RECHTER TUSSEN TWEE VUREN

Ivan Klíma

Rechter tussen
twee vuren

Uit het Tsjechisch vertaald door Irma Pieper

Wereldbibliotheek

De vertaalster ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

Dit werk is gepubliceerd met steun van het ministerie van Cultuur van de Tsjechische Republiek.

This publication has been supported by the Ministry of Culture of the Czech Republic.

Oorspronkelijke titel Soudce z milosti. Academia Praha

© 2012 Ivan Klíma

© 2024 Nederlandse vertaling Irma Pieper / Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagbeeld © Ed Sijmons

NUR 302

ISBN 9789028452985

www.wereldbibliotheek.nl

Wereldbibliotheek maakt deel uit van Park Uitgevers

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2024, met ISBN 9789028452978

Hoofdstuk 1

1

Rechter Adam Kindl stond in het kantoor van de president van de rechtbank, in zijn hand een groene map met het dossier dat hij zojuist in ontvangst had genomen (Strafdossier tegen Karel Kozlík, beschuldigd van moord), en wachtte tot de president klaar was met bellen. Hij had kunnen gaan zitten, maar zitten wekte een dwingende onrust in hem op, dus gaf hij de voorkeur aan staan, of om preciezer te zijn: heen en weer lopen. Af en toe schikte hij onwillekeurig zijn stropdas of streek hij met zijn handen langs de punten van zijn colbert.

Er was doorgaans iets rommeligs aan zijn verschijning – een knoop die niet dichtzat of één wang die gladder geschoren was dan de andere. Zijn vrouw verweet hem dat hij wanordelijk was, ze beweerde dat in zijn verschijning gewoon de rommeligheid van zijn innerlijke toestand tot uitdrukking kwam, maar hij was ervan overtuigd dat zijn vrouw niets van zijn innerlijke toestand afwist, dat hij ordelijk was in zaken en situaties die van belang waren. Hij was een trouwe echtgenoot, bedronk zich nooit, rookte niet, at met mate, en net als zijn vader beschouwde hij ijver als de grootste deugd.

Van buiten kwam het geraas van automotoren, dat slechts af en toe tot hem doordrong, alleen wanneer er een bijzonder zware vrachtwagen voorbijreed. Zijn dochter noemde die altijd draken. Dat was nog in Amerika. De voertuigen die ze daar voor wegtransport bouwden waren enorm – en in bonte kleuren gelakt. Ze zagen eruit als monsters wanneer ze over de snelweg scheurden. Maar waarschijnlijk had Manda gewoon het woord ‘truck’ verkeerd verstaan, want ze was toen pas vierenhalf en sprak bijna geen Engels.

Het lange, spierwitte lint van de autoweg die door het vlakke land sneed kwam hem voor de geest. En de bruggen en viaducten en steden in de verte, de boortorens en het stoffige zand dat in wervelende kolommen boven het dorre landschap werd voortgestuwd. Als ik was gebleven, had ik nu waarschijnlijk ergens aan een universiteit gezeten. Dan zou ik nu vakantie hebben, bedacht hij, en had ik Route 87 kunnen nemen naar het zuiden, helemaal tot aan Big Spring, San Antonio of Port Lavaca, of Route 385, die rit nog eens overdoen.

Hij sloeg het dossier open maar sloeg het meteen weer dicht. Hij was met de zaak bekend en besefte dat voor een tweevoudige moord, op verwerpelijke wijze uitgevoerd, de hoogste straf werd geëist: een leven voor een leven. Hij zou de zaak dus eigenlijk moeten weigeren, als niet iedereen er gewoon op zat te wachten tot hij iets dergelijks zou doen en ze van hem af konden komen.

De president hing eindelijk op, keerde hem zijn opgeblazen gezicht toe en deed een poging tot een glimlach. Sommige mensen zijn niet in staat te glimlachen en te praten tegelijk, wat zou wijzen op necrofiele neigingen. Hij had ergens gelezen dat Hitler hier een typisch voorbeeld van was. De president haalde de glimlach van zijn gezicht en informeerde: ‘En is je broer nog niet terug?’

‘Nee, ze hebben zijn verblijf tot het eind van het jaar verlengd.’ Zijn broer Hanuš kwam nu natuurlijk niet meer terug. Zolang de huidige situatie in dit land voortduurde, had hij geen reden om terug te keren.

‘Hij zou terug moeten komen.’

‘Hij is daar legaal.’ Zijn broer was er afgelopen winter zelfs in het huwelijk getreden. Hij was getrouwd met een Tsjechisch meisje dat Adam nog nooit had gezien en voorlopig ook wel niet te zien zou krijgen. Ze heette Olga. Die naam zei hem niets. Dear Olga, of eigenlijk: milá Olgo, lieve Olga, want je bent ook Tsjechisch, je hebt mooie benen op de foto, en een wat al te kleine neus. Jullie zullen vast knappe kinderen hebben! Ze zouden kinderen op de wereld zetten en ook die zou hij waarschijnlijk niet te zien krijgen, de kinderen zouden Engels spreken en onderdanen worden van Her Majesty. Zelfs al zouden ze elkaar ooit ontmoeten, ze zouden vreemden zijn voor elkaar en elkaar niets meer te zeggen hebben. Jammer.

‘Ook in dat geval,’ meende de president. ‘Je beseft immers wat voor tijden het zijn en in welke situatie we ons allemaal bevinden.’

Hij bedoelde daarmee: in welke situatie jij je bevindt, maar mensen zoals hij zeiden nooit iets op de man af.

Natuurlijk besefte hij in welke situatie hij zich bevond: tot nu toe had hij hier zijn werk kunnen uitoefenen dankzij een moeilijk te peilen gunst van hogerhand. Wie was het die een beschermende hand boven zijn hoofd hield en waarom? Wat verwachtte hij ervoor terug te krijgen? En hoelang zou het duren voor diegene zijn hand zou terugtrekken?

Hij werd zich bewust van een lichte druk op zijn maag.

‘Ik zou je die Kozlík anders niet eens geven, maar je weet zelf dat ik hier mensen tekortkom. Je kunt er in elk geval mee laten zien dat ze vertrouwen in je kunnen hebben.’

Inderdaad, hij zou steeds opnieuw moeten laten zien dat hij hun vertrouwen waard was. Want hij was geen lid meer van de Partij, en hij had vrienden die dat ook niet waren. Evenals zij genoot hij niet langer het vertrouwen van degenen die het voor het zeggen hadden, en dus ook beslisten wie wel en wie niet mocht werken, en waar; wie er uit naam van de Republiek vonnissen mocht vellen, en wat voor vonnissen.

Het gevoel van beklemming verspreidde zich van zijn maagstreek naar de rest van zijn lichaam en deed de kracht uit zijn armen en benen wegtrekken.

‘Je hebt er minder werk aan dan aan een of andere verduisteringszaak.’

De hoeveelheid werk had er niets mee te maken, dat wist de president heel goed toen hij hem de zaak toewees. Maar wat voor uitleg moest hij hem geven? Ze zouden het toch niet eens worden. De man was rechter geweest tijdens de ergste jaren en had meer mensen naar de gevangenis gestuurd dan hij kon tellen. En hij had er ook naar de galg gestuurd. Die mensen waren meestal onschuldig, en dus werd hij later aan de kant gezet en wilden ze hem, Adam, dergelijke zaken opnieuw laten berechten. Maar nog voor ze hem konden aanstellen, had de loop van de geschiedenis weer een draai genomen, of om precies te zijn: was een en ander teruggedraaid, en lieten ze deze kerel terugkomen. Het was nu de vraag wanneer hijzelf aan de kant gezet zou worden, en waarheen ze hem zouden afvoeren, terwijl zijn baas zich verheugde op het moment waarop hij die knoop zou mogen doorhakken. En zij die hun dagen in de kampen en gevangenissen hadden gesleten, wachtten nog steeds op gerechtigheid, zoals ze al bijna hun hele leven hadden gedaan.

‘Ik wilde eigenlijk vakantie nemen,’ zei hij, maar hij besefte zelf dat zijn bezwaar geen hout sneed.

‘Wat houdt je tegen? Het kost maar een paar dagen van je tijd. Er is niks twijfelachtigs aan die zaak. Je hoeft er geen eeuwen mee te zitten pielen. En daarna neem je vakantie. Ik hoor toch al van jagers dat augustus dit jaar een betere maand wordt dan juli.’

De president was een jachtliefhebber. Hij vond het leuk om hazen, fazanten en reeën te doden. Wie weet zelfs mensen. Of misschien vond hij dat niet eens zozeer leuk, maar handelde hij gewoon naar de orders die hij kreeg. Hij kon zich niet druk maken om het leven van iemand die hij – waarschijnlijk terecht – als een moordenaar beschouwde. Hij weet natuurlijk waarom ik die zaak niet graag op me neem. Hij weet allicht meer over mij dan ik over hem. Dat is hun hoofdkwalificatie: zo veel mogelijk over iedereen weten. Hij weet vast dat ik een artikel heb geschreven waarin ik oproep de doodstraf af te schaffen, ook al is het nooit gepubliceerd en heeft hij het dus niet gelezen. Hij weet waarom ik die zaak niet wil, en daarom heeft hij me die toegewezen. ‘Ik zal doen wat ik kan,’ zei hij en verliet snel de kamer.

In zijn kantoor aangekomen schoof hij de dossiermap ongeopend in een bureaula. Het was bijna twaalf uur en het had geen zin om nu nog ergens aan te beginnen.

Lunchen deed hij gewoonlijk met zijn vrouw, ze troffen elkaar op de hoek bij het Nationaal Theater, maar Alena zou morgen pas terugkomen. Hij kon niet zeggen dat hij haar al te veel miste (het was eerder andersom: hij ervoer een gevoel van opluchting dat hij tenminste voor een poosje bevrijd was van de plicht iemand zijn toewijding en liefde te betonen), maar er wilde hem niemand te binnen schieten met wie hij kon gaan lunchen.

Oldřich had hij lang niet gezien, maar eigenlijk had hij er ook geen behoefte aan zijn vroegere collega te ontmoeten. Oldřich was de afgelopen jaren veranderd, hij debiteerde weliswaar nog steeds zijn zinspreuken over de tijd waarin ze leefden, de macht, het geweld en die stomme bolsjewieken, maar hij deed dat steeds omzichtiger, want hij wilde zijn ongestoorde bestaan aan het instituut en zijn goed belegde boterham niet in gevaar brengen. Matěj kon je dan weer nooit te pakken krijgen, die zat ergens in een keetwagen wateropbrengst te meten. Hij kon Petr opbellen; Petr was ook van de faculteit geschopt, maar hij was tenminste in Praag gebleven, hij was alleen van baan veranderd en werkte nu als verzekeringsagent. Alleen had hij, de laatste keer dat ze elkaar spraken, beloofd iemand te vinden die uit het buitenland de boeken van zijn lijstje voor hem mee kon nemen, maar hij had nog niets geregeld.

Ik moet Allan schrijven, die gaat graag achter boeken aan. Maar stel dat ze de brief lezen? Ik kan de lijst beter meegeven aan iemand die ik kan vertrouwen.

Op dat moment ging de telefoon.

Een vrouwenstem stelde zich voor, maar hij had de naam niet goed verstaan. ‘Adam, ik ben in Praag. Ik was hier voor het laatst vijf jaar geleden, maar toen kreeg ik te horen dat je net vertrokken was. Naar het buitenland ergens.’

‘Magda.’ Hij herkende haar aan haar stem. ‘Ben jij het echt?’

2

Haar magere, bijna hoekige postuur was ronder geworden en haar gezichtstrekken, die hem ooit bijzonder en interessant hadden geleken, waren verslapt. Haar donkere ogen (om onbekende redenen had hij die altijd Grieks gevonden), die in staat waren geweest hem hele minuten aan één stuk strak of zelfs slaafs aan te kijken, dwaalden nu de ruimte rond, speurden steels alle hoeken af, alsof zich daar ondeugende leerlingen konden ophouden of een vijand op de loer kon liggen wiens minste beweging ze tijdig moest zien te signaleren. Vreemd dat hij deze vrouw ooit had bemind, naar haar lichaam had verlangd, haar had geliefkoosd en bij de vereniging van hun lichamen vervoering had ervaren.

‘Wat wil je drinken?’

Ze bestelde witte wijn en vroeg hem: ‘Waar in het buitenland ben je geweest?’

‘In Amerika. Ik ben helemaal tot aan de Rio Grande gekomen. Weet je die kaart nog die in je kamer hing?’

‘Waarom ben je teruggekomen?’

‘Het is toch normaal om van je reizen terug te keren.’

‘Was je daar alleen?’

‘Met mijn gezin. Ik heb twee kinderen.’

‘En je vrouw wilde ook terug?’

‘Het is vier jaar geleden. Emigreren zagen we niet zitten.’

‘Ik wist niet dat je zo vaderlandslievend was.’

‘Nee, dat wist ik ook niet.’

‘En hoe oud zijn je kinderen?’

‘Acht en vijf.’ Hij realiseerde zich dat hij een jaar van hun leeftijd had afgetrokken. ‘De jongen is de jongste.’

‘Ik heb twee meisjes. Tien en acht.’

‘En je man?’

‘Die geeft les. Gaf les,’ verbeterde ze zich vlug. ‘Op de landbouwschool.’

Ze schonk zich een tweede glas in. De muziek die speelde was vreselijk. Dat moest haar irriteren, als hij zich haar muzikale smaak goed herinnerde. Toen hij vertrok, was ze dertig. Dan was ze nu dus drieënveertig. Ze was ouder dan hij. Ook haar kinderen waren ouder dan die van hem, maar voor een vrouw van haar leeftijd nog klein. Hij wist nog dat ze geen kinderen wilde. Ze had er een heleboel redenen voor aangevoerd, maar blijkbaar was ze van mening veranderd. Of ze wilde ze niet met hem.

‘Wat heb je al die tijd gedaan?’ vroeg ze. ‘Nee, sorry, dat is een stomme vraag. Hoe ziet de Rio Grande eruit?’

‘Een smalle, vuile rivier, zoiets als de Laborec. Ik ben er door de canyon langs gelopen tot ik bij open terrein kwam, waar een knaap twee witte paarden liet zwemmen. Toen ben ik met een kleine praam naar Mexico overgestoken. Ik had er geen papieren voor, maar gelukkig heeft niemand me ergens om gevraagd. Ongeveer een uur heb ik door een arm dorpje met lemen huisjes rondgelopen. Het was alsof ik in die zigeunerkolonie voorbij Trebišov was.’

‘Aardig van je, dat je me dat aanschouwelijk wilt maken.’

‘Ik moest daarbij aan jou denken,’ herinnerde hij zich, ‘de hele tijd dat ik in die omgeving was, en nog wel het meest toen ik naar een bergtop in het Chicosgebergte was geklommen. Het was de dag voor Kerst en ik vond het ineens allemaal vreselijk jammer.’

‘Wat vond je jammer?’

‘Dat je niet bij me was.’

‘Je hoeft geen dingen te verzinnen!’

‘Waarom zou ik dingen verzinnen?’

‘Ja,’ gaf ze toe, ‘dat weet ik ook niet. Was het mooi daar, in het Chicosgebergte?’

‘Onherbergzaam. Ik voelde me daar gelukkig. Waarschijnlijk moest ik daarom aan je denken.’

‘Denk je dat je gelukkig was met mij?’

Hij probeerde te bedenken of hij gelukkig was geweest met haar. Hij deed een poging om in elk geval iets van zijn toenmalige gevoelens op te roepen maar slaagde er niet in.

‘Ik ben blij dat je aarzelt. Nu wil ik wel geloven dat je aan me moest denken toen je in een roeiboot de Rio Grande afvoer.’

‘Het was geen roeiboot,’ corrigeerde hij haar. ‘Het was een kleine praam, en ik voer niet de rivier af maar ben die alleen overgestoken.’

De ober schonk haar glas bij en bleef wachten tot ze een gerecht had uitgekozen. Adam kon zich niet herinneren dat ze al die jaren geleden ook zoveel dronk. Op één enkele uitzondering na. ‘Weet je nog die keer toen we in Moravisch Wallachije gingen wandelen?’

‘Ben je soms bang dat ik me weer bedrink?’ Ze koos kalfsmedaillons en een gemengde salade. Hij nam alleen een koud voorgerecht met ham. Hij kon er niet goed tegen om ’s avonds veel te eten.

‘Op de terugweg werd je ziek,’ herinnerde ze zich.

‘Je bracht me bloemen.’

‘Werkelijk?’ Toen zei ze: ‘Theo is vorig jaar overleden.’

Het wilde hem niet te binnen schieten wie Theo was.

‘De meisjes waren aan hem gehecht, al praatte hij op het laatst niet meer.’

O ja, Theo was haar papegaai. Die krijste hem altijd toe: Ga weg, gek, ga weg! ‘Hij wist toch niet wat hij zei.’

‘Maar je hebt wel naar hem geluisterd,’ zei ze.

‘Ik heb je een paar keer geschreven, maar nooit antwoord gekregen.’

‘Ik zal je wel niks gestuurd hebben.’

Het eten werd gebracht. ‘Dat ziet er fantastisch uit,’ zei ze verheugd. Ze keek hem aan, eindelijk in staat haar blik op zijn gezicht gericht te houden, misschien kwam dat door de wijn. Die blik bracht oude tijden in herinnering: ze zaten ergens in een morsig plattelandskroegje en hij was verliefd op haar.

Ze at buitengewoon langzaam. ‘Ik kon je niet antwoorden nadat je was weggegaan en me daar had achtergelaten.’

‘Maar ik schreef je om naar me toe te komen.’

‘Nee. Je schreef of ik geen zin had naar je toe te komen.’

‘Daar zit toch geen verschil tussen?’

‘Ongetwijfeld meer dan tussen een praam en een roeiboot. Hoe stelde je je dat eigenlijk voor? Ik had daar een baan en een woning. Dat was het enige wat ik toen had.’

‘Ik had je toch gezegd dat we konden trouwen!’

‘Je vroeg me of we misschien niet beter konden trouwen,’ corrigeerde ze hem. ‘Of voel je het verschil soms weer niet?’

‘Maar jij zei nee!’

‘En wat had ik je dan moeten zeggen?’

‘Je weet best dat dat mijn manier van praten is.’

‘Over een hoop dingen heb je je anders altijd in niet mis te verstane bewoordingen uitgelaten. Wat heet! Als je me echt had gewild zou je het nooit zo gevraagd hebben.’

‘Volgens mij vergis je je.’ De hele discussie kwam hem onzinnig voor. Ze was immers niet gekomen om hem na dertien jaar, waarin ze geen woord met elkaar hadden gewisseld, verwijten te maken over zijn toenmalige gedrag.

‘En waarom ben jij niet naar het buitenland gegaan?’ vroeg hij.

‘Mijn man wilde niet!’ Eindelijk had ze haar wijn op. ‘Zet je me thuis af?’ vroeg ze.

‘Ja, natuurlijk.’

Toen hij de rekening betaalde, zei ze: ‘Eigenlijk was dit de eerste keer dat we samen goed uit eten zijn geweest. Dank je wel.’

‘Ik geloof dat we er in die tijd ook geen gelegenheid voor hadden.’

‘Die hebben we niet gezocht. Het was in strijd met je principes om rustig ergens te gaan zitten en van een goede maaltijd te genieten.’

Ze moest helemaal naar Vysočany, waar ze bij een familielid van haar man logeerde. Hij zou haar naar haar man moeten informeren. Maar wat had het voor zin? De lotgevallen van haar man lieten hem onverschillig. ‘Blijf je lang in Praag?’ Hij had er natuurlijk geen idee van waar ze nu woonde. In zijn herinnering woonde ze nog altijd in Het Gat, al was ze dat vast allang ontvlucht.

‘Op zijn langst een week,’ zei ze. ‘Ik heb immers kinderen.’

‘Geef je nog steeds les?’

‘Wat zou ik anders moeten?’ Vervolgens voegde ze eraan toe: ‘Mensen zoals ik laten ze nu wel met rust.’

‘Ja, dat is me ook opgevallen.’

‘Maar ondertussen wordt Jaroslav eruit gegooid.’

‘Je man?’

De straten waren uitgestorven, de lichtsignalen op kruispunten schenen voor niets.

Ze zei: ‘Adam, wat ze met hem doen, gaat tegen alle recht in. Ik wil je niet lastigvallen, maar ik bedacht dat je ons in elk geval advies zou kunnen geven.’

Ze stopten voor een blok met huurwoningen in een grauwe, troosteloze straat. Hij hoorde het verhaal aan van haar man die zou worden weggestuurd van de school waar hij tien jaar leraar was geweest. (Het was niet in Het Gat, nee, maar in een klein Moravisch stadje.)

Hij noteerde alle gegevens in een zakboekje en beloofde alles te doen wat in zijn vermogen lag, ook al had hij geen idee wat hij kon doen voor een leraar wis- en natuurkunde die werd weggestuurd omdat hij vier jaar geleden zijn handtekening had gezet onder een manifest dat door Jan en alleman was ondertekend. Wat kon hij nu voor hem doen, gezien het feit dat hij hetzelfde manifest had ondertekend en vooral geen flintertje macht of invloed meer bezat?

3

Ik ben geboren op 23 februari 1938 te Praag mijn moeder Marie Kotvová destijds wonend te Turnov, Pod kopcem 215/36 wilde me echter niet houden, dus ben ik direct overgedragen aan mijn vader Karel Kozlík inmiddels overleden en mijn grootmoeder Aloisie die voor me zorgde tot aan haar executie wat gebeurde toen ik vier jaar was voor het luisteren naar een buitenlands radiostation en het instemmen met de aanslag op Heydrich. Toen ik acht jaar was trouwde mijn vader met Milena meisjesnaam Bradová wonend te Praag 3, Kašparova 814/5 die altijd een goede moeder en vriendin voor me is geweest en die ik altijd heb geprobeerd te helpen omdat ze een zwakke gezondheid had en sinds de geboorte van mijn jongste broer aan rugpijn leed. Later zorgde ik ook voor mijn broers en omdat mijn vader vaak dronken was moest ik dezelfden tegen hem beschermen. Ik ben in die tijd aan mijn ogen geopereerd en sindsdien kan ik ten gevolge van een vergissing zoals door de chef-arts openlijk is toegegeven en wat maar één keer in de honderd jaar gebeurt nog maar met één oog zien en wel het linker.

Toen ik van school kwam wilde mijn moeder dat ik naar de mts zou gaan maar mijn vader zei dat ik met één oog niet kon studeren en dat ik er nog net elektricien mee kon worden en heeft me toen meteen in de leer gedaan waar ik ben gebleven tot ik ruzie kreeg met mijn leermeester, die me uitlachte en me de ene keer Jan Žižka uit Žižkov noemde omdat die ook maar één oog had en de andere keer Babinský want ik had zogenaamd de oren van een crimineel. Toen dat steeds maar doorging kon ik mezelf een keer niet onder controle houden en heb ik hem een mep met een sleutel gegeven. In die tijd begon ik regelmatig hoofdpijn te krijgen, waarvan de doktoren dachten dat het kwam door de mislukte operatie en ze stelden voor het opnieuw te doen wat ik afwees uit vrees dat ik er blind van kon worden. Vanwege mijn slechte beoordeling kon ik lang geen baan vinden al ging ik werk niet uit de weg. Na een tijdje vond ik een baan als grondwerker en trok ik in bij mijn vriendin Jarmila Studená wonend te Modřany, Nad roklí 168/4 ook al was ze ouder dan ik. Kort daarna in café Valdek waar ik me bevond met het doel om te dansen kwam er een man van zigeunerafkomst naar me toe die ik helemaal niet kende en net toen Jarmila met mijn kameraad František Vrána aan het dansen was zei deze dat ze zich tegen hem aan wreef als een hoer. In die tijd was ik ervan overtuigd dat Jarmila een fatsoenlijk meisje was en dit raakte aan haar eer en de mijne dus daagde ik hem uit mee naar buiten te komen waar we in het overdekte steegje hebben gevochten. Ik meende dat elke man van eer in mijn plaats ook zo gehandeld zou hebben maar de rechtbank legde me tuchtschool op, welke straf ik heb uitgezeten te Uh. Hradiště. Toen ik vrijkwam deed ik mijn best om een ordelijk leven te leiden als werkend man. Ik ging terug naar mijn moeder die in die tijd veel te verduren had vanwege mijn vader die alcoholist was en me daarom dringend verzocht om alle ruzies en vechtpartijen te vermijden. Na een periode van ik geloof drie maanden had ik nog geen geschikte baan gevonden de arts had me aangeraden zwaar werk en ook stof te vermijden om niet mijn overgebleven oog te verliezen en eindelijk kon ik bijrijder worden voor een cementfabriek.

In die periode kreeg ik bezoek van een vriend uit Hradiště, Jiří Probst momenteel in hechtenis en samen gingen we naar het café en op zaterdag trokken we er met een gitaar op uit. Op een keer zei Probst tegen me dat hij een zomerhuisje wist waar een heleboel spullen zoals oude klokken beeldjes en ook drank te vinden waren, waaraan ik boos weigerde mee te doen en hij begon me uit te lachen. Ik ben dus met hem meegegaan al heb ik naar mijn mening niet aan de inbraak en de diefstal deelgenomen. Ik stond buiten te wachten maar ben veroordeeld tot vier jaar onvoorwaardelijk. In de gevangenis probeerde ik me goed te gedragen maar gedurende mijn werk in de mijnen kreeg ik last van mijn goede oog, wat de dokter afdeed als simuleren dus werd ik als ik hoofdpijn had vaak disciplinair gestraft. Toen ik bijna blind was geworden wat ik als protest tegen mijn behandeling niet heb gemeld werd ik door een medegevangene wiens naam ik me niet meer herinner in bescherming genomen en die heeft me in de cel filosofie en Engels geleerd en me uitgelegd dat je je kracht toont door goed te doen als je haat en onbegrip tegenkomt. Ik besloot toen om goed te doen en na mijn vrijlating jongeren te gaan helpen de juiste weg te vinden. In die periode ging het beter met mijn gezondheid en begon ik opnieuw met mijn linkeroog te zien en de hoofdpijn werd milder. Aangezien mijn vader was overleden en mijn moeder nog toen ik in de gevangenis zat opnieuw getrouwd was met dhr. Emanuel Kobza chauffeur bij Civiele bouwwerken wonend op hetzelfde adres die een schadelijke invloed op haar had moest ik na mijn vrijlating uit de gevangenis op zoek naar woonruimte om ruzies uit de weg te gaan. Met dat doel bezocht ik mijn vroegere vriendin Jarmila Studená die me onderdak bij haar verschafte en na zeven maanden kreeg ze een dochter waarvan ze beweerde dat ik de vader was. Uit getuigenissen van de arts en vrienden kon ik opmaken dat dat niet het geval was. Ik heb toen een kamer kunnen krijgen bij mevrouw Obensdorfová wonend te Praag 3, Mladenicova 886/14 terwijl ik werkzaam was als stoker in het ziekenhuis van Krč. Ik betaalde regelmatig en stipt de alimentatie voor mijn dochter en stuurde haar af en toe een cadeau zoals een pop of een bal en ik loste mijn schuld af voor de tijd dat ik in hechtenis zat. In die periode had ik Libuše Körnerová wonend te Praag 4, Za pivovarem 19/1 leren kennen die me meedeelde dat ze mijn kind verwachtte. Daarom leidde ik een ordelijk leven als werkend man. Ik bezocht ook regelmatig mijn moeder en broers op wie ik een gunstige invloed probeerde uit te oefenen zodat ze verkeerd gezelschap uit de weg zouden gaan. Tegenover mijn hospita gedroeg ik me fatsoenlijk wat niet eenvoudig was gezien haar onverdraagzame karakter. Ik droeg de kolen voor haar naar boven want onze woning bevond zich op de bovenste verdieping tevens boodschappentassen ik hielp de vloer dweilen en ik heb gratis de hal en de keuken gesausd de waterleiding en het fornuis gerepareerd waarna zij mijn huur verhoogde dus ik betaalde eerst 150 kronen en op het laatst 220 en zij hoefde voor de hele woning maar 90 kronen te betalen. Ook beschuldigde ze me ervan dat ik uit de voorraadkast had gestolen al heb ik sinds de dag dat ik vrijkwam nooit iets ontvreemd. Als ik ’s nachts het licht aandeed beweerde ze dat ik de hele huur erdoor joeg al had ik maar een gloeilamp van 40 W. Toen draaide ze de zekering eruit dus moest ik een kaars gebruiken en soms zag ik niets meer omdat ik mijn ogen te veel moest inspannen om te kunnen lezen. Ze verbood me eveneens om kennissen mee naar mijn kamer te nemen en stond erop dat ik voor negen uur thuis was want ze beweerde dat ze om die tijd naar bed ging en ik haar zou storen wat niet op waarheid berustte want ik deed altijd zachtjes.

Op 3 april jl. kwam ik om ongeveer half elf ’s avonds thuis nadat ik met Libuše naar de bioscoop was geweest en omdat de zekeringen er weer uitgedraaid waren struikelde ik en trok daarbij een rekje mee waarop mevr. Obensdorfová allerlei voorwerpen zoals spiegeltjes, flesjes parfum en poeder bewaarde. Ze kwam haar kamer uit en schreeuwde dat ik dronken was. Ik zei rustig dat ik dat niet was en dat het allemaal door haar kwam omdat ze de zekeringen eruit gedraaid had. Ze begon toen nog meer te schreeuwen dat ik moest opkrassen, dat ze niet langer een bajesklant in huis wilde hebben. Ik vroeg haar niet naar me te schreeuwen maar zij herhaalde dat ik mijn spullen moest pakken en voor de ochtend moest wegwezen. Ik begon hoofdpijn te krijgen ging naar mijn kamer waar ik lang in het donker heb gezeten. Omdat ik dorst had gekregen ging ik naar de keuken met het doel om wat te drinken. Mevrouw Obensdorfová bevond zich al in haar kamer achter de keuken waarvan ze deur altijd op een kier liet omdat ze bang was dat er anders uit haar keuken gestolen zou worden. Ik hoorde echter dat ze al sliep. Dat bracht me op het idee dat als ik het gas zou opendraaien en wegging, men zou denken dat ze dat zelf had gedaan want ze wist op haar leeftijd wel vaker niet wat ze deed. Ik heb ook nog een kroes water op de pit gezet. Ik ontken stellig dat ik geweten zou hebben dat haar kleindochter Lucie Obensdorfová die avond bij haar logeerde want ik koesterde tegen niemand van haar familie vijandschap en het was niet gebruikelijk dat ze daar overnachtte. Ik kon me ook herinneren dat ze in de buffetkast haar spaarbankboekje bewaarde waar het geld op stond dat ze ten onrechte gebeurd had voor de huur en dat heb ik haar afgenomen wat ik nog nooit eerder gedaan had en van deze daad heb ik spijt. Toen ben ik weggegaan want het vertrek stond vol gas.

Ik vermeld dat ik deze daad nooit begaan zou hebben als me niet was opgedragen de woning voor de ochtend te verlaten want ik kon nergens heen. Ik ben meteen weggegaan met de bedoeling me naar een drinkgelegenheid te begeven. Ik wilde naar wijncafé Srdíčko gaan maar toen kwam ik erachter dat ik geen contant geld had en ik durfde niet naar het Hoofdpostkantoor waar ik herkend zou kunnen worden. Dus ging ik naar het station waar ik een tijdje ben gebleven want buiten was het koud…

De verwijzing naar het station herinnerde hem eraan dat hij zijn vrouw van de trein moest halen. Hij sloot de map met het dossier en schoof die in de la.

Onwillekeurig viel hem een zin uit zijn kindertijd in: ze is vergast. Een ogenblik lang werd hij door een aan misselijkheid grenzende weerzin overvallen.

4

Hij kwam te vroeg op het station aan. Hij was punctueel, al was dat eerder een teken van zijn angstvalligheid en rusteloosheid dan dat het van animo getuigde. Maar nu keek hij ernaar uit zijn vrouw te zien. Hij verheugde zich erop haar meteen hier op het station te omhelzen en haar daarna in de auto tegen zich aan te drukken. In zijn verbeelding leek ze hem altijd verleidelijker en hartstochtelijker dan ze in werkelijkheid was. Als ze thuis maar niet te lang zou willen vertellen en ze de kinderen in bed konden krijgen. Ze zou ongetwijfeld moe zijn van de reis, en wanneer ze moe was, viel ze, zodra ze zich in zijn armen genesteld had, als een blok in slaap, hoeveel hij ook naar haar verlangde.

Ook verder kwam haar gedrag kinderlijk op hem over – soms ergerde hij zich daaraan, maar meestal vond hij het eerder aandoenlijk.

Wonder boven wonder kwam de trein stipt op tijd binnenrijden, en hij herkende haar algauw in de mensenmenigte. Het eerst haar goudgetinte haar boven het hoge, nooit gebruinde voorhoofd. Ze werd geflankeerd door twee opgeschoten jongens, degene die aan haar rechterzij liep met een rond gezicht als Karl Marx. Het zonderlinge grietje dat blootsvoets over de ongelooflijk smerige stationstegels liep, hoorde kennelijk ook bij hen.

Hij stak zijn hand op, maar het leek er niet op dat Alena hem had gezien. Hij realiseerde zich dat ze, ongebruikelijk voor haar, haar bril niet op had. En zonder bril kon ze amper een paar meter voor zich uit zien.

‘Je bent me komen ophalen,’ riep ze, toen hij haar tegemoetging. ‘Dit is Adam,’ stelde ze hem voor, nog voor hij wat dan ook kon doen of zeggen. ‘En dit is Jean,’ zei ze, op het meisje met de blote voeten wijzend. Baardmans heette Jim. Ze kwamen allebei helemaal uit Texas en deden vandaag Praag aan.

Hij begreep niet waar ze dat gezelschap vandaan had. Het leek hem sterk dat ze helemaal uit Texas waren gekomen om hier een nascholing voor bibliothecarissen te volgen. Waarschijnlijk had ze hen in Bratislava ontmoet of misschien pas in de trein. Het was om razend van te worden dat hij niet nu meteen met haar alleen kon zijn. Maar wie weet kon hij hun Petrs literatuurlijst meegeven.

‘En dit is Honza.’ Ze wees op de andere jonge vent met een bril op zijn Joodse neus. ‘Hij woont in Vokovice, denk je dat hij er ook nog in zou passen?’ en ze kreeg onverwacht een kleur.

Hij nam haar koffers en begaf zich richting de auto.

‘Hoe is het met de kinderen?’ vroeg ze toen ze er allemaal in zaten.

‘Prima. Ze hebben zin om eruit te gaan!’ Hij bemerkte nu pas dat de ogen van zijn vrouw rood waren van vermoeidheid.

‘Jullie hebben me niet eens geschreven,’ vermaande ze hem. Alsof het zin had om te schrijven als ze vier dagen weg was. ‘Welke weg neem je?’ vroeg ze. ‘Denk je dat je even in de Oude Stad zou kunnen stoppen?’

Hij wierp haar een verwijtende blik toe, maar ze had het blijkbaar niet in de gaten. Ze kletste met hoge, opgewonden stem tegen het meisje met de blote voeten, de krappe ruimte in de wagen was tot barstens toe gevuld met lawaai. Ze kropen voort in de richting van het plein waaraan hij was geboren. Tot zijn verrassing lukte het hem een parkeerplek te vinden. Het blootsvoetse meisje zette voorzichtige stappen op het hete plaveisel. Haar voeten zaten onder het stof, wat hij er afstotelijk vond uitzien. ‘Dit is het Oudestadsplein, en hier,’ wees hij, ‘stond vroeger het stadhuis. Ze hebben het op de laatste dag van de oorlog platgebrand. Waarschijnlijk was het bewaard gebleven als de Amerikanen waren gekomen, die stonden al enkele dagen vlak voor Praag. Maar ze kwamen niet, want er was toen al afgesproken dat dit land bij het andere kamp zou komen.’

Ze vielen een ogenblik stil, niet wetend of ze dit als een verwijt of als een historische uiteenzetting moesten opvatten.

‘Driehonderdvijftig jaar geleden werden op deze plek achtentwintig Boheemse heren terechtgesteld,’ en zoals altijd werd hij door onzekerheid overvallen of het er inderdaad zoveel waren geweest. Gelukkig maakte het helemaal niets uit. Zowel gezien het totale aantal mensen die in de loop van de geschiedenis terechtgesteld waren als gezien het feit dat zijn twee toehoorders er toch geen idee van hadden wat er met die terechtstelling werd afgesloten en wat er toen begon. ‘Nu wordt deze plek gebruikt voor manifestaties, demonstraties en ovaties.’

De meeste huizen zagen er verwaarloosd uit, maar sommige waren onlangs opgeknapt (waaronder zijn geboortepand) en bovendien kreeg zelfs de onverschilligheid waarmee ze de prachtige gebouwen lieten vervallen de charme van deze plek er niet onder.

Hij zag dat ze onder de indruk waren. Hij zou hun er meer over kunnen vertellen, de bocht aanduiden waarlangs tramlijn 1 vroeger rinkelend de nauwe kloof van de Celetná-straat in reed, wijzen waar de kuiperszaak van Stanislav Kynzl was geweest en zijn herinneringen delen aan boekhandel Štorch, waar hij met grote ogen had rondgeneusd in de tijd toen er ook nog goede boeken te koop waren, maar waar hij destijds het onderscheidingsvermogen niet voor had gehad en het dus niet op waarde had kunnen schatten en er gebruik van maken, hun het Kinský-paleis wijzen, waar meneer Hermann Kafka zijn winkel had, en hen de Týn-hof binnenleiden en hun vragen hun ogen dicht te doen en zich piepkleine winkeltjes met allerhande rommel en emaillen bekers voor te stellen, en houten karren met twee wielen die zich perfect als wipwap lieten gebruiken, maar hij hield er niet van om dingen te laten zien die op enige wijze verband hielden met zijn persoon of verleden.

Er kwam een rimpelig oud mannetje naar hen toe met een hoed op zijn hoofd zoals die aan het begin van de eeuw door schilders werd gedragen en in zijn hand een zwarte paraplu, enigszins lachwekkend op een wolkeloze zomerdag. ‘Pardon,’ sprak hij Adam aan, ‘komen die meneer en die dame uit het buitenland?’

Hij knikte. Voor zijn gevoel had hij deze man hier ooit al eerder gezien, of om preciezer te zijn, had hij hem vroeger, toen hij hier nog woonde, wel vaker gezien.

‘Neemt u me niet kwalijk,’ zei het mannetje, ‘maar zijn het Duitsers?’

‘Amerikanen.’

‘Jammer,’ zei de oude man, ‘als ze Duits verstonden zou ik ze graag iets uitleggen.’

‘Misschien kan ik het voor u vertalen,’ bood Alena aan.

‘Dat zou aardig van u zijn.’ Hij lichtte plechtig zijn hoed. ‘Het zijn jonge mensen en ze hebben er vast geen idee van wie Jan Hus was.’ De oude hief zijn hoofd op en keek omhoog naar het stenen gezicht van het standbeeld. ‘Ze beseffen niet dat met deze man, net als met Gutenberg of Columbus, een nieuw tijdperk begon. Als u zo vriendelijk zou willen zijn om hun te zeggen, jongejuffrouw, dat Meester Hus voor de waarheid stierf. Hij kwam als martelaar om het leven, en dat terwijl hij maar één woord had hoeven zeggen om alles te kunnen behouden waar mensen zo aan hechten: zijn ambt, zijn eigendom en zijn leven.’

Ze vertaalde die zin en zij luisterden met een interesse die niet geveinsd leek, het soort interesse waarmee mensen naar dronkenlappen, gekken, straatschilders en degenslikkers kijken.

‘En zou u dan ook nog kunnen vertalen,’ verzocht het mannetje, ‘dat niet alleen Meester Hus, maar het hele volk ten strijde trok voor de waarheid die ze door hem hadden leren kennen, en dat ze daarmee het geweten van de wereld beroerden, ook al werden ze later verguisd en verslagen.’ De oude man lichtte zijn excentrieke hoed en verwijderde zich, terwijl de blootsvoetse Amerikaanse uitriep: ‘Fantastisch, fantastisch.’ Het kon betrekking hebben op de spraakzame oude man, maar ook op het volk dat ten strijde was getrokken voor de waarheid.

Hij bracht hen nog naar de Oud-nieuwsynagoge en liet hen daarna gewoon vanuit de auto Wenceslaus de Heilige zien, om hen vervolgens opgelucht af te zetten voor hotel Flora. Toen viel er een stilte in de wagen. Hij was niet meer in de stemming om te praten, en zowel zijn vrouw als de bebrilde Tsjechische jongeman hulde zich in een verstokt stilzwijgen. Toen wees de jongen hem met eenlettergrepige instructies de weg naar een straatje waar hij nog nooit eerder was geweest en nam met even weinig woorden afscheid (toen hij al wegreed, zag hij hem in de achteruitkijkspiegel roerloos op de stoep staan en om onbegrijpelijke redenen hun auto nastaren) en eindelijk waren ze alleen. Hij wilde tenminste haar hand vastpakken, maar ze trok die uit de zijne terug, en hij zag dat ze ineens was veranderd in een vermoeid, bijna uitgeput schepsel waaruit alle leven was verdwenen. ‘En? Hoe was het?’

‘Gewoon, net als altijd.’ Ze aarzelde. ‘Na afloop heb ik Jim en Jean ontmoet. Die kwamen terug van een seminarie in Wenen. Het zijn quakers.’

‘En die Tsjech,’ wilde hij weten, ‘kwam die ook terug uit Wenen?’

‘Nee, Honza was daar met ons. En hoe is het met de kinderen?’

Hij had het idee dat ze al een keer naar hen gevraagd had, maar hij antwoordde: ‘Het is prima met ze. Martin heeft een nieuw liedje geleerd.’ Hij kon zich op dat moment niet herinneren waar het liedje over ging en melodieën kon hij nooit onthouden. Toen hij een blik op haar wierp, zag hij dat ze toch niet naar hem luisterde. ‘Wat is er met je?’ Maar hij wist dat er niets was, ze had een aantal opwindende en blijkbaar uitputtende dagen achter de rug en was nu afgemat, op zulke momenten kon hij haar het best met rust laten, haar zo snel mogelijk naar bed helpen en niet te veel op haar letten.

‘Ze deden me ontzettend aan Amerika denken, toen we bij Taos in de buurt in die commune waren. Het is een ander soort mensen. Ze reizen naar landen waar honger is en gaan in ziekenhuizen helpen, terwijl wij…’

‘Terwijl wij wat?’

‘Wij… doen niks. We proppen ons vol, gaan naar ons buitenhuisje, zitten te zitten en te praten en doen vooral: niks.’ Even later voegde ze eraan toe: ‘Ik wou dat ik onder zulke mensen kon leven. Teruggaan daarheen. Of in een kibboets gaan wonen.’

‘Je weet dat dat niet gaat.’

‘Waarom niet?’

‘We komen hier niet weg. Bovendien: ik wil niet in een commune leven.’

‘Maar ik wel.’

‘Je bent moe.’

Ze sloot haar ogen. ‘Ik wou dat ik onder mensen kon leven die interesse in me hebben. Hier is niemand geïnteresseerd in een ander.’

‘Hebben we hier soms geen vrienden dan?’

‘We gaan alleen met jouw vrienden om. En die zijn nergens anders in geïnteresseerd dan in recht en politiek.’

‘Je weet dat dat niet waar is.’

‘En ze zijn oud!’

‘Dan had je met een jonger iemand moeten trouwen!’

‘Zie je wel, ik ben net terug en jij zoekt alweer ruzie. Je kunt ook nooit aardig doen.’

Hij hield zich in en zei niets.

‘Ik heb ze voor vanavond uitgenodigd.’ Bij die aankondiging leefde ze ietsje op.

‘Wie?’

‘Jim en Jean. Honza ook.’

‘Luister,’ probeerde hij ertegen in te brengen, ‘waarom moet je meteen vanavond mensen uitnodigen? Je bent moe, we hebben elkaar bijna een week niet gezien, de kinderen hebben zich op je thuiskomst verheugd. En ik ook!’

‘Maar ze zijn alleen vandaag hier!’

Hij had zich echt op haar verheugd. Hij verheugde zich op haar omhelzing. Maar daar dacht ze niet aan.

‘Ik bedacht dat we ook een paar van onze kennissen zouden moeten uitnodigen.’

‘Zijn die niet te oud?’

‘Zie je wel, jij zoekt alleen maar ruzie!’

5

Het was twee uur ’s nachts toen de laatste gast vertrok. De kamer stond blauw van de rook en Adam ging gauw de ramen en de deur openzetten. Ze had een beetje hoofdpijn; een onontkoombaar gevoel van weemoed bekroop haar. Ze was zich ervan bewust dat deze stemming haar elke keer overviel wanneer ze oververmoeid was of wanneer ze zich niet goed voelde, maar het kennen van de oorzaak deed niets af aan de omvang van haar treurigheid. Ze bracht de vuile borden naar de keuken en deed haar best haar tranen te onderdrukken. Moest je die berg afwas zien. Eigenlijk kon ze die maar beter wegwerken voor morgenochtend alles was opgedroogd. En morgen zou ze beginnen met pakken, want de kinderen moesten vakantie hebben. Adam zou haar achter de vodden zitten, hij deed niets anders dan haar opjagen. Zelf was hij net een stoomwals, hij kreeg alles gedaan, behalve een beetje teder tegen haar zijn. Niemand was teder tegen haar. Of liever, corrigeerde ze zichzelf, tot voor kort was niemand teder tegen haar geweest.

Ze keerde terug naar de kamer. Het tapijt was bezaaid met as, her en der stonden stoelen, in een van de glazen zat nog een beetje wijn en er middenin dreef een sigarettenpeuk. Haar maag kwam omhoog. Als hij nu tenminste nog bij haar kwam om te zeggen dat hij van haar hield of dat hij haar gemist had. Ze deed de deur naar de aangrenzende kamer een eindje open. Hij zat op het bed geknield en was bezig het op te maken. Hij had kringen onder zijn ogen, zijn hemd hing uit zijn broek. Ze realiseerde zich dat hij dik was, niet buitensporig, maar vergeleken met die ander was zijn achterwerk zo enorm dat ze huiverde van afkeer. En zo meteen zouden ze naast elkaar liggen en zou hij met haar willen vrijen. Zo ging het altijd als hij haar lang niet had gezien, hij beschouwde dat als iets vanzelfsprekends, zoals eten wanneer je honger hebt. Hij had er het geduld niet voor om haar telkens opnieuw het hof te maken. Zijn liefde was vermoeiend, er school geen greintje fantasie of poëzie in.

‘Je hebt me nog niet eens gevraagd hoe ik het daar heb gehad.’

‘Wanneer had ik dat moeten doen?’

‘Wat vond je van Honza?’ En meteen schaamde ze zich voor de ongepastheid van haar vraag.

‘Ik weet niet. Hij kletste nogal. Wat moet er met hem zijn?’

Wat moest er met hem zijn, er moest niks met hem zijn, en dat er iets met hem was, daar kon ze het toch niet over hebben. Ze sloeg het laken terug van de bedrand en ging zitten. De dingen in de kamer begonnen voor haar ogen te vervloeien en weer vast te worden, alsof er een ongeduldige schilder met een te natte kwast aan het werk was. ‘Gisteren hadden we afscheidsavond. We hadden een gemaskerd bal georganiseerd.’ De dingen werden donkerder. Ze kneep haar ogen half dicht. ‘Hij ging als piraat! Het is gewoon nog een jochie.’

‘Hoor eens,’ – hij had duidelijk helemaal niet naar haar geluisterd – ‘je moet hier niet zo blijven zitten. Je ziet er moe uit, je moet naar bed.’

Ze ontwaakte uit haar gepeins: ‘Je vraagt niet eens als wat ik verkleed was?’

‘Sorry hoor, maar het is nu wel half drie ’s nachts!’

‘Je zou het ook niet vragen om twaalf uur ’s middags!’

‘Als wat was jij verkleed dan?’

‘Als sneeuwvlokje,’ en ze besefte direct dat het lachwekkend klonk. In elk geval voor hem, die van zijn leven nog nooit naar een gemaskerd bal was geweest.

‘En had je succes?’

‘Ik weet het niet. Succes,’ herhaalde ze, ‘waarom meet je alles in succes?’ Ze stond op en ging naar de keuken. Het water dat om half drie ’s nachts in de afwasteil stroomde maakte geen ruisend maar een kletterend geluid dat je oren deed tuiten.

Hij kwam achter haar aan. ‘Laat die afwas toch!’

‘Ik kan er niet tegen als dat hier de hele nacht blijft staan!’

‘Ik was het wel af,’ bood hij aan. ‘Ik zal er morgenochtend voor zorgen.’

‘Wil je dat doen?’

Het kletteren van het water hield op. Ze legde haar hoofd op zijn schouder. ‘Hou je van me?’

Toen ze eindelijk in bed lag, aarzelde ze een ogenblik, maar nestelde zich toen tegen hem aan zoals ze dat al tien jaar lang nagenoeg elke avond had gedaan. Op dat moment werd ze beheerst door een gelukzalig gevoel van geborgenheid en het besef dat alles was zoals het moest zijn.

‘Het is al drie uur geweest,’ zei hij verwijtend, alsof zij verantwoordelijk was voor het verstrijken van de tijd. Hij probeerde haar te omhelzen.

‘Wacht,’ zei ze, ‘kun je het raam niet even openzetten? Het staat hier vol rook van hiernaast.’

‘Het raam staat open.’

‘Wijder dan!’

Hij stond op en zette beide ramen wijd open.

‘Hij heeft een vreselijk leven gehad, weet je,’ zei ze ineens.

‘Wie?’

‘Degene over wie ik je vertelde.’

‘Over wie heb je me verteld?’

‘Honza. Zijn vader moest naar de gevangenis. In de tijd toen er massaal mensen naar de gevangenis werden gestuurd.’

‘Mijn vader moest ook naar de gevangenis,’ merkte hij op.

‘Maar jij was ouder. Hij was pas zes – in die tijd.’

‘O ja?’ zei hij zonder interesse. ‘Zouden we nu niet liever gaan slapen?’

‘Waarom heb je het alsmaar over slapen als ik je iets wil vertellen?’

‘Het lijkt me nu toch wel tijd. Ik heb van ’s morgens vroeg zitting en jij moet nodig pakken. De kinderen hebben zin om eruit te gaan.’

‘Wij hebben ook niet geslapen. De laatste twee nachten hebben we bijna niet geslapen.’

‘Daarom juist!’

‘Ik kan er niks aan doen. Ik maak me steeds zo druk. Ik kan niet in slaap vallen.’

‘Nou, vertel dan hoe het zat met zijn vader.’

‘Honza hing ontzettend aan hem,’ zei ze dankbaar. ‘Al die tijd dat zijn vader in de gevangenis zat, dacht hij aan hem en beeldde zich hem in als de beste mens op aarde. Maar toen zijn vader acht jaar later terugkwam, zag het er allemaal heel anders uit. Maar jij wilt zeker slapen?’

‘Het hoeft al niet meer zo nodig. Vertel maar verder.’

‘Ze hebben daar iets met zijn vader gedaan, hem op een of andere manier gebroken. Hij kwam vol bitterheid terug en haatte zijn vrouw en Honza. Hij sloeg en vernederde hem.’

‘Hoe weet je dat?’

‘Hij heeft me er uitgebreid verslag van gedaan.’

‘Misschien was hij niet objectief. Mensen zijn niet in staat om over zichzelf te getuigen.’

‘Maar hij voelde het zo. Hij was pas dertien. Het maakte hem helemaal kapot. Hij stopte met leren en begon allerlei streken uit te halen. Hij vocht. Gooide ramen in. Alles om de aandacht van zijn vader te trekken. Maar in plaats daarvan zweeg zijn vader hem dood. Stel je voor, meer dan twee jaar lang heeft die geen woord tegen hem gezegd. Hij deed alsof hij hem niet zag. Ze konden samen in een kamer zitten en zijn vader gedroeg zich alsof hij er alleen was. Toen hij stervende was en Honza hem in het ziekenhuis kwam bezoeken sprak hij niet tegen hem. Honza ging naar huis en probeerde zelfmoord te plegen. Hij heeft zijn polsen opengesneden, ik heb de littekens gezien.’

‘Je zou er niet aan moeten denken, je bent al zo van streek.’

‘En hou je van me?’

‘Natuurlijk hou ik van je.’

‘Ik ook van jou.’ Misschien zou ze hem zelfs omhelsd hebben, als ze daar de kracht nog voor had gehad.

De volgende dag werd ze pas om half twaalf wakker. Op de stoel bij het bed vond ze een briefje: De kinderen zijn bij je moeder. Slaap maar. De afwas is gedaan! Je kunt me bellen. Slaap maar goed uit! A.

Weer niet één teder woord. Dat deed hij om haar te straffen voor het feit dat ze gisteren zo moe was en dat hij de afwas moest doen.

Het stoorde hem dat ze vaak moe was, hoewel ze niet voltijds werkte. Alsof die zes uur in de bibliotheek, of alleen de reis al, heen en terug in een propvolle tram, niet genoeg waren om haar energie op te slorpen. Alsof ze niet ook nog voor hem en de kinderen zorgde. Vroeger hoefden vrouwen niet buitenshuis te werken en hadden ze ook nog een dienstmeid tot hun beschikking. Natuurlijk konden ze dan elk moment fris zijn wanneer het hun echtgenoot uitkwam.

Ze stond op en liep naar de keuken. Ze had hoofdpijn en haar ledematen voelden slap aan. Zo begon haar vakantie. Hij had kunnen schrijven: Ik hou van je. Of met kusjes kunnen eindigen. Maar de afwas had hij gedaan, ook al had hij de wasbak vies achtergelaten en zou ze de helft van de bordjes opnieuw moeten doen. En hij had de kinderen naar haar moeder gebracht, dus hij moest wel vroeg zijn opgestaan en had wonder boven wonder ook zachtjes gedaan om haar niet wakker te maken.

Ze dronk wat melk (hij had ook boodschappen gedaan). Haar ogen prikten zo dat ze ze steeds moest dichtknijpen. Ze ging terug naar bed en legde een sjaaltje over haar ogen. Ze was zich bewust van het feit dat ze morgen zou vertrekken en alleen met de kinderen in de bergen zou zijn; stel dat hij naar haar toe zou komen? Maar ze was daar bekend en haar broer en zijn gezin zouden er ook zijn. Ze zou niet eens in die richting mogen denken.

Waar moest ze dan aan denken? Wat had ze om zich op te verheugen? Er kwamen zelfs geen leuke boeken meer uit, en het was haar taak om de leuke boeken die eerder waren verschenen uit de circulatie te halen. Het was zo’n vernederend werk. Maruška had haar baan verloren, dus ze schaamde zich om haar op te zoeken omdat zij haar baantje voorlopig nog had. In de bibliotheek had ze maar twee vriendinnen gehad en die waren allebei naar het buitenland gevlucht, ze wist zelfs niet waar ze nu zaten. Dus wat had ze nog over?

Toen ze zes was, het was het laatste jaar van de oorlog en in Praag werd een bombardement verwacht, hadden haar ouders haar naar een tante in het heuvelland van Vysočina gestuurd. Tante was niet eens familie, ze had voor ze ging trouwen bij haar ouders gediend. Ze had een huisje met kleine raampjes en in de keuken, waar het lekker naar brood, zure melk en gekookte aardappelen rook, hingen kleurenprenten aan de muren: de Maagd Maria met het Kind, Sint-Anna met de Moeder Gods, een aartsengel. Tante had haar een gebed geleerd, het enige dat ze van haar leven had uitgesproken. Ze kon zich het slot nog herinneren: of nu ik van ’s mensenwege liefde dan wel haat ontmoet, zal mij om uwentwil niet deren, ja vergeving voor mijn vijand vraag ik en dat u zijn ziel alsook de mijne in de palm van uw hand bewaren mag. Op zondag ging ze met tante naar de kerk, waar een gezette priester in vol ornaat de mis opdroeg. Wanneer ze hem bij het verlaten van de kerk tegenkwamen, stak hij zijn mollige, naar wierook ruikende handje naar haar uit en zij moest dat met haar lippen aanraken. Ze had zich toen zelfs een beeld van God gevormd. Hij zat midden op een witte wolk in een schommelstoel (zo een als waar haar vader in zat als hij van kantoor kwam), de handen om een wandelstok geklemd, en hij lachte met zijn tandeloze mond (ze had niet kunnen uitleggen waarom, maar het idee van een God met tanden kwam haar onwaardig voor). Hij was groot, reusachtig zelfs (hij deed haar denken aan Zijne Majesteit de koning van Brobdingnag, zoals ze die kende van de plaatjes uit de kindereditie van Gullivers reizen), en onzichtbaar. Desondanks kon ze hem duidelijk zien; zodra ze hem ’s avonds fluisterend had gevraagd om ook haar ziel in de palm van zijn hand te bewaren, doemde hij op zijn smetteloos witte wolk hoog boven haar op: bewegingloos, tandeloos lachend en almachtig, en ze werd dan door een gevoel van geborgenheid bevangen dat ze daarna misschien wel nooit meer had gekend.

Ook na de oorlog had ze nog een tijdje gebeden, maar Hij was nooit meer verschenen, misschien omdat buiten haar raam de sterren niet zo helder schenen en er niet de volmaakte stilte heerste van het platteland, of omdat ze hem niet meer zo nodig had nadat ze naar huis was teruggekeerd.

Nu zat ze volledig klem in Adams wereld, waarin geen plaats was voor God of gebed, het vergeven van vijanden, verzoening en liefde, enkel voor het bedrijven van de liefde, werk, succes en constant gejacht en gejaag.

Ze deed haar ogen weer open. In haar hoofd weerklonk een mengeling van stemmen en er flitsten gezichten aan haar ogen voorbij. Ze had altijd omringd willen zijn door veel mensen, zoals het was toen ze nog thuis woonde. Ze hunkerde naar een nog wijdere familie: in een kibboets of een commune leven. Daar, zo geloofde ze, waren de mensen elkaar nabij, probeerde niemand zich boven een ander te verheffen en joeg niemand succes na.

Had je succes, waarom vroeg hij haar dat, wat bedoelde hij er eigenlijk mee? En toch had ze succes gehad, precies in die zin zoals hij had gevraagd, en ze was er zelfs gelukkig om geweest. Maar nu ze in haar bed lag, ver van alle vreemde stemmen en gezichten, ver ook van zíjn stem, werd ze door angst overvallen bij de gedachte aan de toekomst. Ze was niet bij machte zich voor te stellen dat ze door kon gaan met wat ze was begonnen, maar aan de andere kant kon ze alles toch ook niet direct afbreken als híj van haar hield en zij van hém.

Ze mocht hem in ieder geval geen pijn doen na alles wat hij in zijn leven al had meegemaakt. Adam wilde ze evenmin pijn doen, ook hij had genoeg meegemaakt, dat was de reden dat hij zo rusteloos was en die dwingende behoefte voelde om altijd ergens mee bezig te zijn. Kende ze tenminste maar iemand die haar raad zou kunnen geven, ook al kon ze zich niet voorstellen dat ze wie dan ook in vertrouwen zou kunnen nemen en de schroom overwinnen die haar altijd op afstand van andere mensen hield. Alleen tegenover Tonka had ze zich open kunnen stellen. Haar vroegere klasgenote liep over van de eigenschappen die haar ontbraken. Hoewel Tonka’s leven getekend werd door tragedie (haar moeder had zich tijdens de oorlog van haar Joodse echtgenoot laten scheiden om haar artsenpraktijk niet te verliezen en Tonka’s vader, aldus schaamteloos geslachtofferd, was naar Auschwitz afgevoerd, waar hij omkwam) had ze altijd evenwichtig en tevreden geleken, open voor nieuwe ervaringen en plezier. Op haar veertiende had ze al voor het eerst gezoend, nota bene in het poortje voor hun eigen huis. Zoiets zou zij zich nooit veroorloofd hebben. In de tijd dat zij haar uiterste best deed om haar verlangen naar zelfstandigheid te verzoenen met de wil een goede en gehoorzame dochter te zijn, had haar vriendin haar moeder en stiefvader al vaarwel gezegd.

Tonka beleed een eigenaardige mengeling van judaïsme, christendom en spiritisme. De doden leefden en vertoefden onzichtbaar in deze wereld en bezaten het vermogen bijzonder gevoelige zielen van hun onstoffelijke bestaan bewust te maken. Ze kon haar vader oproepen, niet alleen in dromen maar ook tijdens momenten van concentratie en afzondering, en dan was ze in staat met hem te praten en berichten, raad en steun van hem te ontvangen.

Zij was echter nooit tot een dergelijk geloof in staat geweest. Het leek haar te veel in tegenspraak met alles wat ze tot nu toe had meegemaakt (er was nooit iemand aan haar verschenen en ze had nog nooit iets als een mystieke ervaring ondervonden), maar desondanks had Tonka een plechtige belofte uit haar weten te krijgen: wie van hen beiden het eerst stierf, zou proberen aan de ander te verschijnen en verslag uit te brengen van het leven aan gene zijde. Ze had het beloofd niet omdat ze in de mogelijkheid geloofde die belofte na te komen maar uit liefde voor haar vriendin. Maar al was ze ervan overtuigd dat die gelofte nakomen onmogelijk was, het joeg haar de stuipen op het lijf en ze werd geplaagd door bange voorgevoelens dat ze er juist door de macht waarvan ze het bestaan en de invloed hier op aarde in twijfel trok, voor gestraft zou worden.

Een jaar voor het eindexamen werd Tonka, toen ze op een tramhalte stond te wachten, geschept door een langsrijdende vrachtwagen. Hij sleurde haar vele meters over de straatstenen mee alvorens haar te verpletteren.

Het was alsof die dood al haar voorgevoelens bevestigde. Ze was bang om over straat te lopen, ervan overtuigd dat ook zij gevonden en gestraft moest worden. Ze was bang om te gaan slapen, want ze had haar ogen nauwelijks dichtgedaan of ze zag twee verblindende punten op zich afkomen waaraan ze niet kon ontsnappen. Met angst en beven maar ook met hoop wachtte ze op een boodschap uit het hiernamaals, er inmiddels helemaal niet meer zo zeker van dat dit onmogelijk was. Maar behalve dat ze in enkele verwarde dromen verschenen was, was haar vriendin onherroepelijk en onherstelbaar uit deze wereld verdwenen.

Net voordat ze van school ging, raakte ze bevriend met een meisje dat in niets op haar dode vriendin leek. Maruška was lang en onaantrekkelijk en altijd wel ergens verongelijkt en kribbig over. Ze was in armoedige omstandigheden opgegroeid en het leek alsof ze verbitterd was tegenover de hele wereld. Ze werden verbonden door hun eenzaamheid. Of liever gezegd, zijzelf voelde toen al een behoefte om mensen te helpen die op een of andere manier beschadigd waren door het lot.