HET ONGERIJMDE LEVEN VAN MARTIEN BEVERSLUIS

Lo van Driel

Het ongerijmde leven van Martien Beversluis

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Deze uitgave werd mede mogelijk gemaakt door een bijdrage van:

Jaap Harten Fonds

Hendrik Muller fonds

Publicatiefonds Heemkundige Kring Walcheren

Gemeente Veere

Snouck Hugronje Familiefonds

© 2022 Lo van Driel

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Rouwhorst + Van Roon

Foto omslag Martien Beversluis, paspoortfoto 1926

Foto auteur © Mechteld Jansen

NUR 681

ISBN 978 90 284 5261 9

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022, met ISBN 978 90 284 5260 2

Inhoud

I Domineeszoon

1 Alzoo ook op deze aarde…

2 Vader Martinus

3 School- en jeugdjaren

II De Grote Oorlog

1 Mobilisatie

2 De inspirator

3 Ontwakend dichterschap

III Overijssel

1 Journalist

2 Assuradeur

3 Paul en Gezien

4 Van de Holterberg

IV Naar Het Gooi

1 Laren en Blaricum

2 Een nieuwe bundel

3 Faits divers

4 Reiziger in thee

V Bij de radio

1 Letterkundige

2 Kunst en religie

3 Vast medewerker

4 Hoorspelschrijver

5 Een vervelende criticus

VI Voorwaarts

1 SDAP’er

2 Solidariteit

3 Uitgever

4 Crisis

VII Activist

1 Ontslagen

2 Het proces

3 Op de barricade

4 Boekenvrienden onder elkaar

VIII Een beslissend jaar

1 Strijder

2 Verhuizing

3 Een nieuwe liefde

4 De bekende melodie

IX Nieuwe kansen

1 Een blijde boodschap

2 Tot inkeer

3 Elckerlyc

4 Nogmaals de dominee

X Tijdelijk onder dak

1 Monsters

2 Bosch & Keuning

3 Alles voor Oranje

4 Beste Wouter

XI ‘Ik ga bouwen.’

1 Aan de Schelde

2 Met stalen op zicht

3 Naar Veere

XII In de frontlinie

1 Heroriëntatie

2 Een nieuwe gids

3 Gode bevolen

4 Een nieuw tehuis

XIII Zeeuws lyricus

1 De weg

2 Oorlogsdorp

3 De Veerse lier

XIV Bij de beweging

1 Nieuwe relaties

2 Tegen de burgemeester

3 Klazientje en het zingende woord

XV Oorlogsjaren

1 Voor de Kultuur

2 De Zeeuwsche Stroom

3 De modderstroom

4 De Misthoorn en de SS

XVI Een veelzijdig talent

1 Furore

2 Van Meegerens opus

3 Voor de luisteraars

XVII Germanen vecht!

1 Toneeldichter

2 Vertaler(s)

3 Zaaier

XVIII Het wentelende wiel

1 Germaanse seizoenen

2 Burgervader

3 Een veilig heenkomen

4 In Friesland

XIX In bewaring

1 Naar het hospitaal

2 In gesprek met God

3 Per slot van rekening

XX Terug in De Veste

1 Wachtend in Schiedam

2 Het nieuwe leven

3 De hamer Gods

XXI Het laatste bedrijf

1 In de marge

2 Oude en nieuwe contacten

3 Laatste publicaties

4 Het laatste tehuis

5 De knotwilg

Nawoord

Noten

Bronnen en archivalia

Beknopte bibliografie van het geraadpleegde werk van Martien Beversluis

Afkortingen

Verantwoording illustraties

Geraadpleegde literatuur

Register

I

Domineeszoon

1 Alzoo ook op deze aarde…

In de laatste maanden van 1939 verscheen bij uitgeverij Bosch & Keuning de roman Alzoo ook op deze aarde…, een titel die paste bij een uitgever van christelijke lectuur. Het was de eerste roman van Reinier Bloemert, een schrijver die onbekend was en dat zou blijven. De uitgeverij had over de debutant geen informatie verstrekt. De lezers moesten het doen met het verhaal.

Het Nieuwsblad voor Friesland gaf op 6 december 1939 een signalement van het pas verschenen boek: ‘Een verhaal van een jongeman uit een christelijk milieu, die in militairen dienst zijn geloof verliest en zich ontwikkelt tot een socialistisch agitator. Zijn huwelijk (…) is niet gelukkig. Als hij (…) gescheiden is, ontvangt hij door de gebeden zijner moeder en den invloed van een buurmeisje, dat hem steeds heeft liefgehad, weer het ware geluk: een sterk geloof en een vrouw, die van hem houdt. Een frisch en boeiend boek, dat men ongaarne uit handen zal leggen, daar het de aandacht gespannen houdt.’ Je zou verwachten dat zoiets wel spoedig tot een herdruk zou leiden.

De Haagse Residentiebode (9 december 1939) begon een wat uitgebreidere recensie waarin het boek ‘jong werk’ werd genoemd en autobiografisch: ‘Men voelt het, dat de schrijver heel dicht bij zijn “held” staat.’ De recensent zat op het goede spoor.

Voor een appel en een ei is deze roman antiquarisch te koop, ondanks of dankzij het feit dat achter Reinier Bloemert de dichter Martien Beversluis schuilging. Zoals de recensent van De Residentiebode voorvoelde, beschreef Beversluis in het boek zijn ontwikkeling.

In de roman is de hoofdpersoon de zoon van een arts, een dominante man. De dichterlijke Paul van Rhoon heeft het dan ook niet gemakkelijk. Zijn moeder is daarentegen een gevoelige vrouw die ontvankelijk is voor het hogere, voor dat wat geestelijk achter de realiteit vermoed wordt. In werkelijkheid was de vader van Martien Beversluis de spiritist van de familie. De oude Martinus was predikant, een bijzondere man.

Over Beversluis’ moeder weten we niet veel. We hebben een paar foto’s van Elisabeth van der Hucht. Op de ene zien we een jonge vrouw, op de andere een statige dame. Op een groepsportret uit 1926 is ze een grijze oma. In kranten zijn advertenties te vinden waarin ze huishoudelijke hulp vroeg. Dat is eigenlijk alles, geen familieverhalen, geen openbaar leven. Ze overleed in Arnhem, 19 mei 1932, 64 jaar oud. De dominante vader lijkt voor de dichter, die zijn naam kreeg, belangrijker. Ook uiterlijk leken ze op elkaar en zeker hadden ze in verschillende opzichten dezelfde gaven en gedachten.

In 1945 zou Beversluis een arts die hem psychologisch onderzocht over zijn vader vertellen: ‘Ongelooflijk zenuwachtig, opvliegend en driftig.’ Tevens vond hij zijn vader fanatiek. ‘Belangrijker echter is, zijne beschrijving’, aldus de psychiater, ‘als hij vertelt, dat zijn vader als rechts-orthodox begon, daarna ethisch werd, vervolgens evangelisch en daarop modern.’ In het gezin zou volgens dezelfde verklaring veel ruzie zijn geweest. En zijn moeder was een ‘zeer zenuwachtige vrouw, hoofdpijnlijdster, hevige driftbuien, waarbij zij stotterde, met zenuwtoevallen’. Over zijn zusters zei hij toen dat ze allemaal ‘zeer druk, levendig en bewegelijk’ waren.¹

2 Vader Martinus

Martinus senior was een zoon van Pieter N. Beversluis en Gijsberta Los. Pieter Beversluis, geboren in 1817, was muziekinstrumentenmaker, vooral orgelbouwer en pianohersteller. Deze tak van de Beversluizen concentreerde zich in de negentiende eeuw ten noorden en ten zuiden van Dordrecht. De grootvader van de dichter was geboren in Nieuw-Beijerland, maar oefende zijn beroep uit in Dordrecht en later in Nijmegen, waar we hem aantreffen bij het huwelijk van enkele kinderen. Hij overleed er in 1892.

Zijn oudste zoon, de genoemde Martinus senior, werd geboren in Dordrecht in 1856. Vanuit Nijmegen is deze Martinus in september 1871 naar Doetinchem vertrokken. Daar heeft hij in het internaat Ruimzicht gewoond, het instituut voor begaafde jongens die het plaatselijk gymnasium bezochten.

Martinus senior begon in 1878 met de studie theologie in Utrecht. Hij was niet de eerste en bleef niet de enige Beversluis die het Woord verkondigde. In 1884 werd Martinus senior beroepen als hervormd predikant in Sleen, tussen Coevorden en Emmen, op de Drentse veengrond. Voordat hij naar Drenthe ging, trouwde hij op 6 februari 1884 in Nijmegen met Maria van der Hucht.² Op 11 november 1884 werd het eerste kind geboren, Elisabeth.³ In april 1886 kwam in de pastorie te Sleen een levenloos meisje ter wereld. In maart 1887 werden de ouders verblijd met Christina.⁴ Ze zal haar oude vader in zijn laatste jaren verzorgen.

Vier jaar diende dominee Martinus Beversluis de gemeente van Sleen, van 1884 tot 1888. Het waren onrustige tijden in de hervormde kerk. In 1886 waren de tegenstellingen tot uiting gekomen in een kerkscheuring die als de Doleantie bekend werd. Onder leiding van Abraham Kuyper vormde zich hieruit de gereformeerde kerk.

Elke hervormde predikant werd in die tijd geconfronteerd met onrust in zijn gemeente. Voortdurend dreigden kerkleden zich aan te sluiten bij de gereformeerden of bij al eerder gevormde groeperingen. Actieve evangelisatie was in sommige streken gewenst om de kudde bij elkaar te houden of uit te breiden. Dominee Beversluis nam in 1887 in Sleen het initiatief tot het bouwen van een lokaal, ‘dat voor Zondagsschool of en indien noodig als Evangelisatielokaal dienst kan doen’. Beversluis senior – destijds nog orthodox – was medeoprichter van de Nederlandsche Evangelisch Protestantsche Vereeniging, die de bouwkosten van het lokaal voor haar rekening genomen had.

Dominee Beversluis vertrok per 1 juli 1888 naar Oldemarkt-Paaslo, op de grens van Overijssel en Friesland. Daar werd het gezin uitgebreid met Karel Albertus, geboren 10 januari 1892. Zoon Karel zou in de voetsporen van zijn vader treden. Kort na de geboorte van Karel stierf op 13 januari 1892 Maria Beversluis-van der Hucht, 29 jaar oud. Vader Martinus Beversluis bleef in de pastorie van Oldemarkt achter met drie jonge kinderen. In januari had hij echter al een beroep ontvangen van de hervormde gemeente van Barendrecht. Hij hield er in maart 1892 zijn intreepreek. Anderhalf jaar na het overlijden van zijn vrouw trouwde de dominee, inmiddels 36 jaar, met zijn schoonzuster, Elisabeth van der Hucht, 25 jaar oud.⁵ Negen maanden later, op woensdag 28 maart 1894, zag Martinus junior het levenslicht in Barendrecht.

Het kerkelijk leven van protestants Barendrecht was diep geraakt door de Doleantie. Van de hervormde gemeente was weinig over. De dolerenden konden aanvankelijk beschikken over de dorpskerk en de kleine groep hervormden moest uitwijken naar een cafézaal. Na drie jaar werd de dorpskerk toegewezen aan wat restte van de hervormde gemeente. Het gebouw was veel te groot.

Begin 1907 vertrok de predikant met zijn gezin naar Veenwouden, het dorp bij Kollum. Het was voor korte duur, want al in oktober werd hij beroepen door de gemeente van het Groningse Zuidwolde. Beversluis senior aanvaardde het beroep en deed op 15 januari 1908 intrede in Zuidwolde. De toekomstige dichter Martien Beversluis bracht zijn kinderjaren door in Barendrecht, verhuisde op de grens van de lagere en de middelbare school naar Veenwouden en woonde vanaf zijn dertiende, veertiende jaar in Zuidwolde. Het heeft zijn schoolcarrière geen goed gedaan.

Beversluis senior was een onvermoeibare man. Hij hield talloze lezingen en voordrachten en publiceerde vele brochures en artikelen. Hij was streng calvinistisch opgevoed en was een neef van ds. Nicolaas Hendrik Beversluis (1850-1931), voorganger bij de gereformeerde gemeente. Zowel bij Martinus senior als zijn neef Nicolaas vinden we eigenschappen die we bij Martien junior zullen aantreffen: maatschappelijke betrokkenheid, grote activiteit in organisaties, geneigd tot principiële standpunten die fel verkondigd werden. Daarnaast valt bij deze mensen de gave van het woord op, die zich behalve in preken, in brochures en enkele romans uitte in rijmende teksten. In 1908 publiceerde Beversluis senior een bundel geestelijke liederen.⁶ Zijn hele leven getuigde hij op rijm en bij zijn begrafenis in 1948 werden zijn liederen gezongen.

Toen Martinus senior de leeftijd der allersterksten had bereikt, verscheen er van hem nog een gedicht in het tijdschrift Geest en Leven (1940). Het lange vers bezong de geschiedenis van het spiritualisme in vloeiende kwatrijnen. Muzikaliteit was onder de Beversluizen een opvallende eigenschap. De overgrootvader was niet zomaar muziekinstrumentenmaker en pianostemmer, drie zusters van Martinus junior zouden naam maken als zanglerares. Openbare optredens met toneel, voordracht en zang waren voor de familie een betrekkelijk gewone zaak. In het Nieuwsblad van het Noorden (14 februari 1914) verscheen een verslag van zo’n optreden in het naburige Westerbroek: ‘Gisteravond hield het kerkkoor Harmonie alhier een feestelijke vergadering. (…) Verschillende liederen werden gezongen. De heer en mej. Beversluis vertoonden een viertal tableaux.’ Welke Beversluizen daar optraden valt niet te zeggen. Het kan de negentienjarige Martien met zijn zeventienjarige zuster Corry geweest zijn.

Als student in Utrecht (vanaf 1878) kreeg Martinus senior sympathie voor de ethische richting in de hervormde kerk. Die stroming positioneerde zich tegenover het rationalistische modernisme. De term ethisch had betrekking op het ethos, de opvatting dat wetenschap en theologie gegrond zijn in het geloof dat de goddelijke openbaring zich uitstrekt over het hele leven. Gaandeweg voelde hij zich aangetrokken tot wat vanaf de tweede helft van de negentiende eeuw de evangelische richting wordt genoemd. De theologen van deze richting verzetten zich tegen het modernisme omdat daarin het bovennatuurlijke karakter van de godsdienst werd ontkend. De evangelische richting leerde dat met de komst van Christus als de Messias het menselijk leven was vernieuwd. Deze geestelijke vernieuwing wilde zij opwekken – vandaar de naam opwekkingsbeweging voor allerlei varianten van de evangelische richting. Beversluis senior wees in die tijd verschillende principes van de confessionele theologie af. Zondebesef, genade en predestinatie komen in zijn woordenboek niet voor en in zijn boodschap speelde het Oude Testament geen grote rol. Zijn opvattingen legde hij in 1896 neer in zijn geschrift De Heilige Geest en zijne werkingen volgens de schriften des Nieuwen Testaments. Uit de titel blijkt al zijn benadering: de nadruk ligt op de werking van de geest. Dat zal in toenemende mate zijn handelsmerk worden.

In 1885 had Beversluis senior zich naar aanleiding van de ontwikkeling van de Goese predikant Huet verdiept in het spiritisme.⁷ Hij woonde in die tijd ook seances bij.⁸ Korte tijd later kwam hij, als beginnend predikant in Sleen, in contact met de schrijfster Elise van Calcar.⁹ Met haar zou hij corresponderen en over deze spiritiste schreef hij een biografische schets.¹⁰ Beversluis senior werd een overtuigd aanhanger van het spiritisme, hield onvoorstelbaar veel lezingen over het onderwerp en schreef alsof het leven na de dood ervan afhing. In 1899 vatte hij het plan op een bond van spiritualistische predikanten op te richten. Een jaar later, in 1900, zette hij zijn schouders onder de spiritualistische vereniging Excelsior. In 1901 verscheen Het gebied van het geheimzinnige, een van de vele publicaties van deze rusteloze man.

In 1899 was hij eveneens begonnen met het tijdschrift Geest en leven. In 1906 werd hij mederedacteur van Geloof en Vrijheid (vanaf 1915 Nieuw Evangelisch Tijdschrift). In 1911 begon hij de zogenoemde Eenheidsbeweging, die de verschillende geestelijke richtingen trachtte te verbinden. De geest van de dominee bleef onverdroten werken tot kort voor zijn dood in 1948.

3 School- en jeugdjaren

Toen dominee Beversluis begin 1907 naar het noorden verhuisde, was zijn gezin aanzienlijk uitgebreid. Met acht kinderen vertrokken Beversluis en zijn vrouw naar Veenwouden.¹¹ In Barendrecht gingen de kinderen naar de openbare school.

De toekomstige dichter, geboren op woensdag 28 maart 1894 te Barendrecht, als eerste uit het nieuwe huwelijk van de predikant, was bij de verhuizing twaalf jaar. Vanuit Barendrecht heeft hij na de lagere school de eerste klas van de mulo in Dordrecht gedaan. Vanuit Veenwouden deed hij de eerste klas van de mulo nog een keer in Leeuwarden. Vele jaren later vertelde Beversluis tegen de arts die over hem een rapport schreef dat hij vijftien jaar was toen hij op het Praedinius Gymnasium in Groningen kwam, waar hij de beide eerste klassen dubbelde. In het bijzonder waren de wiskundevakken slecht.¹² In werkelijkheid was hij zestien jaar.¹³ In het schooljaar 1912/1913 was hij leerling van de derde klas. Achter de resultaten van het vierde kwartaal heeft de school een herexamen genoteerd. In het volgende jaar zien we Martien Beversluis niet meer in de Groningse rapportcijferlijsten. Hij is afgewezen voor het herexamen of heeft zich kansloos geacht en de school verlaten. In ieder geval is hij naar Assen gegaan. In het archief van het gymnasium van Assen komt de inmiddels negentienjarige Martien Beversluis voor als leerling van de derde klas in het schooljaar 1913/1914.¹⁴

Het is niet onmogelijk dat de gymnasiast toen al in lokale kranten of de schoolkrant publiceerde. Voor gymnasiasten bestond er ook een landelijke publicatiemogelijkheid. Al in de late negentiende eeuw verscheen Vox gymnasii (1881-1890), een tweewekelijks orgaan, en er bestond een gymnasiasten-almanak. Vanaf het schooljaar 1908/1909 verscheen Rostra Gymnasiorum met als ondertitel Orgaan van den Nederlandschen Gymnasiasten Bond. Die bond had onderafdelingen voor sport, spel en kamperen en ernstiger onderwerpen. Op bijna elk gymnasium had hij leden en vaak een echte afdeling. Het landelijke tijdschrift was een serieus blad. Behalve nieuws van de bond, van landelijke bijeenkomsten en congressen, van excursies en kampen, en informatie over plaatselijke afdelingen, bevatte elk nummer algemene beschouwingen, verhalen en gedichten. Helaas werd het grootste deel van de bijdragen onder pseudoniem gepubliceerd, zodat alleen via een omweg iemand valt te identificeren.

Veel schrijvers van naam begonnen tijdens hun schooljaren te publiceren in Rostra, de Latijnse naam voor podium. Martinus Nijhoff publiceerde er in 1910 toen hij zestien was een gedicht in.¹⁵ Talrijk zijn de verzen en de prozafragmenten van Netty Wind, die enkele klassen lager op het Gymnasium Haganum zat dan haar toekomstige echtgenoot Nijhoff. De dichter Anthonie Donker publiceerde onder zijn eigen naam N.A. Donkersloot in Rostra, waarvan hij enkele jaren hoofdredacteur was. We vinden er eveneens poëzie in van D.A.M. Binnendijk en van Roel Houwink – allen tijdgenoten van Beversluis.¹⁶

In de vijfde jaargang (1912/1913) treffen we voor het eerst gedichten van ene Bever aan, een doorzichtig pseudoniem.¹⁷ Een van de gedichten, ‘Elven’, is geschreven in Groningen op 18 mei 1913. In volgende nummers kunnen we aan de hand van gedichten en prozafragmenten Bever volgen in zijn schoolcarrière. In de jaargang 1913/1914 publiceerde Bever een gedicht dat hij in januari 1914 in Assen schreef en op dezelfde bladzijde staat een vers dat hij maakte in de ouderlijke woning in Zuidwolde. Data en locaties lopen parallel met zijn verplaatsingen. Enkele in Rostra gepubliceerde verzen komen geheel of gedeeltelijk voor in Beversluis’ eerste bundel.¹⁸ In de achtste jaargang (vanaf september 1915) vallen nog veel Bever-gedichten te lezen, maar dan verschijnen voor het eerst ook twee verzen die hij met Martien Beversluis ondertekende.

Deze Rostra-publicaties bieden de mogelijkheid de ontwikkeling van de adolescent nader te bekijken. Onder de teksten bevinden zich enkele zeer korte verhalen en boekbesprekingen, een lange homerische zang, maar de hoofdschotel wordt gevormd door poëzie. Daaronder zijn verschillende vertalingen van Engelse gedichten, zoals van William Wordsworth (1770-1850) en de Ierse dichter Charles Wolfe (1791-1823).¹⁹ Op een enkele uitzondering na zijn alle Bever-gedichten wat de vorm betreft traditioneel: alles rijmt, vrijwel altijd volgens een klassiek schema, en het gedicht is in strofen ingedeeld, vaak in kwatrijnvorm, soms als dubbelkwatrijn en af en toe beoefent hij het sonnet. Een enkele keer is er een speelsere vorm. Het zijn doorgaans stemmingsgedichten die hun bron vinden in de natuur: in een bos, aan het strand, bij de rivier of een stille vijver, een ochtendsfeer, een avondstemming, een herfsttafereel. Daarnaast komen er vooral in de vroege Rostra’s gedichten voor met een religieus karakter. In die stemmingsgedichten doemt veelal een verlangen op, waarbij de zoekende ziel zijn voorspelbare rol speelt. Behalve het onbestemde heimwee dat de ware dichtende gymnasiast kenmerkt, laten enkele gedichten een verlangen naar een meisje zien. Misschien heeft de aankomende dichter de liefde al in Groningen of Assen aan den lijve of in den geest ervaren. In januari 1914 schreef hij in Assen nog op school over ‘haar oogen’. Eerst wordt een meer geschilderd en dan komt zij:

Zoo zijn haar oogen, schittrend, rein

Als ’t zilver avondmeer

Zoo ondoorgrondlijk zwart en diep

Maar glanzend, wonderteer.

Ik vat dat ver mysterie niet

Dat diep verborgen ligt

Maar ’k min dien glans, die ’k wel versta

Vol liefde en vol licht.

Beversluis verliet de school in juli-september 1914. De rector noteerde in zijn overzicht ‘in 1914 gemobiliseerd’. Daarmee was zijn publicitaire carrière in het tijdschrift van de gymnasiasten niet ten einde. En wat nog belangrijker was: hij zou er een kring van vrienden vinden.

II

De grote oorlog

1 Mobilisatie

In juli 1914 reageerde de regering op de internationale spanning met ‘strategische voorzorgen’. Overal namen militaire activiteiten toe. De voorbereidingen werden gevolgd door de afkondiging van de ‘toestand van oorlogsgevaar’ en de zogenoemde voormobilisatie, waarbij troepen werden belast met kust- en grensbewaking.

De voormobilisatie verliep voorspoedig. Vrijwel alle eenheden waren binnen 24 uur op hun plaats van bestemming. De oorlogsdreiging nam ondertussen toe. Om een verrassingsaanval vanuit een van de buurlanden te voorkomen besloot de regering op 31 juli tot volledige mobilisatie.²⁰ Met plakkaten en klokgelui werd in alle vroegte bekendgemaakt dat alle manschappen, samen vijftien lichtingen, met spoed naar de aangewezen garnizoensplaatsen moesten vertrekken. Op 4 augustus waren 200.000 man op de been gebracht. De grote steden met het regeringscentrum en de belangrijkste economische infrastructuur werden beschermd door de Hollandse Waterlinie met een serie forten. In het oosten en zuiden van het land lag het veldleger. Zowel in de waterlinie als te velde moesten veel militairen ondergebracht worden bij particulieren. Pas toen de mobilisatie langer duurde, werden op veel plaatsen houten barakken gebouwd om de soldaten te huisvesten. Ruim vier jaar bleef het Nederlandse leger gemobiliseerd.

De twintigjarige Martien Beversluis was een van de 200.000 mannen die in augustus 1914 waren opgeroepen. Op grond van enkele gedichten die hij publiceerde in het tijdschrift van de gymnasiasten kunnen we hem traceren. In de jaargang 1914/1915 publiceerde hij ‘Avond in de kazerne’, dat hij ondertekende met Oranje Nassaukazerne in Amsterdam en dateerde 18 september 1914. In hetzelfde nummer verscheen ‘Avondmarsch’. Het gedicht ‘Avond in de kazerne’ is een beschrijving van het slaapvertrek van de gemobiliseerde mannen. Voor de kribben ‘ontwaart men (…) vaag wat glinstrend leer en leunend/ geweren, kolf aan kolf rechtstandig, stijf geschaard’.

Na zijn opleiding werd Beversluis in januari 1915 ingekwartierd in Apeldoorn. Gelderland was strategisch van belang. Daar moest een eventuele invasie vanuit het oosten tot staan gebracht worden. Uit deze tijd zijn veel gedichten bewaard die zowel onder de naam Bever als Beversluis gepubliceerd werden.²¹ Wonend in Apeldoorn kreeg hij contacten met gymnasiasten, met name uit Deventer.

Op 18 maart 1915 voltooide Beversluis een merkwaardige tekst, een epos in homerische stijl. De tekst, die in twee afleveringen van Rostra verscheen, had een motto in het Grieks: ‘jullie moet opletten dat jullie iets zal overkomen’.²² Bovendien had het epos een opvallende opdracht: aan

Polly = Pol = de opgewondene

Lina = Ina = de ingetogene

Deetje = Adé = de palige

Ego = de boomzieke = de kuische²³

Het verhaal beschrijft een bijeenkomst op een zondag op Bevers snikhete kamer. Net als Beversluis schrijft vriend Ego in Rostra. In het epos wordt van hem gezegd ‘mijn nieuwe gezel, mijn steun in de mobilisatie, ééns een namiddag ontmoet’. We weten niet wie Ego was. Het zou Jan Rudolf van den Broek kunnen zijn, die mogelijk als toehoorder het gymnasium in Deventer bezocht.²⁴ Met hem raakte Beversluis bevriend.

In het epos wordt een gezamenlijke maaltijd beschreven. Helaas moest de afwezigheid van ene Derk betreurd worden, die als ‘de schrijver en oermusicale’ betiteld wordt. Terwijl Ego langdurig aan het woord is en Bever wat zit te dommelen komen twee meisjes binnen:

… Daar dan ontmoette hem woest, hoog rood aan den zilveren drempel

Druk redeneerend en gesticuleerend de vroolijke Polly.

En aan haar zijde schreed voort haar metgezel Lina of Ina.

Cierlijk geneigd en de armen geopend gracieus in betooning

kwam hun vakrige gastheer nabij en geleidde hun schreiden…

Dan verschijnt nog een jongeman, Adé, waarna het tweede deel begint als de meiden het beheer van de keuken overnemen. De thee wordt warm gehouden onder de helm van Bever.

‘Bever’, zoo zeide op eens de Polly en zóó sprak ook Ina,

‘Is niet uw jaardag al gauw aan de beurt, zoo vertelde mij Ego.’

Dadlijk zoo viel haar de Bever bevreesd in de reden en sprak toen

‘Dwazen houdt op!! want ik zie al uw doel en mijn beurs is een beurse.’

Adé vertrekt met Ina te paard, op de fiets dus, en de achterblijvenden brengen ‘de drukke zeer opgewondene Polly terecht bij haar wachtende tante’. Misschien valt Polly of Lina te identificeren – we zullen later nog een potentiële leerlinge ontmoeten. Terwijl Beversluis in Apeldoorn gelegerd was, kreeg hij namelijk een relatie met Paulina Frijlinck.²⁵

Paulien Frijlinck – drie jaar jonger dan Beversluis – woonde in Deventer. Ze was actief in de vereniging van gymnasiasten. In het schooljaar 1915/1916 was zij abactis in het bestuur. Ze speelde voortreffelijk piano. Op een propaganda-avond van de afdeling Deventer van de gymnasiastenbond (24 oktober 1914) speelde Paulien Frijlinck de NGBmars en het bondslied en ze begeleidde klassieke liederen. Een idee van haar schrijfstijl krijgen we uit een stukje dat ze namens haar bestuur schreef in Rostra van april 1916. Het was een oproep om te kiezen voor Deventer als plaats van het landelijk congres van de Nederlandsche Gymnasiasten Bond: ‘Nu moet jullie eens even luisteren. Niet met donderend gedreun van frazen of met gelawaai van krasse termen, maar eenvoudig zooals ’t is zal ik zeggen, wat ik wou: Ik wou graag het Congres dit jaar in Deventer hebben.’ En zo verder. Bever schreef trouwens een lang lied voor dit congres.²⁶

In 1928 werd Beversluis benaderd door Donkersloot, de vroegere voorzitter van de gymnasiastenbond en hoofdredacteur van Rostra. Donkersloot had in Rotterdam het Gymnasium Erasmianum gevolgd.²⁷ In Rostra publiceerde hij verzen, maar zijn echte debuut vond plaats in De Vrije Bladen in 1925 onder het pseudoniem Anthonie Donker. In 1928, toen Donkersloot al aan zijn dissertatie werkte, schreef hij Beversluis over de dichters in Rostra. Uit Beversluis’ antwoord kan men opmaken dat Donkersloot bezig was een bloemlezing samen te stellen, in ieder geval was hij op zoek naar oude Rostra’s. Aan zijn antwoordbrief voegde Beversluis een postscriptum toe: ‘Mocht U nog jeugdverzen van mij willen inzien, mijn vroeger meisje heeft nog wellicht werk. Het is Paulien Frijlinck, Montessorileidster, Huizen NH. Die heeft ook veel oude Rostra’s.’

Toen Beversluis op 13 februari 1916 zijn zoveelste brief aan Frederik van Eeden (1860-1932) schreef waarin hij advies vroeg over meegestuurde gedichten merkte hij op: ‘mijn meisje heeft me geholpen en heeft m’n verzen nu bij stukjes overgeschreven’. Dat kan Paulien Frijlinck zijn geweest. En de vroege gedichten waarin gesproken wordt van een ‘lief’ zullen betrekking hebben op deze Paulien Frijlinck.

In het gedicht ‘In Nacht’ (juli 1914) wordt een geliefde aangesproken: ‘Nu wordt het donker lief’. In de Rostra-jaargang eindigde een vers met de regels:

Zoo gaan de dagen dood, mijn liefste, vol verlangen

en rustloos dool ik rond en roep je verre naam,

en zoek je zachte lach in bloemen en in zangen:

te avondstond voor jou voeg ik ze wachtend saam.

Hij uitte zich zo eveneens in prozaschetsen. In januari 1915 schreef hij in Apeldoorn een verhaal over een ziel die zoekt maar verder is het allemaal muziek. In Rostra publiceerde hij ‘Bij de piano’, dat hij met enige wijzigingen opnam in zijn eerste bundel. Het is een van de vele verzen met reminiscenties aan muziek en het geeft een impressie van de jeugdliefde:²⁸

Je rappe ranke vingertjes cadansten door d’octaven,

een luchtig-licht vertelseltje kwam langs de toetsen draven

en als weer honderd pareltjes, die rolden na elkander,

ging dat maar losjes, toon na toon, van d’eene kant naar d’ander.

Wanneer een sprookje was verteld in ’t zangerige taaltje,

dan keek je droomend even op en zocht een nieuw verhaaltje,

soms was het zwervend als de wind, soms was het mooi en machtig,

ik zat zoo stilletjes ter zij en luisterde aandachtig.

Ik lachte soms, wanneer je greep in overvollen donder,

je kleine handjes zonken weg in ’t hooge en bijzonder,

ik wist het wel, dat jij het was, die speelde God’s gedachten

en ik en zag je handjes na en luisterde… en lachte.²⁹

En als je moe was van je spel, mijn kind, en van je droomen,

dan heb ik lang je aangezien en ’t hoofdje stil genomen,

en half verzonken in ’t geluid, dat wegsteed langs de wanden,

zag ik je donkre oogen in d’omlijsting van mijn handen.

De relatie van Beversluis met Paulien Frijlinck heeft grote invloed gehad op de gedichten uit zijn eerste bundel Zwerversweelde. Het daarin voorkomende ‘Zomerlied’ – ‘ik wilde wel hoog op een witte wolk’ – was in Rostra opgedragen aan ‘Paula’. De gedichten waarin met een geliefde langs de IJssel, door de velden en de bossen wordt gezworven zijn ontstaan tijdens de affaire met haar. Wanneer de relatie eindigde, is onbekend. Daarom zou het gedicht ‘De Lente is nabij’, dat in Rostra gedateerd werd ‘voorjaar 1918’, ook betrekking kunnen hebben op zijn nieuwe vriendin, eveneens een leerling van het Deventer gymnasium. Hier de slotstrofe:

Ga nu langs het land mijn liefste, kom

op ’t zonnige pad mij tegen.

Nu de merel zingt, en de ribes bloeit

en de vreugde is allerwege.

’t Zingt in mijn hart, zoo in mijn hart

dat ik van vreugde schrei…

Kom nu, ik kan niet wachten meer

De lente is nabij!!

Het gedicht werd met enige wijzigingen opgenomen in Zwerversweelde.³⁰

Paulien Frijlinck deed in 1917 eindexamen en vertrok naar Rijswijk.³¹ In juli 1919 was ze weer terug, vermoedelijk heeft ze in Den Haag een opleiding tot montessorionderwijzeres gevolgd. Tijdens de oorlog maakte Paulien Frijlinck een andere keus dan haar voormalige geliefde. Ze werd in de zomer van 1944 wegens ‘huisvesting van joden’ gearresteerd.³² Op 24 juli werd ze overgebracht naar kamp Vught, bij de ontruiming van het kamp in september ging ze op transport naar Ravensbrück, waar ze op 17 januari 1945 overleed.³³

Beversluis woonde als militair op ‘kamers om te kunnen werken en alleen te kunnen zijn’, zoals hij Van Eeden in juni 1915 schreef. Om de drie weken ging hij een weekeinde naar zijn ouders. Met dat werken bedoelde hij zeker het schrijven van gedichten, maar evenzeer de afronding van zijn middelbare school. In een latere brief aan Van Eeden verontschuldigde hij zich voor het verzuimen van een reactie met de mededeling dat hij naar Groningen moest voor zijn studie. Het is dus aannemelijk dat Beversluis onder begeleiding probeerde zijn gymnasiumdiploma te halen. Zijn situatie als militair, zijn vriendschap met Jan van den Broek en zijn publicaties in het tijdschrift, zijn betrokkenheid bij gymnasiasten van de bond met congressen en excursies zullen gemakkelijk tot de contacten met de leerlingen van het gymnasium in Deventer geleid hebben.

Toen Beversluis in januari 1916 Van Eeden schreef, was zijn adres inmiddels veranderd. Hij zat toen in het kamp Milligen bij ‘het 12e Regiment, het 2e. Bataljon, de 4e Compagnie te velde in het kamp te Milligen’. Tegen de arts die hem na de oorlog psychologisch onderzocht zei Beversluis dat ‘hij gedurende 4 jaar kapel-meester was, en voor ontspanning van de soldaten zorgde’.

In april of augustus 1917 schreef Beversluis aan Greshoff echter dat hij niet meer in het kamp woonde, maar een kamer had bij een particulier in Garderen: ‘Mijn adres is p/a wd. Koops Garderen (Veluwe).’ Enkele gedichten schiep hij in Garderen, terwijl hij andere uit die tijd met Kootwijk ondertekende.

2 De inspirator

In de roman Alzoo ook op deze aarde… speelt de mobilisatietijd van de hoofdpersoon een belangrijke rol. Buiten het kamp in een bos- en heidegebied heeft Paul (net als veel andere miliciens) een eigen hutje getimmerd. Op de laatste dag, tijdens het opruimen van zijn onderkomen, overdenkt hij de voorbije jaren. De dag daarop zal hij naar zijn ouders teruggaan.

Hij is zich ervan bewust dat zijn klasgenoten van het gymnasium al aan de studie zijn en dat hij jaren heeft verloren. Maar hij beseft ook dat hij de schilder Willem Axel heeft leren kennen. Die woont in een afgelegen huisje in het naburige natuurgebied. Talloze keren is hij er op bezoek geweest. De vele gesprekken met hem over natuur en kunst, over een rechtvaardige maatschappij, het geloof en het leven hebben veel losgemaakt bij de jongeman. Willem Axel laat hem zijn schilderijen zien en Paul leest zijn gedichten voor. De oude schilder is al jaren ziek. Op de avond voor zijn vertrek uit het militaire kamp gaat Paul van Rhoon een afscheidsbezoek brengen. Paul herinnert zich flarden uit eerdere gesprekken: ‘Je moet, als je artist bent, opzijgaan, nooit tegen de bende van filisters in. Je moet de critiek verachten en slechts God en het licht liefhebben.’ (blz. 11)

Paul wil na zijn diensttijd ergens in de natuur een hut bouwen en verzen schrijven over de wijdheid, de hemel en de natuur, maar eerst moet hij wat geld verdienen. Voor de rest zou God hem niet verlaten. Daarover sprak Paul niet met de oude schilder. ‘Over God praat je niet’, had Axel eens opgemerkt: ‘Er is maar één manier om God te vinden en dat is stil zijn en luisteren. ’t Is eigenlijk alles genade, ’t is niets en ’t is alles. Zoo is het ook met een kunstwerk. (…) Als je dat verstaat, snap je iets van God.’ In de roman komt de hoofdpersoon pas aan het eind van het boek na ongeveer twintig jaar tot dat inzicht.

In de relatie tussen de dichter Paul van Rhoon en Willem Axel herkennen we Beversluis’ verhouding met de schilder Willem Hamel, met wie hij tijdens zijn diensttijd bevriend raakte. Willem Hamel (1860-1924) bewoonde toen een huisje op de Kootwijkse zandverstuiving. Hamel vertelde hem over een betere maatschappij en bracht hem liefde bij voor de literatuur. In Rostra publiceerde Beversluis een ‘Belijdenis’, die hij schreef in Kootwijk op 27 mei 1916, opgedragen aan Willem Hamel. Hij heeft deze opgeschroefde strofen daarna niet meer gepubliceerd, maar ze zijn typerend voor zijn ontluikend kunstenaarschap. De eerste en de laatste strofe:

Het levensthema wil ik forsch en breed

bij dag en dag herhalen, hoog en sterk

mijn stijgende gedachte tot een krachtig werk

van zuiver en waarachtig willen sturen

en wil daar al mijn liefde en mijn leed

als koortsige akkoorden doen weerklinken,

die zullen zeker rijzen en weer zinken,

maar marmer zal het zijn, een wakende Walküre.

Dat is in mijn praeludeum der zee,

de jubelende toonen van subtiele vreugd,

dat is de levenselegie, de witte deugd

en nooit nog uitgezegde heimenis.

Maar waar een symphonie opstijgende en stout

een marmer beeld is in haar teerheid fijn

daar zal ik luidop jubelen en zijn

en zeggen: ‘Holde Kunst, ich liebe, liebe dich!’³⁴

Willem Hamel was in 1860 in Rotterdam geboren. Na de ambachtsschool werkte hij enige tijd op het atelier van een decoratieschilder. Daarna volgde hij lessen aan de Rotterdamse academie. Zijn opleiding voltooide hij in Antwerpen. Vaak ging hij naar Gelderland en Drenthe om er te schilderen in een aan de Haagse School verwante stijl. Talrijk zijn Hamels doeken van Drentse landschappen met schapen.³⁵ Hij trouwde met de Duitse Henriëtte Schulze. Na 1905/1906 vestigde Hamel zich in de buurt van Apeldoorn. In 1913 verhuisde de schilder naar Kootwijk. Hij overleed op 64-jarige leeftijd tijdens een kuur in Duitsland.

Dat Willem Hamel door zijn artistieke opvattingen anderen kon beïnvloeden, is bekend. Jonge kunstenaars voelden zich tot hem aangetrokken. In zijn voetspoor bekritiseerden zij de wereld, de samenleving, de kunsthandel en het kunstleven. Hamel werd als een meester vereerd.

Wat Beversluis over Hamel schreef, sluit aan bij de gesprekken die Paul van Rhoon in de roman Alzoo ook op deze aarde… met Willem Axel voert. Behalve de nadruk op de natuurbeleving zijn er nog twee onderwerpen in de gesprekken die belangrijk worden voor de ontwikkeling van Beversluis. In de eerste plaats is dat de voortdurende verwijzing naar het religieuze. Het tweede aspect is de nadruk op het noodzakelijke isolement van de kunstenaar en zijn afkeer van wat het publiek vraagt. Bovendien moet een kunstenaar uitgevers, recensenten en critici minachten. Ook dit aspect zal bij Beversluis een principe worden.

Als Paul van Rhoon bij zijn ouders komt, weet hij niet goed wat hij moet beginnen. Hij is overtuigd van zijn dichterschap. Als hij ’s nachts naar de regen luistert, schieten ‘beelden en woorden in zijn geest naar elkander toe, vonkten, vergrooten zich, vielen in de eindeloosheid of voegden zich stralend aanéén. Met een stompje potlood in zijn vingers ving Paul het onbevattelijke op, beluisterde het onzegbare en verwoordde wat woordeloos tot hem kwam.’ (blz. 33)

3 Ontwakend dichterschap

De jonge Beversluis moet nogal wat lieden aangeschreven hebben, schrijvers van naam en tijdschriftredacteuren. Of ze zijn vroege verzen wilden beoordelen en indirect hem de zekerheid van de dichterlijke roeping wilden geven. Een bezoek aan Nico van Suchtelen met een vriendin – over wie hierna meer – stimuleerde hem om zijn verzen voor te leggen aan Frederik van Eeden. In het voorjaar van 1915 stuurde hij hem gedichten en in het najaar bezocht hij de vereerde meester, zoals hij hem noemde. Meer dan vijftien jaar later herinnerde hij hem aan dat bezoek in een bijdrage in Van Eedens Liber Amicorum.³⁶

Het contact met Van Eeden bleek in 1915 ook voor Beversluis senior interessant. In december stuurde hij de Tachtiger naar aanleiding van het bezoek van zijn zoon een brief waarin hij Van Eeden dankte voor zijn positieve uitlatingen over het spiritisme en hem vroeg om bijdragen voor zijn tijdschrift Geest en leven. De brief bevatte een passage over zijn jongste zoon. ‘Ik heb twee zoons’, aldus ds. Beversluis, ‘de oudste is student, de tweede is de U bekende jonge dichter. Beiden zijn in spiritualistische overtuiging opgevoed, en beider doel is predikant worden. Maar de jongste, impressionabel als hij is, is zeer vatbaar voor allerlei invloed, en geneigd tot adoratie van auteurs. Met Jacques Perk dweept hij; en hoe hij over U denkt zult U weten. (…) ook voor theosofie voelt hij iets. Toch zou ik ’t betreuren als hij in theosofische of pantheïstische lijn geraakte (…).’

Zeven jaar lang, van 1915 tot 1922, was Frederik van Eeden redacteur voor letterkunde van De Groene Amsterdammer. Het contact met Van Eeden leidde ertoe dat in De Groene van 16 mei 1915 Beversluis’ gedicht ‘Zonsopgang’ verscheen, waarvan de eerste strofe luidde: ‘Ik zat op eenzaam strand en dacht/ aan blanke wolken en de kracht/ der wilde wind en ver van mij/ der golven eeuw’ge melodij.’ Op 27 juni 1915 volgde in De Groene een tweede vers: ‘Avondhemel’ en op 2 september 1916 verscheen in De Groene ‘Van Wind’. Ook deze gedichten waren vrijwel zonder uitzondering gebaseerd op natuurbelevingen. De ikpersoon gaat op in het landschap, beleeft de wind, de zee, de bloemen, de kleuren van zonsopkomst en -ondergang.

De poëzie van de jonge Beversluis wortelde in het impressionisme. De gedichten van de Tachtigers, van Kloos, Perk en Gorters Mei en hun navolgers waren zijn voorbeelden. Beversluis’ gedichten waren daardoor in zekere zin al ouderwets toen hij begon met publiceren. In 1911 was Gossaerts Experimenten verschenen en de debuutbundel van A. Roland Holst. In de jaren daarna kwam Martinus Nijhoff met De Wandelaar (1916) en publiceerde J.C. Bloem De Nederlaag (1921). Toen moesten de dichters van het tijdschrift Het Getij en de expressionisten à la Marsman en Van Ostaijen nog komen.

Enkele vroege publicaties op weg naar de erkenning van Beversluis’ dichterschap zijn het vermelden waard. In het meinummer van de jaargang 1916 van het tijdschrift Nederland verscheen het gedicht ‘Lelie en Roos’. De dichter werd hier ter onderscheiding van zijn vader ‘M. Beversluis jr.’ genoemd – zo ondertekende hij toen nog zijn brieven. Vanaf 1917 publiceerde hij gedichten in het tijdschrift Leven en Werken, Maandblad voor meisjes en jonge vrouwen. In de Hollandsche Revue (jrg. 22, 1917, nr. 6) werd het nummer besproken en de dichter prompt geïdentificeerd als ‘Mejuffrouw Martien Beversluis’.

Twee gedichten in het damesblad, ‘Wind door de blaren’ en ‘Herfststorm’, droeg Beversluis op aan Ariette van den Broek, de zuster van zijn beste vriend.³⁷ Het gezin had een tijdje in Gorssel gewoond, maar in 1915-1917 was het Boschhuis in De Bilt het onderkomen. In de brieven aan Van Eeden geeft Beversluis dit adres in de Beetsstraat op. De aard van de relatie tussen hem en Ariette is onbekend, maar in 1926 begon hij een brief aan de schrijver Nico van Suchtelen met de woorden: ‘Het is jaren geleden dat ik U met Jet van den Broek bezocht’ en dat wijst toch op vertrouwelijke omgang.³⁸

Zijn vriend Jan Rudolf van den Broek, die Beversluis had leren kennen tijdens de mobilisatie, kwam in 1917 op dramatische wijze om het leven. Op zondag 28 januari was de negentienjarige Van den Broek (inmiddels gedemobiliseerd en studerend) vanuit De Bilt per trein naar Nijkerk gegaan en daar bij de haven begonnen aan een schaatstocht over de Zuiderzee naar de mond van de Eem bij Huizen. De sluiswachter had het hem afgeraden, want het ijs was bij de riviermondingen volstrekt onbetrouwbaar. Het Algemeen Handelsblad publiceerde op 3 februari zijn signalement. Enkele dagen later, op 6 februari, werd het lijk in de buurt van Huizen uit het water gehaald. In De Stem publiceerde Beversluis in 1923 een serie van veertien gedichten ‘Aan mijn gestorven vriend Jan van den Broek’, die hij schreef in Laren op 2 en 3 december 1922.³⁹

Beversluis stuurde zijn gedichten overal heen. Hij publiceerde in De Tijdspiegel, maar ook in het winterboek Mooi Groningen (1917) kreeg hij een vers geplaatst.⁴⁰ Op 6 december 1919 verscheen er onder auspiciën van Van Eeden weer een gedicht in De Groene, dat opgedragen was aan Felix Timmermans.

Kort na zijn demobilisatie en na de wapenstilstand in 1918 zou Beversluis naar eigen zeggen langs de verschillende fronten van de Eerste Wereldoorlog zijn gereisd. Hij omschreef zichzelf als oorlogscorrespondent. In een vraaggesprek met de Haagsche Post in 1964 stelde de verslaggever: ‘als oorlogscorrespondent geeft hij de gebeurtenissen aan het front weer in bladen als de Haagsche Post, De Groene Amsterdammer en De Tijdspiegel’. In geen van die periodieken zijn oorlogsreportages te vinden waaronder de naam van Beversluis staat.⁴¹ In het bewuste vraaggesprek wordt die reis naar de fronten als aanleiding voor de bundel Aanklacht genoemd. Die verscheen echter pas in 1930, zodat Beversluis’ veronderstelde oorlogscorrespondentschap zich pas ruim tien jaar later uitte in gedichten in dienst van de vredesbeweging.⁴²

III

Overijssel

1 Journalist

In Alzoo ook op deze aarde… komt Paul van Rhoon als gedemobiliseerde milicien in het dorp bij zijn ouders. Hij kan moeilijk wennen, ligt ’s avonds lang wakker en slaapt een gat in de dag. Aanvankelijk laten zijn ouders hem begaan, vooral zijn moeder omringt hem met zorg. De dorpsdokter heeft er snel genoeg van. Op een koude winteravond barst de bom: ‘Wat ben je van plan? Je schrijft versjes en je eet de boel hier op.’ De botsing eindigt met de afspraak dat Paul zal proberen journalist te worden. Zijn moeder betreurt dat haar zoon geen predikant wordt. Ook zijn vader ziet in hem een geschikte dominee: ‘Je bent dweperig, wat week, je houdt van verzen, je kunt met de menschen omgaan. Dus waarom niet?’ Die journalistiek vindt de dokter maar zozo.

Uit een brief aan Greshoff blijkt dat Beversluis al tijdens zijn diensttijd heeft voorgesorteerd vanuit zijn inkwartiering in Garderen in 1917.⁴³

’k Heb echter absoluut geen lust een faculteit te kiezen aan de Universiteit; ’k zit nu voor mijn staatsexamen A en doe in Augustus 1917 dat examen. Dan echter sta ik absoluut niet wetend welke kant op te gaan. Daar wellicht U in dezelfde conditie hebt verkeerd zoudt U me misschien persoonlijk wel eenigszins kunnen raden of den weg wijzen.

Tot wien, welke bladen moet ik me wenden om b.v. maar met vertaalwerk te beginnen, er is dunkt mij toch werk in overvloed. Is er een journalistieke opleiding of school, kunt U mij in commissie met enkele brengen b.v. Joh. Feith die naar ik meen cursus geeft – weet U Feit[h]’s adres?⁴⁴

Beversluis heeft zich op 29 mei 1917 ingeschreven in Groningen en trad in dienst van de Nieuwe Provinciale Groninger Courant, spreekbuis voor de Anti-revolutionairen in Groningen.⁴⁵ Over zijn werk voor dit dagblad is niets bekend. Lang is Beversluis er niet gebleven. Op 3 april 1918 liet hij zich in Groningen uitschrijven, twee dagen later meldde hij zich in Deventer als journalist, wonende Brink 63.

Op 19 oktober 1918 berichtte het Deventer Dagblad over een cabaretavondje in de plaatselijke schouwburg. De voorstelling vond plaats ter gelegenheid van een tentoonstelling ‘voor crisis-, gebruiks-, voedingsen genotartikelen’. Met ene Goossens bracht Beversluis met veel succes liedjes ten gehore. Met zo’n optreden sloot singer-songwriter Beversluis aan bij wat in de familie gebruikelijk was.

Waarom ging de leerling-journalist naar Deventer? Aan de arts die hem na de oorlog onderzocht, verklaarde Beversluis dat hij ‘in dien zelfden tijd’ dat hij de schilder Hamel ontmoette, kennismaakte met Nellie Schuitemaker. Zij was toen eveneens leerling van het Deventer gymnasium en deed net als Pauline Frijlinck eindexamen in 1917. Nellie kan een van de meisjes geweest zijn in Beversluis’ eerdergenoemde epos.

Nellie Schuitemaker was de oudste uit een bijzonder en welgesteld gezin. Haar vader Frederik Pieter Schuitemaker had in Amsterdam medicijnen gestudeerd. Daar had hij zich in de discussie gemengd over de vraag of een student zich politiek moest profileren.⁴⁶ Uit zijn opvatting spreekt politieke belangstelling en sociale bewogenheid. De aanstaande van Martien Beversluis kwam uit een nest dat op verschillende manieren verbonden was met de vrouwenbeweging, met het socialisme en de vrijdenkers.⁴⁷

In 1890 kwam de jonge arts Schuitemaker met zijn vrouw naar Gorssel. Het echtpaar kreeg er drie dochters, Nellie (1897), Tine (1899) en Frida (1905). In 1916 overleed hun moeder, 51 jaar oud.⁴⁸ Drie jaar later hertrouwde Frederik Schuitemaker met Jacqueline Pfeiffer, geboren in Nederlands-Indië, telg uit een rijke patriciërsfamilie.⁴⁹

Schuitemaker had een huisartsenpraktijk en was gemeentegeneesheer. In 1892 kreeg hij bovendien een aanstelling bij het ‘sanatorium van zenuwlijderessen’ gevestigd in het landhuis Den Oldenhof. In 1905 werd voor hem naast Den Oldenhof een villa gebouwd, de Haytinkhof. Na een ingrijpende verbouwing in 1908 werd de Oldenhof een luxe, particuliere psychiatrische kliniek. In 1915 werd Schuitemaker eigenaar van de instelling. In Gorssel en omgeving was hij een bekende persoonlijkheid. Hij overleed in 1934, waarna zijn dochter Frida Ottow-Schuitemaker hem opvolgde. In 1938 beëindigde zij de instelling.⁵⁰