschrift Haagse Post en werd een ongekend succes. Meer dan zeventigduizend mensen kochten een exemplaar à 2 gulden 75 per stuk. ‘We streefden in de losse verkoop normaal naar 15.000 exemplaren met af en toe een uitschieter naar 25.000, maar dit sloeg alles,’ herinnert toenmalig HP-eindredacteur Bert Vuijsje zich in een gesprek bij hem thuis in 2019. Enkele weken later verscheen de tekst ook in boekvorm, waarvan er nog eens zo’n achtduizend exemplaren verkocht werden. Hoewel journalisten niet zo vaak complimenten aan concurrenten geven, had Henk Hofland niets dan lof voor dit ‘compendium van eigentijdse zeden en gewoonten’. Collega Henk Spaan nam Jansen van Galen direct in zijn eindejaarslijstje op: ‘Goede journalistiek: Joop van Tijn over VVD-congres; Koen Koch over Rusland; John Jansen van Galen over ons.’

Wie waren die ‘ons’? De kerstspecial was bedoeld om de balans van Nederland en zijn bewoners in de jaren zeventig op te maken. Maar de editie werd veel meer dan dat. Het Ik-tijdperk zou uitgroeien tot een begrip. Journalisten, politici, geestelijken, activisten, kunstenaars, reclamemakers en vele anderen herkenden allerlei manifestaties van het Ik-tijdperk in de jaren die zouden volgen.

Dit Ik-tijdperk staat doorgaans voor een periode waarin individualistisch handelen en het geloof dat een individu zichzelf kan vormen leidend is in de samenleving. Gedeelde waarden, visies, toekomstdromen en idealen zouden een minder grote rol in dit tijdvak spelen. Het Ik-tijdperk is nauw verwant aan het begrip individualisering: in tegenstelling tot de meer collectief ingestelde burger uit het interbellum en de periode van wederopbouw had de individualistische Nederlander het anno 1980 best goed voor elkaar. Althans, voor zichzelf en niet voor de ander: de ik-burger werd in de jaren tachtig vaak in verband gebracht met egoïsme en het idee dat alles voor hem te koop was.

Achteraf beschouwd valt de komst van het Ik-tijdperk ongeveer samen met de doorbraak van het neoliberalisme in de Verenigde Staten en West-Europa. In Nederland zetten machtige economen als Pieter Korteweg, Lenze Koopmans en DNB-directeur Jelle Zijlstra het neokeynesiaanse principe van investeren in tijden van crisis en het nastreven van volledige werkgelegenheid van de beroepsbevolking opzij. Zij stelden hier monetaristische ideeën, waarbij de vraag en aanbod van geld en het stimuleren van marktwerking centraal stond, tegenover. Uiteindelijk zorgde de uitvoering van deze ideeën voor allerlei vormen van deregulering, het privatiseren van de publieke sector en een ontmanteling van de verzorgingsstaat. De burger van het Ik-tijdperk hoefde niet langer bij de overheid aan te kloppen voor steun, maar moest zichzelf zien te redden. En de meeste burgers konden daar wel iets mee.

In de decennia die volgden is het Ik-tijdperk meerdere malen dood verklaard, maar ook heel vaak weer tot leven gewekt. Tot het in maart 2020 aangestoken werd door het coronavirus. In deze ‘grootste crisis sinds de Tweede Wereldoorlog’ draaide alles om het woord ‘samen’. Samen konden wij ervoor zorgen dat wij niet aan het virus ten onder zouden gaan. Gek genoeg konden wij alleen slagen door zo min mogelijk samen te komen.

Wat deed deze paradoxale situatie met het Ik-tijdperk? Het tijdschrift dat het begrip oorspronkelijk muntte, zag vooral een breuk met het verleden. Frans van Deijl schreef in de lente van 2020 in HP/De Tijd:

Toen kwam de coronacrisis en bleek Nederland helemaal geen verzameling van zeventien miljoen egootjes. De op zichzelf gerichte calculerende burger uit het tijdperk ervoor bleek een sociaal dier te zijn dat oog had voor de hulpbehoevende medemens.

Anderen waren sceptisch. Zo schreef Sheila Sitalsing in de Volkskrant van 5 juni 2020:

Er zat wensdenken bij de serieus bedoelde toekomstvoorspellingen, over meer saamhorigheid, en over het einde van het Ik-tijdperk, en over anders leven, en over solidariteit, en over het einde van het kapitalisme

[…] Nu de samenleving weer opengaat, valt omtrent die uitzonderlijkheid de volgende voorzichtige conclusie te trekken: dat thuiswerken blijkt handiger dan gedacht, dus blijf alert want voor je het weet hebben ze je kantoorplek wegbezuinigd en zit je voorgoed op zolder te videobellen via wrakke wifi. En verder mwah.

Deze visies roepen de vraag op of het Ik-tijdperk inderdaad op de IC aan de beademing ligt of misschien zelfs al gestorven is, of dat deze vitale veertiger slechts milde klachten kreeg en inmiddels ingeënt en geboosterd is.

Om een voorlopig antwoord te vinden op deze vraag duikt dit boek in de veelzijdige geschiedenis van het Ik-tijdperk. Zowel de journalistieke publicatie zelf als het begrip dat hieruit voortvloeide worden gevolgd en geduid. De oorspronkelijke tekst bestaat uit zestien korte hoofdstukken waarin Jansen van Galen allerlei veranderingen in de Nederlandse samenleving observeert, variërend van politiek tot gezin, van het verdwijnen van het platteland tot problemen in de steden, van feminisme tot popsterren en van ‘de therapiegolf ’ tot de opkomst van joggers in het straatbeeld. Een deel van zijn duidingen is cursief in de tekst opgenomen en deze citaten dienen als een soort affiches uit het Ik-tijdperk.

In het eerste stuk komt de totstandkoming van en de journalistieke en politieke cultuur rondom Het Ik-Tijdperk aan bod. De herinneringen van Vuijsje en Jansen van Galen zijn hier van waarde om te begrijpen wat zij met hun creatie wilden zeggen. Daarna wordt beschreven hoe het begrip zo succesvol kon worden. Wat zagen Nederlanders in Het Ik-Tijdperk en wat zegt de tekst over hen? Hierna wordt gekeken of het Ik-tijdperk inderdaad over zijn uiterste houdbaarheidsdatum heen is en welke sporen het heeft achtergelaten. Vervolgens maakt Jansen van Galen zelf de balans op van wie hij in het Ik-tijdperk was en tot slot wordt er kort naar de wereld na het Ik-tijdperk gekeken.

Het duiden van iets abstracts als een tijdperk is geen harde wetenschap en al helemaal niet als dat tijdperk nog maar kort achter ons ligt. Alle historische interpretaties zijn producten van standplaatsgebondenheid: de positie in tijd en plaats en de sociaal-culturele achtergrond van de auteur hebben invloed op de vorming van woord, tekst, oordeel en discussie. Dit geldt vanzelfsprekend ook voor Jansen van Galen en voor mijzelf. Ik ben een kind uit het Ik-tijdperk. Omdat ik als kind geen idee van dat fenomeen had, probeer ik er nu met enige afstand naar te kijken. Deze afstand neemt uiteraard niet weg dat de onderwerpen die in Het Ik-Tijdperk aan de orde komen mij raken en mede gevormd hebben. En dat heeft onvermijdelijk ook gevolgen voor de manier waarop ik deze geschiedenis heb opgeschreven.

Voor het Ik-tijdperk

‘Onder de leuzen van “participatie” en “democratisering”
en ideologisch veelal met een vaag-linkse inslag diende zich
overal een nieuwe generatie aan, die lang onmondig was
gehouden en nu in rap tempo haar achterstand inhaalde:
in de universiteiten, op scholen, in kerken en het leger.’

Zo leek het ook in de journalistiek te gaan. De auteur en de eindredacteur van Het Ik-Tijdperk behoorden in zekere zin zelf ook tot deze generatie. Nederland veranderde van gedaante, terwijl Jansen van Galen (geboren in 1940) en Vuijsje (1942) volwassen werden. Tijdens hun jeugd waren veel Nederlanders gebonden aan hun Kerk, partij en ideologie en bouwden zij na de oorlog van alles weder op. Maar naarmate zij ouder werden, leek de samenleving vrijblijvender te worden, met meer vrije tijd, meer expressiviteit, meer keuzemogelijkheden en meer ruimte voor het individu om zichzelf te ontwikkelen. Deze verandering vond in de meeste West-Europese landen plaats, maar staat alleen in Nederland bekend onder de naam ‘ontzuiling’.

Tegelijkertijd was, in de woorden van Jansen van Galen, de ‘participatierevolutie’ uitgebroken. Allerlei groepen mensen werden mondig en kritisch en eisten inspraak en vertegenwoordiging in hun directe leef-, leer- en werkomgevingen. Of het nu om de school, de Kerk, de partij, het werk, de buurt of de landelijke politiek ging: de burger wilde meepraten.

De journalistiek was een belangrijke speler in deze ontwikkeling. Waren journalisten eerder vooral dienaars van de belangen van de eigen gemeenschap, in de jaren zestig werden zij steeds zelfstandiger en kritischer. Zo kon het gebeuren dat minister-president Jan de Quay tijdens zijn ambtstermijn van 1959 tot 1963 niet één keer werd geïnterviewd. En was dat wel gebeurd, dan had de journalist tijdens het gesprek ongetwijfeld alleen maar dienstbaar naar ‘uwe excellentie’ zitten knikken.

Maar deze ‘braaf opzittende herdershond’ zou in de woorden van politicoloog Kees Brants spoedig plaatsmaken voor een felle waakhond die kritisch en autonoom het publieke belang verdedigde. De waakhonden bedreven een andere vorm van parlementaire journalistiek. De nacht van 13 op 14 oktober 1966 is de Nacht van Schmelzer gaan heten omdat de journalisten de gebeurtenissen in het parlement (de fractievoorzitter van de KVP had een motie van wantrouwen tegen zijn eigen premier ingediend) niet als een droog verslag, maar als een heus koningsdrama in beeld brachten en vastlegden in gesproken woord en geschrift. Tegelijkertijd ontwikkelde de onderzoeksjournalistiek zich gestaag. Dit zijn de jaren van de grote affaires: Weinreb, Dennendal, Aantjes en Lockheed. Allen zijn aan het licht gekomen door diepgravende onderzoeksjournalistiek van kranten, tijdschriften en actualiteitenprogramma’s op radio en televisie.

De kern van deze nieuws- en opiniemotor bestond uit een relatief kleine groep redacteuren en journalisten. Het waren volgens Vuijsje ‘allemaal gesjeesde studenten’. Zij – voor een groot deel eerstegeneratiestudenten – besloten dan maar journalist te worden. ‘Er waren er niet zo veel die dat idee hadden en dus kwam je wel gemakkelijk binnen. Daarna moest je natuurlijk wel iets presteren, maar binnenkomen was het gemakkelijkst. Dat is nu totaal anders.’

Het is inderdaad opvallend dat journalisten als Ischa Meijer, John Jansen van Galen, Anet Bleich, Max van Weezel, de gebroeders Vuijsje, Tessel Pollmann, Jan Donkers, Arend Jan Heerma van Voss, Geert Mak, Harmke Pijpers, Jan Tromp, Peter van Ingen, Elma Verhey, Rogier Proper, Wim Kayzer, Elsbeth Etty, Theo Uittenbogaard, Wim Noordhoek, Michiel Berkel en vele anderen binnen een tijdbestek van twaalf jaar, tussen 1940 en 1952, geboren zijn, dat ze hun eerste journalistieke stappen in de jaren zestig zetten, voornamelijk in Amsterdam, en later zouden uitgroeien tot succesvolle redacteuren, programmamakers en veelschrijvers.

Veel van de Amsterdammers kenden elkaar van netwerken als de Democratisch-Socialistische Studentenvereniging Politeia, studentenvakbond ASVA, het blad Propria Cures of het dispuut BAART. Laatstgenoemde zou volgens zijn autobiografie ‘vanaf 1963 wel even de media veroveren’. Daar zijn veel jonge journalisten en mediamakers, en lang niet alleen die van BAART, inderdaad in geslaagd.

Tegelijkertijd behoeft het beeld van de jonge wilde honden nuancering. De maatschappelijke veranderingen van de jaren zestig zijn zeker niet alleen voortgekomen uit de dromen en daden van jongeren. Zij zouden nooit zo snel hebben kunnen oprukken zonder het werk en de welwillendheid van oudere collega’s. Bovendien waren veel belangrijke vernieuwers van de jaren zestig, zoals feministe Joke Smit, politicus Hans van Mierlo en kunstenaar Robert Jasper Grootveld, helemaal zo jong niet meer. Zij waren kinderen van de jaren dertig en niet van de jaren veertig of vijftig. De grote schrijvers Reve, Hermans, Haasse, Mulisch, Wolters, Carmiggelt, Bomans en Vinkenoog werden zelfs allemaal al in de jaren tien en twintig geboren.

Maar de jonge journalisten werkten wel met ongekend veel energie. Aan de jaren zestig, als decennium waarin alles snel veranderde, kleeft iets magisch en mythisch. Vooral de tweede helft van de jaren zestig heeft tot sterke verhalen geleid van en over de jongeren van toen. Hoewel deze verhalen lang niet altijd recht doen aan de historische werkelijkheid is het wel een knappe prestatie dat deze tot zo’n algemeen bekend publiek bezit zijn uitgegroeid.

Jansen van Galen schreef hier zelf ook aan mee door het in Het Ik-Tijdperk over ‘het saldo van ‘66’ te hebben. Er gebeurde inderdaad in 1966 bijzonder veel in Nederland (Nacht van Schmelzer, het verstoorde huwelijk van Beatrix en Claus, de Telegraafrellen, oprichting D’66 en Nieuw Links) en in de wereld (denk alleen al aan Vietnam, China en Indonesië). Maar tegelijkertijd relativeert hij dat jaartal door over ‘het saldo’ te schrijven. Het saldo van 1966 werd tot diep in de jaren zeventig in porties uitgekeerd.

De droom van het gidsland duurde zeer kort. Een half jaar na het aantreden van het enige kabinet met een linkse meerderheid dat Nederland ooit had (en wie weet zal hebben) maakte de oliecrisis de grenzen aan de groei zeer zichtbaar.

De opmars van de journalisten ging in de jaren zeventig onvermoeid verder dankzij een diep beleefd gevoel van urgentie, politieke opwinding en crisis. Crises zijn voor bijna iedereen slecht, maar journalisten weten er vaak wel raad mee. De crisis van de jaren zeventig was in de eerste plaats economisch van aard en zou zich tot diep in de jaren tachtig voortslepen. Door de oliecrisis, het loslaten van vaste internationale wisselkoersen en de toegenomen schulden van overheden, was er begin jaren zeventig zand in de economische motor van West-Europa terechtgekomen. De inflatie steeg, maar de werkloosheid ook, terwijl de economische groei juist afnam. Deze zogenoemde stagflatie was een tot dan toe nog onbekend fenomeen, omdat recessie en inflatie in de voorafgaande decennia juist als tegenpolen werden gezien: de ene sloot de andere uit. Hoewel niemand precies wist hoe de problemen konden worden opgelost, waren de meeste politieke partijen het erover eens dat het begrotingstekort moest worden teruggedrongen. Van de grote politieke partijen wilden de VVD en het CDA hier het meest ver in gaan.

De politiek ging in de tweede helft van de jaren zeventig dus over een dreigende crisis. Maar tegelijkertijd bevond de politiek zich zelf ook in een permanente sfeer van dreigende crisis. In de late jaren vijftig en in de jaren zestig hadden allerlei nieuwe poli tieke partijen en ontwikkelingen binnen de bestaande partijen het politieke landschap een stuk onoverzichtelijker gemaakt. Nieuwkomers als de Boerenpartij, D’66, de Kabouterbeweging en de PPR wilden het politieke debat zowel qua vorm als inhoud veranderen. De bestaande partijen zaten ook niet stil: de PvdA verjongde en verlinkste onder aanvoering van de auteurs van het manifest Tien over rood. Tegelijkertijd hesen de oude partijbaronnen van de VVD Hans Wiegel op het schild. Wiegel wilde potentiële kiezers veel directer aanspreken en met zijn polemische stijl wist hij veel aandacht op zich te vestigen. Terwijl de kerken leegliepen gingen de confessionele partijen ook op zoek naar een nieuw bestaan. De ARP, CHU en KVP fuseerden tot het CDA, maar deze partij was nog lang niet de efficiënte machtsmachine die zij in de jaren tachtig zou worden.

In dit roerige landschap waren de politieke allianties broos, de oppositie scherp en eiste een bonte stoet van bewegingen, boze burgers en belangengroepen inspraak in Den Haag. Zo’n verhit politiek klimaat is vruchtbare grond voor debat, conflict en opinie. Het verbaast dan ook niet dat juist de jaren zeventig samenvielen met wat Bert Vuijsje ‘het gouden tijdperk van de onafhankelijke kwaliteitsjournalistiek’ noemt. HP was namelijk niet het enige tijdschrift dat het goed deed: Vrij Nederland en Elseviers Magazine waren eveneens zeer succesvol.

De Haagse Post had in deze jaren een duidelijk herkenbaar links en progressief profiel. ‘Wij waren gewoon sociaal-democraten’, zegt Vuijsje tijdens het gesprek in zijn huiskamer in 2019, overigens op een moment dat sociaal-democraat zijn allesbehalve gewoon is. Volgens Vuijsje was het blad ‘vóór het kabinet-Den Uyl, maar tegen de confessionele partijen’. De ironie wil dat het kabinet-Den Uyl in 1973 wel met de confessionelen moest samenwerken om tot een werkbare meerderheid te komen. Diezelfde confessionelen hadden een nieuw kabinet-Den Uyl in 1977 onmogelijk gemaakt, door met de VVD te gaan regeren.

Vrij Nederland en de Haagse Post waren allebei links en progressief en inhoudelijk concurrenten, maar op de markt versterkten zij elkaar in deze jaren juist. Zo verdubbelde het aantal abonnementen van HP onder Vuijsjes eindredacteurschap in de tweede helft van de jaren zeventig, maar steeg dat aantal bij Vrij Nederland – dat ongeveer een twee keer zo grote oplage als HP had – eveneens. De verklaring was volgens Vuijsje eenvoudig. Lezers vonden achtergrondnieuws en opinie dermate belangrijk dat zij ‘aan een enkel opinieweekblad niet genoeg hadden. Het dubbellezen was een fenomeen geworden.’

Omdat ‘links’ meer lawaai maakte, werden de geluiden van andere politieke stromingen minder goed gehoord. Toch vond daar iets vergelijkbaars plaats. Zo wisten de sociaal-democratische dissidenten van DS’70 en de VVD onder Wiegel net zo goed de kussens op te schudden. Ook de snelle opkomst van de Boerenpartij is tekenend voor de vernieuwing op rechts. Boer Hendrik Koekoek (1912) was zeker geen jonge vernieuwer, maar met zijn droge humor en anti-elitaire houding kreeg hij juist heel veel stemmen van jonge stedelingen. De bekende leuze ‘Stem Provo – Kèjje lachen’ was in de praktijk vaker ‘Stem Koekoek – Kèjje lachen’.

Ook in het medialandschap was ‘rechts’ dominant aanwezig. De Telegraaf bleef gewoon de grootste krant van Nederland. De TROS groeide in de jaren zeventig uit tot de populairste omroep, waarbij Wibo van de Lindes TROS Aktua veel kijkers trok. Op de radio waren G.B.J. Hiltermanns pro-westerse bespiegelingen over De toestand in de wereld ongekend populair. Onder Jérome Heldring voer het NRC Handelsblad een herkenbare conservatieve koers. Ferry Hoogendijk wist Elseviers Magazine succesvol te hervormen en haalde goede oplagecijfers.

Maar veel burgers trokken zich tijdens de participatierevolutie in de praktijk niet zo heel veel aan van de scheidslijnen tussen links en rechts. Zij wilden in de eerste plaats voor zichzelf opkomen. Als meepraten met het bevoegd gezag niet het gewenste resultaat opleverde ging de mondige burger over tot actie voeren. Zo nu en dan gingen deze acties gepaard met vormen van burgerlijke ongehoorzaamheid, zoals vernieling, bezetting en algehele ontregeling.

De aard en inzet van deze acties veranderden rond het midden van de jaren zeventig. Jansen van Galen zag dat grote groepen burgers en activisten met gedeelde idealen door allerlei kleinere clubjes en individuen met allemaal verschillende belangen ondergraven werden: ‘Zo was het, na ’74. Ieder zijn eigen guerrilla.’ Deze ontwikkeling was bijvoorbeeld goed terug te zien bij de rellen rond de Amsterdamse Nieuwmarktbuurt in het voorjaar van 1975, waar idealen over stadsvernieuwing en de aanleg van de metro met de levensstijl van allerlei groepen bewoners en krakers botsten.

De kraakbeweging past goed bij de geschetste omslag: dermate diffuus dat de meeste krakers überhaupt niet over ‘een beweging’ wilden spreken, hard in politieke confrontaties met het traditionele gezag en gericht op een ideaal waarin de vrijheid van individuele levensstijlen het won van collectieve belangen. Ondanks de winterkou broeide er in Amsterdam van alles op het moment dat Het Ik-Tijdperk uitkwam. Op 19 december hadden krakers de raadszaal van de Amsterdamse gemeenteraad bezet uit protest tegen de dreigende ontruiming van de Groote Keijser. De echte oorlog moest toen nog beginnen. De volgende maanden veranderden verschillende Amsterdamse straten in slagvelden bij de ontruimingen van Vondelstraat 72, De Grote Wetering, de Vogelstruys en tijdens de inhuldiging van koningin Beatrix op 30 april. Het zou er nog lang onrustig blijven, met de extreem gewelddadige ontruiming van de Lucky Luyk in 1982 en de ondergang van het culturele krakersbolwerk Wijers in 1984 als voorlopig sluitstuk.

Het beeld van links actievoerend tuig doemt nu snel op, maar dat is te eenzijdig. Zo was de Nieuwe Waterweg in augustus 1975 het toneel van een bijzonder ontwrichtend schouwspel. Tientallen binnenvaartschippers klonken hun schepen aan elkaar vast en slaagden erin om met hun ‘reusachtige tol van wentelend ijzer’ ondanks tegenstand van blusboten en schepen van de Rijkshavendienst de waterweg volledig te blokkeren. Op de kades stonden vier knokploegen klaar om ME’ers weg te meppen. Andere rivieren, kanalen en sluizen werden op hetzelfde moment eveneens geblokkeerd.

Waarom deden de schippers dit? Staatssecretaris Michel van Hulten (PvdA) wilde de zogenoemde evenredige vrachtverdeling afschaffen, waarbij binnenvaartschippers gegarandeerd en op basis van hun capaciteit een lading van de haven kregen. Maar dat zou allemaal een stuk efficiënter kunnen, ook omdat de handel over zee door de introductie van de zeecontainer volledig veranderde.

Hoewel het helemaal niet zeker was of Van Hultens wetsvoorstel door de Tweede Kamer zou worden aangenomen, wilden de woedende schippers onder leiding van Leo van Laak – een achterneefje van Ruud Lubbers – daar niet op wachten. Het wetsvoorstel werd ingetrokken en de blokkades werden opgeheven. Maar in de jaren daarna liet de binnenvaart nog veel van zich horen, tot het inmiddels al sterk uitgeklede evenredigheidbeginsel in 1998 definitief geschrapt werd.

De schippers stonden nou niet bepaald bekend als linkse activisten en grepen al in een vroeg stadium naar buitenparlementaire en volgens velen ook ondemocratische middelen. Burgerlijk Nederland – links en rechts – sprak er schande van, omdat de politici niet eens de kans hadden gekregen om beleid te ontwikkelen en te verdedigen.

Heel veel andere Nederlanders kwamen eveneens voor zichzelf op met al dan niet parlementaire middelen. Of het nu ging om het verzet tegen de bouw van Hoog-Catharijne, de haardracht in het leger, de vrijheid van seksualiteit, de ruilverkaveling op het platteland, de achterstandspositie van vrouwen, de emancipatie van allerlei groepen, de woningnood in de grote steden, de verkeersveiligheid, het verbod op zeezender Veronica of het tekort aan speeltuinen: men werd boos en richtte de pijlen op ’s lands bestuur, en/of trad juist tot dat bestuur toe om de kwestie daar aan te kaarten.

Het maakte boze burgers niet veel uit of er wel of geen progressief kabinet regeerde. Maar links en rechts gingen wel heel anders met hun onbehagen om. Rechtse critici uitten zich meestal niet door de straat op te gaan, maar door zich vanuit huis af te keren van de in hun ogen drammerige vormen van idealisme en politiek. In de Verenigde Staten werd deze silent majority vanaf de late jaren zestig actief gemobiliseerd in de strijd tegen progressieve Amerikanen. In Nederland beperkte het strijdveld zich hoofdzakelijk tot het lezen van De Telegraaf, het klagen over Den Uyl en het bewonderen van Wiegel.

Jansen van Galen zag hier een zekere verrechtsing van politiek en samenleving in en bracht dit in verband met groeiend egoïsme, consumentisme en het idee dat commerciële (luxe)producten de identiteit van individuen bepalen. Volgens Jansen van Galen was de VVD met haar slogan ‘gewoon jezelf zijn’ het boegbeeld van deze ontwikkeling: ‘Het lijkt nauwelijks toeval dat het Nieuwe Egoïsme nu prijkt op het blazoen van een partij die sterk groeide in de jaren zeventig’. Tegelijkertijd beweerde de bedenker van de slogan, VVD-Kamerlid Rudolf de Korte, dat individuele zelfontplooiing helemaal niet egoïstisch was: er was ‘geen plaats voor egotripperij, en voor “ikke, ikke, en de rest kan stikken” […] We hebben één ding gemeen: we hebben elkaar nodig om vollediger mens te worden.’

De PvdA was in deze jaren de gedroomde tegenstander van de VVD en vice versa. Toch zag Jansen van Galen bij de sociaal-democraten ook een eigenaardige verschuiving. Bij de PvdA ging het in deze jaren om het opkomen voor allerlei achtergestelde groepen in de samenleving. ‘Vrouwen, kom op voor jezelf ’, was de slogan van de Rooie Vrouwen, waarbij het opvalt dat voorzitter Pijkel Schröder voor het woord ‘jezelf ’ en niet voor het woord ‘elkaar’ had gekozen. Ook in de onderwijspolitiek van minister Jos van Kemenade draaide het om begrippen als ‘zelfontplooiing, zelfverwerkelijking en zelfbepaling’. Natuurlijk waren dit allemaal variaties op de aloude sociaal-democratische zelfverheffing, maar meer dan eerder werd benadrukt dat de achtergestelde zelf in beweging moest komen.

Jansen van Galen noemde dit de ‘ideologie der zelfontplooiing’ en concludeerde: ‘Laten we het erop houden dat de grote niet-confessionele partijen minstens een verbale flirt op touw hebben gezet.’ Het zou op dat moment nog vijftien jaar duren voordat VVD en PvdA in een paars kabinet in het huwelijksbootje stapten. Na acht redelijk succesvolle jaren liep dat huwelijk stuk, maar de twee partijen wisten elkaar daarna ook nog wel te vinden voor bestuurlijke vrijpartijen.

‘Links’ discussieerde en reflecteerde veel meer en plein public dan ‘rechts’ over zichzelf en de dilemma’s rondom zelfontplooiing. Links bevond zich dan ook in een ingewikkelde positie in de jaren zeventig: enerzijds streden progressieve mensen voor individuele expressie en tolerantie van andersdenkenden, en voor het recht om voor de eigen idealen op te komen. Maar deze individuele-vrijheidsgedachte kon gemakkelijk botsen met linkse collectivistische idealen over ieders participatie in de samenleving en een eerlijke spreiding van inkomen, kennis en macht. De spanning tussen idealen over participatie en gelijkheid enerzijds en individuele authenticiteit en permissiviteit anderzijds manifesteerde zich op allerlei manieren, van interne ruzies en afsplitsingen in groepen en bewegingen, tot een zekere mate van starheid om tot compromissen met andersdenkenden te komen.

Toch hadden de meeste lotgenoten van de participatierevolutie, die van links en die van rechts, iets met elkaar gemeen. Naarmate de jaren zeventig vorderden trokken velen zich terug uit het publieke leven om zich op een andere manier van leven te richten. Zo ruilde nieuw-linkser Han Lammers in 1976 zijn Amsterdamse wethouderschap stadsontwikkeling en zijn rumoerige strijd voor de metro en stadssanering in voor een relatief rustig bestaan als landdrost van Flevoland. Uiteraard bracht deze bestuursfunctie ook uitdagingen met zich mee, maar het zou nooit meer zo knetteren als tijdens de rellen bij de aanleg van de Amsterdamse metro.

Rond hetzelfde moment stapte Lammers’ grote tegenspeler Roel van Duijn ook op als wethouder. Even leek de verbeelding aan de macht toen provo- en kabouteractivist Van Duijn in 1974 namens de PPR wethouder in Amsterdam werd. Zou zijn ‘agrarische revolutie […] door het asfalt te ontginnen, zodat de mensen van hun eigen citroenmelisse thee kunnen zetten’ nu echt doorgaan? Natuurlijk niet, want ‘Roel kon daar in zijn eentje tegenover acht harde machtspolitici nauwelijks een begin mee maken’, aldus Jansen van Galen. Hierop zonderde Van Duijn zich af door zich in Vlagtwedde als keuterboer te vestigen. ‘We kunnen nu een onvervreemd bestaan leiden. Dit is ook politiek. Het is namelijk de ontkenning van de bestaande economie.’ Natuurlijk was dat ook een vorm van politiek, maar deze was gericht op een persoonlijke levensstijl en niet langer op het gezamenlijk veranderen van de wereld.

Gelijkwaardigheid en vrijheid zijn nooit gemakkelijk met elkaar te combineren geweest, en dat werd in de jaren zeventig steeds meer als probleem ervaren. Veel Nederlanders vreesden dat de balans naar de ene of de andere kant zou doorslaan. Dit zorgde voor twijfel, maar ook voor behoefte aan reflectie en in die ruimte dook Jansen van Galen.

Uiteraard was Jansen van Galen niet alleen beschouwer, maar ook onderdeel van de wereld die hij beschreef. Zo zegde hij geheel in overeenstemming met de terugtredende idealisten in 1978 zijn lidmaatschap van de PvdA op, nadat de plaatselijke afdeling van de partij de gemeenteraadverkiezingen inging met de leus ‘Jan Schaefer komt’. Met dergelijke ‘mannetjesmakerij’ had Jansen van Galen helemaal niks. Maar in plaats van het publieke debat op te zoeken of verhaal te gaan halen bij zijn partij, trok hij zich terug en vierde hij thuis achter de typemachine zijn gelijk.

Eigenlijk had Vuijsje iets heel anders voor ogen toen hij Jansen van Galen in de zomer van 1979 vroeg om de kerstspecial van HP te maken. Zo origineel was het idee nu ook weer niet. Het Ik-tijdperk kent zijn oorsprong niet in Nederland maar in de Verenigde Staten, waar Tom Wolfe in 1976 het essay ‘The “Me” Decade’ schreef in het tijdschrift New York Magazine. De in 2018 overleden Wolfe creëerde in zijn essay een fantasmagorie van het individu: een projectie van Amerika waarin het individu in alles leidend is, LSD de rol van godsdienst overneemt en politicus Jimmy Carter wordt weggezet als ‘Missionary lectern-pounding Amen ten-finger C-majorchord Sister-Martha-at-the-Yamaha-keyboard loblolly piney-woods Baptist’.

Vuijsje zag een Nederlandse variant van dit essay voor zich. ‘Beter goed gejat, dan slecht gecomponeerd’, stelt hij resoluut anno 2019. New Journalism, de stijl waarin journalisten literaire technieken en persoonlijke perspectieven in hun teksten gebruiken, en hun protagonisten Wolfe, Hunter Thomson en Joe Eszterhas, hadden veel invloed op hun Nederlandse collega’s van de jaren zeventig. Deze Amerikaanse inspiratie was een vorm van cultural transfer: het reizen en overnemen van ideeën, stijlen en vormen tussen verschillende plekken in de wereld. Tegelijkertijd was die transfer nogal eenzijdig en zou deze gezien kunnen worden als een vorm van cultureel imperialisme. De Nederlandse journalisten keken vol ontzag naar Amerika, maar hadden minder oog voor journalistieke ontwikkelingen in andere gebieden. En de Amerikanen hadden op hun beurt geen oog voor hun Nederlandse collega’s.

Reizende vormen, stijlen en ideeën passen zich aan als ze zich op een andere plaats vestigen. Zo ging het ook met HP. ‘We hadden er een traditie van gemaakt dat we van HP een spiegel maakten van ons eigen persoonlijke leven,’ zegt Vuijsje, geheel conform de New Journalism-stijl. Maar die persoonlijke levens waren heel anders dan die van Wolfe en co. Wolfe’s ‘The “Me” Decade’ is dan ook een totaal ander journalistiek product dan Het Ik-Tijdperk. In retrospectief leek de Amerikaanse inspiratiebron helemaal niet zo belangrijk te zijn voor Jansen van Galen. In een gesprek dat ik eind 2018 met hem had bestond in ieder geval weinig ruimte voor twijfel: ‘Ik heb eerlijk gezegd dat verhaal van Tom Wolfe pas gelezen toen ik het verhaal over het Ik-tijdperk al af had.’

Jansen van Galens eigenzinnige opvatting nam niet weg dat de Nederlandse journalistiek onder invloed van Amerikaanse voorbeelden in de jaren zeventig op allerlei manieren veranderde. Deze veranderingen draaiden allemaal om een enorm groeiende vraag naar persoonlijke verhalen. Deze vraag raakte ook de politieke journalistiek. Politieke debatten gaven doorgaans niet zo veel aanleiding tot persoonlijke verhalen. Zo spannend was het parlementaire debat doorgaans niet in Nederland. De meeste politici deden er vanaf de introductie van moderne parlementaire rechten in het midden van de negentiende eeuw alles aan om de discussies beschaafd, waardig, rationeel, geregeld en onpersoonlijk over te laten komen.

Het depersonaliseren van politiek is onderdeel van het politieke spel: door net te doen alsof politiek niet persoonlijk is, ontstaat er gemeenschappelijke grond om tot zakelijke discussies en beslissingen te komen. Deze ongeschreven spelregel is al zo oud als de Tweede Kamer zelf en hield zelfs in de rumoerige jaren zeventig stand.

Maar het politieke debat is iets anders dan het verhaal over dat debat. De jonge journalisten speelden niet alleen een nieuwe rol als waakhonden van het publieke belang, het waren ook speurhonden die een neus hadden voor sappige persoonlijke verhalen.

Wie kan Drees in verband brengen met de naam van zijn vrouw en een tak van sport? En wie Den Uyl? Van Agt? Van de eerste wist de burger praktisch niets – het antwoord luidt: Lien, korfbal –, van de andere twee veel; iedereen kent de juiste oplossingen: Liesbeth, tafeltennis, respectievelijk Eugenie, wielrennen.

De politici deelden deze informatie niet uit zichzelf. Zij waren geen leiders, maar volgden de mediamakers en het publiek dat de mens achter de macht wilde leren kennen en hoopten daarmee hun steun en stem te krijgen.

Een voorlopig hoogtepunt van deze persoonlijke politiek had volgens Jansen van Galen in november 1978 plaatsgevonden. CDA-leider Willem Aantjes werd toen door RIOD-directeur Loe de Jong beschuldigd van het dienen van een vreemde krijgsmacht tijdens de Tweede Wereldoorlog, omdat hij een SS-bewaker in het Assense strafkamp Port Natal zou zijn geweest. Hoewel deze beschuldiging later ontkracht werd, was het gedaan met het politieke leven van Aantjes. De affaire-Aantjes was op zichzelf een persoonlijk drama, maar vooral de wijze waarop het lijdend voorwerp uit de Tweede Kamer terugtrad, had bij Jansen van Galen indruk gemaakt.

Voorheen zou zoiets zijn geschied door het afgemeten voorlezen van een communiqué, het liefst door een of andere zegsman. Aantjes maakte er, stamelend, naar woorden zoekend, geëmotioneerd, een soort rechtstreeks uitgezonden sensitivitytraining van.

De persoon deed er dus toe, en was volgens D’66-leider Hans van Mierlo in 1979 zelfs de basis van de politiek geworden:

Politici moeten in hoge mate personaliseren […] De politieke problemen zijn zo ingewikkeld geworden dat de basis ze niet kan overzien. Dus die basis zegt: ik heb vertrouwen in jou, en dat vertrouwen is dan opgebouwd door hoe je eruitziet, hoe je praat.

Vertrouwen, de belangrijkste hoeksteen van de parlementaire democratie, werd zo afhankelijk van de glimlach op je snoet, de snit van je pak en de toon van je stem.

De aandacht voor uiterlijk en vorm was nog veel groter bij een