Pascal Mercier is de schrijversnaam van Peter Bieri (1944-2023), die hoogleraar filosofie aan de Vrije Universiteit van Berlijn was. Wereldbibliotheek publiceerde al zijn romans, Perlmanns zwijgen, De pianostemmer, de bestseller Nachttrein naar Lissabon, die in Nederland honderdduizenden lezers in verrukking bracht, Lea en Het gewicht van de woorden, zijn laatste roman.

Onder zijn eigen naam schreef hij de filosofische werken Het handwerk van de vrijheid, Hoe willen wij leven en Een manier van leven, alle drie door Wereldbibliotheek uitgegeven.

Met regelmaat geeft Wereldbibliotheek titels opnieuw uit uit haar 118 jaar oude fonds die de status van Wereldbibliotheekklassieker hebben verdiend vanwege hun literaire kwaliteit en lange verkoopgeschiedenis. Dit is het tiende deel. Tot nu zijn verschenen:

Dino Buzzati – De woestijn van de Tartaren (sinds 2006 in het fonds)

Arthur Schopenhauer – Bespiegelingen over levenswijsheid (sinds 1991)

Ernest Claes – De Witte (sinds 1920)

Arto Paasilinna – De huilende molenaar (sinds 2001)

Sándor Márai – De nacht voor de scheiding (sinds 2006)

Friedrich Nietzsche – Aldus sprak Zarathoestra (sinds 1941)

Alfred Döblin – Berlijn Alexanderplatz (sinds 2015)

Margaret Mazzantini – Ga niet weg (sinds 2003)

Karel Čapek – Oorlog met de Salamanders (sinds 2011)

Pascal Mercier – Lea (sinds 2009)

In voorbereiding:

Sigmund Freud – Inleiding tot de psychoanalyse (sinds 1918)

Pascal Mercier

Lea

Uit het Duits vertaald door
Hans Driessen en Marion Hardoar

Met een voorwoord van de auteur

WERELDBIBLIOTHEEK • AMSTERDAM

Eerste druk 2009

Zesde druk 2023

Oorspronkelijke titel Lea

© 2007 Carl Hanser Verlag München

© 2009 Nederlandse vertaling Hans Driessen en Marion Hardoar /

Uitgeverij Wereldbibliotheek

Omslagontwerp Rouwhorst + Van Roon

NUR 302

ISBN 978 90 284 5340 1

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de zesde druk, 2023, met
ISBN 978 90 284 5336 4

Wij werpen de schaduwen van onze gevoelens
Op de anderen en zij de hunne op ons

Soms dreigen we erdoor verstikt te worden

Maar zonder hen zou er geen licht zijn in ons leven

Oud-Armeens grafschrift

Voorwoord

Dit boek gaat over een ervaring die we het liefst zouden willen verdringen: dat zelfs mensen met wie we door grote intimiteit verbonden zijn, van ons kunnen vervreemden. Een onverwachte gebeurtenis, een ongemerkte verandering van de situatie, een verrassende opmerking – opeens lijkt een persoon met wie we ons nauw verbonden voelden, een vreemde, en we hebben het gevoel dat we hem verliezen. Hetzelfde kan met onszelf gebeuren: ook van onszelf kunnen we vervreemden. Bijvoorbeeld als we merken dat we niet ons eigen leven leiden, maar het leven dat anderen van ons verwachten. Of als we vaststellen dat we dingen denken, voelen en doen die niet bij het beeld passen dat we van onszelf hebben. Zowel in het geval van de anderen als in dat van onszelf is dat een schokkende ervaring, die met het gevoel van breekbaarheid gepaard gaat. Geen enkele menselijke relatie, geen enkel beeld van de anderen en van onszelf is ooit zeker, onveranderlijk en gevrijwaard van vervreemding.

Dit thema was steeds in mijn romans aanwezig, maar voornamelijk indirect. In dit boek echter wilde ik het zo rechtlijnig en onbevreesd mogelijk aan de orde stellen. De ervaring waar het hier om gaat, moest de lezer met haar volle gewicht treffen.

Hoe kon het thema het best georkestreerd worden? Ik nam twee belangrijke besluiten. Het eerste had met muziek te maken. Ik ben opgegroeid met klassieke muziek en ik heb haar altijd ervaren als een tegenbeweging tegen elk soort vervreemding. Mijn thema, zo meende ik, zou bijzonder indringend worden als de romanfiguren in en door de muziek van elkaar zouden vervreemden. Het tweede besluit: de intimiteit waarin de vervreemding zou toeslaan, moest de oorspronkelijke, natuurlijke intimiteit zijn tussen ouders en kind. Ook daardoor zou het thema een bijzondere scherpte krijgen. Zo ontstond een drama waarin een meisje, van wie de geest langzaam maar onstuitbaar verduistert, in het vioolspel vervreemdt van haar vader en van zichzelf.

Het lag voor de hand het verhaal de vorm van een tragedie te geven. Iemand handelt met de beste bedoelingen en veroorzaakt daarmee nu juist een catastrofe. Een dergelijke keuze vereist een narratieve strengheid: uit het verhaal zelf moest alles worden weggelaten wat niet zou bijdragen aan de logica van het tragische verloop.

Uit welk perspectief moest het verhaal worden verteld? Eerst probeerde ik het met de koele, analytische stem van een alwetende verteller. Dat werkte niet: op die manier kwam er niets terecht van de dwingende kracht die het drama moest hebben. Het moest een verhaal uit het perspectief van een ik-figuur worden. Kon dat het meisje zelf zijn? Het verhaal moest dan op herkenbare wijze worden verteld door iemand van wie de geest verduistert, zonder dat het zijn transparantie voor de lezer verliest. Dat was een te zware opgave. Dus besloot ik het door de vader te laten vertellen. Er gebeurde iets opmerkelijks: het verhaal kreeg een huilerige toon, er klonk zelfmedelijden in door, en dat wilde ik vermijden. Ik sleutelde aan het idioom en aan de melodie van de zinnen. Maar er was iets anders verantwoordelijk voor de valse klank: de vader zat de lezer te dicht op de huid, omdat hij rechtstreeks tot hem sprak.

Er moest dus een nieuw personage worden geïntroduceerd, iemand aan wie de vader zijn verhaal vertelde. Dat was een beslissende stap. Deze gesprekspartner namelijk, die op zijn beurt het verhaal van de vader vertelde, kreeg een eigen leven en ik begon mij voor hem als persoon te interesseren. Er kon iets ontstaan wat mij steeds meer boeide: ik kon zijn belevingswereld peilen door hem het drama van de vader mee te laten voelen. En daar kwam nog bij dat ik het verhaal van een onverwachte, onalledaagse intimiteit tussen twee mannen kon vertellen, die elkaar als vreemden hadden ontmoet. Intimiteit als resultaat van een verhaal over vervreemding. Op deze manier ontstond een boek dat op twee niveaus speelt: er is het relaas van de vader over de tragedie van zijn dochter, en daarnaast is er het relaas van de gesprekspartner, die vertelt over de verbazingwekkende intimiteit tussen twee mannen die het vertrouwen in zichzelf hebben verloren.

Beide mannen zijn natuurwetenschappers, die over zichzelf zeggen dat ze de taal van de gevoelens nooit hebben geleerd. Dat stelt hoge eisen aan de woordkeuze, aan de metaforen, aan de stijl. Ik wilde de lezer laten zien hoe de twee mannen met de woorden worstelen, nu ze over hun gevoelens proberen te praten. Ik wilde laten zien hoe woorden voor gevoelens kunnen klinken, wanneer ongeoefenden ze gebruiken om het geweld van hun gevoelens uit te drukken, en hoe verbale onzekerheid en stilistische schommelingen uitingen kunnen zijn van een nog diepere onzekerheid over de wereld en over zichzelf.

Pascal Mercier

1

We ontmoetten elkaar op een heldere, winderige ochtend in de Provence. Ik zat voor een café in Saint-Rémy naar de stammen van de kale platanen in het bleke licht te kijken. De kelner die mijn koffie had gebracht, stond in de deuropening. In zijn afgedragen rode vest zag hij eruit alsof hij zijn leven lang kelner was geweest. Hij nam af en toe een trekje van zijn sigaret. Hij zwaaide naar een meisje dat dwars op de duozit van een knetterende Vespa zat, als in een oude film uit mijn schooltijd. Nadat de Vespa verdwenen was, lag de glimlach nog een poosje op zijn gezicht. Ik dacht aan de kliniek, die nu al voor de derde week zonder mij draaide. Toen keek ik weer naar de kelner. Zijn gezicht was nu gesloten en zijn blik leeg. Ik vroeg me af hoe het geweest zou zijn om zijn leven te leven in plaats van het mijne.

Martijn van Vliet was aanvankelijk een grijze haardos in een rode Peugeot met een kenteken uit Bern. Hij probeerde in te parkeren en manoeuvreerde, hoewel er genoeg plaats was, onhandig tussen de rij auto’s. De onzekerheid bij het inparkeren paste niet goed bij de grote man die nu uitstapte, zich met zekere pas een weg baande door het verkeer en op het café afliep. Zijn donkere ogen gleden met een sceptische blik langs me heen en hij liep naar binnen.

Tom Courtenay, dacht ik, Tom Courtenay in The Loneliness of the Long Distance Runner. Aan hem deed de man me denken. Terwijl hij helemaal niet op hem leek. Het was de manier van lopen, de blik, die beide mannen op elkaar deed lijken – de manier waarop ze in de wereld en bij zichzelf leken te zijn. De rector van het college haat Tom Courtenay, de slungelachtige jongen met de sluwe grijns, maar hij heeft hem nodig om te winnen van het andere college met zijn nieuwe sterloper. En dus mag hij tijdens de lesuren rennen. Hij rent en rent door de bonte herfstbladeren, de camera op zijn gezicht met de gelukkige glimlach. Dan komt de dag, Tom Courtenay loopt van iedereen weg, de rivaal lijkt wel verlamd, Courtenay buigt af naar het laatste rechte stuk, een close-up van de rector met het dikke gezicht dat al bij voorbaat straalt van triomf, nog honderd meter tot aan de finish, nog vijftig, dan begint Courtenay tergend langzaam te lopen, blijft staan, ongeloof op het gezicht van de rector, nu doorziet hij het plan, de jongen heeft hem in zijn macht, dit is zijn wraak voor alle pesterijen, hij gaat op de grond zitten, schudt zijn benen los die nog lang hadden kunnen doorlopen, de rivaal komt over de finish, Courtenay’s gezicht vertrekt in een triomfantelijke grijns. Die grijns moest ik telkens opnieuw zien, tijdens de vroege en de late middagvoorstelling, ’s avonds en op zaterdag tijdens de nachtvoorstelling.

Zo’n grijns zou ook op het gezicht van deze man kunnen liggen, dacht ik, toen Van Vliet naar buiten kwam en aan het tafeltje naast me ging zitten. Hij stak een sigaret tussen zijn lippen en beschermde met zijn grote hand de vlam van zijn aansteker tegen de wind. Hij hield de rook lang in zijn longen. Tijdens het uitblazen wierp hij me een blik toe, en het verbaasde me hoe zachtmoedig deze ogen konden kijken.

‘Froid,’ zei hij en deed zijn jas dicht. ‘Le vent.’ Hij zei het met hetzelfde accent als waarmee ook ik het zou zeggen.

‘Ja,’ zei ik met een Bernse tongval, ‘dat had ik hier niet verwacht. Zelfs niet in januari.’

Er veranderde iets in zijn blik. Het was voor hem geen aangename verrassing hier een Zwitser tegen te komen. Ik voelde me opdringerig.

‘Toch wel,’ zei hij nu, ook met accent, ‘zo is het vaak.’ Hij liet zijn blik over de straat dwalen. ‘Ik zie geen Zwitsers kenteken.’

‘Ik ben hier met een huurauto,’ zei ik. ‘Ga morgen met de trein naar Bern terug.’

De kelner bracht hem een pernod. We zwegen een tijdlang. De knetterende Vespa met het meisje op de duozit reed voorbij. De kelner zwaaide.

Ik legde het geld voor de koffie op tafel en maakte aanstalten om weg te gaan.

‘Ik rij morgen ook terug,’ zei Van Vliet nu. ‘We zouden samen kunnen gaan.’

Dat was wel het laatste wat ik verwacht had. Hij zag het.

‘Het is maar een idee,’ zei hij, en een merkwaardig treurig, om vergeving smekend glimlachje gleed over zijn gezicht; nu was hij weer de man die zo onhandig had ingeparkeerd. Voor het inslapen herinnerde ik me dat Tom Courtenay ook op die manier kon glimlachen, en in mijn droom deed hij dat inderdaad. Hij naderde met zijn lippen de mond van een meisje dat geschrokken terugdeinsde. ‘Just an idea, you know,’ zei Courtenay, ‘and not much of an idea, either.’

‘Ja, waarom niet,’ zei ik nu.

Van Vliet riep de kelner en bestelde twee pernods. Ik maakte een afwijzend gebaar. Een chirurg drinkt ’s morgens niet; ook niet nadat hij is gestopt. Ik ging aan zijn tafeltje zitten.

‘Van Vliet,’ zei hij, ‘Martijn van Vliet.’ Ik gaf hem een hand. ‘Herzog, Adrian Herzog.’

Hij had hier een paar dagen gelogeerd, zei hij, en na een pauze waarin zijn gezicht ouder en donkerder leek te worden, voegde hij eraan toe: ‘Ter herinnering aan… aan vroeger.’

Hij zou me op een bepaald moment tijdens onze reis zijn verhaal vertellen. Het zou een treurig verhaal zijn, een verhaal dat pijn deed. Ik had het gevoel het niet aan te kunnen. Ik had al genoeg met mezelf te stellen.

Ik keek naar de laan met platanen die het stadje uit liep, en bekeek de fletse, zachte kleuren van de winterse Provence. Ik was hierheen gereden om mijn dochter te bezoeken, die in Avignon in een kliniek werkte. Mijn dochter, die me niet meer nodig had, allang niet meer. ‘Eerder gestopt? Jij?’ had ze gezegd. Ik had gehoopt dat ze meer wilde weten. Maar toen was de jongen uit school gekomen, Leslie was geërgerd omdat het kindermeisje er nog niet was, want ze had nachtdienst, en daarna stonden we op straat als twee mensen die elkaar hadden gezien zonder elkaar te ontmoeten.

Ze zag dat ik teleurgesteld was. ‘Ik kom binnenkort op bezoek,’ zei ze, ‘nu heb je tenminste tijd.’ We wisten beiden dat ze het niet zou doen. Ze is al jaren niet meer in Bern geweest en weet niet hoe ik leef. We weten überhaupt weinig van elkaar, mijn dochter en ik.

Op het station van Avignon had ik een auto gehuurd en was op de bonnefooi weggereden, drie dagen over smalle weggetjes, overnachting in landelijke pensions, een halve dag aan de Golf van Aigues Mortes, steeds weer sandwich en koffie, ’s avonds Somerset Maugham bij schemerig licht. Soms kon ik de jongen vergeten die destijds plotseling voor mijn auto was opgedoken, maar nooit langer dan een halve dag. Ik schrok wakker omdat het angstzweet in mijn ogen liep en ik achter het mondmasker dreigde te stikken.

‘Doe jij het maar, Paul,’ had ik tegen de chef-arts gezegd en hem het scalpel gegeven.

Als ik nu stapvoets door de dorpen reed en blij was als er weer een open stuk kwam, zag ik soms Paul’s heldere ogen boven het mondmasker, zijn blik vol ongeloof, sprakeloos.

Ik wilde Martijn Van Vliet’s verhaal niet horen.

‘Ik wilde vandaag nog naar de Camargue, naar Saintes-Maries-de-la-Mer,’ zei hij nu.

Ik keek hem aan. Als ik nog langer aarzelde, zou zijn blik even hard worden als die van Tom Courtenay toen hij voor de directeur stond.

‘Ik rij mee,’ zei ik.

Toen we wegreden, was de wind gaan liggen en achter het raam werd het warm. ‘La Camargue, c’est le bout du monde,’ zei Van Vliet, toen we voorbij Arles naar het zuiden afbogen. ‘Dat zei Cécile altijd, mijn vrouw.’

2

De eerste keer zocht ik er niets achter. Toen Van Vliet de tweede keer zijn handen van het stuur haalde en ze er een paar centimeters bij vandaan hield, vond ik het merkwaardig, want hij deed het weer toen er een vrachtwagen aankwam. Maar pas bij de derde keer wist ik het zeker: het was een veilige afstand. Hij moest voorkomen dat zijn handen het verkeerde zouden doen.

Een tijdlang kwamen er geen vrachtwagens meer. Links en rechts rijstvelden en water waarin de overtrekkende wolken zich spiegelden. Het vlakke landschap liet een bevrijdend weids gevoel ontstaan, het deed me denken aan de tijd in Amerika, toen ik bij de beste chirurgen leerde opereren. Ze gaven me zelfvertrouwen en leerden me mijn angst de baas te worden die dreigde de kop op te steken als de eerste snede in de ongeschonden huid gemaakt moest worden. Toen ik eind dertig was en naar Zwitserland terugkeerde, had ik zeer riskante operaties op mijn naam staan, ik was voor anderen het toonbeeld van geneeskundige rust en vertrouwen, een man die nooit zijn zelfbeheersing verloor, ondenkbaar dat ik op een ochtend het scalpel niet meer aan mijn handen zou toevertrouwen.

In de verte dook een tegemoetkomende vrachtwagen op. Van Vliet trapte hard op de rem en reed van de weg af naar een terrein met een hotel en een weiland met witte paarden. PROMENADE À CHEVAL stond boven de ingang.

Hij bleef een poosje met gesloten ogen zitten. Zijn oogleden trilden en op zijn voorhoofd parelden fijne zweetdruppeltjes. Toen stapte hij zonder een woord te zeggen uit en liep langzaam naar het hek van het weiland. Ik kwam naast hem staan en wachtte.

‘Zou het u iets uitmaken om het stuur over te nemen?’ vroeg hij hees. ‘Ik… voel me niet zo goed.’

Aan de bar van het hotel dronk hij twee pernods. ‘Nu gaat het weer,’ zei hij daarna. Het moest dapper klinken, maar het was een ongeloofwaardige dapperheid.

In plaats van naar de auto liep hij nog even naar het weiland. Een van de paarden stond bij het hek. Van Vliet aaide hem over het hoofd. Zijn hand trilde.

‘Lea hield van dieren en dat voelden ze. Ze was gewoon niet bang voor ze. Zelfs de agressiefste honden werden rustig als zij er was. “Papa, kijk eens, hij vindt me lief!” riep ze dan. Alsof ze de genegenheid van dieren nodig had omdat ze die van niemand anders kreeg. En ze zei het tegen míj. Uitgerekend tegen mij. Ze aaide de dieren, liet ze haar handen likken. Wat was ik bang als ik dat zag! Haar kostbare, haar zo ontzettend kostbare handen. Later, op mijn heimelijke ritten naar Saint-Rémy, stond ik hier vaak en stelde me voor dat ze de paarden zou strelen. Het zou haar goed gedaan hebben. Dat weet ik heel zeker. Maar ik mocht haar niet meenemen. De Maghrebijn, die verdomde Maghrebijn verbood het, hij verbood het me gewoon.’

Ik was nog steeds bang voor het verhaal, nu zelfs nog meer; toch was ik er niet meer zeker van dat ik het niet wilde horen. Van Vliet’s trillende hand op het paardenhoofd, die had een en ander veranderd. Ik overwoog of ik vragen moest stellen. Maar dat zou verkeerd zijn geweest. Een luisteraar moest ik zijn, niets anders dan een luisteraar die zich stil een weg baande door zijn gedachtenwereld.

Zwijgend gaf hij me de autosleutel. Zijn hand trilde nog steeds.

Ik reed langzaam. Als er een vrachtwagen voorbijkwam, keek Van Vliet rechts naar buiten. Aan het begin van de bebouwde kom dirigeerde hij me naar het strand. We stopten achter de duinen, liepen de helling op en kwamen uit op het zand. Het was hier winderig, de glinsterende golven braken, en even dacht ik aan Cape Cod en Susan, mijn toenmalige vriendin.

We liepen op enige afstand van elkaar. Ik wist niet wat hij hier wilde. Of toch: nu die Lea over wie hij in de verleden tijd had gesproken niet meer leefde, wilde hij nog een keer over het strand lopen waar hij destijds, toen de Maghrebijn hem de toegang tot zijn dochter had ontzegd, alleen had moeten lopen. Hij liep nu naar het water en even dacht ik dat hij er gewoon in zou lopen met zekere, vaste pas, door niets te stoppen, steeds verder, tot de golven zich boven zijn hoofd zouden sluiten.

Hij bleef op het natte zand staan en haalde een heupfles uit zijn jasje. Hij schroefde hem open en wierp me een blik toe. Hij aarzelde, gooide vervolgens het hoofd in de nek, hief zijn arm op en goot de jenever naar binnen. Ik haalde de camera tevoorschijn en schoot een paar foto’s. Hij staat erop als een silhouet in het tegenlicht. Een van die foto’s staat hier voor me, schuin tegen een lamp. Ik hou ervan. Een man die onder de ogen van een ander, die daarnet geen pernod wilde, uitdagend drinkt. Je m’en fous, spreekt uit de houding van deze grote, zware man met het warrige haar. Zoals Tom Courtenay, die, nadat hij geweigerd had zich te verontschuldigen, onder begeleiding afmarcheert.

Van Vliet liep nog even verder over het natte zand. Af en toe bleef hij staan, legde, net als zo-even bij het drinken, het hoofd in de nek en hield zijn gezicht in de zon. Een gebruinde man die eind vijftig kon zijn, sporen van de alcohol onder de ogen, maar verder met het uiterlijk van een gezonde, sterke man van wie je denkt dat hij aan sport doet. Daarachter verdriet en vertwijfeling die elk moment in woede en haat konden omslaan, haat ook tegen zichzelf, een man die zijn handen niet meer vertrouwde als hij het hoge, hem tegemoet denderende front van een vrachtwagen voor zich zag.

Hij kwam nu langzaam op me af en bleef voor me staan. De manier waarop het baan brak uit hem, bewees hoezeer hij door de herinnering werd overmand toen hij bij het water stond.

‘Hij heet Meridjen, die Maghrebijn, doctor Meridjen. “Het gaat nu vooral om uw dochter; daar zult u aan moeten wennen.” Stelt u zich voor, dat durfde die man tegen me te zeggen. Tegen mij! “C’est de votre fille qu’il s’agit.” Alsof dat niet zevenentwintig jaar lang de stelregel van mijn leven was geweest! Die woorden achtervolgden me als een echo die maar niet wilde ophouden. Hij zei ze aan het einde van ons eerste gesprek, voordat hij achter zijn bureau opstond om me naar de deur van de spreekkamer te begeleiden. Hij had voornamelijk geluisterd, af en toe was zijn donkere hand met de zilveren pen over het papier gevlogen. Aan het plafond draaiden traag de reusachtige bladen van een ventilator, tijdens de stiltes in het gesprek hoorde ik het zachte zoemen van de motor. Ik voelde me uitgeput na mijn lange relaas, en toen hij me over de glazen van zijn halve bril één van zijn zwarte, Arabische blikken toewierp, had ik het gevoel alsof ik schuldig voor een rechter zat.

“U gaat niet in Saint-Rémy wonen,” zei hij in de deuropening tegen me. Het was een vernietigende zin. Die paar woorden wekten de indruk dat mijn toewijding aan wat ik voor Lea’s geluk hield, niet méér was geweest dan een orgie van vaderlijke eerzucht en de vertwijfelde poging haar aan me te binden. Alsof men mijn dochter vooral tegen mij moest beschermen. Terwijl ik toch alleen maar deze wens had voor Lea, deze ene, alles overschaduwende wens: dat het verdriet en de vertwijfeling over Cécile’s dood voor altijd voorbij zouden zijn. Deze wens had natuurlijk ook met míj te maken. Natúúrlijk was dat zo. Maar wie zal me dat kwalijk nemen? Wíé?’

Er stonden tranen in zijn ogen. Ik had het liefst met mijn hand over zijn door de wind verwarde haren gestreken. Wat was er dan allemaal gebeurd, vroeg ik, nadat we op de glooiing in het zand waren gaan zitten.

3

‘Ik kan tot op de dag, ja, tot op het uur precies zeggen wanneer het allemaal begon. Het was op een dinsdag achttien jaar geleden, de enige dag in de week waarop Lea ook ’s middags school had. Een dag in mei, diepblauw, overal bloeiende bomen en struiken. Lea kwam uit school met Caroline naast zich, haar vriendin vanaf de eerste schooldagen. Het was pijnlijk om te zien hoe treurig en verstard Lea naast de huppelende Caroline de paar treden naar het schoolplein afliep. Het was dezelfde slepende gang als het jaar ervoor, toen we samen uit de kliniek waren gekomen waarin Cécile de strijd tegen de leukemie had verloren. Vanaf die dag, toen ze afscheid nam van het stille gezicht van haar moeder, had Lea niet meer gehuild. De tranen waren op. In de laatste weken ervoor sprak ze steeds minder, en elke dag, zo leek het, werden haar bewegingen langzamer en hoekiger. Niets had deze verstarring kunnen doorbreken, niets van wat ik samen met haar had ondernomen; geen van de vele cadeaus die ik had gekocht als ik dacht dat ik een wens van haar gezicht kon aflezen; geen van mijn verkrampte grappen die ik mijn eigen verstarring afdwong; ook niet de eerste schooldag met alle nieuwe indrukken; en evenmin de moeite die Caroline zich vanaf de eerste dag had getroost om haar aan het lachen te maken.

“Adieu,” zei Caroline bij de poort tegen Lea en sloeg een arm om haar schouders. Het was een ongebruikelijk gebaar voor een achtjarig meisje, alsof ze de volwassen zus was die de jongere bescherming en troost meegaf. Lea hield haar blik zoals altijd op de grond gericht en antwoordde niet. Zwijgend legde ze haar hand in de mijne en liep met lood in de schoenen naast me voort.

We waren net hotel Schweizerhof gepasseerd en naderden de roltrap die naar beneden de stationshal in gaat, toen Lea midden in de stroom mensen bleef staan. In gedachten was ik al bij de zware vergadering die ik zo dadelijk moest voorzitten en trok ongeduldig aan haar hand. Plotseling rukte ze zich los, bleef nog even met gebogen hoofd staan en liep vervolgens richting roltrap. Ik zie haar nog lopen, het was een slalom door de gehaaste menigte, de brede schooltas op haar smalle rug raakte meer dan eens verstrikt in de kleren van de voorbijgangers. Toen ik haar had ingehaald, stond ze reikhalzend boven aan de roltrap zonder zich iets aan te trekken van de mensen die ze in de weg stond. “Écoute!” zei ze, toen ik naar haar toeliep. Ze zei het met dezelfde intonatie als Cécile, die dit verzoek ook altijd in het Frans had geuit, zelfs al spraken we voor de rest Duits. Voor iemand als ik, wiens keelgat niet voor de lichte Franse klanken is gemaakt, had het vinnige woord een gebiedende, dictatoriale klank die me intimideerde, zelfs als het om iets onschuldigs ging. En dus beteugelde ik mijn ongeduld en luisterde gehoorzaam naar de geluiden die van beneden uit de stationshal kwamen. Nu hoorde ook ik wat Lea daarnet had doen stilstaan: de klanken van een viool. Aarzelend liet ik me door haar de roltrap optrekken, en nu gleden we, eigenlijk tegen mijn wil, naar beneden, de stationshal van Bern in.

Hoe vaak heb ik me niet afgevraagd hoe het mijn dochter was vergaan als ik dat niet had gedaan! Als het toeval ons deze klanken niet had toegespeeld! Als ik aan mijn ongeduld en spanning voor de komende vergadering had toegegeven en Lea met me had meegetrokken. Was ze dan misschien bij een andere gelegenheid, in een andere vorm ten prooi gevallen aan de klank van een viool? Wat had haar anders uit haar verlammende verdriet kunnen verlossen? Was haar talent ook dan aan het licht gekomen? Of zou ze een heel gewoon schoolmeisje zijn geworden met heel gewone toekomstdromen? En ik? Waar zou ik nu staan als ik me niet voor de enorme uitdaging van Lea’s talent geplaatst had gezien, waar ik op geen enkele manier tegen opgewassen was?

Ik was, toen we die middag op de roltrap stapten, een veertigjarige biocyberneticus, het jongste lid van de faculteit en een rijzende ster aan het firmament van deze nieuwe discipline, zoals de mensen zeiden. De ziekte van Cécile en haar vroege dood hadden me geschokt, meer dan ik wilde toegeven. Maar in de ogen van de buitenwereld had ik de schok opgevangen, en had ik het door uiterst nauwkeurige planning voor elkaar gekregen mijn beroep te combineren met mijn rol als nu enig verantwoordelijke ouder. ’s Nachts, als ik achter mijn computer zat, hoorde ik hoe Lea lag te woelen in de kamer ernaast: zelf ben ik niet één keer gaan slapen voordat ze tot rust was gekomen, hoe laat het ook werd. De vermoeidheid, die groeide als een sluipend gif, bestreed ik met koffie, en soms stond ik op het punt weer met roken te beginnen. Maar Lea mocht niet met een verslaafde vader in een doorrookte kamer opgroeien.’

Van Vliet haalde zijn sigaretten uit zijn jasje en stak er een op. Evenals vanmorgen in het café beschermde hij met zijn grote hand de vlam tegen de wind. Nu, van kleinere afstand, zag ik de nicotinevlekken op zijn vingers.

‘Al met al had ik de situatie onder controle, dacht ik; alleen de kringen onder mijn ogen werden groter en donkerder. Het had, denk ik, allemaal nog goed kunnen komen als we toen niet op die roltrap waren gestapt. Maar Lea stond al met een voet op het glijdende metaal terwijl ze eigenlijk heel bang was voor roltrappen – ze had die angst van Cécile overgenomen, er was zoveel van haar aanbeden moeder als door osmose bij haar binnengedrongen. De muziek was op dat moment sterker dan haar angst, daarom had ze de eerste stap gezet. Ik kon haar nu onmogelijk alleen laten en streelde haar geruststellend over het haar tot we beneden waren aangekomen en ons bij de talloze ademloos toehorende mensen voegden, die betoverd naar de violiste stonden te luisteren.’

Van Vliet gooide de half opgerookte sigaret in het zand en verborg zijn gezicht in zijn handen. Hij stond naast zijn dochtertje in het station. Er ging een steek door me heen. Ik dacht aan mijn bezoek aan Leslie in Avignon. Wat Lea voor Martijn van Vliet was geweest, was Leslie nooit voor mij geweest. Tussen ons was het afstandelijker toegegaan. Niet liefdeloos, maar stroever. Was dat omdat ik de jaren na haar geboorte bijna alleen maar had gewerkt en vaak dagenlang de kliniek in Boston niet uit was gekomen?

Joanne had het zo omschreven: As a father you’re a failure.

We zijn geen enkele keer echt op vakantie geweest; als ik op reis ging, dan naar congressen waar nieuwe operatietechnieken werden gedemonstreerd. Leslie was negen toen we naar Zwitserland terugkeerden, ze sprak een mengelmoes van het Amerikaans van Joanne en mijn Bernse Duits, de spanning tussen haar ouders maakte haar gesloten, ze zocht voor zichzelf vrienden die wij niet kenden, en toen Joanne voorgoed naar Amerika terugkeerde, ging Leslie naar een internaat, weliswaar een goed internaat, maar toch: een internaat. Ze was niet ongelukkig, denk ik, maar ze ontglipte me steeds meer, en als ik haar zag was het meer een ontmoeting tussen twee goede bekenden dan tussen een vader en zijn dochter.

Van Vliet’s verhaal zou een verhaal over ongeluk zijn, dat was duidelijk; maar dit ongeluk was uit een geluk geboren dat ik niet had gekend, om welke reden dan ook.

‘Het was geen grote vrouw,’ zei hij tegen me terwijl ik in gedachten was verzonken, ‘maar ze stond op een verhoging en stak met haar bovenlichaam boven de menigte uit. En bij God, je kon ter plekke verliefd op haar worden! Zoals bijvoorbeeld iemand verliefd kan worden op een overweldigend standbeeld, alleen makkelijker, sneller en veel, veel heftiger. Het eerste waar mijn blik door werd getroffen was een golf van zwartglanzend haar die bij elke beweging van haar hoofd opnieuw onder een lichtgekleurde hoed met drie punten tevoorschijn kwam en zich over de opgevulde schouders van haar jas leek uit te storten. En wat een sprookjesachtig rokkostuum! Verbleekt lichtroze en verwassen geel, kleuren als van een vervallen palazzo. Daarop tekenden zich als op een gobelin grillig gevormde drakenfiguren af, roodgouden draden en rode glassplinters die schitterden als kostbare robijnen. Er zat veel oosterse geheimzinnigheid in deze jas, die tot bijna op haar knieën reikte. Ze droeg hem open, je zag een beige kniebroek die aan de bovenkant door een okerkleurige sjerp werd opgehouden en aan de onderkant in witte zijden kousen overging, die in zwarte lakschoenen staken. Boven de sjerp droeg ze een met ruches versierde blouse van wit satijn die de brede opstaande kraag van de jas met zijn eigen kraag opvulde. Ze had een stuk van de zachte witte stof over de opstaande kraag getrokken en daar klemde ze met haar wilskrachtige kin de viool op. En helemaal bovenaan: die brede steek van een soortgelijke stof als de jas, maar met een zwaarder effect want de randen waren afgezet met zwart fluweel. We hebben samen ontelbare tekeningen van haar gemaakt, Lea en ik, en over een paar details konden we het nooit eens worden.’ Van Vliet slikte. ‘Dat was in de keuken, aan de grote tafel die Cécile bij ons huwelijk had ingebracht.’

Hij stond zonder verklaring op en liep naar het water. Een golf spoelde over zijn schoenen, hij leek het niet te merken.

‘Het klopt niet helemaal,’ ging hij door toen hij weer naast me zat met wier aan zijn schoenen, ‘dat ’t het lange golvende haar was dat me als eerste fascineerde aan deze sprookjesachtige violiste. Het waren eerder de ogen, of eigenlijk niet de ogen, maar het witte oogmasker dat bijna naadloos in het witgepoederde gezicht overging. Hoe langer ik daar stond, des te meer hield het gemaskerde gezicht me in de ban. Eerst waren het de onbeweeglijkheid en de pure stoffelijkheid van het masker die me frappeerden omdat ze in schrille tegenstelling stonden met de bezielde muziek. Hoe kon zo’n star masker zoiets voortbrengen! Langzamerhand begon ik me een beeld te vormen van de ogen achter de spleten, daarna begon ik ze te zien. Meestal waren ze gesloten, dan maakte het gepoederde gezicht een verzegelde en doodse indruk. De klanken leken dan bijna uit een andere wereld te komen en zich van haar levenloze lichaam als van een medium te bedienen, vooral tijdens langzame, lyrische passages, als het instrument nauwelijks bewoog en de arm met de strijkstok slechts langzaam door de ruimte gleed. Het was een beetje alsof Gods woordeloze stem sprak tot de ademloos luisterende reizigers die hun koffers, rugzakken en tassen naast zich op de grond hadden gezet en de overweldigende muziek als een openbaring in zich opnamen. De overige geluiden van het station leken naast de muziek geen werkelijkheid te bezitten. Wat er aan klanken uit de donker glanzende viool kwam, bezat een eigen werkelijkheid, die, zo schoot het mij door het hoofd, zelfs niet door een explosie aan het wankelen gebracht had kunnen worden.

Af en toe opende de vrouw haar ogen. Dan moest ik aan filmbeelden van bankovervallen denken, die altijd de brandende vraag bij me oproepen hoe het gezicht dat bij de ogen hoort eruitziet. Al die tijd deed ik in gedachten de violiste het masker af en dichtte haar ogen en complete gezichten toe. Ik vroeg me af hoe het zou zijn om tijdens het eten of tijdens een gesprek tegenover zulke ogen en zo’n gezicht te zitten. Dat ze stom was, deze geheimzinnige vioolprinses, kwam ik pas uit de krant te weten. Ik verzweeg het voor Lea. Ook over het gerucht dat de vrouw een masker droeg omdat haar gezicht door verbranding was misvormd, kwam ze niets te weten. Ik verried haar alleen de vermoedelijke naam: Loyola de Colón. Vervolgens moest ik haar alles over Ignatius van Loyola en over Columbus vertellen. Ze vergat het snel, het ging haar alleen maar om de namen. Later kocht ik een mooie uitgave van het Verzameld Werk van Sint-Ignatius voor haar. Ze zette die zo neer dat ze de naam vanuit haar bed kon zien; ze heeft het boek nooit gelezen.

Loyola – zo noemden we haar later, dan leek het net alsof ze een oude vriendin was – speelde de partita in E groot van Bach. Toentertijd wist ik dat niet, muziek was tot die tijd niet iets waar ik me serieus mee bezighield. Cécile had me een paar keer meegesleept naar een concert, maar ik gedroeg me als de karikatuur van een vakidioot en cultuurbarbaar. Mijn kleine dochter maakte me pas vertrouwd met het universum van de muziek, en met mijn methodisch werkende verstand, mijn wetenschappersverstand, leerde ik er alles over zonder te weten of ik van de muziek die ze speelde hield omdat die me beviel of alleen maar omdat ze tot Lea’s geluk leek te horen. De partita van Bach, die ze ooit met meer virtuositeit en diepgang zou spelen dan welke andere violist ook – waarschijnlijk alleen in mijn oren, ik weet het –, ken ik nu zo goed dat ik hem zelf geschreven zou kunnen hebben. Kon ik hem maar uit mijn geheugen wissen!

Ik weet niet meer hoe goed Loyola’s viool klonk. Ik had er destijds geen mening over, ik werd pas vele jaren later tijdens mijn krankzinnige reis naar Cremona een deskundige in de klank van een viool. Maar in mijn herinnering, die al snel door de verbeeldingskracht werd overschaduwd en veranderd, had dit noodlottige instrument een warme, volumineuze klank die dronken en verslaafd maakte. Deze klank, die zo goed bij het aura van de gemaskerde vrouw paste en bij haar ogen zoals ik me die voorstelde, had me Lea voor een moment bijna doen vergeten, hoewel haar hand de hele tijd in die van mij had gelegen zoals altijd als ze door veel mensen werd omringd. Nu voelde ik hoe ze haar hand uit de mijne loswrong, en ik verbaasde me erover hoe vochtig hij was.

Haar vochtige handen en in het algemeen de bezorgdheid om haar handen: hoezeer zou dit de toekomst bepalen en van tijd tot tijd verduisteren!

Ik had er nog geen idee van, toen ik op haar neerkeek en haar ogen zag, waarmee iets ongelooflijks was gebeurd. Lea hield haar hoofd opzij, waarschijnlijk om door een smalle opening in de menigte een beter zicht op de violiste te krijgen. De pezen in haar hals waren tot het uiterste gespannen, ze ging helemaal op in wat ze zag. En haar ogen straalden!

Gedurende de lange periode van onze ziekenhuisbezoeken aan Cécile waren ze uitgedoofd en hadden de glans verloren waar we zo van gehouden hadden. Met neergeslagen ogen en hangende schouders had ze aan het graf gestaan toen de kist in de aarde zakte. Toen ik destijds voelde hoe mijn adem stokte en hoe mijn ogen begonnen te branden, had ik niet kunnen zeggen of dat door Cécile kwam of door het vreselijke stille verdriet en de verlatenheid die uit Lea’s glansloze ogen spraken. En nu, meer dan een jaar later, was de glans teruggekeerd!

Ongelovig keek ik nog een keer, en nog een keer. Maar de nieuwe glans was er wel degelijk, hij was echt, en daardoor leek het alsof de hemel zich plotseling voor mijn dochter had geopend. Haar lichaam, haar hele lichaam was tot het uiterste gespannen, en de knokkels van haar vuisten tekenden zich als kleine witte heuveltjes tegen de rest van de huid af. Het leek alsof ze al haar kracht moest gebruiken om de betoverende macht van de muziek te kunnen weerstaan. Terugkijkend denk ik ook wel eens dat ze zich met die inspanning op haar nieuwe leven heeft voorbereid, dat, zonder dat ze het wist, in die minuten begon – alsof ze net zo gespannen was als een hardloopster voor de wedstrijd, de wedstrijd van haar leven.

En toen, heel plotseling, verdween die spanning, haar schouders zakten en haar armen hingen naar beneden – vergeten, gevoelloze aanhangsels. Even meende ik dat in die plotselinge verslapping het verdwijnen van haar interesse tot uitdrukking kwam, en vreesde ik dat de betovering was verbroken, dat ze weer was teruggevallen in de vertwijfelde matheid van het afgelopen jaar. Toen zag ik een blik in haar ogen die daar niet bij paste, maar in een tegengestelde richting wees. De glans was er nog steeds, zij het dat er iets aan was toegevoegd waar ik, zonder het te begrijpen, van schrok: er was iets in Lea’s ziel besloten wat de regie over haar leven zou overnemen. En ik voelde met een mengeling van angst en geluk dat ook mijn eigen leven in de ban van deze geheimzinnige regie zou raken en nooit meer zo zou zijn als ervoor.

Had Lea eerder, gedurende de spanning, met onregelmatige stoten geademd die aan koorts deden denken waar de rode vlekken op haar wangen bij pasten, nu leek ze niet eens meer te ademen, haar verslapte gezicht was met een marmeren, doodse bleekheid bedekt. Hadden haar oogleden eerder in een onregelmatig staccato koortsachtig getrild, nu leken ze verlamd. Tegelijkertijd lag er ook een duidelijke bedoeling in hun onbeweeglijkheid – alsof Lea ze niet wilde toestaan haar blik op de spelende godin te onderbreken, zelfs niet als het maar onderbrekingen van honderdsten van seconden zouden zijn die ze bovendien niet eens zou opmerken.

In het licht van wat er later is gebeurd en wat ik nu weet, zou ik zeggen: mijn dochter verloor zichzelf in dat station.

Ik zou het zeggen, ook al zag het er in de daaropvolgende jaren naar uit dat het exacte tegendeel had plaatsgevonden: alsof ze op dat moment plotseling op weg naar zichzelf was gegaan, en dat met een overgave, vuur en energie zoals maar voor weinigen is weggelegd. Over de bleke trekken van haar kinderlijk gezicht lag uitputting, en als ik soms droomde over deze uitputting, dan was het de uitputting die nog vóór haar lag op haar opofferingsgezinde weg door de wereld van klanken, een weg die ze in een verterende koorts zou afleggen.

Het spel van de vrouw kwam met een zwierige, enigszins pathetisch uitgevallen streek tot een einde. Stilte – die al het rumoer in het station opslokte. Vervolgens een daverend applaus. De buigingen van de vrouw waren diep en duurden ongebruikelijk lang. Ze hield de viool en de strijkstok ver van haar lichaam, alsof ze die tegen haar eigen onstuimige bewegingen wilde beschermen. De hoed moest vastgemaakt zijn, want hij bleef stevig zitten terwijl de golf zwart haar naar voren viel en haar gezicht geheel bedekte. Ging ze overeind staan dan vloog het haar als in een storm naar achteren, de hand met de strijkstok streek de lokken uit haar gezicht, en nu werd je regelrecht gechoqueerd door het masker van dat witte gezicht, hoewel je het al die tijd voor je had gehad. Je wilde blijdschap op haar gezicht zien of uitputting, in elk geval een of andere emotie; in plaats daarvan ketste de blik af op het spookachtige masker en het poeder. Desondanks leek er geen einde aan het applaus te komen. De menigte kwam maar heel langzaam in beweging en splitste zich op in degenen die haast hadden, en anderen die in de rij stonden om iets in de vioolkist naast de verhoging te gooien. Sommigen wierpen een verbaasde blik op hun horloge en leken zich af te vragen waar de tijd was gebleven.

Lea bleef roerloos staan. Er was niets aan haar veranderd, haar trance bleef aanhouden en het leek nog steeds alsof haar oogleden dienst weigerden onder de overweldigende indruk van de gebeurtenis. Er lag iets oneindig roerends in haar weigering te geloven dat het voorbij was. De wens dat het zou doorgaan, voor altijd zou doorgaan, was zo sterk dat ze ook niet ontwaakte toen een haastige reiziger tegen haar aanbotste. Ze bleef met de bewusteloze zekerheid van een slaapwandelaarster in de nieuwe houding staan, haar blik strak op Loyola gericht, alsof deze een marionet was die ze met haar blik kon dwingen verder te spelen. Daarin, in de onverstoorbaarheid van deze blik, kondigde zich de ongelooflijke en uiteindelijk vernietigende vastberadenheid van Lea’s wil aan, die in de volgende jaren steeds duidelijker aan het licht zou komen.

Loyola, zo bleek nu, was niet alleen. Een grote, donkergetinte man nam ineens de regie over. Hij nam haar de viool en strijkstok uit handen, gaf haar een hand toen ze van het podium afstapte, en vervolgens ruimde hij alles op met een handigheid en snelheid die niet alleen mij verbaasde. Er leken nog maar nauwelijks twee, drie minuten verstreken te zijn nadat de laatste munt in de kist was gevallen, of Loyola en haar begeleider begaven zich al op weg naar de roltrap. Nu ze niet meer op de verhoging stond, leek ze eerder klein, de magische violiste, en niet alleen klein, maar van alle betovering ontdaan, bijna een beetje armoedig. Ze trok met een been, en ik schaamde me over mijn teleurstelling dat ze echt en onvolmaakt was, in plaats van zich met dezelfde luister en sprookjesachtige perfectie als eigen was aan haar spel, door de wereld te bewegen. Ik was blij en ongelukkig tegelijk toen de naar boven glijdende traptreden haar uit ons gezichtsveld wegvoerden.

Ik liep naar Lea en trok haar zachtjes tegen me aan, het was dezelfde beweging als altijd wanneer ik haar wilde troosten en beschermen. Ze drukte dan haar wang tegen mijn heup, en als het heel erg was probeerde ze haar gezicht in me te verstoppen. Maar nu gebeurde er iets anders, en ook al ging het maar om een kleine beweging, een nuance in haar reactie die een buitenstaander niet eens zou zijn opgevallen, toch veranderde die de wereld. Door de zachte druk van mijn hand keerde Lea langzaam in de werkelijkheid terug. In eerste instantie gaf ze zich, zoals altijd, over aan mijn beschermende gebaar. Maar toen, net voordat haar wang zoals gebruikelijk mijn been zou raken, hield ze abrupt in en begon zich tegen mijn druk te verzetten.

Ik voelde – en het trof me als een elektrische schok – dat, terwijl ze in gedachten was verzonken, zich een nieuwe wil had gevormd; er was een nieuwe onafhankelijkheid ontstaan waarvan ze zelf nog geen weet had.

Geschrokken trok ik mijn hand terug, angstig afwachtend wat er nu zou gebeuren. Lea had me na haar ontwaken nog niet aan gekeken. Nu onze blikken elkaar kruisten, leek het een moment dat ik met zeer grote helderheid beleefde, alsof er een ontmoeting plaatsvond tussen twee volwassenen met een even sterke wil. Daar stond niet meer een kleine dochter die bescherming nodig had tegenover haar grote, beschermende vader, maar een jonge vrouw die werd beheerst door een wil en een toekomst waarvoor ze onvoorwaardelijk respect opeiste.

Ik voelde dat er op dat moment een nieuwe tijdrekening tussen ons begon.

Maar hoe nieuw en duidelijk dit gevoel ook was – ik heb het blijkbaar niet begrepen, noch toen noch later. “C’est de votre fille qu’il s’agit.” Wat zouden deze verschrikkelijke woorden van de Maghrebijn anders kunnen betekenen dan het verwijt dat het me in de dertien jaar na Loyola’s optreden in het station nooit echt om Lea zou zijn gegaan maar altijd alleen maar om mezelf? De eerste weken en dagen weigerde ik uit woede en verbittering dit verwijt ook maar één moment serieus in overweging te nemen. Maar de woorden van de arts bleven mij door het hoofd malen, ze vergiftigden het inslapen en het wakker worden tot ik moe werd van het weerstand bieden, en ik met mijn nuchtere verstand probeerde mezelf geheel van buitenaf als een vreemde tegemoet te treden. Was ik misschien werkelijk niet in staat geweest te erkennen dat Lea een eigen wil had, die ook een andere wil zou kunnen zijn dan die ik voor haar wenste?

Ik ben zelf nooit op het idee gekomen dat ik in zo’n rampzalig onvermogen gevangen zou kunnen zitten; want als ik er al door werd beheerst, dan was het met een gevaarlijke onopvallendheid en bedrieglijke wisselvalligheid die het aan een waarnemend oog onttrokken en achter een misleidende façade van zorgzaamheid verborgen. Voor een buitenstaander zag het er namelijk allerminst naar uit dat ik geen rekening hield met wat Lea wenste. Integendeel, van buitenaf moet het geleken hebben alsof ik van maand tot maand, van jaar tot jaar steeds meer de dienaar, ja de slaaf van haar wensen werd. Uit sommige blikken van mijn collega’s en medewerkers kon ik opmaken hoe bedenkelijk ze het vonden dat ik mijn leven zozeer liet bepalen door Lea’s levensritme, door haar kunstzinnige vorderingen en inzinkingen, haar pieken en dalen, haar euforie en neerslachtigheid, haar stemmingen en ziekten. En hoe kun je van een vader die omwille van zijn dochter zelfs op het slechte pad raakt, beweren dat hij niet in staat is haar wil te respecteren? Gewillig schikte ik me naar de tirannie van haar talent. Hoe kon de Maghrebijn mijn bereidheid om Lea als een zelfstandige persoon te respecteren dan in twijfel trekken? En hoe kon hij me op zijn zachte dictatoriale manier te verstaan geven dat het dit onvermogen was dat van haar zijn patiënte had gemaakt? “U gaat niet in Saint-Rémy wonen.” Mijn god!’