DE WIND KENT MIJN NAAM

Van Isabel Allende zijn bij Wereldbibliotheek verschenen

Het huis met de geesten

Liefde en schaduw

Eva Luna

Het goud van Tomás Várgas

Het oneindige plan

Paula

Afrodite

Fortuna’s dochter

Portret in sepia

De stad van de wilde goden

Herinnering aan mijn Chili

Het rijk van de gouden draak

Het woud van de pygmeeën

Zorro

Inés, vrouw van mijn hart

De som der dagen

Het eiland onder de zee

Het negende schrift van Maya

Ripper

De Japanse minnaar

De winter voorbij

Bloemblad van zee

Wat wij willen

Violeta

De wind kent mijn naam

Isabel Allende

De wind kent
mijn naam

Vertaald uit het Spaans
door Marjan Meijer

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Eerste druk juni 2023

Tweede druk juni 2023

Derde druk juni 2023

Vierde druk juni 2023

Vijfde druk juli 2023

Zesde druk juli 2023

Oorspronkelijke titel El viento conoce mi nombre

© 2023 Isabel Allende /

Penguin Random House Grupo Editorial, Barcelona

© 2023 Nederlandse vertaling Marjan Meijer /

Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp bij Barbara

Illustratie omslag © Pierre Mornet

Foto auteur © Lori Barra

NUR 302

ISBN E-BOEK 9789028453111

ISBN AUDIOBOEK 9789028453128

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de zesde druk, 2023, met
ISBN 978 90 284 5310 4

Voor Lori Barra en Sarah Hillesheim
voor hun meelevende hart

Hier is mijn geheim. Heel simpel: je kan alleen goed zien

met je hart. Waar het echt om gaat, kan je niet zien met je ogen.

ANTOINE DE SAINT-EXUPÉRY, De kleine prins

(Vertaling Erik van Muiswinkel, Uitgeverij Donker)

Er is een ster waar alle mensen en dieren gelukkig zijn

en waar het beter is dan in de hemel, want je hoeft

niet dood te gaan om er te komen.

ANITA DÍAZ

De Adlers

Wenen, november-december 1938

Er hing onheil in de lucht. Sinds de vroege ochtend gierde een bedrieglijke wind door de straten, hij floot tussen de gebouwen door en drong door de kieren van vensters en deuren naar binnen. ‘Het is al echt winter,’ mompelde Rudolf Adler om zichzelf moed in te spreken, maar de beklemming die hij al maanden op zijn borst voelde, kon hij niet aan het klimaat of de kalender toeschrijven.

De angst was als een stank van roest en afval die in Adlers neus zat; de pijptabak noch de citrusgeur van zijn aftershave kon die lucht verdrijven. Die middag kon hij door de angstgeur die de valwind veroorzaakte geen adem krijgen, hij voelde zich duizelig en misselijk. Hij besloot zijn patiënten, die op hun beurt zaten te wachten, weg te sturen en zijn praktijk voortijdig te sluiten. Verbaasd vroeg zijn assistente of hij ziek was. Ze werkte al elf jaar met de arts samen en al die tijd had hij geen enkele keer zijn verplichtingen verzaakt; hij was systematisch en punctueel. ‘Niets ernstigs, ik heb alleen kougevat, Frau Goldberg. Ik ga naar huis,’ antwoordde hij. Ze ruimden de spreekkamer op, desinfecteerden de instrumenten en namen bij de deur afscheid van elkaar, als altijd, zonder te vermoeden dat ze elkaar nooit meer zouden zien. Frau Goldberg ging naar de tramhalte en Rudolf Adler liep snel langs de paar huizenblokken die hem van de apotheek scheidden. Hij liep met opgetrokken schouders; met de ene hand hield hij zijn hoed vast en met de andere zijn tas. Het wegdek was nat en de hemel bewolkt, hij veronderstelde dat het had gemotregend en dat later een van die herfstbuien zou volgen die hem altijd overvielen als hij geen paraplu bij zich had. Hij had duizenden keren door die straten gelopen, die hij maar al te goed kende. Hij hield nog altijd van zijn stad, het was een van de mooiste steden ter wereld, vanwege de harmonie tussen de barokke gebouwen en de huizen in art-nouveaustijl, de majestueuze bomen die al begonnen uit te lopen, het buurtplein, het ruiterstandbeeld, de etalage van de banketbakker waarin de gebakjes lagen uitgestald en van het antiquariaat, vol met curiosa; maar ditmaal sloeg hij zijn blik niet op. Hij droeg de last van de wereld op zijn schouders.

Die dag begonnen dreigende geruchten de ronde te doen in verband met het nieuws van een aanslag in Parijs: een Duitse diplomaat was met vijf kogels vermoord door een Pools-Joodse jongen. De luidsprekers van het Derde Rijk schreeuwden om wraak.

Sinds maart, toen Duitsland Oostenrijk had geannexeerd en de Wehrmacht met militaire trots onder het gejuich van een enthousiaste menigte door het centrum van Wenen paradeerde, leefde Rudolf Adler in angst. Zijn vrees was een paar jaar eerder begonnen en nam toe naarmate de macht van de nazi’s sterker werd vanwege de financiering en de wapens van Hitler. Ze hanteerden het terrorisme als politiek wapen en maakten gebruik van de onvrede, vooral onder de jeugd, over de economische problemen die voortduurden sinds de grote depressie van 1929 en het gevoel van vernedering, veroorzaakt door de nederlaag van de Eerste Wereldoorlog. In 1934 werd Dollfuss, de bondskanselier, vermoord tijdens een mislukte staatsgreep en sindsdien waren er achthonderd mensen gedood bij verschillende aanslagen. De nazi’s joegen hun tegenstanders angst aan, lokten relletjes uit en dreigden met een burgeroorlog. Begin 1938 was de gewelddadige situatie in het land onhoudbaar geworden, terwijl Duitsland aan de andere kant van de grens alles inzette om Oostenrijk tot een van zijn provincies te maken. Hoewel de Oostenrijkse regering toegaf aan de Duitse eisen, vaardigde Hitler het bevel uit tot de invasie. De Oostenrijkse nazipartij had voorbereidende maatregelen getroffen en de binnenvallende troepen ondervonden niet alleen geen enkele tegenstand, maar werden toegejuicht door het grootste deel van de bevolking. De regering zwichtte en twee dagen later reed Hitler zelf triomfantelijk Wenen binnen. De nazi’s stelden absolute controle in over het gebied. Elke oppositie werd illegaal verklaard. De Duitse wetten, het repressieapparaat van de Gestapo en de ss, en het fanatieke antisemitisme werden onmiddellijk ingevoerd.

Rudolf wist dat ook Rachel, zijn vrouw, die voorheen altijd rationeel en praktisch was geweest, waarbij ze het onheil niet wilde zien, nu bijna verlamd was van angst en alleen met kalmerende middelen kon functioneren. Beiden probeerden ze Samuels onschuld te beschermen, maar hun zoontje, dat bijna zes jaar werd, gedroeg zich als een volwassene; hij observeerde, luisterde en begreep zonder vragen te stellen. Aanvankelijk gaf Rudolf zijn vrouw dezelfde kalmeringsmiddelen die hij sommigen van zijn patiënten voorschreef, maar omdat ze telkens minder effect sorteerden, voerde hij de medicatie op met een paar krachtige druppels die hij in donkere flesjes zonder etiket wist te bemachtigen. Hij had ze net zo hard nodig als zij, maar hij kon ze niet innemen omdat dat zijn professionele bekwaamheid zou beïnvloeden.

De druppels kreeg hij in het geheim van Peter Steiner, de eigenaar van de apotheek, met wie hij al jaren bevriend was. Adler was de enige arts aan wie Steiner zijn gezondheid en die van zijn gezin toevertrouwde; geen enkele verordening van de autoriteiten die contacten tussen ariërs en Joden verbood, kon hun wederzijdse waardering verstoren. De laatste maanden moest Steiner hem echter in het openbaar mijden, want hij wilde geen problemen krijgen met het nazi-buurtcomité. In het verleden hadden ze duizenden spelletjes poker en schaak gespeeld, ze deelden boeken en kranten en gingen vaak wandelen in de bergen of vissen om even bij hun vrouwen weg te zijn, zoals ze lachend zeiden, en in het geval van Steiner, even weg te zijn bij zijn kudde kinderen. Adler deed de laatste tijd al niet meer mee met de pokerspelletjes in de ruimte achter Steiners apotheek. De apotheker ontving Adler bij de achterdeur en gaf hem de medicatie zonder het in zijn boekhouding te noteren.

Vóór de annexatie had Peter Steiner nooit vragen gesteld over de herkomst van de Adlers, hij vond hen net zo Oostenrijks als zichzelf. Hij wist dat ze Joods waren, zoals nog honderdnegentigduizend inwoners van het land, maar dat had geen betekenis voor hem. Hij was een agnost; het christendom, waarmee hij was opgegroeid, vond hij net zo irrationeel als alle andere geloven en hij wist dat Rudolf Adler er net zo over dacht, ook al deed hij mee aan sommige rituelen uit respect voor zijn vrouw. Rachel vond het belangrijk dat hun zoon Samuel kon steunen op de traditie van de joodse gemeenschap. Op vrijdagmiddag werden de Steiners gewoonlijk uitgenodigd voor de sabbat bij Adler thuis. Rachel en Leah, haar schoonzusje, besteedden alle zorg aan de details: het mooiste tafelkleed, nieuwe kaarsen, het visrecept dat Rachel nog van haar grootmoeder had, het boerenbrood en de wijn. Rachel en haar schoonzusje waren erg aan elkaar gehecht. Leah was al jong weduwe geworden en had geen kinderen, zodat ze nogal verknocht was geraakt aan het kleine gezin van haar broer Rudolf. Ze wilde per se alleen blijven wonen, ook al had Rachel haar gesmeekt bij hen in te trekken, maar ze kwam regelmatig op bezoek. Ze was heel sociaal en werkte mee aan verschillende activiteiten van de synagoge om de meer behoeftige leden van de gemeenschap te helpen. Rudolf was de enige overgebleven broer sinds de jongste naar een kibboets in Palestina was geëmigreerd, en Samuel was haar enige neefje. Rudolf leidde de sabbat, zoals van de pater familias werd verwacht. Met zijn handen op Samuels hoofd vroeg hij God hem te zegenen en te beschermen, hem genade en vrede te schenken. Meer dan eens betrapte Rachel haar man en Peter Steiner erop dat ze elkaar een knipoog gaven. Ze schonk er geen aandacht aan, omdat ze ervan uitging dat het niet spottend was bedoeld, maar gewoon een teken was van medeplichtigheid tussen die twee ongelovigen.

De Adlers hoorden tot de seculiere, ontwikkelde burgerij die kenmerkend was voor de Weense samenleving in het algemeen en voor de Joodse samenleving in het bijzonder. Rudolf had Peter uitgelegd dat zijn volk eeuwenlang was gediscrimineerd, vervolgd en overal verdreven, daarom hechtte hij veel meer waarde aan onderwijs dan aan materiële zaken. Ze konden van al hun bezittingen worden beroofd, zoals in de loop van de geschiedenis constant was gebeurd, maar niemand kon ze hun intellectuele competentie afnemen. Een dokterstitel stond hoger aangeschreven dan een fortuin op de bank. Rudolf Adler kwam uit een familie van ambachtslieden die er trots op waren dat een van hen arts was geworden. Het beroep verleende aanzien en gezag, maar in zijn geval werd dat niet in geld vertaald. Hij was niet een van de moderne chirurgen en evenmin professor aan de oude Universität Wien; hij was een wijkarts, leergierig en onbaatzuchtig, die de helft van zijn patiënten gratis behandelde.

De vriendschap tussen Adler en Steiner was gebaseerd op diepe affiniteit en gedeelde waarden, beiden hadden dezelfde gretige wetenschappelijke nieuwsgierigheid, waren liefhebbers van klassieke muziek, verstokte lezers en sympathiseerden clandestien met de communistische partij, die vanaf 1933 was verboden. Ook vonden ze elkaar in een diepgewortelde afkeer van het nationaalsocialisme. Sinds Adolf Hitler geen kanselier meer was, maar zichzelf had uitgeroepen tot dictator met absolute macht, kwamen ze samen in de ruimte achter de apotheek om zich te beklagen over de wereld en de eeuw waarin ze moesten leven en om troost te zoeken in een glas sterke cognac die de apotheker destilleerde in de kelder, een multifunctionele donkere ruimte, waar hij keurig de benodigdheden bewaarde om veel van de medicijnen die hij verkocht te maken en verpakken. Soms nam Adler zijn zoon Samuel mee naar die kelder om bij Steiner te ‘werken’. De jongen vermaakte zich urenlang met het mengen en bottelen van gekleurde poeders en vloeistoffen die de apotheker hem gaf. Geen van zijn eigen kinderen genoot dit voorrecht.

Elke wet die bedoeld was de waardigheid van zijn vriend teniet te doen, sneed Steiner door zijn ziel. Hij had de praktijk van Adler en diens appartement op zijn eigen naam gekocht om te voorkomen dat ze geconfisqueerd zouden worden. De praktijk was gunstig gelegen op de begane grond van een statig gebouw en Adler woonde met zijn gezin op de eerste verdieping; de arts had zijn hele kapitaal in die eigendommen gestoken. Dat hij had besloten ze op naam te laten zetten van iemand anders, ook al was dat zijn vriend Peter, was een verregaande maatregel die hij buiten medeweten van zijn vrouw had genomen. Rachel zou het nooit hebben geaccepteerd.

Rudolf Adler probeerde zichzelf ervan te overtuigen dat de antisemitische hysterie snel over zou gaan, omdat ze zich nog niet voordeed in Wenen, de meest verfijnde stad van Europa, de bakermat van grote musici, filosofen en wetenschappers, van wie velen Joods waren. De ophitsende retoriek van Hitler, die de laatste jaren een steeds hogere toon aansloeg, was een zoveelste manifestatie van het racisme dat zijn voorouders hadden moeten verduren, maar dat hun niet belette om samen te leven en succes te hebben. Uit voorzorg had hij zijn naambordje bij de deur van zijn praktijk weggehaald. Dat leverde maar weinig problemen op, aangezien hij al jaren in dit gebouw was gevestigd en goed bekendstond. Zijn cliëntèle was afgenomen omdat de arische patiënten niet meer bij hem mochten komen. Maar hij ging ervan uit dat ze weer terugkwamen als de gemoederen in de stad gesust waren. Hij vertrouwde op zijn professionele bekwaamheid en zijn welverdiende reputatie. Maar toch begon Adler, naarmate de tijd verstreek en de spanningen groeiden, het idee te overwegen om te emigreren en zo aan de losgebarsten storm van de nazi’s te ontsnappen.

Rachel Adler stak een pilletje in haar mond en slikte het zonder water door, terwijl ze bij de bakker op haar wisselgeld wachtte. Ze was modieus gekleed, in beige en bordeauxrood: een strak getailleerd jasje, de hoed schuin op het hoofd, zijden kousen en hoge hakken. Ze was mooi en nog geen dertig jaar, maar door haar strenge gezichtsuitdrukking leek ze een paar jaar ouder. Ze probeerde haar trillende handen in haar mouwen te verbergen en op luchtige toon te antwoorden op de opmerkingen van de bakker over de aanslag in Parijs.

‘Wat dacht die idiote kerel die de diplomaat vermoordde? Het moet een Pool zijn!’ riep de man uit.

Rachel kwam net terug van haar laatste les aan haar beste leerling, een jongen van vijftien die vanaf zijn zevende jaar pianoles van haar kreeg, een van de weinige leerlingen die muziek serieus namen. ‘Neem me niet kwalijk, Frau Adler, u begrijpt wel…’ had de moeder bij het afscheid gezegd. Ze betaalde drie keer zoveel als het normale lesgeld en stond op het punt haar te omhelzen, maar hield zich in uit angst haar te beledigen. Ja, Rachel begreep het. Ze was dankbaar, want deze vrouw had haar een paar maanden langer werk gegeven dan waartoe ze verplicht was. Ze deed haar best om haar tranen te bedwingen en vertrok met opgeheven hoofd; ze mocht die jongen graag en veroordeelde hem niet omdat hij trots de bruine korte broek en het overhemd droeg van het uniform van de Hitlerjugend, onder het motto ‘bloed en eer’. Alle jongeren hoorden bij de beweging, het was nagenoeg verplicht.

‘Kijk eens naar het gevaar waar die Pool ons allemaal in gestort heeft. Hebt u gehoord wat ze op de radio zeiden, Frau Adler?’ ging de bakker zelfgenoegzaam verder.

‘We hopen dat het bij dreigementen blijft,’ zei ze.

‘Gaat u maar snel naar huis, Frau Adler. Er lopen groepen verhitte jongeren door de straten. U zou niet alleen moeten zijn. Het wordt al bijna donker.’

‘Goedemiddag en tot morgen,’ prevelde Rachel terwijl ze het brood in haar tas deed en het wisselgeld in haar portemonnee stopte.

Eenmaal buiten vulde ze haar longen met de frisse lucht en probeerde ze de donkere voorgevoelens te verdrijven die ze had sinds de vroege ochtend, lang voordat ze naar de radio had geluisterd en naar de alarmerende geruchten die in de buurt de ronde deden. Ze dacht dat de donkere wolken een voorbode waren van de regen en concentreerde zich op wat ze nog moest doen. Ze moest nog wijn en kaarsen kopen voor vrijdag, haar schoonzus zou bij hen komen voor de sabbat, zoals elke week, en ook de Steiners met hun kinderen. Ze voelde dat ondanks de medicijnen die ze net had ingenomen haar zenuwen haar midden op straat in de steek konden laten. Ze had haar druppels nodig en besloot de boodschappen de volgende dag te doen. Twee huizenblokken verder zag ze het gebouw waar ze woonde, een van de eerste gebouwen in de pure art-nouveaustijl, opgetrokken aan het eind van de negentiende eeuw. Toen Rudolf Adler voor zijn praktijk een ruimte kocht op de begane grond en een appartement voor zijn gezin, hadden de organische lijnen, de gebogen vensters en balkons en de glas-in-loodramen met gestileerde bloemen een schandaal veroorzaakt bij de conservatieve Weense gemeenschap, die gewend was aan de barokke elegantie, maar de art nouveau hield stand en al snel werd het gebouw een referentiepunt in de stad.

Rachel kwam in de verleiding om even naar de praktijk te gaan om haar man gedag te zeggen, maar dat idee liet ze onmiddellijk los. Rudolf had zelf genoeg problemen en ze kon hem niet lastigvallen met haar zorgen. Bovendien zat Samuel al vanaf de ochtend op haar te wachten bij zijn tante thuis. Leah Adler was onderwijzeres en ze had aangeboden om een aantal kinderen les te geven. Samuel was een paar jaar jonger dan de anderen, maar hij bleef niet achter met de lesstof. Veel Joodse kinderen werden slecht behandeld op school en een paar moeders in de gemeenschap hadden zich georganiseerd om de jongsten privéles te geven, terwijl de grotere kinderen onderwijs kregen in de synagoge. Het was een noodmaatregel, dachten ze. Rachel liep snel door om haar zoontje op te halen en merkte niet dat de praktijk van haar man op dat ongebruikelijke uur gesloten was. Meestal stond Rudolf tot zes uur ’s avonds klaar voor zijn patiënten, behalve op vrijdag, dan kwam hij voor zonsondergang al eten.

Het appartement van Leah, eenvoudig maar goed gelegen, bestond uit twee kamers met tweedehands meubels, ingelijste foto’s van haar vroegtijdig overleden man en herinneringen aan de reizen die ze met hem had kunnen maken voordat ze weduwe werd. Op de dagen dat ze haar leerlingen ontving, rook het er naar versgebakken koekjes. Rachel Adler zag drie andere moeders die hun kinderen kwamen ophalen, maar nog even gebleven waren voor een kopje thee en om te luisteren naar Samuel die ‘Ode aan de Vreugde’ speelde. De jongen was aandoenlijk, klein en mager, met zijn knieën vol schrammen, zijn weerbarstige haar en zijn serieuze concentratie, meewiegend op de muziek van zijn viool en totaal onwetend van de sensatie die hij teweegbracht. Bij de laatste noten brak een koor los van loftuitingen en applaus. Samuel had een paar seconden nodig om uit zijn trance te ontwaken en terug te keren naar het groepje vrouwen en kinderen. Hij maakte een lichte kniebuiging en terwijl zijn tante zich naar hem toe haastte om hem een zoen te geven, onderdrukte zijn moeder een tevreden glimlach. Het was een relatief gemakkelijk stuk dat de jongen in minder dan een week had geleerd, maar Beethoven bleef altijd indrukwekkend. Rachel wist dat haar zoon een wonderkind was, maar ze gruwde van elke vorm van opschepperij, dus ze zei er nooit iets over, in de hoop dat anderen dat wel zouden doen. Ze hielp Samuel zijn jas aantrekken en de viool in de koffer te doen, nam haastig afscheid van haar schoonzus en de andere vrouwen en vertrok naar huis, in de veronderstelling dat ze genoeg tijd zou hebben om de vleesschotel voor het avondeten in de oven te zetten. Sinds een paar maanden had ze geen huishoudelijke hulp meer, omdat de Hongaarse hulp die ze jaren had gehad, was gedeporteerd en ze niet de energie had om iemand anders te zoeken.

Moeder en zoon liepen zonder te stoppen langs de deur van de praktijk en gingen de ruime hal van het gebouw in. De glazen lampen, beschilderd met waterlelies, brandden en verlichtten het vertrek met groene en blauwe tinten. Over de brede, dubbele trap liepen ze naar de eerste verdieping, ze groetten in het voorbijgaan de conciërge, die constant vanuit haar hokje de boel in de gaten hield. De vrouw reageerde niet. Dat deed ze zelden.

Het appartement van de Adlers was ruim, comfortabel, met zware mahoniehouten meubels die een leven lang mee moesten gaan en niet pasten in deze architectuur van lichte en simpele lijnen. Rachels grootvader was antiquair geweest en zijn nakomelingen hadden schilderijen, tapijten en snuisterijen geërfd van uitzonderlijke kwaliteit, maar wel ouderwets. Rachel, die een verfijnde opvoeding had gehad, probeerde een gedistingeerd leven te leiden, hoewel de inkomsten van haar man en van haar muzieklessen niet te vergelijken waren met die van haar grootouders. Haar elegantie was ingetogen, uiterlijk vertoon vond ze net zo walgelijk als opschepperij. Het risico jaloezie op te wekken bij anderen was haar in haar jeugd ingeprent.

In een hoek van de kamer, bij het raam dat op straat uitkeek, stond de vleugel, een Blüthner die al drie generaties in de familie was. Die was haar werkinstrument want ze gebruikte hem met de meeste leerlingen, en pianospelen was ook haar enige pleziertje in de uren dat ze alleen was. Als kind speelde ze al voortreffelijk, maar in de puberteit, toen ze zich realiseerde dat ze niet genoeg talent had om soliste te worden, legde ze zich toe op het lesgeven. Ze was een goede lerares. Haar zoon had daarentegen het muzikale talent dat maar zelden voorkomt. Vanaf zijn derde jaar zat Samuel aan de piano en hij kon op het gehoor elke melodie spelen nadat hij die één keer had gehoord. Maar zijn voorkeur ging uit naar zijn viool, die kon hij immers overal mee naartoe nemen, zoals hij zei. Rachel had niet meer kinderen kunnen krijgen en gaf al haar moederliefde aan Samuel. Ze aanbad hem en moest hem wel verwennen, want het kind gaf geen problemen, hij was vriendelijk, gehoorzaam en ijverig.

Een half uur later hoorde Rachel rumoer op straat en liep naar het raam. Het was al donker. Ze zag een zestal jongeren langslopen die dronken leken en leuzen van de nazipartij en beledigingen tegen de Joden schreeuwden – uitzuigers! klootzakken! moordenaars! – dezelfde scheldwoorden die ze eerder had gehoord en gelezen in de krant en op de Duitse pamfletten. Een van hen droeg een fakkel en anderen waren gewapend met stokken, hamers en stalen pijpen. Ze duwde Samuel weg bij het raam, sloot de gordijnen en wilde naar beneden gaan om haar man te roepen, maar de jongen klampte zich aan haar vast. Samuel was gewend om alleen te zijn, maar hij was zo geschrokken dat zijn moeder besloot te wachten. Buiten nam de herrie af en ze vermoedde dat de groep was verdwenen. Ze haalde de vleesschotel uit de oven en begon de tafel te dekken. Ze wilde de radio niet aanzetten. Er was altijd heel slecht nieuws.

Peter Steiner ontving zijn vriend in de ruimte achter de apotheek, waar het schaakspel waaraan ze de vorige avond waren begonnen, op hen wachtte en ook de fles cognac, die al voor de helft leeg was. Het pand van de beroemde Steinerapotheek was al sinds 1830 in de familie, sinds de tijd van zijn overgrootvader, en iedere generatie had het in perfecte staat gehouden. De bewerkte mahoniehouten planken en toonbanken waren er nog steeds, net als de bronzen accessoires die uit Frankrijk waren meegebracht en een dozijn antieke glazen stopflessen, die menig verzamelaar had willen kopen en die volgens de eigenaar een fortuin waard waren. De etalages aan de straatkant waren omlijst met geschilderde bloemenslingers, de vloer was van Portugese tegels, enigszins uitgesleten na meer dan een eeuw gebruik, en klanten werden aangekondigd door het geklingel van zilveren belletjes die aan de deur hingen. De Steiner-apotheek was zo schilderachtig dat ze door toeristen werd bezocht en als symbool van de stad in krantenartikelen en een fotoboek was verschenen.

Het viel Peter op dat Rudolf Adler erg vroeg was voor een werkdag.

‘Is er iets?’ vroeg hij.

‘Ik weet het niet, ik krijg geen lucht. Ik geloof dat ik een hartaanval krijg.’

‘Nee man, daar ben je te jong voor. Het zijn de zenuwen, je ben gestrest. Neem een borrel, dat is overal goed voor,’ reageerde Steiner en schonk hem een dubbele in.

‘Het is onmogelijk om nog in dit land te wonen, Peter. De nazi’s hebben ons ingesloten. De repressie neemt toe in steeds kleinere en gerichtere kringen. We mogen al niet meer bepaalde restaurants en winkels in, ze bedreigen onze kinderen op scholen, ze nemen onze banen in openbare ambten af. Ze confisqueren onze bedrijven en eigendommen, verbieden ons ons werk te doen of van iemand met een andere etnische achtergrond te houden.’

‘Deze situatie is onhoudbaar, het zal wel snel beter worden,’ zei Peter zonder veel overtuiging.

‘Je vergist je. De situatie zal steeds erger worden. Je moet selectief blind zijn om te denken dat wij Joden hier op een normale manier kunnen leven. Het geweld dat ons bedreigt is onmogelijk uit de weg te gaan. Iedere dag vaardigen ze nieuwe verordeningen uit.’

‘Ik betreur dat heel erg, mijn vriend! Hoe kan ik je helpen?’

‘Je hebt al veel voor me gedaan, maar je kunt me niet beschermen. Ze zien ons als een kwaadaardige tumor die uit de natie moet worden verwijderd. Mijn familie woont al zes generaties in Oostenrijk! De vernederingen stapelen zich op. Wat kunnen ze ons nog meer afpakken? Ons leven, verder hebben we niets.’

‘Niemand kan je je bevoegdheid tot arts afpakken of je bezittingen. Het was een goed idee om je praktijk en je appartement op mijn naam te zetten.’

‘Dank je, Peter. Je bent de broer die ik nooit had. Ik ben heel ongerust. De laagste instincten komen bovendrijven. Hitler blijft nog wel even aan de macht en hij probeert Europa te bezetten. Ik denk dat hij ons in een oorlog stort. Kun je je voorstellen hoe dat zal zijn?’

‘Weer een oorlog!’ riep Steiner uit. ‘Nee, dat zou collectieve zelfmoord zijn. We hebben onze les geleerd van de vorige oorlog. Denk aan de verschrikkingen… de nederlaag…’

‘Wij Joden zijn de zondebokken. De helft van de mensen die ik ken, probeert te ontsnappen. Ik moet Rachel ervan overtuigen dat we weg moeten.’

‘Weg? Waarnaartoe?’ vroeg Steiner verschrikt.

‘Het is bijna niet mogelijk om een visum te bemachtigen voor Engeland of de Verenigde Staten, dat zouden de beste opties zijn, maar ik ken verschillende mensen die naar Zuid-Amerika zijn gegaan…’

‘Hoezo ga je weg? Wat moet ik zonder jou?’

‘Ik neem aan dat het maar voor een tijdje is. Ik heb bovendien nog geen besluit genomen, ik moet eerst Rachel overtuigen. Ze zal moeilijk kunnen accepteren dat ze dit leven moet opgeven dat we door jaren werk hebben opgebouwd, dat ze zelfs haar ouders moet achterlaten en haar broer. Het zal ook niet gemakkelijk zijn om mijn zus Leah om te praten, maar die kan ik hier toch niet achterlaten.’

‘Dat is een heel drastische maatregel, Rudy.’

‘Ik moet aan Samuel denken. Mijn zoon mag niet als een paria opgroeien.’

‘Ik hoop dat je niet weggaat, maar als je het doet, pas ik op je spullen, Rudy. Als je terugkomt, is alles nog intact, wacht alles op je.’

Ze begonnen net aan hun tweede glas cognac toen ze buiten een luid kabaal hoorden. Ze liepen naar de deur en zagen een bende de straat binnenstormen, mannen, jongens en een paar vrouwen die bedreigingen en partijleuzen schreeuwden en met hamers, knuppels en andere slagwapens zwaaiden. ‘Naar de synagoge! Naar de Jodenbuurt!’ schreeuwden degenen die vooropliepen. Er vlogen een paar stenen door de lucht en er klonk het onmiskenbare geluid van brekend glas, dat met gejuich werd onthaald. De menigte was als een opgewonden dier en ging eenstemmig te werk met een moorddadige vrolijkheid.

‘Help me de apotheek te sluiten!’ riep Steiner uit, maar Adler was de straat al opgegaan en rende in de richting van zijn huis.

Die avond heerste er terreur. Rachel Adler had tien minuten nodig om de ernst in te schatten van wat er gebeurde, want door de gesloten gordijnen werden de geluiden van buiten gedempt. Ze dacht dat de groep jongens was teruggekomen die ze eerder had gezien. Om Samuel af te leiden, vroeg ze hem om iets te spelen, maar de jongen leek verlamd, alsof hij de tragedie voorvoelde die zij nog steeds niet wilde aanvaarden. Plotseling knalde er iets tegen het raam en het glas viel in duizend stukjes op de grond. Haar eerste impuls was te berekenen wat het zou kosten om die gebogen ruit met het geslepen glas te vervangen. Meteen brak een tweede steen een andere ruit. Het gordijn liet los van de rails en bleef in een hoek hangen. Door het kapotte raam zag ze een stuk van de oranjeachtige hemel en de stank van branderige rooklucht kwam de kamer in. Toen een wilde schreeuw als een wervelwind het appartement binnendrong begreep ze dat er sprake was van iets wat veel gevaarlijker was dan een groep dronken jongens. Ze hoorde woedend gebrul en paniekkreten te midden van het aanhoudende lawaai van ruiten die aan diggelen werden geslagen. ‘Rudolf!’ riep ze doodsbang. Ze pakte Samuel bij zijn arm en trok hem mee naar de deur. Het jongetje kon nog net zijn vioolkoffer meepakken.

Slechts de brede marmeren trap met de houten en koperen leuning scheidde het appartement van de praktijk, maar het lukte Rachel niet die te bereiken. Theobald Volker, haar buurman die in het appartement op de tweede verdieping woonde, een gepensioneerde militair met wie ze zelden meer dan twee woorden sprak, stond al in de gang en ging voor haar staan. Hij pakte haar stevig vast. Rachel botste tegen de brede borst van die oude knorrige man die iets onbegrijpelijks tegen haar zei, terwijl ze zich verweerde en haar man riep. Het duurde wel een minuut voordat ze doorhad dat Volker haar probeerde te beletten naar beneden te gaan omdat een bende de bewerkte houten deur en de glas-in-lood-ramen van het gebouw had ingeslagen en al in de hal stond.

‘Kom met mij mee, Frau Adler!’ zei de buurman met de luide stem van iemand die gewend was te bevelen.

‘Mijn man!’

‘U kunt niet naar beneden! Denk aan uw zoon!’ Hij duwde haar de trap op naar zijn eigen appartement, waar ze nog nooit een voet had gezet.

Volkers woning was identiek aan die van de Adlers, maar had niets van de lichtheid en de elegantie; het was er somber, koud en schaars gemeubileerd, de enige decoratie bestond uit een paar foto’s op een plank. Hij duwde haar met geweld de keuken in, terwijl Samuel, die zijn viool stevig vasthield, zwijgend volgde. Volker opende een smal deurtje van een keukenkast en wees hun dat ze zich daar zonder een kik te geven moesten verstoppen tot hij ze weer kwam halen. Nadat hij de kast had gesloten, bleven Rachel en Samuel met hun armen om elkaar heen in de piepkleine ruimte staan, in totale duisternis. Ze hoorden dat Volker een zwaar meubelstuk versleepte.

‘Wat gebeurt er, mama?’

‘Ik weet het niet, schatje, blijf rustig en wees stil…’ fluisterde zijn moeder.

‘Hier kan papa ons niet vinden als hij thuiskomt,’ zei Samuel op dezelfde fluistertoon.

‘Het is maar voor even. Er zijn een paar agressieve mannen in het gebouw, maar ze zullen wel snel weggaan.’

‘Het zijn nazi’s, toch, mama?’

‘Ja.’

‘Zijn alle nazi’s slecht, mama?’

‘Dat weet ik niet, jongetje. Er zullen goede en slechte zijn.’

‘Maar er zijn meer slechte, denk ik,’ zei de jongen.

Theobald Volker was al beroepsmilitair toen hij in 1914 het Oostenrijks-Hongaarse Rijk moest verdedigen. Hij kwam uit een boerenfamilie zonder militaire traditie, maar hij blonk uit in het leger. Hij was bijna een meter negentig lang en had de fysieke kracht en de discipline van iemand die voor het beroep van militair in de wieg was gelegd. Maar in het geheim schreef hij gedichten en diep in zijn hart miste hij het vreedzame bestaan op het platteland, het werk op de akkers en het verzorgen van de dieren, samen met de vrouw van wie hij al sinds zijn tienerjaren hield. Tijdens de vier oorlogsjaren verloor hij alles wat zijn leven zin had gegeven: zijn enige zoon, die op negentienjarige leeftijd op het slagveld sneuvelde, zijn geliefde vrouw, die van verdriet zelfmoord pleegde, en zijn geloof in zijn vaderland, dat uiteindelijk niet meer was dan een idee en een vlag.

Toen de oorlog voorbij was, was hij tweeënvijftig jaar, een kolonel met een gebroken hart. Hij herinnerde zich niet meer waarvoor hij had gevochten. Hij trotseerde de nederlaag, gekweld door de spookbeelden van twintig miljoen doden. Er was voor hem geen plaats meer in dat geruïneerde Europa, waar de stoffelijke overschotten van soldaten, vrouwen, kinderen, muilezels en paarden door elkaar in massagraven lagen weg te rotten. Een aantal jaren onderhield hij zichzelf met verschillende nederige baantjes, droeg hij de last van de overwonnenen, tot hij vanwege zijn leeftijd en ouderdomskwaaltjes wel met pensioen moest gaan. Sindsdien woonde hij alleen, en hield hij zich bezig met lezen, naar de radio luisteren en gedichten schrijven. Hij ging maar één keer per dag de deur uit; om de krant te kopen en boodschappen te doen. De medailles voor zijn heldendaden zaten nog op zijn oude uniform, dat hij elk jaar aantrok bij de herdenking van de wapenstilstand die de ontbinding had bekrachtigd van het rijk waarvoor hij vier verschrikkelijke jaren had gevochten. Die dag klopte hij zijn uniform uit, streek het, poetste de medailles op en maakte de wapens schoon. Daarna opende hij een fles aquavit en bedronk zich systematisch, zijn eenzaamheid vervloekend. Hij was een van de weinige Weners die op de dag van de annexatie niet naar buiten waren gegaan om de Duitse troepen toe te juichen; hij kon zich niet identificeren met die mannen die in ganzenpas marcheerden. Uit ervaring wantrouwde hij patriottische hartstocht.

In het gebouw ontweken de volwassenen de kolonel die nooit een groet beantwoordde, en de kinderen waren bang voor hem. Samuel was de uitzondering. Rachel en Rudolf waren het grootste deel van de dag bezig met hun eigen werk en de vrouw die voorheen elke dag voor hun huishouden zorgde, ging om drie uur naar huis. Als de jongen niet bij zijn tante Leah was, was hij een paar uur alleen thuis, dan maakte hij zijn huiswerk en musiceerde hij. Al snel had hij door dat wanneer hij viool of piano speelde, de buurman zachtjes met een stoel naar beneden kwam en op de gang van de eerste verdieping naar hem ging zitten luisteren. Zonder dat het hem gevraagd was, begon Samuel de deur open te laten. Hij deed zijn best om zo mooi mogelijk te spelen voor dat eenkoppige publiek dat in eerbiedige stilte luisterde. Ze spraken nooit met elkaar, maar als ze elkaar in het gebouw of op straat tegenkwamen, knikten ze zo licht naar elkaar dat Rachel niets merkte van de delicate relatie tussen haar zoon en Volker.

Nadat hij zijn buurvrouw en haar zoontje had opgesloten en de keukentafel voor het kastdeurtje had geschoven, trok de kolonel haastig zijn grijze uniform aan met de gouden epauletten en zijn verzameling medailles, gespte zijn patroongordel om met zijn Luger, ouderwets, maar nog in goede staat, en ging bij de deur van zijn appartement staan wachten.

Peter Steiner had een paar minuten nodig om de etalage van zijn apotheek af te schermen met de houten jaloezieën en het ijzeren rolluik voor de deur te laten zakken. Hij deed zijn jas aan en vertrok haastig door de achterdeur om zijn vriend Rudolf achterna te gaan, maar zelfs in die nauwe zijstraat liepen oproerkraaiers die bedreigingen schreeuwden. Hij verstopte zich in het portaal van een huis voor een groep belagers en wachtte tot ze om de hoek verdwenen waren voor hij weer tevoorschijn kwam. Steiner was stevig gebouwd, had blozende wangen, blond stekelhaar en ogen die zo licht waren dat ze troebel leken. Hij had de armen van een zwaargewicht waarmee hij van iedereen kon winnen in een krachtmeting. Behalve zijn vrouw kon niemand hem intimideren, maar hij besloot die ongecontroleerde bende barbaren uit de weg te gaan en maakte een grote omweg, biddend dat Rudolf Adler hetzelfde had gedaan. Na een paar minuten begreep hij dat de hele buurt was belaagd en dat het onmogelijk was het tumult te omzeilen als hij de praktijk van zijn vriend wilde bereiken. Hij bedacht zich geen twee keer. Hij mengde zich tussen de menigte. Met een ruk pakte hij een partijvaandel af van een jongen die niet durfde te protesteren en liet zich meevoeren met de menselijke vloedgolf, terwijl hij de vlag omhooghield.

Lopend langs die paar huizenblokken kreeg Steiner een volledig beeld van de chaos die was uitgebroken in die rustige wijk waar van oudsher een deel van de talrijke Joodse bevolking van de stad woonde en werkte. Er was geen winkelruit meer heel; overal brandden vuren, waarop de oproerkraaiers alles gooiden wat ze uit de huizen en kantoren hadden gehaald, van boeken tot meubels; de synagoge brandde aan alle kanten voor de ogen van ongeïnteresseerde brandweermannen die alleen wilden ingrijpen als de vlammen dreigden uit te slaan naar andere gebouwen. Hij zag hoe ze een rabbijn aan zijn voeten wegsleepten, zijn bebloede hoofd stuiterde op de straatstenen; hij zag hoe ze de mannen sloegen, de vrouwen de kleren van het lijf scheurden en plukken van hun haar uittrokken, hoe ze de kinderen in het gezicht sloegen en de bejaarden vertrapten en over hen heen urineerden. Vanaf een paar balkons stookten nieuwsgierigen de agressors op en vanachter een raam groette iemand met een opgestoken rechterarm en een fles champagne in zijn linkerhand, maar het merendeel van de huizen en flatgebouwen was gesloten en de gordijnen bleven dicht.

De apotheker besefte dat de beestachtige energie van de menigte aanstekelijk en bevrijdend werkte, dat ook hij de neiging voelde om te vernielen en verbranden en te schreeuwen tot hij stikte, dat hij in een monster was veranderd. Hij was geschokt door zijn eigen reactie. Buiten adem, badend in het zweet, met een droge mond en een huid die tintelde van de adrenaline, verstopte hij zich ineengedoken achter een boom in een poging weer op adem en bij zinnen te komen. ‘Rudy… Rudy…’ mompelde hij en bleef dat hardop herhalen tot hij door de naam van zijn vriend weer zijn verstand terugkreeg. Hij moest hem vinden voor hij in handen viel van de bende. Steiner stond op en liep verder, beschermd door het vaandel en door zijn zuiver arische uiterlijk.

Zoals hij al vreesde was de gevel van Adlers praktijk vernield, de muren waren beklad met scheldwoorden en partijsymbolen, de buitendeur was volledig losgerukt en alle ruiten waren gebroken. Meubels, kasten, lampen, medische instrumenten, stopflessen, de hele inhoud van de praktijk lag over de straat verspreid. Hij zag geen spoor van zijn vriend.

Met zijn armen over elkaar wachtte kolonel Theobald Volker op de drempel van zijn appartement de eerste aanvallers op. Er was nog geen kwartier voorbijgegaan sinds ze de voordeur hadden ingeslagen en zich als ratten over de verdiepingen hadden verspreid. Volker vermoedde dat de conciërge of een van de huurders de Joden had aangegeven, misschien zelfs de appartementen had aangewezen, want toen hij later door het gebouw liep, merkte hij dat de aanvallers sommige deuren hadden ingetrapt en andere heel hadden gelaten. De deur van de Adlers was niet vernield omdat die op een kier had gestaan. Een stuk of zes mannen en jongens, dronken van het geweld en met mouwbanden van de partij, verschenen in het trapportaal en riepen scheldwoorden en leuzen. Een van hen, die de anderen leek aan te sturen, kwam in de gang oog in oog te staan met de kolonel. Hij had een stalen pijp bij zich die hij al omhooghield, klaar om te slaan, maar hij bleef plotseling als verlamd staan voor die oude reus in een ouderwets uniform, die hem vanuit de hoogte autoritair aankeek.

‘Jood?’ blafte hij.

‘Nee,’ antwoordde Volker zonder zijn stem te verheffen.

Daarna hoorden ze het geschreeuw van de anderen, gefrustreerd omdat ze niemand hadden gevonden in het appartement van de Adlers. Twee wat oudere mannen kwamen de trap op en gingen voor Volker staan.

‘Hoeveel Joden wonen hier?’ vroeg een van hen.

‘Dat zou ik u niet kunnen zeggen.’

‘Ga opzij, we gaan uw appartement doorzoeken!’

‘Met welk recht?’ vroeg de kolonel, terwijl hij een hand naar de holster met zijn Luger bracht.

De mannen overlegden kort met elkaar en besloten dat het niet de moeite waard was zich met die oude man bezig te houden. Hij was net zo arisch als zij en hij was gewapend. Ze gingen terug naar het appartement van de Adlers en hielpen de anderen te vernielen wat ze konden, van het serviesgoed tot de meubels, alles wat hun voor de voeten kwam gooiden ze uit het raam. Een paar wilden de piano naar het balkon slepen met de bedoeling die op straat te gooien, maar hij bleek zwaarder dan ze dachten en ze kozen ervoor hem volledig te slopen.

Het vandalisme duurde maar enkele ogenblikken en het effect was alsof er een granaat was ontploft. Voordat ze zich terugtrokken, leegden de raddraaiers de vuilnisbak op de bedden, sneden ze de bekleding van de meubels open, stalen alle zilveren voorwerpen die Rachel Adler bezat, sprenkelden benzine over het vloerkleed en staken het in brand. Haastig gingen ze naar beneden en mengden zich bij de gewelddadige menigte op straat.

De kolonel wachtte precies lang genoeg om er zeker van te zijn dat ze weg waren en ging naar de leeggeplunderde woning van de Adlers. Hij zag dat alleen nog maar het vloerkleed brandde en met de precisie en kalmte die zo kenmerkend voor hem waren, pakte hij dat bij een punt op en vouwde het dubbel om de vlammen te doven. Toen haalde hij de dekens uit een slaapkamer en drukte ze plat op het tapijt zodat dat niet bleef branden. Hij zette een omgetrapte leunstoel rechtop en ging zitten, snakkend naar adem. ‘Ik ben niet meer de oude,’ mompelde hij en betreurde het verstrijken van de tijd.