Beschaafden in het land der barbaren

Joseph Roth

Beschaafden in het land der barbaren

Reisreportages

Vertaling en voorwoord Els Snick

WERELDBIBLIOTHEEK • AMSTERDAM

Deze uitgave werd mede mogelijk gemaakt door
het Joseph Roth Genootschap.

Deze uitgave bestaat uit al eerder in Nederlandse vertaling verschenen werk van Joseph Roth. Portretten is eerder verschenen onder de titel De blonde neger en andere portretten.

© 2023 Nederlandse vertaling en voorwoord Els Snick /

Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Omslagbeeld © Bridgeman

NUR 302

ISBN 978 90 284 5341 8

www.wereldbibliotheek.nl

www.josephrothgenootschap.org

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023, met ISBN 978 90 284 5333 3

Inhoud

Voorwoord – door Els Snick

Hotelmens

Portretten

In het land van de eeuwige zomer

I De witte steden

II In het Frankrijk van Le Midi

III Reportages

Spoken in Moskou

Charleston op de vulkaan

Het vierde Italië

Joden op drift

Voorwoord

door Els Snick

Het begon met een borrel in de winkel van Bas Lubberhuizen op het Singel in Amsterdam. Het was de zomer van 2012 en ik was uitgenodigd om te vertellen over Joseph Roth in Nederland en Vlaanderen, het onderwerp van mijn pas verdedigde proefschrift. Ik stond op een trapladder in de volle pijpenla, in mijn ene hand hield ik een jenevertje, met de andere sloeg ik de maat bij het verhaal. Bas was uitgever, boekhandelaar, jeneverstoker en kroegbaas, warmhartig en genereus, het type dat Joseph Roth tot zijn vrienden zou hebben gerekend. Bij Uitgeverij Bas Lubberhuizen verscheen een jaar later de bewerking van mijn proefschrift: Waar het me slecht gaat is mijn vaderland. Joseph Roth in Nederland en België. De aandacht voor het boek verraste me. Roth gold eerder als een writer’s writer, bekend bij schrijvers en journalisten. Geert Mak had Joseph Roth in zijn bestseller In Europa zijn leermeester genoemd en bij Uitgeverij Atlas mee aan de wieg gestaan van de reeks Roth-romans die daar met zorg werden uitgegeven. Blijkbaar was de tijd nu rijp om Roth aan een breder publiek voor te stellen.

In 2014 werd het Joseph Roth Genootschap opgericht, als vehikel om literaire avonden, theatervoorstellingen en boekpublicaties te ondersteunen. Roth was honderdtwintig jaar eerder geboren in Brody, een stadje dat nu in Oekraïne ligt maar destijds deel uitmaakte van Galicië, het meest oostelijke kroonland van de Oostenrijks-Hongaarse monarchie, en het was vijfenzeventig jaar geleden dat hij in Parijs, als emigrant, was overleden.

Dat jaar verscheen Hotelmens, een bundel reportages en brieven over Roths nomadenbestaan in onder andere Wenen, Berlijn, Parijs, Amsterdam en Oostende. Roth kon in huizen niet aarden, voelde zich slechts thuis waar hij een vreemdeling was, in de stationsbuffetten, hotellobby’s, koffiehuizen en kroegen van het Europese stadsleven. Dat voedde zijn waakzaamheid, scherpte zijn blik. Juist dat doorleefde maakt Joseph Roths romans en journalistieke werk zo prikkelend en fris. Het is alsof ze pas gisteren werden geschreven.

Een jaar later verscheen een bundeling portretterende teksten die tussen 1919 en 1939 zijn ontstaan, in deze uitgave kortweg omgedoopt tot Portretten; een reeks die begint in een Weens krankzinnigengesticht voor oorlogsinvaliden en eindigt bij een vluchtelingenkind in een Frans politiekantoor. Daartussenin liggen de jaren die Roth voornamelijk in het Berlijn van de jaren twintig heeft doorgebracht. Als geen ander voorvoelde hij wat de linkse en Joodse burgers van de Weimarrepubliek te wachten stond als Hitler aan de macht zou komen.

Joden op drift werd voor vele lezers een eyeopener: wat kan die Roth schrijven! En hoe actueel blijven zijn teksten! Zijn reportages over de Oost-Europese sjtetls en het leven van de Joodse emigranten in Wenen, Berlijn en Parijs verscheen in 2016, toen massaal veel vluchtelingen uit Syrië, Afghanistan en Irak bij ons een veilig bestaan zochten. Roth zag het vele jaren eerder: ‘Als er een ramp gebeurt, gaan mensen door de schok meteen hun buren helpen. Dat is het effect van acute rampen. Het lijkt alsof mensen weten dat rampen kort duren. Maar chronische rampen kunnen buren zo moeilijk verdragen dat ze onverschillig worden tegenover rampen en de slachtoffers, of ze zelfs lastig gaan vinden. Zo ingebakken in de mens is de zin voor orde, wetten en regels dat ze de grenzeloze uitzondering, de verwarring, de chaos en de waanzin maar heel even kunnen toestaan. Duurt de waanzin te lang, dan verdwijnen de hulpvaardige handen in de zakken, dooft het vuur van de barmhartigheid.’

Een verzameling reportages over Frankrijk, getiteld In het land van de eeuwige zomer, verscheen in 2017. Roth trok in 1925 voor het eerst vanuit Berlijn naar Parijs, als correspondent voor de Frankfurter Zeitung, en verloor zijn hart aan de stad. In 1933 nam hij gedwongen de wijk naar Frankrijk, op de vlucht voor Hitler en zijn trawanten.

1926 vertrok Roth in opdracht van diezelfde krant op reis naar Sovjet-Rusland. Als een van de eersten ontmaskerde hij er de dictatuur in wording. Hij bezocht zijn geboortestreek. Uit de brieven aan vrienden en familie blijkt zijn teleurstelling. Spoken in Moskou. Reportages en brieven uit Rusland verscheen bij Bas Lubberhuizen in 2018.

Het laatste boek uit de Lubberhuizen-reeks is Charleston op de vulkaan, met reportages over Albanië en fascistisch Italië. Weer lijken Roths teksten te preluderen op de actualiteit, hier op de politieke en sociale malaise in Albanië en de opgang van uiterst rechts in Italië.

Bas Lubberhuizen is inmiddels met pensioen en heeft zijn uitgeverij overgedragen aan Wereldbibliotheek. Maar rusten doet hij niet. Ook Joseph Roth laat hem niet met rust. Met Rothvrienden van het eerste uur is Bas geregeld te vinden in café Scheltema, in 1936 een van Roths Amsterdamse stamkroegen. Onlangs brouwde hij speciaal voor het Joseph Roth Genootschap een paar flessen Neunziggrädiger, de bittere vreugde uit Roths roman Radetzkymars. Het genootschap bestaat in 2024 tien jaar en is in blakende gezondheid. Achtergrondinformatie over het leven en werk van Joseph Roth vindt u op de website: www.josephrothgenootschap.org.

Dit boek draag ik op aan Bas en de vele Roth-liefhebbers die mee hebben geschreven aan het verhaal van Joseph Roth en aan het succes van zijn werk in het Nederlands taalgebied hebben bijgedragen. Ik denk aan Koos van Weringh, die in 1989 een speciaal nummer van het tijdschrift Het Oog in ’t Zeil over Roth samenstelde en vijftig jaar na diens dood een eerste revival op gang bracht. Zonder Bas en Koos en de talloze onderzoekers, schrijvers, uitgevers, de vele fijnproevers die vinden dat het werk van Roth blijvend moet worden gelezen, was dit boek er niet geweest. Ik dank hen allen van harte. Als redactionele rots in de branding leest Femke Foppema van het Joseph Roth Genootschap al jarenlang mijn vertalingen mee, ik ben haar zeer erkentelijk. De zorgvuldige eindredactie van Beschaafden in het land der barbaren is het werk van Wilbert Surewaard.

Een aantal teksten, vooral de vroegste vertalingen, heeft voor deze uitgave een opfrisbeurt gekregen. Een ervaren Rothvertaler werd ik immers niet op sprong en stel. Na vele vertaalkilometers heb ik de stem gevonden waarmee ik Roth in het Nederlands wil laten klinken, de stem die de vinnigheid en de vlotte elegantie van zijn teksten recht kan doen en waarmee ik zijn nauwkeurig gekozen, sobere metaforen, zijn afgewogen woordspelingen ook in het Nederlands balans hoop te geven. Maar vooral de zoete melancholie, de prominente muzikaliteit en de ondanks alles onverwoestbare humor maken van het vertalen een feest, waarvan het einde nog lang niet in zicht is.

Vertalen is een kwestie van keuzes maken: op zinsniveau, op woordniveau. De keuze ook om bij bepaalde namen en begrippen voetnoten toe te voegen of juist niet, omdat je de lezer niet wil onder- of overschatten, omdat je de tekst niet wil overladen, de bladspiegel strak wil houden. Ook spellingkwesties moeten worden opgelost. Anders dan in de afzonderlijke delen is er in deze verzamelbundel bijvoorbeeld voor gekozen om het onderscheid tussen Jood(s) (m.b.t. het volk) en jood(s) (m.b.t. de religie) aan te houden, een complexe ingreep die bij momenten chaotisch lijkt, hoe weldoordacht ook. En dan is er de netelige kwestie van het nwoord. Roth schreef wat hij schreef, ik vertaalde wat er staat. Niemand kan Roth immers van racisme verdenken.

Tot slot wens ik u, lezer van dit boek, de verrassing toe die Geert Mak te beurt viel bij de kennismaking met Roths journalistieke werk: ‘Zo moet dat dus, dacht ik voortdurend. Zo moet je kijken. Zo moet je vragen. Zo bouw je een scène op. Zo breng je een stemming over op de lezer. Zo sleep je hem mee – tegen wil en dank soms – naar de meest godvergeten uithoeken van de twintigste eeuw, en laat je hem mee zweten en bloeden. En dat doe je allemaal in een paar honderd woorden, geen letter meer dan nodig. Dat is journalistiek vakmanschap ten top.’

HOTELMENS

Een uurtje miljonair

Neue Berliner Zeitung, 1 april 1921

In de lobby van het grote hotel waar mensen uit valutalanden logeren, breng ik graag een uurtje of langer door. Het bruin gelambriseerde plafond bestaat uit niets dan wondermooie vierkanten en in het midden van elk vierkant bloeit een elektrische lamp. De lampen zien eruit als glazen bloesems en worden door gouden bladeren beschaduwd.

Het plafond is laag maar ruim, en de meubelen zijn dat ook. Alles is hier op de een of andere manier royaal als in Luilekkerland. Het solide plafond lijkt te zeggen: niet opstaan! De brede gecapitonneerde stoelen zeggen: benen uitstrekken!

Ik strek een been uit en geniet ten volle van het uitzicht op de vouw in mijn broek, waaraan je niet kunt zien dat het mijn enige is. Voorts geniet ik ervan dat mijn schoenpunten glimmen omdat de schoenenpoetser op Unter den Linden ze zojuist nog met een zachte flanellen lap heeft opgewreven.

Als ik me hier zo een kwartiertje in overvloed en weelde genesteld heb, ben ik vast overtuigd dat ik een man uit een valutaland ben en in dit hotel logeer.

De liftboy, die een brief door de lobby draagt, maakt een devote boog om mijn opgewreven schoenpunten heen. De liftboy heeft geen idee dat ik hier niet logeer. Als ik hem roep, blijft hij buiten de valuta-invloedssfeer waarvan ik in het middelpunt zit en neemt met een gedresseerde, plechtige armbeweging zijn bruine pet af. Zijn ogen zijn groot en blauw en bewonderend op mijn gezicht gericht. Hij heeft hele voorraden respect in zijn ogen. Zijn gezicht is appelwangig-jongensachtig, hij geurt aangenaam naar melk als een zindelijke zuigeling. Hij leert al twee jaar achting voor de valutaire leeftijd.

Het witte servet van de kelner begint al op tien passen afstand van mij respectvol te wapperen. De directeur, die waardig als een grootvizier over de gedempte ornamenten van het smyrnatapijt schrijdt, neigt afgemeten zijn hoofd als ik hem aankijk.

Na verloop van tijd gaat mijn belangstelling naar mijn collega-miljonairs. Ze zijn zeer mooi gekleed. De mannen ruiken als het ware naar nieuwe leren koffers en Engelse scheerzeep en spoorwegkolen. De vrouwen dragen een zachte zweem van Russisch parfum door de ruimte. Het is een bitterzoete geur, hij streelt liefdevol mijn neus, verdwijnt en keert weer terug.

De miljonairs kunnen uitstekend in de goede houding gaan zitten. De jonge miljonairs dragen beige voorjaarsmantels en riemen met discrete matte gespen. Hun hoeden zijn meestal lichtgrijs en in het midden lichtjes, heel lichtjes, als het ware toevallig ingedeukt. Hun handschoenen zijn wit. Hun halfhoge schoenen zijn bruin of geelbruin, en als de jonge miljonairs gaan zitten, trekken ze heel lichtjes hun broek omhoog, zodat men hun zijden kousen kan zien.

De oudere miljonairs hebben de lente echter nog niet ter kennis genomen. Want niet de stijging van de kwikkolom, maar die van de aandelen is van belang. De oudere miljonairs dragen nog steeds hun korte wintermantels en hun gevoerde handschoenen, en ze houden hun vers geknipte sigaar verwachtingsvol in de mond tot de kelner met gespreide rokpanden komt aangefladderd, onderweg al een brandklare lucifer tegen het strijkvlak van het doosje drukkend.

Ik leer hier mensen kennen: een man met bakkebaarden, hij ziet eruit als een Hamburgse senator (en heeft ook de tongval). Hij confereert langdurig met een riemdragende jongeling. Het gaat over petroleum. De jongeman komt blijkbaar uit Polen. Hij heeft een document klaarzitten in zijn borstzak. Daarop klopt hij telkens veelbetekenend. Dan verstomt de oude bakkebaardenman plotseling en kijkt de jongen stomverbaasd aan.

Achter een zuil, in een korfstoel, zit een mulat. Hij rookt een dikke Turkse sigaret en praat in op een zwarthandelaar van middelbare leeftijd die er graag als een filmacteur zou uitzien. De zwarthandelaar draagt kanariegele handschoenen. De handschoenen kwinkeleren bijna. De rechterhandschoen heeft de zwarthandelaar aan, de linker ligt losjes en inhoudsloos op het marmeren tafelblad. Plotseling vermant de zwarthandelaar zich, staat op en wuift de mulat vriendschappelijk ten afscheid met zijn linkerhandschoen, alsof hij voor het vertrek van de trein op het perron staat. Ik denk dat hij de mulat erin heeft laten lopen. Men hoede zich voor mensen met kanariegele handschoenen.

In de hotellobby worden cocaïne, suiker, politieke systemen, omwentelingen en vrouwen te koop aangeboden. Een Russische vorst zint op de verovering van Kronstadt.¹ Een tapijthandelaar onderhandelt over leveringen voor een interieur met een pas ‘gemaakte’ man. Een advocaat neemt van een Russisch gezin een zestal paspoorten in ontvangst. ‘Komt voor elkaar’ knipperen zijn ogen. Hij zet zijn lorgnet wat vaster op zijn neus en slaat vastberaden zijn map dicht. Hij maakt, achterwaarts naar buiten lopend, drie keer een buiging voor de Russische huisvader, die hem joviaal afwenkt.

Om vijf uur speelt de kapel in de eetzaal Peer Gynt. De miljonairs wenden zich af van de zaken en tot de vrouwen. De miljonairsdames drinken mokka en lepelen ijs en eten taart met gespitste vingers en houden bij elke gelegenheid de pink van hun rechterhand omhoog alsof hij speciaal gewijd is en niet met kopjes in aanraking mag komen.

Als ik het hotel verlaat, staat de portier bij de draaideur, klaar om te groeten, willoos als tafelbestek. Want hij heeft het monogram van zijn eigenaar op zijn borst en zijn voorhoofd gegraveerd. Een chauffeur vraagt of ik wens in te stappen.

Dat wens ik niet. Ik ben geen miljonair meer.

1 Kronstadt is het huidige Roemeense Braşov.

Hotel Kopřiva

Prager Tagblatt, 4 december 1923

In P. staat Hotel Kopřiva. Het heeft tachtig kamers en twee verdiepingen. Het heeft een portier, die tegelijk kamerbediende en kruier is. Hij is klein van gestalte, tenger en niet representatief genoeg voor een hotel met twee verdiepingen en tachtig kamers. Hij wacht in het station op de gasten. Als de stad P. een grotere stationshal zou hebben, zoals het een stad met een hotel als het Kopřiva betaamt, zou je de portier niet eens zien staan. Zijn zichtbaarheid heeft hij alleen te danken aan de kleine afmetingen van het stationsgebouw in P. en aan de zoekende behoefte aan rust van de reizigers.

Hotel Kopřiva is bijna altijd vol. En toch vind je er bijna altijd nog een kamer. Want er zijn hotels waarin de wet van de ondoordringbaarheid van de materie wordt opgeheven en door een andere vervangen, die als volgt luidt: ‘In een ruimte die door een reiziger wordt ingenomen, kan nóg iemand slapen.’ De eigenaar van Hotel Kopřiva dankt zijn rijkdom aan deze wet en zijn zielenrust aan het feit dat hij zich niet bij zijn gasten vertoont. Veel hoteleigenaars zouden van hem kunnen leren. Klachten die men niet kan voorleggen zijn geen klachten. Een onhoorbare ontevredenheid bestaat niet. Bijgevolg kun je zeggen dat alle gasten tevreden zijn over Hotel Kopřiva. Andere hotels hebben prachtige inwisselbare namen. Ze heten Imperial, Savoy, Grand, Zentral, Paris of Metropol. Dit hotel echter heet gewoon en enigszins familiair: Kopřiva.² Ook andere hotels hebben tachtig kamers, exact tachtig. Maar Hotel Kopřiva heeft honderdtwintig bedden in deze tachtig kamers, omdat veertig daarvan ‘tweepersoonskamers’ zijn.

Nu zijn tweepersoonskamers een noodzakelijke voorziening in steden die regelmatig bezocht worden door verliefde of ook slechts gehuwde stellen. In P. echter, en vooral in Hotel Kopřiva, waar bijna alleen individuele, door concurrentieangst vereenzaamde handelsreizigers willen overnachten, geven deze kamers aanleiding tot naar conflict neigende discussies. De ervaring dat men zelf niet snurkt berust op het psychologische onvermogen zichzelf te horen tijdens de slaap; de overtuiging dat de ander luid kan snurken op een oude traditie. Maar nog sterker dan dat, en een vijand van de tweebeddigheid, is het vooroordeel dat de echt voorname mens alleen slaapt en moet slapen. Het volgende gesprek herhaalt zich dan ook enkele keren:

‘Ik slaap altijd alleen! – Principieel!’

‘Nu breekt mijn klomp. – U zegt: Er is een kamer! En u hebt niets?’

‘Er is toch een kamer!’

‘Voor een tweepersoonskamer betaal ik niet!’

‘Ik ook niet!’

‘U betaalt toch gewoon samen!’

‘Nee!’ – zeggen ze allebei tegelijk. De portier echter, die de inschikkelijkheid van de menselijke natuur kent, zegt: ‘Dat wordt dan nummer 76.’

‘Ongehoord!’ zeggen de twee handelsreizigers. En je zou denken dat ze elkaar eigenlijk onsympathiek moeten vinden. Maar ze zijn door de beproeving van de portier met elkaar verzoend, waardoor ze slaapgenoten konden worden, gewillige slaapgenoten. Hoe kluisterde die beproeving hun vijandige gevoeligheid aan elkaar.

‘Snurkt u?’ vraagt de eerste aarzelend.

‘Ik – snurken?’ roept de andere.

‘Ik snurk ook niet!…’

‘Weet u – ik bedoel het niet persoonlijk – snurken is het ergste dat er bestaat!’

‘Dat zeg ik ook altijd! – Op een keer moest ik naar…’ En dan volgt de obligate anekdote die gewoonlijk vriendschappen inleidt en coalities versterkt.

Alleen de ratelende grammofoon is nog gevaarlijker dan gesnurk. Van beneden, ergens uit de grote eetzaal, krast hij marsen, walsen en two-steps met de dode onverbiddelijkheid van zijn mechaniek. Zijn heel speciale geniepigheid bestaat erin dat zijn duidelijkheid sterker, zijn opdringerigheid agressiever wordt naarmate je je verder van zijn trechter bevindt. Deze natuurkundig vastgestelde eigenschap van de grammofoon wekt bij de slapeloze de overtuiging dat aan ontkomen niet of slechts schijnbaar te denken valt. Grenzeloos is het klankbereik. Pijnlijker en indringender wordt de akoestische achtervolging in de laatste kamer van de tweede verdieping dan in eender welke kamer op de eerste verdieping. Je vindt makkelijker de slaap vlak voor de galmende trechtermond dan in de teleurstellende, bedrieglijke verte.

Soms zijn er ook jaarmarkten in P. Ze zijn nooit te voorzien. Ze doen zich voor als natuurverschijnselen. Ze barsten los als onweersbuien. De kamers zijn duurder. Ze zijn twee keer zo duur. Ook de jaarmarkten zijn geniepig. De avond van je aankomst merk je er niets van. Je komt onvoorbereid op jaarmarkten terecht als in uitgespannen netten.

Duizenden koffers met stalen dwalen door Hotel Kopřiva. In zijn bedden liggen vertegenwoordigers uit alle sectoren. Ze zitten aan één lange tafel in de gelagzaal. De handelsreiziger in speelgoed met het tragische gezicht. Hij ziet eruit alsof hij religieuze voorwerpen vertegenwoordigt. Hij brengt echter de bonte vreugden van het leven met zich mee: rode ridders van hout, gele paljassen in zijden stoffen, huppende apen aan dunne elastieken, bontbevederde tollen, schoorsteenvegers als beeldjes, poppen met beweeglijke oogleden, zwarte duiveltjes met vlammentongen en kleine telramen met kleurige houtparels waarmee wiskunde kinderspel wordt. Maar de reiziger in zeep naast hem is vrolijk. Hij ruikt naar muskus, patchoeli, poeder. Die van de papierwaren legt patience. Hij met de vulpennen is een beetje ouderwets, hij doet denken aan ganzenveren. Tabaksrook daalt neer op het blad van de tafel. En niemand heeft tijd. En elk van hen leeft tussen aankomst en vertrek. Hotel Kopřiva is gehaast, altijd tussen twee treinen door. De tachtig kamers en de honderdtwintig bedden buitelen over elkaar heen. Het staat niet stil, Hotel Kopřiva. Het lijkt stil te staan. De grammofoon buitelt trap op, trap af. Koffers met stalen vliegen in het rond. De portier raast de ene kamer in en de andere uit. De kelner rent naar de trein. De kruier buitelt. De portier is de kelner. De kruier is de portier. De kelner is de kruier. Kamernummers zijn vertrektijden. De klok is een dienstregeling. De gasten hangen met onzichtbare touwtjes vast aan het station. Ze vliegen heen en weer. De grammofoon zingt treinseinen. Tachtig maakt honderdtwintig. Honderdtwintig kamers denderen door tachtig bedden.

2 Kopřiva is een courante Tsjechische achternaam en betekent ook ‘brandnetel’.

In memoriam voor de hotelportier

Frankfurter Zeitung, 25 februari 1924

Een van de grootste Berlijnse hotels heeft zijn portier afgeschaft. In zijn plaats doet nu, wellicht nauwkeuriger maar ook zakelijker en onpersoonlijker dan hij, een soort voorziening dienst, ‘verkeers- en inlichtingenbureau’ genoemd, met afdelingen voor al wat de gasten nodig hebben: een wekdienst, een postkantoor, een reisbureau en dat soort zaken meer. De employees van deze afdelingen zijn niet in livrei. Het plechtige zwart van hun pakken verspreidt een fooiloze sfeer om hen heen, terwijl, zoals men zich herinnert, de vrolijke metaalglans van de messingknopen aan het uniform van de portier een vrijgevige gedachteassociatie placht te wekken. Het schijnt dat Amerika als eerste de dood van de portier heeft besloten en veroorzaakt.

Hij was een door indiscretie verzachte autoriteit. Een employé weliswaar, maar toegankelijk voor de zonde. Onder zijn bruine of donkerblauwe lakense jas zat een hart in zijn borst, door financiële injecties te prikkelen; een (rijkdom van de gast) voelend hart. Hij was een mens, welbeschouwd. Nooit was zijn weigering definitief. Zijn oog, gehard door het veelvuldige aanschouwen van radeloze dakloosheid, kon ook zacht worden, omdat het op bepaalde zaken onfeilbaar reageerde. Soms begon het veelbelovend te knipperen. En zijn geest, getraind in het uitputten van fantastische mogelijkheden, verzon slaapgelegenheden en schiep bedden uit het niets, uit een badkuip en een biljarttafel.

Hoe glad en voornaam negeerde hij de illegaliteit van een dubbel ingevuld inschrijvingsformulier, hoe vanzelfsprekend kende hij, grootmoedig, afziend van nauwkeurigheid, kamers met twee bedden toe. Hij was vrij en zonder vooroordelen, machtiger dan de directeur en de eigenaar. Hij was de hoogste instantie voor wanhopigen, adviseur bij moeilijke vragen aangaande wagon-lit-verkeer en grensvisa. Wie op hem vertrouwde, moest daarvoor betalen.

Hij is er straks niet meer, hij sterft. Met hem verdwijnt een tijdperk in het grote, hongerige graf van de menselijke beschavingsveranderingen.

Mijn pen beweent hem met een bescheiden elegie.

Aankomst in het hotel

Frankfurter Zeitung, 19 januari 1929

Het hotel dat ik bemin als een vaderland ligt in een van de grote Europese havensteden, en de zware, goudkleurige, antiqualetters waarin zijn banale naam boven de daken van de langzaam omhoogklimmende huizen oplicht, zijn voor mijn oog louter metalen vaandels, staande vlaggetjes die ter verwelkoming schitteren in plaats van wapperen. Zoals andere mannen terugkeren naar huis en haard, naar vrouw en kind, zo kom ik terug naar licht en hal, naar kamermeisje en portier – en het lukt me steeds de ceremonie van de thuiskomst zo volmaakt te laten verlopen dat die van een plechtige aankomst in het hotel gewoon niet kan beginnen. De blik waarmee de portier me begroet, is meer dan een vaderlijke omhelzing. En alsof hij mijn echte vader was, betaalt hij uit eigen vestzak de chauffeur, om wie ik mij niet meer bekommer. De in livrei gestoken receptionist komt achter zijn glazen beschot vandaan, hij lacht meer dan hij buigt. Hij lijkt zo blij me te zien dat de vriendelijkheid van zijn rug overslaat op zijn mond en dat het professionele zich van het menselijke scheidt. Hij zou zich schamen mij een registratieformulier voor te leggen, zo goed weet hij dat ik de wet als een persoonlijke belediging ervaar. Het formulier zal hij straks, als ik op mijn kamer ben, eigenhandig invullen, ook al heeft hij geen idee waar ik vandaan kom. Hij schrijft een willekeurige naam op van een of andere stad die hij waardig acht door mij te worden bezocht. Mijn gegevens zijn hem bekender dan mezelf. Waarschijnlijk komen in de loop der jaren nog andere mannen bij hem aan die heten zoals ik, maar hun gegevens kent hij niet en steeds lijken ze een beetje verdacht, alsof ze zich wederrechtelijk mijn naam hebben toegeeigend. De liftboy neemt mijn koffers onder zijn armen, als een engel die zijn vleugels spreidt. Niemand vraagt hoelang ik van plan ben te blijven, een uur of een jaar, dat maakt het vaderland niets uit. De portier fluistert me toe: ‘627! Vindt u dat goed?’ – alsof ik de kamer even goed ken als hij…

En of ik hem ken! Ik hou van het ‘onpersoonlijke’ van deze kamer zoals een monnik wellicht van zijn cel houdt. En zoals andere mensen blij zijn om hun schilderijen, hun borden, hun lepels, hun kinderen en hun bibliotheken weer te zien, begroet ik het goedkope behang, het glanzende, onschuldige porselein van de wastafel, de blank metalen, glimmende waterkranen en het slimste van alle boeken: het telefoonboek. Mijn raam kijkt natuurlijk nooit op de binnenplaats uit. Het is het raam van een stamgast, het heeft geen vis-à-vis en leidt toch naar een straat. Aan de overkant zijn: een schoorsteen, de hemel en een wolk… Maar het is tegelijk niet zo afgelegen dat de summiere melodie van het grote plein vlakbij niet als een echo van de vriendelijke wereld tegen mijn muren weerklinkt, zodanig dat ik eenzaam ben maar niet vereenzaamd, alleen en niet verlaten, afgezonderd en niet geïsoleerd. Als ik het raam openzet, is de wereld bij mij te gast. Uit de verte dreunen de hese hoorns van de schepen. Heel dichtbij tingelen de malle belletjes van de trams. De autotoeters lijken me bij de naam te roepen – als naar een landsvader sturen ze mij een groet omhoog. De agent in het midden regelt de manifestatie. Krantenjongens gooien namen van bladen als ballen in de lucht. En kleine straatscènes schikken zich als theaterstukken. Een druk op de knop van NEP-ivoor: en rugwaarts op de gang licht een groen lampje op, signaal voor de kelner. Daar is hij al! De professionele gedienstigheid is alleen nog aanwezig in zijn uniform – in zijn borst onder zijn gesteven hemd woont de menselijke warmte, speciaal voor mij bewaard, tijdens de hele periode van mijn afwezigheid. Als hij de keuken ver beneden telefonisch mijn bestelling doorgeeft, vergeet hij niet toe te voegen voor wie hij bestelt, en zoals mijn druk op de knop het groene lampje op de gang deed branden, zo roept de klank van mijn naam in het geheugen van de kok een bepaalde herinnering aan mijn smaakvoorkeuren op. De kelner glimlacht. Hier is het hem bespaard te praten. Hij hoeft me niets meer te vragen. Hij hoeft geen vergissing te vrezen. Hij is al zo met mij vertrouwd dat hij me graag uitstel zou geven voor de fooi – tegen rente. Zijn geloof in de onuitputtelijkheid van mijn inkomstenbronnen is zelf onuitputtelijk. En als ik in lompen en als een bedelaar zou aankomen, zou hij het als een grappige verkleedpartij beschouwen. Hij weet dat ik slechts een schrijver ben. En toch geeft hij me krediet…

Ik neem de hoorn van de haak. Niet om te telefoneren – gewoon om de telefonist in de centrale van het hotel goeiedag! te zeggen. Hij verbindt mij vaak en vlijtig door. Hij liegt voor mij. Hij waarschuwt mij. Hij deelt mij ’s morgens belangrijke gebeurtenissen uit de krant mee. En als de postbode met geld voor mij in aantocht is, kondigt hij dat met discrete jubel aan. Hij is een Italiaan. De kelner is Oostenrijker. De portier een Fransman uit de Provence. De receptionist komt uit Normandië. De ober uit Beieren. Het kamermeisje is een Zwitserse. De loopjongen een Nederlander. De directeur een Levantijn. En al jaren verdenk ik de kok ervan een Tsjech te zijn. De gasten komen uit de rest van de wereld. In dit hotel zijn alle continenten en zeeën, alle eilanden en schiereilanden, alle schepen, de christenen, de joden, de boeddhisten, de mohammedanen en zelfs de dissidenten vertegenwoordigd. De kassier telt op, trekt af, rekent en bedriegt in alle talen, wisselt alle soorten geld. Van de bekrompenheid van hun vaderlandsliefde bevrijd, van de dufheid van hun patriottische gevoelens ontdaan en van hun nationale hoogmoed enigszins op verlof gesteld, komen de mensen hier bij elkaar, en lijken minstens wat ze altijd zouden moeten zijn: kinderen van de wereld.

Straks ga ik naar beneden – en dan pas kom ik echt aan. De chef de réception zal naar me toe komen om me nieuwtjes te vertellen en nieuwtjes van mij te horen. Hij richt zijn volledige aandacht op mij, als de astronoom op de komeet op het eerste moment dat hij weer aan de horizon verschijnt. Ben ik veranderd? Ben ik überhaupt nog dezelfde? Zijn oog, delicaat en precies als een telescoop, monstert de stof van mijn pak, de vorm van mijn schoenen – en de verzekering ‘U ziet er zeer goed uit!’ slaat minder op de toestand van mijn gezondheid dan op de schijnbare toestand van mijn solvabiliteit. Eigenlijk betekent dit compliment: ja, u bent nog helemaal de oude! Godzijdank bent u nog niet zo diep gezonken dat u naar een ander hotel moet gaan. U bent onze gast en ons kind! Dat blijft u!

Mijn aandacht gaat dan weer naar alles wat het hotel betreft, alsof ik werkelijk ooit aandelen te erven had. Hoe staan de zaken er deze maand voor? Welke schepen lopen er deze week binnen? Leeft de oude kelner nog? Is de directeur ziek geweest? Geen internationale hoteldief gehad? – Op dit mooie moment wil ik alles weten! Ik zou de boeken willen nakijken, de inkomsten controleren. Ben ik anders dan bijvoorbeeld een man die uit patriottisme de financiën van zijn land controleert, de politieke richting van zijn ministers, de gezondheid van het staatshoofd, de organisatie van de politie, de uitrusting van het leger, de pantserkruisers van de marine? Ik ben een hotelburger, een hotelpatriot.

Weldra, weldra komt het ogenblik waarop de portier diep in een vak tast en een stapel brieven, telegrammen en tijdschriften tevoorschijn haalt. Een snelle blik komt uit de loge op mij afgevlogen, een voorbode van de berichten. De brieven zijn achterhaald en toch nieuw. Ze hebben lang op mij gewacht. Hun inhoud ken ik al voor een deel, heb langs andere wegen al vernomen. Maar wie weet?! Tussen de brieven die ik verwacht zitten misschien ook andere, die mij verrassen, misschien zelfs uit mijn evenwicht brengen, op een nieuw pad sturen?! Hoe kan de portier zo rustig lachen terwijl hij me de post overhandigt? Zijn rust is het gevolg van jarenlange ervaring, van vaderlijke, bitterzoete wijsheid. Hij weet al dat er niets verrassends komt, hij kent de monotonie van het rusteloze leven en niemand weet beter dan hij hoe bespottelijk mijn vage, romantische voorstellingen zijn. Aan de koffers herkent hij de passagiers, aan de enveloppen de brieven. ‘Hier is de post!’ zegt hij onverschillig. En toch voltrekt de hand die me het stapeltje reikt nog een sierlijke beweging vanuit de pols en buigt als het ware zelfstandig, naar aloud gebruik, een ritueel van portiershanden…

Hier in de hal blijf ik zitten. De hal is het vaderland en de wereld, het vreemde en vertrouwde, mijn voorvaderloze galerij! Hier begin ik te schrijven over mijn vrienden, het hotelpersoneel. Stuk voor stuk persoonlijkheden! Wereldburgers! Mensenkenners! Talenkenners, zielenkenners! Geen Internationale naast die van hen! Zij zijn de ware internationalen! (Het patriottisme begint pas bij de aandeelhouders van het hotel.)

Ik begin mijn vriend, de portier, te beschrijven.

De portier

Frankfurter Zeitung, 24 januari 1929

’s Middags, ‘tussen de treinen’, als de hal leeg en stil is en een geel, idyllisch zonlicht door de portiersloge stroomt, doet de portier me denken aan een soort beweeglijk heiligenbeeld met gouden tressen in een nis. Om de gelijkenis nog vollediger te maken, vouwt hij zijn handen boven de gouden knoopjes die zijn buik afsluiten en geeft zich over aan een volhardende waarneming van de lucht, aan het spel der stofdeeltjes in het zonlicht en waarschijnlijk ook aan enkele gedachten die met zijn privéleven te maken hebben. Ten slotte begint hij zich over zijn ledigheid te schamen voor de liftjongens, die in een klein groepje bij elkaar staan en in wie zich misschien al jeugdige overmoed zou kunnen roeren, en uit morele overwegingen verzint hij enkele hoogst overbodige, als voorbeeld gedachte bezigheden. Zo haalt hij een zwaar gouden horloge uit zijn vestzak en vergelijkt het met de elektrische klok aan de muur, die met zijn grote, witte, ronde aangezicht als een hotelmaan, opgehangen aan twee grof gevlochten kettingen, spookachtig-zilverwit de dromerige middagsfeer doorbreekt. Het is zo stil dat je de grote wijzer na elke minuut die hij opschuift hoort kreunen en deze klank krijgt in de stilte iets menselijks. Lang kijkt de portier naar de klokken, alsof hij de ene of de andere klok op een afwijking van een seconde wil betrappen. Dan stopt hij met teleurgestelde blik, die een visuele zucht is, zijn horloge weer in zijn zak. Hij legt twee grote boeken op elkaar zodat hun ruggen recht liggen, zet de telefoon naast de inktpot, rolt met zijn vlakke hand de pennenhouder in het daarvoor bestemde kuiltje, blaast een denkbeeldig stofje van de tafel, staart naar een loszittende knoop aan zijn mouw en draait hem een paar keer rond om zeker te zijn dat hij er vandaag nog niet af zal vallen. Niemand durft hem te storen. Tijdens dit haast ingetogen moment kunnen zijn assistenten, twee bedienden in burger die zwijgzaam voor de ingang staan, geen vraag tot hem richten.

Het zijn overigens altijd twee andere mannen die zich in zijn buurt ophouden, en er zijn er een zestal van. Heel precies weet ik het niet, want ze zijn er nooit allemaal tegelijk. Als de ene binnenkomen, zijn de andere alweer verdwenen, naar consulaten, apotheken, bloemenhandels, vreemde woningen, in beslag genomen door de gelegenheden waarvan ze bode, klant of knecht zijn. Of ze tot het bezoldigde hotelpersoneel behoren of tot de beschermelingen van de portier, is mij al jaren onmogelijk vast te stellen. Het ziet ernaar uit dat niet het hotel maar hij hun broodheer is, de vader van de gelegenheden. Ze gehoorzamen hem als jachthonden de drijver – en hoe ver ze zich ook bij hem vandaan bevinden, steeds is het alsof hij ze allemaal vasthoudt aan onzichtbare, rekbare lijnen en alsof hij de mogelijkheid had, ze elk ogenblik te bereiken. Hij behandelt hen als een soort aan lagerwal geraakte verwanten die men van het lot heeft meegekregen, als een erfelijke ziekte. Hun bestaan heeft ongetwijfeld iets raadselachtigs – een leven zonder uniform en zonder kentekens. Hier draagt anders iedereen het kenteken van zijn dienst en zijn bestemming, alleen zij hebben de anonimiteit van het burgerpak, dat aan de randen van de samenleving doet denken, iets jachtigs verraadt, een opgejaagdheid, aan politie doet denken en tegelijk aan verboden wegen.

Genoeg over hen! Op deze rustige momenten zijn ze lucht voor de portier, minder dan lucht, die hij tenminste af en toe geneigd is te bekijken. Hen bekijkt hij niet, zelfs niet als hij hen aanspreekt. Hij slaagt erin vanaf het verhoogde podium waar hij staat opdrachten uit te delen zonder een bepaalde persoon aan te kijken, alsof de hal bevolkt is door dienstvaardigen die slechts wachten op een bevel. En alleen als er een gast naar zijn tafel komt om iets te vragen, buigt hij lichtjes het hoofd – niet om bijvoorbeeld beter te horen maar om zijn superioriteit te verbergen, die de gasten misschien liever niet zien.

Want superieur is hij ongetwijfeld. Ik vind in deze krachtige kop, dat brede, blanke voorhoofd met bij de slapen zwarte haartjes die al zilverig beginnen te glinsteren, de ver uit elkaar staande ogen waarboven zich de volle en grote wenkbrauwen in een perfecte boog welven, het lage begin van de daarna krachtig uitstekende, benige neus, de grote en neerwaarts gebogen mond die door de gemêleerde snor even perfect over-schaduwd wordt als de ogen door de wenkbrauwen, de forse kin met een verloren, smal kuiltje in het midden dat is blijven zitten als herinnering aan de kindertijd – ik vind in dit gezicht bepaalde trekken terug van geportretteerde grote heren, een zekere uitdrukking van koele trots, een zweem die over het hele gezicht ligt gespreid als een doorzichtig, helder vizier van bittere vorst. Zijn gezicht is bruinrood getint, alsof het van het buitenleven komt, van een leven tussen graan, water, bos en wind, de huid is strak – en de enkele diepe rimpels boven zijn neus en de vele fijne rimpeltjes rond zijn ogen lijken niet door alledaagse zorgen te zijn ingegrift, maar vrijwillig ontvangen tekens, tatoeages van het leven en van de ervaringen, uitgevoerd door weer en wind…

Zoals hij zich nu naar die heer vooroverbuigt is dat geen buiging maar lichamelijke minzaamheid. Zoals hij een opdracht in ontvangst neemt is het alsof hij een bede verhoort. Zijn instemmende knikken is als dat van de milde rechter in Amerikaanse films (waar alleen nog milde rechters in voorkomen). De gast maakt hem nu een verwijt. Maar het lijkt alsof de portier nadenkt wie van allen de schuldige zou kunnen zijn. En door een kleine, extreem bijkomstige vraag te stellen, verandert hij van een plichtvergetene in een meevoelende, zijn nalatigheid wordt medeleven. Alsof de man naar hem toe was gekomen om niet hem op een fout te wijzen maar om bij hem zijn beklag te doen! ‘Hela!’ roept de portier naar het groepje nietsdoende liftjongens aan de overkant. ‘Wie heeft dat pak van kamer 375 naar de stomerij gebracht?’ – Stilte. Het was niet een van de jongens maar de huisknecht die de portier even geleden met de bus naar het station heeft gestuurd. Hij herinnert zich maar al te goed het protest van de knecht, het pak, de bijzondere dringendheid van de opdracht. Maar schuldig voelt hij zich geen moment. Ik wil daarmee niet suggereren dat hij geen geweten heeft! Het is gewoon van een andere aard! Het is groter, ruimtelijker, vergelijkbaar bijvoorbeeld met dat van een generaal, door belangrijker zaken in beslag genomen, vooral bezig met de verantwoordelijkheid over het geheel. – ‘Ingerukt – en dat pak halen!’ beveelt hij nu. Wie zou nog iets overhebben voor de integriteit van de liftjongen die in deze situatie durfde te vragen: Waar moet dat pak gehaald worden?! Nu is in de blik van de portier iets ontwaakt, iets dat aan de zweepslag in het circus doet denken, een getrokken dolk, een onweer aan de horizon… De jongen stelt geen vragen; hij rent ervandoor. Over het groepje achtergebleven liftjongens daalt een drukkende stilte neer, een zware zomerse zwoelheid. Eenzaam staat de betreste patroon op zijn hoogte en ademt een wolk stille wrok in de hal…

En toch zou hij meteen weer kunnen glimlachen als een gast, zoals ik bijvoorbeeld, net de behoefte voelde hem iets te vragen. Er is niets aan hem – en ik ken hem minder goed dan ik graag zou doen geloven – dat mij merkwaardiger lijkt dan zijn gave om woede en goed humeur, afwijzende verhevenheid en dienstvaardige onderdanigheid, onverschilligheid en nieuwsgierigheid zeer snel op elkaar te laten volgen. Soms lijkt het mij dat elk van zijn stemmingen ook met haar tegengestelde gevoerd is en dat hij zijn humeur slechts binnenstebuiten hoeft te keren om een ander te worden. Nu, tien minuten voor de eerste gasten van de exprestrein uit Milaan binnenkomen, wapent hij zich voor de ontvangst, wat betekent: hij trekt zijn jasje recht. ‘Tien minuten!’ roept hij naar de receptionist. Er gebeurt iets buitengewoons: hij verlaat zijn portiersloge. Hij stapt van zijn verhoogde plaats en jaagt het groepje liftjongens uiteen, van wie elk naar een bepaalde plaats loopt, een naar de draaideur, een ander naar de bagagelift, een naar de lift voor personen, een naar de trap en twee naar de garderobe. Nog twee minuten – en de eerste auto rijdt voor. De portier spitst zijn lippen en laat zacht sissend slangengeluid weerklinken. Uit een donkere zijgang stormt een kruier in groene schort tevoorschijn. Buiten is al het geronk van een motor te horen. De eerste stukken bagage arriveren. De portier werpt er een blik op en omdat het leren koffers zijn, een grijs- en groengeruite plaid en een met leer afgebiesde opbergtas voor paraplu’s en wandelstokken, trekt hij zijn jasje nog eens recht. Bij elke nieuwe gast wisselt hij een snelle blik met de receptionist – en iedere blik betekent: een kamernummer, een verdieping, een prijs, een aanmaning, een waarschuwing, tevredenheid of ergernis. Er zijn zelfs gasten bij wier aankomst de portier heel lichtjes een oog sluit, zodat zij de informatie krijgen dat alles bezet is. Heel zelden – het komt hoogstens eenmaal per week voor – maakt de portier een buiging, en als hij zich weer opgericht heeft, ziet men dat zijn gezicht door een glimlach is opgeklaard, een aanstekelijke glimlach trouwens, die als een geeuw op iedereen overslaat. Dan loopt de gast aan louter lachende gezichten voorbij, als tussen twee rijen lichten.

Terloops gezegd zie ik bij deze gelegenheid dat de portier onder een half uniform een wollige grijze burgerbroek draagt, die bij een blijkbaar modieus pak hoort, alsof hij zo te kennen wil geven dat hij slechts voor de bovenste helft in livrei is, de helft waar hij zo zelden een buiging mee maakt. Het verraadt mij iets kleins over zijn privéleven, waarover ik al een en ander meende te weten. Het is een kleine nieuwe onthulling, stel ik me voor. Hij heeft zeker goede contacten met kleermakers en het is zelfs aannemelijk dat handwerkslieden naar zijn gunsten proberen te dingen en hem zeer goedkope kleren leveren. ’s Avonds, na zes uur, verdwijnt onze vriend in de garderobe, waar hij vijf minuten later met een vreemde, veranderde waardigheid weer uitkomt. Voor de eerste keer zie je hem groeten beantwoorden. De zwarte stok met de zilveren knop in zijn grijsbehandschoende linkerhand, neemt hij met zijn rechterhand zijn zwarte cilinderhoed even af, die hij met voorname conservatieve trouw blijft dragen; neemt hem beleefd maar haastig af voor de liftjongens, die heel diep voor hem buigen. Nog even onderhoudt hij zich minzaam met de nachtportier. Als er nog gasten in de hal zitten of hem voorbijlopen, keurt hij die geen blik waardig. Een laatste keer laat hij zijn blik door de ruimte dwalen, ontdekt mij en vuurt een vriendelijke blik op me af. Dan gaat hij ten slotte naar buiten. En aan de statige zwaarte waarmee de deur nu langzaam begint te draaien, merkt men pas wie daarnet het hotel heeft verlaten…