HET KEIZERPANORAMA

Nicole Montagne

Het Keizerpanorama

roman

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

De auteur ontving voor dit boek een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds.

© 2023 Nicole Montagne

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagbeeld © Nicole Montagne

Foto auteur © Tamar Montagne

NUR 301

ISBN 978 90 284 5288 6

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023, met ISBN 978 90 284 5287 9

Inhoud

Een huwelijk. Illusies

Het pension

Uitzicht

EEN HUWELIJK. ILLUSIES

‘Ik wilde de tussenruimtes filmen.

Ik wilde laten zien dat mensen ergens in geloofden terwijl
ze tegelijkertijd wisten dat er van alles niet deugde.’

– Matti Geschonneck, regisseur

Het pension

1

Vanaf het station naar het pension was het twintig minuten lopen. Er ging een tram maar ik meende dat ik me de plek eerder zou toe-eigenen als ik liep. Soms stelde ik me voor hoe ik een poeder kon verspreiden dat mijn voetstappen zichtbaar maakte. Hoe dichtgeslibd sommige straten zouden zijn en hoe achteloos verstrooid mijn aanwezigheid op andere plekken.

Mijn man was aan het bellen toen ik vanochtend in Utrecht het huis verliet. ‘Amice!’ schreeuwde hij aanstellerig naar iemand aan de andere kant van de lijn, en hij krabde daarbij met een droog en raspend geluid onder zijn shirt over zijn buik. ‘Amice!’ Op het laatste moment keerde hij zich nog even naar me om en greep wanhopig naar zijn hart. Alsof hij me missen zou.

Sinds maanden werkte hij aan een novelle. Dat wil zeggen: dag in, dag uit sloeg hij als een bezetene op zijn toetsenbord. Soms had ik hem onderbroken en hem een begroting laten zien. ‘Denk je dat het gaat lukken?’ vroeg ik dan. Een dergelijke vraag beantwoordde hij steevast met een grap. En dan keek ik hem aan. Hoe hij daar achterover zat geleund en een lang verhaal afstak over een schrijver of een boek, of over een andere schrijver en weer een ander boek, en als ik dan zo naar hem keek, zag ik hem steeds kleiner worden en wijken, naar achteren, de tuin in. Zijn lippen bewogen nog, maar zijn woorden sloegen als kiezelsteentjes op het pad.

De etalages in Brandenburg an der Havel deden nog altijd Oost- Europees aan. Het maakte niet uit of de eigenaar sigaren, gereedschap of levensmiddelen verkocht. Diepgele maïskolven lagen opgestapeld naast bolbuikige pompoenen. Daarboven stegen juten vliegers op met ogen en monden van vilt. Ik naderde de Kurstraße en vroeg me af welke mensen mijn toekomstige pension zouden bevolken. Of wat een mens sowieso drijft om zijn huis te verlaten. En daar schoot me ineens een regel van Novalis te binnen:

Wo gehn wir denn hin? Immer nach Hause

Dat nu vond ik een ontroerende regel. Waarschijnlijk omdat niemand wist wat dat was, dat thuis, of waar het zich bevond. Niettemin was eenieder van ons er hardnekkig naar op weg.

Een deel van het werk in mijn nieuwe huis annex gastenverblijf was in mijn afwezigheid gedaan. Er was aan de vloeren gewerkt, er waren ramen vervangen. In de hal hing een stofjas van een van de klussers, daaronder slingerde een paar schoenen. Door de deur met glasinzet, die de hal scheidde van de gang, viel een waterig middaglicht. In de achterste kamers stonden ettelijke bussen verf. Oud wit, antiek groen en een zachtgeel dat door de schilder ‘hooi’ werd genoemd. Ernaast een bus ‘rode aarde’. Met de laatste zou ik spaarzaam zijn, ik wilde er geen bordeel van maken. De gasten zouden beneden komen, zelf woonde ik boven. Vanaf daar had ik een goed uitzicht op de brug en de rivier.

2

Wanneer je vanuit het pension de Jahrtausendbrücke overstak, kwam je van de oude stad in de nieuwe. In de hoofdstraat bevonden zich een Vietnamees restaurant, een kleermaker en een Russische winkel met de naam Berjozka. Daar weer naast zat een winkel met trouwartikelen. Taarttoppers vooral. Vanuit de etalage staarden de kleine bruiden en bruidegoms je gelukzalig glimlachend aan. ‘Jaja,’ riep ik weleens als ik een slechte bui had, ‘jaja.’ De toppers stonden in een wolk van wit satijn tussen ragfijne sluiers, zilveren kralen en zachtroze confetti. ‘Aanstellers,’ dat riep ik ook weleens. Maar de bête glimlach op het gezicht van iedere bruid, en iedere man, veranderde niet, alsof ze mij wilden vertellen dat het slechts een kwestie van doorzetten was, doorzetten en sereen blijven lachen. Gisteren zag ik de eigenaresse van de zaak. Ze droeg een witte broek, een roze spencer en had tal van ringen om haar vingers, alsof ze meerdere keren getrouwd was geweest. In wezen paste ze wonderwel in haar eigen etalage. Of zou ze dan op een prostituee gaan lijken en de boel in een klap ironiseren? Zelf was ik niet getrouwd met de man die ik mijn man noemde. Ik heb nooit de behoefte gevoeld en hij evenmin. Toch vond hij dat ik hem ten huwelijk had moeten vragen. Na een dergelijke klacht hief hij steevast zijn handen in de lucht en danste met een onzichtbare bruid door de kamer. En altijd als ik daarnaar keek, dacht ik stomverbaasd: dat ben ik niet. Dat bén ik niet. Dus zijn we nooit getrouwd.

Ik volgde de trambaan en stak de Neustädtischer Markt over. Nu kwam ik in een heel andere wereld terecht: een klein overdekt winkelcentrum met gemarmerde vloeren, een hoge temperatuur, met achtergrondmuziek die zich nogal op de voorgrond drong en een aantal winkels die je in iedere stad, in ieder land, wel trof. Hier was de genius loci verdwenen, hier was de geest definitief uit de fles. In het midden van het centrum kletterde water uit een fontein op een aantal plastic rotsblokken. Achter de nagebootste natuurformatie bevond zich een Vietnamese manicuresalon. Een tengere vrouw met een mondkapje voor boog zich over de nagels van een forse Duitse met een tatoeage in haar nek.

Bij de REWE deed ik mijn boodschappen. Brood, eieren, kaas. Het meisje aan de kassa beval me nors éérst mijn pinpas in het apparaat te stoppen en pas dán mijn code in te typen. Verbaasd keek ik op, veronderstelde ze dat ik dit niet wist? Ik typte mijn code in. ‘Bevestigen,’ snauwde het meisje. Nu keek ik zelfs verbolgen op. Mijn betaling werd geaccepteerd. Achteloos wilde ik mijn pas terugnemen, maar de kassière was mij voor. Razendsnel verwijderde ze mijn kaart, ik mocht hem kennelijk niet zelf terugpakken. Dat lag echter niet aan mij. Alle kassières deden dit. Overal. De pincode werd met een licht afgewende blik die Geheimzahl genoemd. Werkelijk! De bankpas werd niet als een makkelijk maar vooral als een mysterieus betaalmiddel behandeld. En zo vond ik in dit artificiële winkelcentrum toch iets van de genius loci terug; zo vlijde het kleine centrum zich, zij het onwillig, met al die geheime cijfers en codes nog enigszins tegen de ongrijpbare geest van het stadje aan.

3

Er moest een hoop gebeuren aan het huis, maar het karakter mocht niet worden aangetast. Het was een monument. Daarom veranderde ik niks wezenlijks. Hier werd een tussenmuurtje weggehaald, daar werd er eentje bijgeplaatst. In sommige ramen zaten barsten, soms zo klein dat je ze nauwelijks zag en toch wist je: één windvlaag en het raam is stuk. Als een mens die midden in zijn bezigheden plotseling geveld wordt. Houten vloeren moesten worden vervangen of geschuurd, de kelder moest gelucht, de trappen gelakt. Er moesten nieuwe leidingen komen, van onder tot boven, en dat was wel de grootste klus. Eeuwenoude muren werden doorboord. Zilver- en koperkleurige staven werden vervangen door andere zilver- en koperkleurige staven. Drie mannen met ontbloot bovenlijf werkten eraan in het staartje van de zomer. Ik zette liters water in de koelkast. De mannen dronken gulzig. Ze spraken het dialect van de stad, waarbij iedere g een j was en dat soms wel op mijn eigen taal leek. Het was echter niet de bedoeling dat je naar ze luisterde, ze palaverden maar wat of ondertitelden zichzelf tijdens hun bezigheden. Op een middag belde een van hen naar huis. Zijn vrouw deed de administratie van het bedrijf en had een fout gemaakt. De man mopperde een beetje, gleed met zijn hand over zijn buik terwijl hij uit het raam keek – er liep een rij kwetterende schoolkinderen voorbij –, maar ineens schreeuwde hij naar zijn vrouw: ‘Op je knieën jij.’ En hij rekte zich als een kater en grijnsde als de duivel.

4

Daniela Ziegler was een grote vrouw met sluik haar en een bleek gezicht. Ze keek me niet recht aan, zelfs niet wanneer ze me recht aankeek. Haar blik belandde telkens naast mijn ogen. Ze hoefde geen koffie, ze wilde geen thee. Ik troonde haar mee naar de gemeenschapskamer op de eerste verdieping en legde uit wat ik van haar verwachtte. Huishoudelijke werkzaamheden. Gasten ontvangen wanneer ik af en toe in Nederland zou zijn. Het in de gaten houden van de kamers, van het huis. Daniela blikte naar buiten. Er reed een geel busje van DHL voorbij. Luisterde ze wel? Ik liet een korte stilte vallen. Daniela tuurde naar het puntje van mijn neus en startte een voor mij moeilijk te begrijpen – want met lussen en omwegen doortrokken – monoloog die ik, zodra ze bij haar ex-partner belandde, met een licht kuchen wilde onderbreken. Zinloos. Onverstoorbaar vervolgde ze haar relaas. Resoluut stak ik mijn hand op. Daniela staarde naar de ruimte naast mijn hand. Hierna haalde ze een briefje uit haar tas. Op haar pols ontwaarde ik een tatoeage van een vogel. Zelf had ze trouwens ook iets van een vogel, met name door de stokkerige wijze waarop ze haar hoofd bewoog. En dan die snerpende stem. Zou ze mijn gasten niet afschrikken? Het briefje was van het arbeidsbureau. ‘Sollicitatieplicht,’ lichtte Daniela toe. Ik vulde de datum in en zette mijn paraaf. ‘Je hoort van me,’ besloot ik. ‘Ik kan meteen beginnen,’ stelde mijn sollicitante vast. Kennelijk vond ze het geen probleem dat ik haar de kamers niet liet zien. Ik wachtte twee, drie dagen, toen pakte ik de telefoon. Daniela Ziegler leek mij niet geschikt.

En toch nam ik haar aan.

Mijn verf had ik in Nederland besteld. De verf die je in het stadje kon krijgen was lang zo pasteus en hechtend niet. Ik zou het de inwoners niet vertellen; het was ook maar toeval dat ik in een land woonde waar de laatste zeventig jaar vrijwel nergens gebrek aan was geweest, zoals het ook maar toeval was dat de mensen hier veertig jaar hadden moeten leven onder een planeconomie waarbinnen naar hartenlust werd geruild; maar wat er niet is, kun je ook niet ruilen, dus op een gegeven moment hield dat op. Niettemin koesterden de inwoners van het stadje, ach nee van het halve land, hun vroegere merken alsof het schatten waren:

Bereits zu DDR Zeiten hatten Gurken aus dem Spreewald Kultstatus. Nach der Wende traten sie auch in Westdeutschland ihren Siegeszug an.

Ik opende de bus met ‘hooi’ en roerde net zolang in het blik tot de witte massa zich gemengd had met het oker en dat ene druppeltje sepia. Ondertussen dacht ik aan Daniela Ziegler. Wat had ik me op de hals gehaald? Ik zette mijn verfrol op de muur. De verf smeerde soepel uit. Pas toen ik mijn kwasten reinigde, schoot me een toneelscène te binnen. Althans, de verfilming ervan. Het was minstens twintig jaar geleden dat ik de betreffende scène op televisie had gezien. Een jonge man woont in een landhuis en neemt een butler aan. Deze is zorgzaam en voorziet vragen voordat ze hem gesteld worden. De bediende loopt op kousenvoeten, is afwezig wanneer hij afwezig moet zijn en duikt op – uit het volledige niets – wanneer hij nodig is. Hij lijkt de ideale butler. Totdat de verhouding tussen de twee mannen langzaam maar zeker verandert. De jonge lord is wat besluiteloos en laat zich een beetje koeioneren. De jonge lord weet het allemaal niet zo goed en laat zijn twijfels blijken. Hij is ook helemaal niet gewend om orders uit te delen en de butler voelt dit perfect aan: iedere ruimte die hij opmerkt neemt hij stante pede in, ieder scheurtje in het zelfbewustzijn van de lord laat hij verworden tot een barst, en ieder stukje twijfel buigt hij om tot een beslissing zijnerzijds. Ja, de butler ontwikkelt zich tot heer en meester en de lord wordt nu zijn knecht. Natuurlijk, officieel is de lord nog steeds de baas. Maar in de werkelijkheid van dat grote kille landhuis is het de butler die niet zozeer het huishouden, als wel de psyche van de jonge man bestiert. Er zijn droombeelden die je niet vergeet, die je tientallen jaren met je meesleept, maar er bestaan ook filmbeelden die jou ongevraagd begeleiden, soms een leven lang. In een kluitje hollen ze achter je aan, springen boven op je schaduw, verdwijnen in de nacht, maar staan ’s ochtends alweer te rammelen aan de spijlen van je bed. Nooit heb je ze uitgenodigd en het is ook niet zo dat je een hekel aan ze hebt. Je vraagt je alleen maar af waarom ze je altijd vergezellen. Of andersom, waarom je juist deze voorstellingen hebt onthouden, ten koste van andere scènes, die beduidend meer allure hadden maar in de vergetelheid zijn geraakt.

5

Enkele weken nadat ik de website van mijn pension had gelanceerd, meldden zich de eerste gasten. Een echtpaar: Frederik en Marcelle Hammer. Ene Henk Meijer uit Dordrecht. En een man die zichzelf introduceerde als een filmliefhebber van halverwege de zestig. De laatste vroeg om een eenpersoonskamer met uitzicht op de rivier. Want de Havel, mailde hij, maakte hem rustig. Overigens moest ik hem niet verkeerd begrijpen, hij was geen onrustig persoon. Maar vliedend water ordende zijn gedachten en niet alleen dat, het bracht hem ook vergeten herinneringen terug. Over dat onderwerp, schreef hij, zou ik graag eens met u van gedachten wisselen. Hij wilde nog iets kwijt over die herinneringen, een tipje van de fijngeweven sluier oplichten, waarbij hij zich verontschuldigde voor zijn taalgebruik, dat misschien iets te subtiel was, maar met het verfijnde, zo stelde hij, bedekken we doorgaans het grofmazige, en in heldere woorden vatten we doorgaans wat we onmogelijk kunnen begrijpen.

Ik las de alinea nog eens over en vroeg me af waar hij in vredesnaam op doelde. In ieder geval verheugde de man zich op het stadje, waar hij in zijn jeugd al een keer eerder was geweest. Hij verheugde zich echter ook op het huis, en zijn medebewoners. Weet u dat er zich in het stadje een grote turnhal bevindt, schreef hij verder, niet eens zo ver bij u vandaan? Daar werd ooit de crème de la crème van het landsdeel opgeleid, stevige jongens, potige meiden. De meisjes, soms niet ouder dan twaalf jaar, ontwikkelden brede schouders, flinke dijen en harde billen. Van turnen wordt het vrouwenlichaam niet mooier, oordeelde de man, net als van – god houd me vast – waterpolo niet, maar dit wordt gecompenseerd door de souplesse, de snelheid en de kracht die in zo’n corpus zit. Hebt u van dichtbij weleens een turnster haar voet zien strekken? Als wij dat doen krijgen we kramp. De kramploos gestrekte voet van een turnster echter bezit een schoonheid die niet onderdoet voor de glimlach van de Mona Lisa, of het licht zijwaarts gebogen hoofd van een Modigliaans vrouwelijk model. U bent toch kunsthistorica? Ik heb stukken van u gelezen, hoor. Beelden maken meer indruk dan woorden, vindt u niet? Maar ik dwaal af, riep de man zichzelf tot de orde, en hij ondertekende met Octave Bernaard.

Die avond belde ik mijn man. Je bent slecht bereikbaar, zei ik vanuit mijn huis aan de rivier. Mijn man zuchtte. Hij was in slaap gevallen. Had lezingen gehouden. De batterij van zijn telefoon raakte de laatste tijd zo verschrikkelijk snel leeg. En hij begon te vertellen over zijn laatste lezing, ergens in Tilburg. Hij schilderde zijn publiek. Drie vrouwen op de eerste rij die allemaal hetzelfde truitje droegen. Daarnaast de sacherijnige organisator van het evenement. Hoezo sacherijnig, vroeg ik. Nu, dat wist hij niet. Dan was er nog het meisje dat de drankjes rondbracht. Ze had de leeftijd van onze dochter en had een heel kort rokje aan. Mijn man kreunde weemoedig ‘ach en och’. Alsof ik niet wist dat hij deze ‘weemoed’ speelde, zoals hij humor kon spelen, of woede. En daar schoot me Gerard Reve te binnen, die in een documentaire eens vertelde dat hij de socialistische opbouw kon dansen. ‘Ach,’ kreunde mijn man nog een keer, ‘en toen het arme kind zich bukte om de voorste dames te bedienen (…)’ De rest hoorde ik niet, of wilde ik niet horen, of kende ik allang. Ik staarde naar mijn muur en inspecteerde of de verf een beetje wilde drogen, dat interesseerde me meer dan de kont van dat meisje. Er was iets in zijn stem wat me tegenstond, er was iets in zijn gedrag waar ik niet zo veel zin meer in had. En toen mijn man weer eens een dichter begon te citeren, hing ik op. Nog steeds wist ik niet wanneer hij komen zou, en of ik nog wel wilde dat hij kwam.

6

Voordat in mijn gastenverblijf de drukte los zou barsten wilde ik uitzoomen, heel even maar. Ik wilde de mensen zien die geboekt hadden en die zich zo rond deze tijd naar mijn pension bewogen.

Daar onder de populieren, zo beeldde ik mij in, gleed de zilvergrijze auto van het echtpaar Hammer. De wagen glinsterde als een sieraad tussen de gele bladeren van de bomen en de donkergroene velden. De lucht wisselde van grijs naar grijsblauw. De auto reed langs een akker: een zilveren Dinky Toy langs een zwart en zompig veld. De Ford weerkaatste het licht, de akker zoog het op. Plots zag ik iets wits uit het autoraampje hangen. Wat was het? De met kant afgezette zakdoek van Marcelle Hammer. Waarom hing de zakdoek uit het raam? Dat wist ik niet, ik kon het echtpaar niet verstaan. De zakdoek wapperde leek mij, louter om het wapperen zelf. Het was een wit vlekje op de verder grijze autobaan.

In Stendal, zo stelde ik mij voor, kwam de ICE uit Amsterdam tot stilstand. De inzittenden wierpen een blik op het baksteenrode stationsgebouw. Een mij nog onbekende slanke man met hoed en korte baard stapte uit. Dat moest de filmliefhebber zijn, Octave. En waar enkele passagiers hun koffers ietwat onhandig voortsleepten, dirigeerde hij de zijne, een middelgroot gevaarte, routineus over het perron. Zijn camelkleurige jas viel open. Eronder een dennengroen gilet en een overhemd met gesteven boord. In zijn pantalon een scherp geperste plooi. Luttele seconden stond de reiziger voor het informatiebord stil, daarna liep hij vastberaden naar de al gereedstaande trein op spoor 6. Dit was de trein naar Rathenow, richting Brandenburg. Een druk op de knop en twee metalen deuren schoven uiteen. Het voertuig was laag en had iets van een metro weg. OSTDEUTSCHE EISENBAHNGESELSCHAFT stond er op de flank. De reiziger nam plaats op een stoel aan het raam en zette bijna achteloos zijn koffer naast zich neer. Zijn jas vouwde hij dubbel en legde hij over het valies. Geïnteresseerd blikte hij naar buiten. Hij volgde met zijn ogen enkele passanten. De machinist stapte in, groette zijn passagiers en opende de deur van zijn cabine. Keek toen nog even om en lachte uitnodigend naar de man aan het raam. Flirtten ze nu? De slanke reiziger strekte zijn benen en ging met zijn hand langs zijn goedverzorgde baard.

Even zag ik niks meer. Tot voor mijn geestesoog een volgende gast verscheen: Hermann von Pückler-Muskau, een psychiater van midden vijftig. Hij bevond zich vooralsnog in Nederland. In zijn werkkamer om precies te zijn. Stijlvol wel. Links een boekenkast tot aan het plafond, rechts een schilderijenwand. Geen moderne kunst. Voor het raam een bureau met een leren schrijfmat. Het hoge venster achter het bureau bood zicht op een kastanjeboom die zich koesterde in de late zon. Het bovenraam stond open, de vitrage wapperde haast onmerkbaar heen en weer. Pückler, gezeten in een comfortabele fauteuil, schraapte zijn keel. Vóór hem, op een lichtblauw tweezitsbankje met gedraaide pootjes, zat een vrouw. De vrouw zuchtte en keek naar een pak tissues op het glazen tafeltje naast de bank. Pückler zweeg. De vrouw zei iets, nee, ze fluisterde, het was onmogelijk te verstaan. Ze droeg halfopen schoenen met een bandje om haar wreef. Een zonnestraal viel op de gouden gesp van het bandje en werd als een lichtfonteintje teruggekaatst. Maar wat kon mij dat schelen! Ik wilde weten wat ze zei. Pückler liet haar rustig uitpraten. Zelf sprak hij geen woord.

En met deze imaginaire camera die van alles registreerde wat ik in wezen niet kon zien, waardoor ik kon schrijven waarover ik helemaal niet schrijven kón (over nog niet gearriveerde gasten), zwenkte ik uiteindelijk naar mijn man. Aanvankelijk ontwaarde ik niets dan de contouren van een parkeerplaats in de mist. En daar doemde hij op. Het beeld brak echter af en de mist verdween. Plots ontwaarde ik een hotel aan de kant van een donkere weg. Het was avond, misschien nacht. Mijn man ging het hotel in. Pakte zijn telefoon. Zocht iets in de zak van zijn broek. Vond het. Geld. Hij legde een paar biljetten en wat munten op de balie neer. Erachter stond een kerel met een snor. De snor harkte het geld naar zich toe en nam een sleutel van de haak. Mijn man draaide zich om en liep met de sleutel in zijn hand naar de trap links van de balie. Naast de trap waren lampjes gemonteerd. De meeste waren uitgevallen. Ik wist het niet zeker, maar ik vermoedde dat het koud was op deze plek. Heel koud. Aan het einde van de trap verrees een vrouw. Ze kwam me vaag bekend voor. Met een lichte minachting keek ze naar de man die zo-even zijn geld had afgegeven en nu naar boven sukkelde. Ineens floepte er een fel spotje aan. En met het spotje verdween mijn beeld. ‘Mist!’ riep ik. ‘Mist!’ En ‘Getverderrie, wat een cliché!’, dat riep ik er nog achteraan. Maar ik sla dit segment nog even over, want officieel wist ik van niets. Het zijn gedachtespinsels, stelde ik mijzelf gerust. Louter gedachtespinsels.

Uitzicht

1

Mijn man was zeer te spreken over het pension. Hij drentelde door het huis, sloeg met brede gebaren de deuren van de nog lege gastenkamers open, noodde onzichtbare reizigers binnen, nam koffers aan en handtassen over, wees op plekken waar boekenkasten (de zijne) konden komen – naast de schouw of daar, tot aan het plafond –, kreeg een driftaanval toen ik zei dat dat niet de bedoeling was, en dreigde meteen terug naar Nederland te gaan als ik niet toegaf. Ik gaf niet toe. Mijn man bleef vijf minuten tieren en liet zich vervolgens snuivend op de sofa in de woonkamer vallen. Hij stak een sigaartje op, hoestte een paar keer en keek afwezig naar buiten. Hierna bedaarde hij wat.

‘Ik hoop dat ik het financieel ga redden,’ begon ik. Ik had een groot deel van mijn erfenis in dit huis gestoken.

‘Dat gaat je lukken,’ antwoordde mijn man. ‘Je zal nog mensen af moeten zeggen.’ Geld bezat niet zo veel werkelijkheid voor hem. De werkelijkheid zelf trouwens ook niet.

‘Dit is een slaperig stadje,’ verklaarde ik. ‘Niet iedereen zal deze plek verkiezen. Ik moet uitvinden wat mensen drijft om hier te komen. Of andersom, hoe ik ze kan vertellen wat ze eigenlijk voor ogen hebben.’

‘Natuurlijk. Vertel ze iets over hun eigen wensen,’ beaamde mijn man terwijl hij een fles Müller-Thürgau opende.

‘Serieus,’ zei ik en ik pakte de glazen.

‘Ik ben serieus,’ beweerde mijn man, ‘ik kan wel huilen van geluk, zo mooi vind ik het hier.’ En hij liep naar het raam, wierp een blik op de brug en de rivier, op de vervallen pui van de voormalige winkel in koloniaalwaren, en natuurlijk op de struise vrouw die juist voorbijstruinde, die hij vol ontzag die blutige Helga noemde. Hierna opende hij zijn laptop, floot tussen zijn tanden en begon weer als een bezetene op zijn toetsenbord te slaan.

We aten laat die avond. De Havel stroomde zwart en rimpelloos voorbij. We dronken de fles Müller-Thürgau leeg en praatten over koetjes en kalfjes. Hij over schrijvers en het niet onaanzienlijke bedrag dat hij met zijn aanstaande boek zou verdienen, ik over de mensen die al een kamer hadden geboekt en de restauratiewerkzaamheden tot dusver. Terwijl ik hem daarover inlichtte, knikte mijn man afwezig en gleed in een tevreden slaap.

De volgende dag maakten we een wandeling door het stadje. We volgden het spoor van de tram en waren nog maar net het kleine gemeentemuseum gepasseerd, toen mijn man ineens de weg overstak omdat hij een lot wilde kopen in de nauwelijks zichtbare kiosk aan de andere kant van de straat. Hij kocht altijd loten, overal. Het hoorde bij hem, zoals de sigaren die hij samen met de loten kocht, het eindeloze hoesten en de toekomstdromen, die doorgaans al verdampten zodra hij de hoek omsloeg.

In de winkel was het donker. Uit het vertrek achter de balie kwam een vrouw gesloft. Mijn man wees naar een doosje sigaren in de vitrine en zei volmaakt onverschillig, alsof het pas op dat moment in hem opkwam: ‘En doe ook maar een lot.’ De vrouw informeerde beroepsmatig of meneer een voorkeur voor een eindcijfer had. Mijn man noemde de dag waarop ik jarig was. ‘Ze brengt mij geluk,’ fluisterde hij. De oude verkoopster bladerde onverschillig door het lotenboekje. Mijn man rekende af, liet het wisselgeld zitten (zo’n lot is voor de lol en niet omdat ik het nodig heb) en stak buiten meteen een van die fijne sigaartjes op. ‘Ik ga winnen,’ zei hij. ‘Ik voel het.’

We sloegen de hoek om, passeerden het Jugendstilpand van de voormalige speelgoedfabrikant Ernst Lehmann (een onderkomen dat mijn man onmiddellijk zou kopen mits hij zijn lot kreeg uitgekeerd) en naderden het uitgestrekte park dat via een gestaag oplopend trappenstelsel naar de Marienberg leidde. Boven op de berg verrees de Friedenswarte, een toren die wel iets weg had van een blikken beschuitbus of, vanwege het gedraaide reliëf eromheen, een reuzengrote schroef. Mijn man doofde zijn sigaar. ‘Helemaal omhoog?’ Ik knikte en vertelde dat op de 25e verjaardag van de DDR de oude Bismarcktoren was opgeblazen. Daarvoor in de plaats was deze Friedenswarte geplaatst. Meteen dacht ik aan mijn stage in de hoofdstad van een bevriende heilstaat, decennia geleden alweer, waar de vrede in de vorm van rode spandoeken met hamer en sikkel boven tal van openbare gebouwen hing, vrolijk wapperde aan een brug, dreigend opdook in een landschap, niets meer waard was als het regende, maar al snel weer droogde in die eeuwige paradezon, omgeven door koper en nikkel en staal. Het was een gelukkige tijd; ik was jong, het land avontuurlijk want nog afgesloten, de hoofdstad Praag geheimzinnig en – alhoewel nog altijd mooi – niet meer te vergelijken met nu. Ik ben gevormd in de periode van de Koude Oorlog. Misschien is dat de reden dat ik decennia later uitgerekend in dit stadje een huis heb gekocht.

Inmiddels hadden we alle treden beklommen. Mijn man piepte en verweet me dat ik te hard liep, maar een driftaanval bleef uit. We posteerden ons achter de lage muur die de Friedenswarte omgaf en keken uit over de daken van de huizen, de kruinen van de bomen en de koepels van de kerken. Mijn man wist het nu zeker: de stad beviel hem, het huis beviel hem. Hij was ervan overtuigd dat hij hier schrijven kon. ‘Ik zou hier jaarlijks een paar maanden kunnen blijven,’ opperde hij. ‘Misschien zelfs langer.’ En: ‘Wie weet verkopen we ons huis in Nederland wel.’

‘Of ik verhuur het,’ zei ik. Het was niet ons huis, maar het mijne. Hem daarop wijzen wekte zijn woede, hem vragen mede-eigenaar te worden eveneens.

‘Ik kan je helpen met het pension en met de gasten,’ bood mijn man plots aan. ‘Boodschappen doen. Schoonmaken. Bedden afhalen.’ Klussen kon hij niet. Toch zag ik het wel voor me. Een béétje in ieder geval. Mijn man bemerkte mijn aarzeling en maakte een weids gebaar waarmee hij zowel de stad, ons twee, als de toekomst omvatte. Hij deed het werkelijk niet voor minder. ‘Kom,’ zei hij en hij pakte mijn hand, ‘daar moeten we op drinken.’ We daalden af, nu niet via het trappenstelsel, maar via een schuin aflopend pad onder met druivenranken begroeide arcades door. Hoe idyllisch was dat. Maar hoe verdomd bedrieglijk ook.

2

Toen ik mijn man voorstelde aan mijn nieuwe gastvrouw (Daniela hielp me alvast met het in orde maken van de kamers), monsterde ze hem met een korte, onverschillige blik. Ze stond op het punt om naar huis te gaan en had haar jas al aan. ‘Ja,’ zei ze alleen maar. Hierna pakte ze haar tas en sloeg met een klap de voordeur achter zich dicht. Ik keek haar na: hoe ze de straat overstak en met een ijzeren tred de brug over liep. Ze straalde een en al strijdvaardigheid uit.

‘Je hebt een mooi portret aangenomen,’ grijnsde mijn man. ‘Zal deze vrouw je gasten niet afschrikken?’

‘Ach welnee,’ antwoordde ik. ‘Het zou zomaar kunnen dat Daniela met haar eigenaardigheden de couleur locale juist enigszins vergroot.’

‘Dat is stof voor een roman,’ vond mijn man.

‘Katherine Mansfield,’ beaamde ik, ‘In a German Pension.’

‘Good evening,’ said the Herr Professor, squeezing my hand; ‘wonderful weather! I have just returned from a party in the wood. I have been making music for them on my trombone. You know, these pine trees provide most suitable accompaniment for a trombone! They are sighing delicacy against sustained strength, as I remarked once in a lecture on wind instruments in Frankfort. May I be permitted to sit beside you on this bench, gnädige Frau?’

Mijn man dacht echter aan een breder uitgesponnen verhaal, iets als De Toverberg, al kwamen de gasten hier niet fysiek maar wie weet wel geestelijk kuren. Ik liep naar de inmiddels groen geschilderde gemeenschapskamer en ging aan tafel zitten. ‘Ik denk ook aan Bruno Schulz,’ zei ik, ‘wat betreft de atmosfeer van het stadje, die soms lijkt op die van het Galicische stadje in zijn boek De kaneelwinkels.’ Mijn man was ondertussen met glazen, wijn en pretzels in de weer. Hij had het naar zijn zin, dat kon ik zien, zeker nu de niet-reële wereld een vorm aannam. We proostten.

‘Joseph Roth,’ zei hij, ‘Hotel Savoy.’

‘Of De tram,’ opperde ik terwijl ik een blik naar buiten wierp, ‘van Claude Simon.’ Maar van dat soort boeken vond mijn man de zinnen te lang, hij had niks met de nouveau roman. Ik wel. Met andere mensen zou hij hier slaande ruzie over hebben gemaakt – hij haatte alles wat experimenteel was –, met mij deed hij dat niet. Hierna dacht hij aan Hrabal. Aan hem dacht hij wel vaker, dus dat telde eigenlijk niet. Nu ging het hem echter om Het stadje waar de tijd stil is blijven staan. Net als hier, geloofde hij. ‘Met alle problemen die daarbij horen,’ overwoog ik. Heimito von Doderer vond ik overigens ook een optie en dan met name De Strudlhoftrappen en de zoektocht naar een Gesamtschau.

‘Een totaalblik? Op wat?’ vroeg mijn man. Dat wist ik niet zo goed. Misschien wel op ons. Toen stond ik op om het boek van Doderer erbij te halen, want toevallig had ik dat van thuis meegenomen en ik vond dat mijn man, die het nog niet had gelezen, toch minstens de eerste zin moest kennen.

Toen de echtgenoot van Mary K. nog leefde, hij heette Oskar, en zijzelf nog op twee zeer fraaie benen door het leven ging (het rechter is er, vlak bij haar huis, op 21 september 1925 door een tram net boven de knie afgereden), verscheen een zekere dokter Negria ten tonele, een jonge Roemeense arts die zich aan de beroemde faculteit in Wenen specialiseerde en in het Algemeen Ziekenhuis zijn assistentenjaren doorliep.

Op zulke avonden konden wij het best goed met elkaar vinden. Pas wanneer het gesprek persoonlijk werd, haakte mijn man af. Dan werden zijn ogen uitdrukkingsloos en vlak, en namen zij die onbestemde lichtblauwe kleur aan. Er zat dan een onoprechte zweem van zoete heiligheid in die blik, ik kan het niet anders omschrijven. Een dergelijke mate van wezenloze onschuld dat ik de neiging kreeg hem door elkaar te schudden. Om dat vlakke eruit te rammelen en te zien wat zich daarachter bevond. Kom tot leven! Kom nu eindelijk eens tot leven! Stap dat parallelle universum uit.

3

Na een verblijf van ruim een week maakte mijn man zich op om weer naar huis te gaan. Met tegenzin, mopperde hij. Hij wilde mij, het pension en de aanstaande gasten helemaal niet achterlaten. Zelfs Daniela was hem lief geworden. Nu ja, een beetje dan. Hij duwde op het deksel van zijn koffer en pakte mijn hand. ‘Jij kan dit,’ zei hij, ‘een pension beginnen.’

‘Ik ben al begonnen,’ zei ik.

Hij knikte en deed bewonderend. ‘Ja ja. Jij wel.’ Hierna werden we het niet eens of ik binnenkort naar Nederland zou komen of hij opnieuw naar Duitsland. ‘Blijf jij nou maar hier,’ vond mijn man. ‘Hier hebben ze je nodig.’

Eenmaal op het station greep hij ten afscheid nog eens naar zijn hart, en toen hij zag dat de omstanders dat wel aardig vonden, begon hij met een zakdoek te zwaaien en boog daarbij naar links en naar rechts, alsof hij van alle inwoners van dit stadje hartverscheurend afscheid nam. Pas toen een potige kerel met een tatoeage in zijn nek en een ijzeren beslag in zijn oor hem vrij intimiderend aankeek, hield hij ermee op. De andere mensen op het perron deden nu of ze mijn man niet zagen.

Het huis in Utrecht was leeg, het huis in Utrecht was koud, appte hij me de volgende ochtend. Binnen vier weken zou hij opnieuw naar Brandenburg komen. Hij had het treinticket al gekocht. Hij vond het maar een interessant gebied, die voormalige DDR. En hij miste mij. Hij miste mij ontzettend erg.

4

Een paar dagen later maakten de eerste gasten hun opwachting. Ik keek juist uit het raam, naar de zware, laaghangende wolken en het onrustig worden van de rivier, toen er langzaam een zilvergrijze Ford voorbijgleed. De bestuurder draaide het raampje open, stak zijn hoofd naar buiten en reed naar het einde van de straat. Daarna kwam de wagen weer terug en hield halt voor het pension. Even gebeurde er niets dan dat de regen meedogenloos op het dak van het vehikel sloeg terwijl de twee inzittenden door de voorruit staarden, op de een of andere manier niet tot handelen in staat. Totdat plots het portier werd opengeklapt. De bestuurder sprong uit de auto, ontsloot de achterbak, waarbij hij kletsnat werd, en trok met moeite een paraplu tussen zijn spullen vandaan. Met moeite, want het ding leek klem te zitten. De andere inzittende, een vrouw, keek nog altijd apathisch uit het raam. Daarna boog ze haar hoofd. Zelfs vanuit de verte zag ik: dit is iemand die lijdt. Of speelt dat ze lijdt. Die van slag is door de regen en misschien ook al jaren van slag is door haar man. Die had inmiddels de paraplu veroverd en klapte hem triomfantelijk uit. Een strakgespannen scherm met duizend kleine bloemen, millefleurs, hing als een bescheiden uitspansel boven zijn hoofd, de punten priemden verwoed alle kanten op, daarheen, daarheen, daarheen, maar de man ging nergens anders heen dan naar zijn vrouw, die nu haar hand tegen haar slapen hield gedrukt.

De vrouw keek me effen aan. Ze had violetblauwe ogen in een bleek gelaat. Haar man duwde haar behoedzaam over de drempel. ‘Migraine,’ fluisterde hij. De vrouw vroeg om een glas water en een aspirine.

‘Het echtpaar Hammer, neem ik aan?’ zei ik. De man knikte licht vermoeid, gaf me een hand en holde onmiddellijk weer naar buiten.

Later op de dag arriveerde de filmliefhebber, ongeveer tegelijkertijd met de psychiater, die op zijn beurt door Daniela werd gevolgd. En voordat ik het wist, werd ik opgeslokt door een aangename bedrijvigheid en drukte.