Lied van oude geliefden

LAURA RESTREPO

Lied van
oude geliefden

Uit het Spaans vertaald
door Jacqueline Visscher

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

De vertaler ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Canción de antiguos amantes. Alfaguara 2022

© 2022 Laura Restrepo / Penguin Random House Grupo Editorial, S.A.U., Barcelona

© 2023 Nederlandse vertaling Jacqueline Visscher / Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden Omslagontwerp bij Barbara

Omslagbeeld © Lukas Bischoff Photograph / ShutterStock Foto auteur © Carlos Duque

NUR 302

ISBN 978 90 284 5296 1

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023, met ISBN 978 90 284 5295 4

Voor Payán, altijd en zelfs daarna

Want zijt gij, vorstin, de eerste of de laatste?

En gij, vorst, de ene minnaar, of de laatste?

GÉRARD DE NERVAL

Een mythische code

ligt ten grondslag aan

de genetische code.

GUIDO CERONETTI

Die vrouw, zeg ik, die gracieus en elegant

twee, tien en zelfs honderd eeuwen doorkruiste

ongewild, haar blik slechts gericht op de horizon.

SANTIAGO MUTIS

I Verschijningen

Vorm, verschijning, visioen, fantoom, en dus,

voorteken. […] Iets kleins dat verschijnt.

GEORGES DIDI-HUBERMAN

Ik? Ik jaag een beeld na, meer niet.

GÉRARD DE NERVAL

Iets kleins dat verschijnt

‘De wind waait hard,’ zeg ik.

‘Laat hem waaien,’ antwoordt Zahra Bayda, die mijn gespannen houding verdacht vindt.

Ze heeft me meegenomen hiernaartoe zodat ik vanuit de hoogte kan kijken en het tot me doordringt dat ik nu aan het einde van de wereld ben. Ik kijk om me heen en zie niets, of beter gezegd: ik zie het niets.

‘Vooruit, jongen, hoe-je-ook-mag-heten,’ spoort Zahra Bayda me aan, ‘zet dat twee meter lange lijf van je in beweging.’

‘Ik heet Bos Mutas,’ help ik haar herinneren. Dat heb ik haar al vaker verteld.

‘Goed, Bos, of Mutas, of hoe-je-ook-mag-heten.’

We klauteren de hoogste duin op. De wind is zo sterk dat hij mijn hemd dreigt weg te rukken. Dit moet wel de ongenadigste woestijn op aarde zijn, het dichtst bij God en wemelend van de demonen, dat zegt zij tenminste, en ze beweert ook dat hier nog altijd heremieten in grotten leven. Een windvlaag rukt haar tulband af, die door de lucht vliegt en capriolen maakt als een dol geworden veelkleurige vogel.

‘Mijn tulband! Pak hem, jongen!’ beveelt ze me. ‘Pak hem zelf.’

‘Vervloekte wind,’ gaat ze tekeer.

‘Laat hem waaien,’ is mijn revanche.

Nu vecht Zahra Bayda tegen haar haar, dat eenmaal bevrijd als een gek rondzwiert. Ik ben in de wolken en het lukt me niet af te dalen, het onmetelijke, allesverslindende gele zandlandschap overdondert me. Het moet zelfs zijn eigen oevers verslinden, waardoor je je altijd in het midden bevindt, hoe ver je ook loopt. Ik ben mijn coördinaten kwijt; ze hadden me al gewaarschuwd dat ik hier visioenen zou krijgen en dat de echo’s me zouden bedwelmen.

De nacht valt aarzelend, half, alsof hij nog niet wil, vlokken duisternis dalen traag uit de hemel.

‘Kijk.’ Ik wijs Zahra Bayda op een flakkerend lichtje dat in de diepte beweegt, ver weg, als een kleine weerkaatsing in het landschap. ‘Kijk, er klimt iets naar ons toe.’

‘Laat het klimmen.’

Verder naar beneden, op de vlakte, verspreidt zich een enorme vlek over de korst van de leegte. Het vluchtelingenkamp, met zijn honderden opeengepakte grauwe tenten.

Zahra Bayda vertelt, dreunt gegevens, cijfers, datums op. Ze wil dat ik het begrijp en op de hoogte ben. Ze heeft geen ongelijk, ik kan het maar beter weten. Maar mijn hoofd tolt, ik ben nog doodmoe van die ontzettend lange reis. Ik kan me alleen maar concentreren op dat lichtpuntje dat omhoogklimt.

‘Wakker worden, hoe-je-ook-mag-heten!’ Zahra Bayda knipt met haar vingers om me te ontnuchteren.

Zo noemt ze me: hoe-je-ook-mag-heten. Ik neem het haar niet kwalijk, ik snap dat mijn naam niet makkelijk is, maar de hare dan? Zahra Bayda. Het klinkt mooi, maar volgens haar spreek ik het belabberd uit.

‘Ik ga jou ook “hoe-je-ook-mag-heten” noemen,’ waarschuw ik haar, en ze antwoordt dat het haar niet uitmaakt.

Slechts een paar tenten lichten op daarginds beneden, in het kamp, alsof de bewoners van de andere tenten vrede hebben met de duisternis en niet de moeite willen nemen de olielamp aan te steken. Ze noemen hen ‘de onzichtbaren’ en houden hen afgezonderd. Zahra Bayda zegt dat velen de kampen wantrouwen, dat ze liever op hoop van zegen blijven lopen, want dat is beter dan opgepropt en gehurkt in het niets starend te zitten wachten. Uit het kamp stijgt geen rookpluim op, geen enkel geluid, niet eens een kreet of het gehuil van een kind. Niets.

‘Het lijkt de dodenstad wel,’ zeg ik.

‘En toch leven daar meer dan honderdduizend personen.’

Alles blijft roerloos, behalve de wervelende wind in haar haar. Het haar van mensen verbaast me altijd; het heeft een eigen leven en verzet zich tegen de wil van de eigenaar. De lange lokken van Zahra Bayda bewegen onbeheerst, ze zwiepen in haar gezicht, dringen in haar mond, bedekken haar ogen.

Ik wijs Zahra Bayda nogmaals op het eenzame, bewegende lichtje dat ik in de verte zie en dat maar blijft klimmen, als een zwevende weerspiegeling. Iemand uit het kamp met een lantaarn? Ik vraag me af hoe hij door de afrastering is gekomen. Misschien gebruikmakend van het heetste uur, wanneer de bewakers wegdoezelen in hun hokjes?

Deze woestijn moet de navel zijn van de onstuitbare droogte die onze aarde verwoest en ervoor zal zorgen dat de mens een rotsholenbewoner wordt en uiteindelijk stenen eet, zoals de geelkuifkaketoe en de witte hagedis.

Zahra Bayda spreekt gepijnigd; zij is in dit deel van de wereld geboren en dit is haar thuis. Ze heeft elders gestudeerd, maar ze is gehecht aan deze mensen. Ze zoekt naar woorden om de tragedie uit te leggen. Ze begrijpt het zelf niet eens en ze vermoedt dat zij die het ondergaan het evenmin begrijpen, alleen zij die de tragedie teweegbrengen, maar die doen dat ergens ver weg.

Zahra Bayda zegt dat tijdelijke kampen als deze permanent zijn geworden, in feite zijn veranderd in gevangenissen en enorme poelen van ellende. Het zijn geen doorgangsplekken meer. Wie daar zijn toevlucht komt zoeken, eindigt opgesloten achter de afrasteringen.

‘Uiteindelijk berusten ze, schieten ze wortel in het ongewisse en wachten,’ vertelt ze.

‘Waar wachten ze op?’

‘Op iets. De olie en het meel van hun wekelijkse rantsoen. Een vaccinatie tegen de besmettelijke ziekte, of een wonderbaarlijke genezing.’

Ze wachten op iets wat niet zal komen. Een vrijbrief, of een onmogelijk visum. De brief van een bekende, nieuws van hun familie, wat dan ook. Gewoon iets, in feite. Een deken misschien, of een medicijn, een literfles water, een of ander teken.

De woestijn ruist. Ze zegt haar dingen in een sissende vibratie, en ik mag graag denken dat het de muziek van de duinen is. Ze hebben me verteld dat de duinen zingen als walvissen of als fluiten, en dat ze soms brullen als botsende wapens, of huilen als wolven. Ik meen ze te horen… Ik voel dat het zand tegen me praat, maar zijn boodschap is wreed, als een doodssnik van de tijd.

‘Wat nou muziek van de duinen, het is het gegons van de drones,’ zegt Zahra Bayda.

Weer heeft ze gelijk. Als achter je het geluid van een galop klinkt, moet je volgens het vereenvoudigingsprincipe van Ockham niet denken dat het een zebra is, denk dat het een paard is. En als je gegons hoort, denk dan niet dat het muziek is: het zijn drones.

Dat lichtje dat omhoogkomt is een wezen van vlees en bloed en bot, meer bot dan vlees. Het is een klein, opgewonden persoontje dat snel beweegt, verdwijnt en verschijnt op de golvende helling. Een meisje, en ze trekkebeent. Haar linkervoet is naar binnen gedraaid. Klompvoet, noemen ze dat.

‘Equinovarus. Talipes equinovarus,’ preciseert Zahra Bayda, die er verstand van heeft; zij behoort immers tot het medisch personeel, is een ervaren midwife, gediplomeerd verloskundige.

Goed dan: talipes equinovarus. Het meisje dat eraan komt lijdt aan talipes equinovarus. Ze is heel jong, nog bijna een kind, zo tenger dat de harde wind haar zou kunnen optillen. Ze is hier vast niet geboren, want ze draagt kleurige kleren en haar gezicht is niet gesluierd. Ze heeft een donkere huid en verfijnde gelaatstrekken, en om haar schouders hangt een onbestaanbare goudkleurige cape.

De gouden cape wervelt in de wind, fonkelt in de laatste zonnestralen, waardoor het meisje iets weg heeft van een chimère. De glinsteringen van haar onwaarschijnlijke goudkleurige cape: dat is de kleine twinkeling die ik zag naderen.

Een meisje met een gouden cape in het hart van de woestijn, wie gelooft dat nou. Als een luchtspiegeling. ‘Een zwevende zichtbaarheid, iets kleins dat verschijnt, […] verleidelijk en mysterieus.’¹* Ik vraag me af of ze over zee naar dit gebied is gekomen, samen met de bootvluchtelingen. Dat kan. Ze heeft een zanderig gezicht en warrig haar, donker bij de haarwortels en rood bij de punten, alsof het is geverfd met henna of door de zon is verschroeid.

Haar glimmende cape maakt haar tot een fee of een prinses, al blijkt het tenslotte helemaal geen gulden cape of vlies. Zahra Bayda vertelt me dat het niet meer is dan een stuk isolerend aluminiumfolie van twee meter, een reddingsdeken, met een zilverkleurige binnenkant en een goudkleurige buitenkant. Het houdt de lichaamswarmte vast en de reddingswerkers delen ze uit aan drenkelingen die onderkoeld zijn.

Dus het is geen koninginnenmantel die dit magere kind beschermt, tja, het is niet alles goud wat er blinkt. Maar alsof dat wel zo is: zij hult zich met vorstelijke arrogantie in haar isolatiedeken. Ze redt zich prima met haar kreupele been en is heel ongedurig; een Atom Ant te midden van de algehele verlamming. Ze straalt bravoure en grootse hoogmoed uit, alsof ze omgeven is door rampspoed, maar deze het niet waagt haar te treffen.

Andere vrouwen, geen idee waar ze vandaan komen, hebben onze aanwezigheid ook opgemerkt en lopen naar ons toe. Ze vormen een strakke cirkel om ons heen, zwaaien met handgeschreven blaadjes. Zahra Bayda zegt dat het verzoeken om hulp zijn. De ontheemde vrouwen schrijven ze op in de hoop dat ze die stukjes papier aan iemand kunnen geven die hen kan helpen.

Het meisje met de goudkleurige cape moet niets hebben van de pas aangekomenen, al scheldend en gebarend duwt ze hen weg.

‘Mankepoot!’ schreeuwen de anderen terwijl ze opzijgaan. ‘Ga weg! Ga terug naar je plek!’

Zij laat zich niet intimideren, integendeel, ze draait om me heen zoals die zigeunerinnen in de Via del Corso in Rome, die je belagen om je te beroven. Ze brengt me van mijn stuk, dat heetgebakerde meisje dat me uit het niets strak aankijkt met bliksemende ogen die niet smeken maar eisen. Tot overmaat van ramp glanzen haar ogen koortsig en is het moeilijk haar te blijven aankijken. Verlicht me, meisje, met het licht in je ogen, zeg ik tegen haar zonder dat ze me begrijpt, en ze grimast. Met haar gedraaide voet krabbelt ze iets in het zand, dat de wind meteen uitwist. Oplichtende ogen, zoals die van een kat? De vergelijking is afgezaagd maar onvermijdelijk.

Over katten gesproken, Zahra Bayda vertelt dat de mensen hier ze doden, omdat ze geloven dat ze de besmettelijke ziekte overbrengen.

Dit kreupele meisje ontroert me en ik laat de verdediging varen. Ik ga aan haar kant staan, wil haar graag beschermen. Waarom zou ik haar, zo verwaand maar ook zo kwetsbaar, wantrouwen? Ze is gewoon een van de getroffenen van de slachting, nog een gedoemde op aarde.

Mijn fout. Het meisje gedraagt zich als een in het nauw gedreven spin en gooit zand in het gezicht van de anderen. Ze is een rakker, deze leerlinge van Imperator Furiosa. Ze krijgt het voor elkaar de kring te verbreken en de andere vrouwen weg te jagen, ze stort zich op me, verschuilt zich achter mijn benen, gebruikt ze als verschansing.

‘Moet je mij hebben, druktemaker?’

Vanaf het moment dat ik haar zag, wist ik dat dit onmogelijke meisje iets met mijn lot te maken had. Ze houdt mijn hemd vast, laat me niet los, ze priemt met een lange, puntige vingernagel in mijn arm. Hautain, dat kind, met haar naar voren gestoken kin en die norse trek om haar mooie mond. Een bos roodzwarte krullen die in de wind wappert als een anarchistische vlag, zo’n vlag van ‘we geven ons niet over’. Ze fascineert me, dat kleintje, en tegelijk jaagt ze me angst aan, ik weet niet wat ik met haar aan moet, ze klit aan me als kleefkruid. Wat zou ze willen, vanwaar dat stennis trappen?

‘Hé jij, kleine Cassius Clay! Stop met dat om me heen fladderen als een vervloekte vlinder,’ zeg ik tegen haar, maar dat maakt haar nog feller.

Ze is verduiveld knap, dat bruine meisje, mooi en donker als de tenten van Kedar.

‘Macchiato,’ corrigeert Zahra Bayda me.

‘Wát?’

‘Zo noemen ze hier de huidtint van dit meisje.’

‘Macchiato, zoals koffie? Zo, in het Italiaans?’

Zahra Bayda vertelt summier over het Italiaanse leger dat kwam koloniseren en vervolgens vertrok, een erfenis achterliet van een verhevigde haat, bergen kapotte wapens plus een aantal woorden, zoals dat ‘macchiato’.

En de grote ogen van dit bruine meisje, haar struisvogelwimpers, het litteken dat haar voorhoofd markeert, hebben die een naam in het Italiaans of in een andere taal? Hoe verwoord je haar duivelse lenigheid en haar wilde haardos? En die uitstraling van een Bijbels schepsel, en de betovering die ze op me uitoefent? Hoe noem je dat alles? Want mooi is zij, mooi en opstandig, een rusteloos bundeltje botten dat zich achter me heeft opgesteld en me niet loslaat, mij als schild gebruikt om zich tegen de andere vrouwen te beschermen, die dreigend tegen haar schreeuwen. Ze ruikt naar rook, dit meisje, en naar wierookdampen en naar zee.

Echt opmerkelijk, die geur van haar: sterk en geheimzinnig. Een geur die in het westen is verdreven door deodorant, zeep en tandpasta. De geur van mensen die ondanks alles leven en zich weten te redden, die de laatste kameel slachten om zijn vlees te roosteren, of grote honger lijden en enorme afstanden lopen en wierookstokjes branden, die plassen en poepen en bloeden, zich opknappen met lavendelolie, rillen van de kou, zich verkwikken bij het vuur, een geit melken en de melk drinken, en wanneer er niets meer te eten is de geit slachten. Vrouwen die hun haar borstelen tot het glanst om het vervolgens weg te stoppen zodat niemand het kan zien. En ze stelen appels en granaatappels uit andermans boomgaard. En ze hebben gemeenschap of slapen terwijl ze de warmte van hun lichaam op hun matje achterlaten, en ze doorstaan de nacht zo goed ze kunnen om de volgende ochtend te halen. Naar dat alles ruikt deze kleine koningin met de flonkerende mantel, ‘en de geur die ze uitwasemt maakt me dronken van liefde.’² Dat alles denk ik, misschien niet op dat moment, maar later wel, ik zeg het in elk geval niet hardop.

Dit kleine driftkikkertje maakt tegengestelde gevoelens in me los: medelijden, compassie, verrukking, ergernis. Intussen blijft ze me belagen. Ik win het van haar wat leeftijd, waardigheid en postuur betreft, naast haar ben ik een Goliat, en toch triomfeert ze. Zahra Bayda heeft me al verteld over dat gemeenschappelijke kenmerk van ieder slachtoffer, van iedere overlevende van de tragedie: wanneer anderen nog op de heenweg zijn, keren zij alweer terug. Het moet wel komen doordat ze iets hebben wat sommigen de moed der wanhoop noemen. Of wat op hetzelfde neerkomt: nec spe, nec metu, een latinisme dat me bevalt en dat ik op mijn onderarm heb laten tatoeëren: nec spe, nec metu, zonder hoop of vrees. Genoeg nu, meisje, ga weg, je maakt me wanhopig. Ik slaag er niet in haar van me af te schudden, en tegelijk sidder ik onder haar aanraking.

‘Geld? Is dat wat dit meisje wil?’ vraag ik aan Zahra Bayda, die een paar woorden met haar wisselt.

‘Ze zegt dat ze in Ceerigaabo is geboren,’ vertaalt Zahra Bayda.

‘Wat zegt ze nog meer?’ vraag ik, want ik zie dat het kleintje een hele stroom woorden uitbraakt.

Ceerigaabo, aan de overkant van de Golf. Ik heb over die plek gelezen, een woest, onherbergzaam gebied waar iedereen vandaan vlucht om aan de hongersnood en de slachting te ontkomen. In een mythisch verleden moet Ceerigaabo deel hebben uitgemaakt van het welvarende koninkrijk Saba, maar in de hedendaagse onwerkelijkheid is het een streek wemelend van verschrikkingen.

‘Vraag eens hoe ze heet,’ zeg ik tegen Zahra Bayda. ‘Vraag eens hoe oud ze is, veertien, vijftien?’

‘Dat heb ik al gevraagd, maar ze vertelt het niet. Ze voelen nattigheid als je te veel wilt achterhalen, dan hebben ze het idee dat je voor de vijand werkt.’

Het is duidelijk dat dit onhandelbare meisje niet zal antwoorden en dat ik het niet te weten zal komen. Dat was te verwachten. Al het indrukwekkende dat het leven voor me in petto heeft komt op deze manier, plotseling en naamloos. Om haar te bedaren geef ik haar een muntstuk. Ze grist het uit mijn hand en bestudeert het een stukje verderop, waar ze het haar niet kunnen afpakken. Professioneel als een handelaar die de verdiensten van de dag berekent, bekijkt ze de voor- en achterkant. Ze bijt erop om te zien of het niet vals is.

Ziezo. Heilzaam middel. Ik denk dat ik van het meisje af ben. Maar nee. Ze stort zich nog onstuimiger op me, nu trekt ze aan de sjaal die ik om mijn nek heb.

‘Die wil ze hebben,’ zegt Zahra Bayda tegen me.

‘Deze?’ vraag ik, en ik maak de knoop los van de strook felblauwe Toeareg-stof met drie zwarte strepen die ik altijd bij me heb en die zo onderhand deel van me is geworden; ze zeggen dat ik hem zelfs niet afdoe als ik in bad ga. ‘Wil je mijn sjaal, meisje? Zo veel drukte om zo’n klein dingetje? Als ik hem aan je geef, kleintje, is het dan goed? Vooruit dan maar. Vind je het een leuk cadeautje? Alsjeblieft. Je krijgt hem als herinnering.’

Met pijn in het hart neem ik afscheid van mijn oude Toeareg-doek, en het meisje bindt hem meteen om haar haarlokken. Ze ziet er leuk uit met die diepblauwe lap om haar hoofd. Blijkbaar beschouwt ze haar missie hier op de top als volbracht, ze verliest alle belangstelling voor me en snelt weg naar de plek waar ze vandaan kwam, met mijn sjaal. Vervagende verschijning.

Tegen een schemerende hemel met zwarte, oranje en granaatkleurige strepen zie ik hoe het meisje, niet gehinderd door haar asymmetrische benen, naar beneden rent. De goudkleurige cape fonkelt achter haar als de vlammende staart van een kleine komeet.

Fonkelen, een krachtig werkwoord dat is afgeleid van ‘vonken’. Licht en donker. Het meisje uit Ceerigaabo fonkelt en donkert, verdwijnt in de schaduwen en verschijnt weer terwijl ze de heuvel af huppelt, slank en schuw als de dorcasgazellen uit haar geboortestreek.

‘Hoor eens!’ roep ik tegen haar wanneer ze me al niet meer kan horen. ‘Ben jij soms de koningin van Saba?’

* Zie noten achter in het boek, pagina 331-334.

De roep van het verlangen

Ik, Bos Mutas, zou echt niet kunnen zeggen waarom de koningin van Saba me zo onrustig maakt. Gérard de Nerval geloofde dat die fascinatie voor haar eigen is aan een groep uitverkorenen, bijzondere mensen die de koningin uitkiest en merkt met een kus op het voorhoofd, waarmee ze hen tot haar trouwe volgelingen maakt. Dat is bij mij natuurlijk niet zo, wie ben ik om dat merkteken te krijgen? Geen genie en geen stommeling, geen strijder en geen heilige, ik ben eerder verpletterend gewoontjes; er is niets aan mij wat het verdient uitverkoren te worden of een brandmerk op mijn voorhoofd te krijgen, behalve misschien dat er bij mij een schroefje los is: het is bekend dat de koningin ook lunatici uitkiest, daar zal het wel door komen dat ze me achtervolgt en dat ik in haar netten verstrikt ben geraakt, in haar ban, altijd op haar gericht. Soms vraag ik me af of die fascinatie van me een vorm van religie is. En waarom ook niet, religie is immers je blik obsessief op een beeld richten dat buiten ons bereik valt.

‘Jij bent niet de eerste die het te pakken heeft van de koningin van Saba, Bos Mutas,’ zegt Zahra Bayda, ‘en je zult ook niet de laatste zijn. Het is een manifestatie van de waanzin, weet je. Ongeneeslijk, bovendien. En gevaarlijk, soms suïcidaal zelfs.’

‘Ja, ik weet het. De alaleisho’s zeggen dat…’

‘Die alaleisho’s zijn een stel ouwe kletskousen, ze liegen en verzinnen alles bij elkaar,’ onderbreekt Zahra Bayda me, ‘blijf bij ze vandaan, er is iets duisters aan ze. En neem wat ze tegen je zeggen niet serieus.’

‘Nou, ik geloof ze,’ waag ik het tegen haar in te gaan. ‘Plato in eigen persoon had het over de verhalen van de voedsters, hij zei dat ze de herinnering aan het verleden levend hielden.’

‘Dan geloof je Plato maar, maar niet de voedsters.’ Zahra Bayda is er heel handig in logica ingewikkeld te maken.

Ik heb haar verteld dat ik ben gekomen om mijn proefschrift te schrijven over de koningin van Saba, maar dat interesseert haar niet, ze spot er doorlopend mee en zegt dat ik mijn dissertatie moet beginnen zoals in sprookjes, er was eens… o… er was eens iets wat er was en wat er ook niet was.

Mijn obsessie met de koningin van Saba draag ik al mee vanaf mijn achtste of negende, toen mijn ouders me meenamen op een Nijlcruise, in de tijd dat ons gezin nog geld had en luxeschepen nog niet onderweg waren zoals nu, afgeladen met passagiers die de besmetting van de ene haven naar de andere overbrengen.

Het gebeurde op een avond, in de tweede klas van dat lijnschip op de Nijlcruise. Na het diner was er in de feestzaal een folkloristische show met alles erop en eraan: muziek met citers en tamboers, fakkels en kunstenmakers. Opeens werd het licht gedimd en de presentator vroeg een luid applaus om de koningin van Saba te verwelkomen, die voor ons de betovering van de zeven sluiers oftewel de buikdans zou uitvoeren. Het was de eerste keer dat ik die naam hoorde, koningin van Saba, en ik moet me haar hebben voorgesteld als een grootmoeder met een kroon, iets in de geest van een in sluiers gehulde koningin Elizabeth. Daarom was ik als door de bliksem getroffen toen ik een grote, min of meer jonge vrouw zag verschijnen met een overvloed aan onbedekt vlees dat voor mij een onbekend continent was. De muziek klonk sneller en de vrouw begon op een vreemde, uitdagende manier te dansen, met spasmodische schokbewegingen, als een grote, obscene en bezeten spin.

Ik had me nooit kunnen indenken dat er zoiets bestond; het enige wat misschien een soortgelijke impact op me had gehad, was de boa constrictor die een slangenbezweerder een paar jaar eerder om mijn nek had gekruld, of de kokende krater van een vulkaan die we in Nicaragua hadden bezocht. Maar zelfs dat niet; hiervan raakte ik bijna in shock. Door de geweldige opkomst van de koningin van Saba zat ik witjes weggetrokken op de bank genageld. Het vrouwelijk bloot overviel me als een heilige ontdekking. Ze was van een andere wereld, dat personage dat indrukwekkende en onvoorstelbare anatomische delen liet zien te midden van rondwervelende tule met glinsterende lovertjes. Allemaal heel circusachtig, neem ik aan, maar mij leek het duur en luxueus, eigen aan een oriëntaalse koningin. Op het ritme van de opzwepende muziek liet ze die hele berg vlees en welvingen schudden, heel die onweerstaanbaar bruine huid sidderen, met een ongegeneerdheid en zinnelijkheid die het jochie dat ik was tot aan de dag van vandaag heeft getekend.

Ik herinner me nog het moment dat ze een arm omhoog deed en ik een plukje haar in haar oksel zag; het was een heel andere oksel dan die van mijn moeder, niet glad en rozig maar ruw, rauw, ruig behaard, eerder zoals die van mijn vader. Ik rook zelfs haar geur.

Die vrouw wasemde een zware, zoutige geur uit, een mengeling van katholieke missen, gedragen ondergoed en Valenciaanse paella. Ik interpreteerde het als een roep. Of beter gezegd: een bevel. Vanaf het eerste moment wist ik dat zij een machtig wezen was en de kracht van een aardbeving of brand bezat, of van een extreme actiefilm. Ik wist dat zij, als ze dat wilde, het universum kon vernietigen. Ik zat daar bang en betoverd, dat zijn de juiste woorden: ik, door haar betoverd; ik, haar bange gevangene; ik, weerloos en aan haar onderworpen, en nog heviger toen ze begon te ululeren, haar tong snel als een slang bewoog en ze een hoog trillend geluid voortbracht dat in mijn oren moet hebben geklonken als de roep van het verlangen: de onweerstaanbare en gevreesde zang van de sirenen in de oren van Odysseus.

De vrouw liet haar van zweet en olie glimmende vlees vibreren. Haar borsten kregen een eigen leven en ik kon mijn ogen niet afhouden van de welvingen van haar prominente buik. Ik meende dat ik een godin of een zottin voor me had, en ik verschanste me tussen mijn vader en moeder, verzonk in de bank en met mijn ogen verslond ik die uit een woestijn gekomen schoonheid, zij daar, met haar aanwezigheid mijn leven vullend, en ik tegenover haar, in een toestand die evengoed extase als paniek kon zijn, volledig in de ban van die begeerlijke en tegelijk angstaanjagende grote vrouw, zo open en bloot maar tegelijk o zo verboden. Ik voelde een hitte lijkend op honger, op woede, op een brandende spanning, iets wat plots in mij borrelde en wat ik niet herkende en waar ik ook geen naam voor had, of laten we liever zeggen dat ‘koningin van Saba’ de eerste naam was die ik kon geven aan de seksuele en vleselijke verrukking, het religieuze vuur, de hevige lust.

Ik wist niet op welk moment zij mij in het oog kreeg, het van angst en verwondering versteende jongetje. Het geval wil dat die stoot van een vrouw al dansend rechtstreeks naar mijn plek kwam, haar hand vol ringen en rode nagels naar me uitstrekte, me recht aankeek met een soort medelijden, een soort spot, en in haar ogen lag een moederlijke genegenheid waardoor ik in mijn mannelijkheid werd gekwetst en me klein en hulpeloos tegenover haar voelde. Maar meteen wierp ze haar lange zwarte en rode haarlokken over me heen, zoiets als de aanval van Medusa op een arme Perseus.

In mijn oren bonsde mijn eigen hart, maar ik hoorde ook mijn vader tegen me zeggen: vooruit, jongen, dans met haar, gedraag je als een heer, zie je dan niet dat ze met jou wil dansen? Ja, dat zag ik wel, uiteraard zag ik het en uiteraard wilde ze dat, ze drong aan, pakte mijn hand en trok, en ik wist niet hoe ik me eraan kon onttrekken. Ik wilde alleen maar ontsnappen, mezelf in veiligheid brengen, me beschermen tegen die aanval. Ik wilde geen heer zijn en ik haatte mijn vader, om tal van gebeurtenissen, zoals me dwingen op een ongezadeld paard te rijden, of bij alle spelletjes van me te winnen, of omdat hij me slap en onhandig noemde, of de spot dreef met mijn cijfers op school. Maar ik haatte hem bovenal, uit het diepst van mijn hart, omdat hij me verraadde en overleverde aan de sluierdanseres terwijl de andere toeschouwers in een deuk lagen. Ik zocht bescherming bij mijn moeder en begreep niet waarom zij niet voor me opkwam. Mijn laatste redmiddel was de bank, ik dook weg in de kussens, klemde me vast aan de poten als een drenkeling aan een plankje. Ik deed mijn ogen dicht en vertrouwde me toe aan God; lieve God, smeekte ik, red me, vergeef me, red me! Maar de lieve God antwoordde niet en ik hoorde slechts het gelach van die verrader van een vader van me, bijgevallen door de lach van de danseres, rauw, uitdagend, mystiek, mythisch, onweerstaanbaar vrouwelijk. Tot zij zich omdraaide en verderging met haar show, een andere, minder onwillige toerist uitkoos, die voor schut stond op de dansvloer en als een houterige klaas probeerde de golfbewegingen van haar lichaam na te doen. En intussen zat ik daar weggedoken op de bank, maakte me onzichtbaar, zodat ze het niet in haar hoofd zou halen om terug te komen en weer aan te dringen.

Daarna ebden haar stem en haar geur weg terwijl ze zich verwijderde, mij inmiddels vergeten, om haar nummer af te sluiten met een vibrato van heel haar vlezige persoontje en een werveling van tule in alle kleuren, tot ze voorgoed achter een rood gordijn verdween. Vervagende verschijning.

Elke andere herinnering aan die reis naar Egypte is uitgewist; volgens mij liep ik als een zombie tussen de mummies, tempels en piramiden, zonder veel van dat alles in me op te nemen, bezeten van slechts één aanwezigheid: van haar. Dus zij was de koningin van Saba?

Een paar jaar later, toen mijn vader ons inmiddels had verlaten en mijn moeder en mij in de armoede had gestort, zag ik de koningin van Saba opnieuw. Deze tweede onthulling vond plaats op een plein met azulejo’s, op het moment dat mijn moeder en ik in een open, door een paard getrokken koetsje wilden stappen dat ons door het oude deel van de stad zou voeren. Plots voelde ik een verontrustende aanwezigheid en ik herkende haar meteen: zij was het, ongetwijfeld, ook al was haar uiterlijk anders dan de eerste keer, nu zag ze er onheilspellend uit, als gemerkt door een kwaadaardig teken. Het gebeurt altijd op dezelfde manier, zowel bij deze tweede verschijning als bij de eerste en zoals ook bij de latere verschijningen zou gebeuren, altijd hetzelfde. Obsederend, hoewel met kleine variaties, manifesteert de koningin van Saba zich voor me als dreiging en tegelijk als verleiding.

Bij deze tweede gelegenheid had de koningin grijzende krullen en zwaar opgemaakte ogen. Ik vond haar lelijk, al veranderde dat met het perspectief. Ze was in het rood gekleed, en door de schok zag ik haar als Dana, als Dana gehuld in rode sluiers, terwijl Dana in werkelijkheid Sigourney Weaver was in de rol van Dana, de spookachtige nymfomane uit Ghostbusters die in een erotische, kannibalistische bui Bill Murray naar het bed duwt en hem beveelt: ‘Ik wil je in me.’ En dan antwoordt Bill Murray, gevatter dan ik: ‘Dat gaat niet, daar pas ik niet, je hebt er daar al minstens twee of drie zitten.’

Voor mij was het meteen duidelijk: Dana was een van de vele gezichten van de koningin van Saba, Dana was een van haar vele namen, Saba herrees in deze aanstellerige, opgedirkte Dana die naar me toe kwam op dat plein met azulejo’s om me een bosje rozemarijntakjes te geven toen mijn moeder en ik net in een door een paard getrokken koetsje wilden klimmen.

‘Alsjeblieft,’ zei deze koningin van Saba in een heksachtige verschijning tegen me terwijl ze mijn arm zo stevig vastgreep dat ik me niet kon losrukken. ‘Voor jou, knappe jongen, een cadeautje van mij.’

Dat ‘knappe jongen’ beviel me; destijds was ik een lange slungel en twijfelde ik serieus aan mijn lichamelijke aantrekkelijkheid. Knappe jongen, ik? Verdorie, bedankt! Gevoelig voor het compliment, al helemaal nu het van Dana/Saba kwam, vatte ik het op als een bevel en pakte het bosje rozemarijn aan, hoewel ik diep vanbinnen best besefte dat ze een val voor me uitzette: niemand, tenzij hij een bijbedoeling heeft, zegt knappe jongen tegen een broodmagere prepuber met puisten en nul sexappeal.

‘En jij, geef jij me niks?’ zei de koningin tegen me terwijl ze in mijn arm kneep.

‘Wat wil je?’ vroeg ik, met een dun stemmetje, neem ik aan.

‘Geef me je horloge.’

Ik voelde dat ik moest gehoorzamen en begon het bandje om mijn pols los te maken toen mijn moeder, die alles in de gaten hield, tussenbeide kwam, mij aan de kant schoof en Dana ervan beschuldigde dat ze een klein jongetje uitbuitte. Ik, het kleine uitgebuite jongetje, trok aan mijn moeders mouw en probeerde te voorkomen dat ze de dwaasheid beging om die vrouw uit schelden.

Pas op, het is de koningin van Saba! Ik wilde haar waarschuwen, maar mijn moeder begreep het op de loer liggende gevaar niet.

‘Wegwezen, loeder, maak dat je wegkomt, vuile dief!’ riep ze tegen Dana, en ze haalde een muntje uit haar zak, dat ze minachtend naar haar toe smeet.

Koningin Dana spuwde op het muntje, gooide het ver weg en wierp me een vernietigende blik toe, priemde met haar vinger naar me en sprak een vloek uit die letterlijk op me viel, alsof ze een emmer vuil water over me hadden uitgestort.

‘Je bent een stom kind,’ schreeuwde ze me toe terwijl ze al wegliep, ‘ik vervloek je en niemand zal van je houden.’

Ik nam aan dat mijn moeder en ik de strijd hadden gewonnen toen onze vijandin vernederd afdroop, maar uiteindelijk was de triomf niet zo groot. Ik was best overstuur door die rauwe voorspelling van haar dat niemand van me zou houden. Mijn moeder moest me omhelzen en troosten.

‘Ik zal altijd van je houden,’ verzekerde ze me, denkend dat ze daarmee de bezwering neutraliseerde.

Blijkbaar slaagde ze daar niet in, want drie of vier jaar later, nog vóór mijn vijftiende verjaardag, viel ik in een diepe put van ellende en verdriet toen een kankersoort die mijn moeder al tijden plaagde en die zij koppig vechtend in het gareel hield uiteindelijk een voorsprong op haar nam, haar versloeg en haar doodde.

Mijn moeder huilde nooit, zelfs niet in de ergste tijd van haar ziekte, toen ze ondraaglijke pijnen leed. Stoer en flink stond ze zichzelf niet toe week of zwak te worden, behalve bij een herinnering die haar kwelde: die aan een klein meisje in een ver land.

‘Het was een prachtig kindje,’ vertelde mijn moeder me, ‘heel klein.’ Heel klein maar met gigantische ogen, te groot voor de afmeting van haar hoofdje, te donker om onschuldig te zijn, grote, vurige ogen die het meisje angstig opensperde, alsof ze begreep wat er gebeurde, of misschien omdat ze het niet begreep. Ze kon niet ouder zijn dan vier, misschien vijf jaar, en het was een teer bruin poppetje met trekken die zo verfijnd waren dat ze met een penseeltje leken geschilderd, maar met een flinke bos warrig haar waarin alle energie van haar persoontje moest zitten.

Zo beschreef mijn moeder haar, hikkend en snikkend. Mijn lieve en krijgshaftige moeder, die toen ze jong was half zendelinge, half vrijwilligster was geweest, in elk geval altijd aangetrokken tot reizen naar problematische en verpauperde gebieden, altijd geëngageerd wat hulpverlenende en liefdadige zaken betrof. Mijn moeder huilde als ze me over dat kleintje vertelde. Ze zei dat ze haar ondanks het verstrijken van de tijd nooit had kunnen vergeten, integendeel, voor haar werd ze telkens tastbaarder en het was alsof ze haar in zich droeg; ze werd geplaagd door schuldgevoelens sinds die dag in ik weet niet welk landschap van deze desolate wereld, tijdens een grote hongersnood, waarop een moeder naar haar toe kwam met haar kleine dochtertje, dat zich vastklemde aan haar hand. De moeder gaf het meisje een bevel in hun eigen taal, een bevel dat niemand behalve het meisje begreep, dat het meteen opvolgde met een ondenkbare moed voor zo’n klein mensje. Vastberaden als een rekruut die ten oorlog trekt liet ze haar moeders hand los en pakte die van de mijne, die nog niet mijn moeder was maar dat op een dag zou zijn.

‘Hier, alsjeblieft, het meisje is voor jou, ik schenk het je,’ zei de vrouw, en ze rende weg tot grote verbazing van mijn moeder, die de hand van het kleintje vasthield zonder te begrijpen wat er gebeurde.

De vrouw glipte snel weg en toen ze buiten mijn moeders bereik was, draaide ze zich om en riep tegen haar: neem haar mee, ik kan haar geen eten geven, hier gaat ze dood van de honger, neem haar mee, ze is ziek, ik smeek het je, jij kunt haar beter maken, jij woont ver weg, waar voedsel is, jij kunt haar te eten geven, haar grootbrengen, het is een goed meisje, neem haar mee en maak haar beter, ze is ziek.

Toen reageerde mijn moeder, de omvang van wat er in het geding was drong tot haar door en ze probeerde het meisje terug te geven, ging achter de vrouw aan, maar die was al opgegaan in de mensenmassa die zich als een zee opende en meteen weer sloot, haar opslokte.

Het meisje huilde niet, ze keek slechts met de ernst van een volwassene om zich heen, een soort gewichtigheid die geen plaats bood aan tranen, de strakke en starre berusting van een tinnen soldaatje.

Er was iets geheimzinnigs en sacraals aan dat stille meisje. Ze bleef de hele verdere dag bij mijn moeder, de twee verbonden door een overlevingspact, of saamhorigheid en wederzijdse steun op dat hartverscheurende, spannende moment. Hoe vaak heeft mijn moeder me niet verteld dat het kleine meisje zich gereserveerd opstelde en zich verbazend flink hield te midden van zo veel drama. Haar onrust bleek slechts uit haar uiterst alerte blik die bij ieder wezen, bij elk voorwerp bleef hangen, alsof ze alles doorlichtte. Ze wilde geen eten aannemen of iets zeggen, ze gaf zelfs geen antwoord toen ze haar vroegen hoe ze heette, en als ze haar speelgoed aanboden pakte ze het beleefd aan met haar bruine handje en legde het meteen weg, op die voorkomende, zachtmoedige manier die alleen weerloze schepsels kennen.

De vrouw had geroepen dat het meisje ziek was. Maar wat had ze? Geen koorts, alleen in haar blik. Volgens het medisch onderzoek waar ze haar meteen aan onderwierpen vertoonde ze enige ondervoeding en een vreemde bleekheid voor een koperkleurige huid als de hare. In het algemeen leek ze redelijk gezond, al had ze een soort gelatenheid over zich, een houding waarbij je het leven voorbij laat gaan zonder het te willen veranderen, alsof ze niet meer van de werkelijkheid vroeg dan wat die haar wilde geven, en mijn moeder, zonder arts of zelfs maar verpleegkundige te zijn, wist meteen dat als dat meisje ergens aan leed, dat aan de ongeneeslijke aandoening melancholie was.

‘Ik zeg niet dat het meisje me met genegenheid bekeek,’ bekende mijn moeder, ‘maar wel met meegaandheid, een soort acceptatie, alsof ze op mij vertrouwde, op mijn vermogen om de verplichting op me te nemen van een wreed lot dat ons had samengebracht. En ik heb haar vertrouwen beschaamd.’

Ze waren lange tijd tegenover elkaar blijven zitten, het kleintje verlamd als een hert dat in de koplampen van een auto kijkt, zonder te protesteren of iets te vragen, verstijfd als een vogeltje dat tegen een ruit is gevlogen, heel stilletjes zat ze daar alsof ze het niet begreep, of het juist te goed begreep. Opeens stak ze haar hand uit, streek met haar vingers over de blauwe zijden sjaal die mijn moeder om had, aangetrokken door de levendigheid van die felle kleur, en eindelijk kwam er een woord over haar lippen, het enige dat ze uitsprak in de uren die ze samen doorbrachten. Azraq, prevelde ze, blauw. Alleen dat, blauw. Toen deed mijn moeder haar sjaal af en sloeg hem om de schouders van het meisje, wikkelde hem om haar heen en zei tegen haar, ik noem je Blauw, voor mij zul jij altijd Blauw zijn.

Intussen deden de anderen die daar waren navraag, probeerden een mogelijke uitweg te vinden voor die impasse, zochten vergeefs naar de moeder van het kleintje. Niemand wist wat te doen.

Ten slotte sloot het uitgeputte meisje haar ogen, als ‘in het plotselinge inslapen der zwaluwen’,³ en het was al laat in de avond toen zich mensen van een humanitaire organisatie aandienden die aanboden zich over haar te ontfermen. Ze namen het half slapende en in de blauwe zijde gehulde meisje mee, en mijn moeder, inmiddels aan haar gehecht, bleef ziek van schuldgevoel achter.

Ze hoorde nooit meer iets over het kleintje en ze heeft het zichzelf nooit vergeven. Ik probeerde haar te sussen, zei wat zonneklaar was: je kunt niet zomaar een kindje meenemen, er zijn controles, ze houden je tegen op de luchthaven, er gelden wetten voor kinderbescherming, het was onaanvaardbaar geweest, je kunt niet van het ene op het andere moment in een vliegtuig stappen met een meisje dat niet van jou is…

Mijn moeder probeerde zichzelf te rechtvaardigen, maar dat lukte niet. Zozeer dat het afwezige kleintje in haar wonderlijke vorm van niet-bestaan bij ons leefde dankzij de levendige, kwellende herinnering die we aan haar bewaarden, en die ik heb geërfd. Hoewel mijn moeder haar altijd aanduidde met Blauw, noemde ik haar, trouw aan mijn obsessie, Sabita, want ik stelde me haar voor als een fragiel, piepklein koninginnetje van Saba, teer als een zucht, onwerkelijk als een herinnering, onbestemd als een oude schuld. Vaag als de echo van een verborgen verdriet.

Geitenpoot

‘Ik? Geen koningin van Saba of koningin van wat dan ook,’ zegt Zahra Bayda en ze lacht, ‘maar mijn allerallereerste grootmoeder was het misschien wel. Wie weet. De grootmoeder van de grootmoeder van de grootmoeder van de grootmoeder van de grootmoeder van mijn eigen grootmoeder, die misschien wel; dat is althans wat iedereen zegt, hier is niemand die zich niet als een nakomelinge van het personage beschouwt.’

Je zou ze een voor een kunnen terugtellen, de honderdtwintig grootmoeders die de wereld hebben gezien, van Zahra Bayda’s grootmoeder tot aan die andere voorouder, verloren in de nacht der tijden. Slechts honderdtwintig grootmoeders? Dat stelt maar weinig voor. Alsof je gisteren zegt.

Zahra Bayda is gediplomeerd verloskundige en werkt in Jemen bij het team van Artsen zonder Grenzen. Zij moet niets hebben van de koningin van Saba, ze gelooft ook niet dat ze heeft bestaan, ze zegt dat ik niet met verhaaltjes moet komen aanzetten, dat ze te druk is met mensen van vlees en bloed om aan fantomen te denken. Al geeft ze toe dat ze een paar keer van haar heeft gedroomd.

‘Zie je wel?’ zeg ik.

‘Wat.’

‘Jij droomt ook van haar.’

‘Het waren geen dromen, het waren nachtmerries.’

Daarentegen vereren de oude alaleisho’s de erfenis van hun beroemde voorouder wanneer ze in de keuken bij elkaar zitten en euforisch kletsen terwijl ze qat kauwen. Ze kauwen en knagen, en bij gebrek aan kiezen vermalen ze de groene bladeren met hun tandvlees tot ze een balletje hebben dat ze tegen de binnenkant van hun wang proppen, als de zwelling van een ontstoken kies. De verhalen die ze vertellen eindigen nooit en beginnen altijd hetzelfde: er gebeurde eens, of misschien nooit…

Tegen de ochtend, na uren qat te hebben gekauwd, voelen de oude vrouwen een aanwezigheid naderen waarvan ze kippenvel krijgen maar die hun geest verwarmt. Het is als een beweging van de lucht die hun een sprankje geluksgevoel brengt, of een krachtige bescherming, of een illuminatie van bovennatuurlijke schoonheid. Ze bespeuren het meteen: het is de kus van de koningin. De antropofage kus, lang en diep, venijnig of geparfumeerd. Het moet zoiets zijn als de giftige kus van Rimbaud in de hel, denk ik, die voor het eerst qat probeer, wat me alleen maar een bittere smaak oplevert. De grootmoeders zeggen dat de kus van de koningin koortsig maakt: uitwendig ijskoud en inwendig brandend. Ze waarschuwen me dat het voor sommigen een gezegende kus is en voor anderen een vervloekte kus, en dat je nooit weet welke jou ten deel zal vallen.

Bezeten verkondigen de alaleisho’s: zij is het.

Zij is het, ze is weer onder ons, ze is terug. Het is de koningin van Saba. En aangezien Saba ‘ochtend’ betekent, is zij de Vrouwe van de Dageraad, de Morgenster, de Meesteres van het Niets. Gelukzalig glimlachend herhalen de grootmoedertjes de vele titels van hun heilige stammoeder. Zij is het, zij is er, zeggen ze, en ze zijn blij met het schitterende bezoek.

De mythische koningin van Saba, hoe zal haar leven zijn geweest toen ze op aarde verkeerde? Levenslustig, heerszuchtig, viriel en verleidelijk, zoals Citati de hoofdpersonages van Duizend-en-een-nacht beschrijft. En ook driftig, woest en eigengereid, voortgekomen als ze was uit een wrede, bloeddorstige wereld. Een doortastende vrouw, overweldigd en overweldigend: gecompliceerd. Mooi als Jeruzalem en vreeswekkend als strijdende legers. En met een eeuwig open wond: de verstoting door haar moeder en de verbanning uit het rijk.

Vrouwelijk noch mannelijk. Sommige oude teksten beschrijven haar als idool van beide seksen, met borsten en baard, penis en vagina. Kan de koningin van Saba een wonderlijk tweeledig schepsel zijn geweest, begiftigd met een onbestemde aantrekkingskracht en een explosieve ontlading? Wellicht, wie weet. Misschien bezat ze de macht van het hele seksuele gamma.

Zou ze zo mooi zijn geweest als ze beweren? Beeldschoon, zoals elk mythologisch wezen. Volgens het Hooglied – waarin ze haar meisje uit Sulem noemen – heeft ze ogen als duiven, een buik als een bergje tarwe of een dal met lelies, haar dat golft als een kudde geiten die de berg afdaalt, een lach die fonkelt als een granaatappel, borsten als trossen van de wijnstok of tweelingkalfjes van een gazelle. Het spel met metaforen krijgt betekenis in de context van het Hooglied, maar als trouw portret van een vrouw die golft als tarwe en lelies, springt als geiten en gazellen, zich aanbiedt als druiven en granaatappels is het moeilijk voorstelbaar. Kan het? Ja, het kan, althans voor mij, Bos Mutas, die haar, dwaas in mijn liefde voor haar, associeert met een vrolijke, dartele troep geiten, of nimfen, die over een steile, nevelige berghelling klautert. Ik denk dat de koningin van Saba meer op een geit of een nimf lijkt dan op Gina Lollobrigida die haar vertolkt in Solomon and Sheba, een United Artists-productie in technicolor. Al teken ik voor een Lollobrigida die dartel en vrij is als de nimfen en de geiten.

Prinses van de Ochtend, Vrouwe van de Zuidenwind, Balkis, Aurora Consurgens, Makeda, Zwarte Leeuwin in wier manen de eeuwen verstrikt raken, Regina Sabae, enzovoort enzovoort… Ondanks haar vele titels had ze geen naam; volgens de alaleisho’s omdat je geen naam nodig hebt als niemand je liefdevol aanspreekt. Al zeggen ze ook dat ze wél een naam had, maar die was zo geheim dat zelfs haar eigen moeder hem niet kende, teken van verwaarlozing en vijandigheid, pijnlijk als een doorn in het hart van de dochter, maar iets dat uiteindelijk in haar voordeel werkte, want wie de letters van je naam niet kent kan jou niet breken.

De oude vrouwen hier geloven dat als de koningin van Saba geen naam had, dat niet door ontzegging maar door vermenigvuldiging kwam, en dat ze er niet één maar vele had, zoals gebeurt met wezens die transformeren en niet enig maar meervoudig zijn. Zij is allen en niemand en tegelijkertijd is zij zij, de legendarische kreupele koningin, en ze is ook Sulamita, het meisje uit Sulem, de obsederende en sensuele geliefde uit het Hooglied.

Verborgen achter haar vele namen is ze de muze geweest van dichters, van dromers, van mystici en punkers; godin van junkies, van stervenden, genieën en verlichte geesten; profetes onder krankzinnigen en wijzen; zwarte gal van melancholici en kunstenaars. Vrouw der vrouwen, echter niet puur, niet maagdelijk, niet gezegend, maar verbonden met ‘eros, met de demonen, met de geestverschijningen en de geheime talen, […] voortkomend uit de nacht en levend van de nacht, maar zegevierend over de duisternis’.⁴ Verwekt in tijden van monsters en reuzinnen ‘groeide ze vrij op in spelen vol geweld’⁵ en werd ze getekend door dat wisselende defect dat volgens sommige grootmoeders gewoon kreupelheid was, en volgens andere een meedogenlozer symptoom, links een zwemvliesachtige ganzenvoet, of een gespleten hoef. Geitenpoot: er schuilt dualisme in de mythe van de vrouw die zowel te voet rondreist als mank is, nomadisch en kreupel is. De mogelijkheid bestaat dat haar voetaandoening een verzinsel is: de belichaming van die onherstelbare schade of eeuwig open wond, die ontzegging van genegenheid. Hoewel haar meest toegewijde aanhangsters de kwestie wegwuiven en verzekeren dat het niet meer was dan een zware beharing van haar ledematen. Dus: een behaarde koningin, begiftigd met de hybride aard van mens en dier, de levende incarnatie van de leeuwin met de zwarte manen die gekooid leeft in de dierentuin van Addis Abeba.

Vrouw bedekt met haar, goddelijke gave of schande, shame? Excellent teken of tekortkoming die straf met zich meebrengt? De prinses van Saba wekt tegengestelde gevoelens op.

Aan het ene uiteinde hebben we haar moeder, de officiële koningin, die de Maagd wordt genoemd omdat ze betoverend is in haar eeuwige, onbezoedelde jeugd. In de Maagd is diepte noch diepgang te vinden, haar hele wezen vertoont zich aan de oppervlakte. Elke dag bekijkt ze haar gelaat urenlang in de spiegel, in vervoering over de glans van haar gladde huid en haar haarloze zuiverheid, kaal en egaal als een eierschaal, wat een heimelijke frustratie zou kunnen zijn, want ‘niemand dorst sterker naar een woeste seksualiteit dan deze wezens die kille spiegels bewonen… Met onevenwichtige zenuwen, met een tergend narcisme, in een ijzige en kwellende tijd, jagen ze altijd iets na, wat is niet bekend.’⁶

De Maagd: paarlemoeren opperhuid, veilig voor imperfecties of rimpels, met de satijnen glans van zeepbellen. Ze laat zich erop voorstaan dat ze onbevlekt en gezegend is omdat ze geen man heeft gekend, de arrogante afstand van een diva tegenover hen bewaart. Ze verleidt hen allemaal met haar schittering, maar ze onderwerpt zich met militaire discipline aan haar eigen regel van onthouding en ze slaapt met niemand. Van de Maagd wordt gezegd dat ze ontwakende gevoelens even heldhaftig bestrijdt als dat mannen tijdens de jacht wilde dieren bevechten. En hier hebben we de kern van het mysterie: de Maagd wijst elke seksuele activiteit af, en toch is ze moeder geworden. Zonder tussenkomst van een man, als bij toverslag, is zij de moeder van Geitenpoot.