Over het boek

Danilo, zoon van Grazia en Judah – lijfarts van sultan de Prachtlievende –, wordt toegelaten tot de koninklijke haremschool van het Ottomaanse hof in Istanbul. Hij ontmoet er de geliefde dochter van de sultan, prinses Saïda, en ze worden verliefd. Saïda’s toekomst ligt echter al vast en van een huwelijk met een gewone, joodse burgerjongen kan geen sprake zijn.

Het tij lijkt te keren als Danilo het leven van de sultan redt tijdens diens veldtocht naar Bagdad in de voetsporen van Alexander de Grote. Maar dan worden de jonge geliefden slachtoffer van de fijngesponnen intriges aan het Ottomaanse hof. De eer van de sultan staat nu op het spel en die kan alleen gewroken worden met de dood...

De pers over De erfenis van Grazia dei Rossi

‘Een heerlijk beeldende historische roman.’ – The Globe and Mail

De pers over Het geheime boek van Grazia dei Rossi

Park slaagt erin de aandacht van het begin tot het einde vast te houden. – de Volkskrant

Zelfs na zeshonderd bladzijden sla je het boek met de grootste tegenzin dicht. – San Francisco Chronicle

Een levendige, moedige, zelfreflecterende heldin. – Publishers Weekly

Over de auteur

Jacqueline Park is bijzonder hoogleraar aan New York University en debuteerde met de bestseller Het geheime boek van Grazia dei Rossi, dat ook in Nederland een groot succes werd. Nu, zeventien jaar later, verschijnt het langverwachte vervolg.

Van Jacqueline Park verscheen
eveneens bij De Arbeiderspers:

Het geheime boek van Grazia dei Rossi

Jacqueline Park

De erfenis van Grazia dei Rossi

Roman

Vertaald door Janine van der Kooij

Uitgeverij De Arbeiderspers

Amsterdam – Antwerpen 2015

Deze vertaling is mede tot stand gekomen dankzij subsidie van het Canada Council for the Arts

Copyright © 2014 Jacqueline Park

This book is published by arrangement with House of

Anansi Press, Toronto, Canada

Copyright Nederlandse vertaling © 2015 Janine van der Kooij/

bv Uitgeverij De Arbeiderspers, Amsterdam

Oorspronkelijke titel: The Legacy of Grazia dei Rossi

Oorspronkelijke uitgave: House of Anansi Press, Toronto, Canada

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en / of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van bv Uitgeverij De Arbeiderspers, Amsterdam. No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from bv Uitgeverij De Arbeiderspers, Amsterdam.

Omslagontwerp: Jan van Zomeren

Omslagillustratie: Image Select

ISBN 978 90 295 0372 3 / nur 302

www.arbeiderspers.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015

Voor Heather Reisman

De weg naar Bagdad

Istanbul

1 Losgeld

Na een lange en succesvolle carrière in dienst van de groten en machtigen was Juda del Medigo niet verbaasd toen er in Rome uit het niets een koerier opdook die hem opdroeg zich onmiddellijk bij zijn nieuwe meester, Süleyman de Prachtlievende, te melden in het Topkapi-paleis te Istanbul.

De dokter wist dat onvoorziene, despotische opdrachten de prijs waren die hij moest betalen als hij de betrekking aannam van lijfarts van de sultan. Evengoed als hij wist dat dokters geen nee zeggen tegen sultans. Dus kuste de dokter met tegenzin zijn vrouw en zoon vaarwel en ging aan boord van het eerste schip dat naar het oostelijk deel van de Middellandse Zee zou varen. Zijn gezin liet hij in Rome achter zodat zij konden pakken en hem achternareizen.

Toen hem aan het Ottomaanse hof het nieuws bereikte dat kort nadat hij weggegaan was de stad Rome was geplunderd en platgebrand, maakte Del Medigo zich niet buitensporig veel zorgen. Hij wist zeker – en had daar goede redenen voor – dat zijn vrouw en zoon ongedeerd aan de plundering waren ontkomen. Hij had hen achtergelaten in het versterkte Palazzo Colonna onder de hoede van de beschermvrouwe van zijn echtgenote, Isabella d’Este, de marchesana van Mantua, en hij wist dat Isabella een vrouw was met onbeperkte middelen die altijd wist te overleven.

Pas toen de dokter een paar weken niets van zijn gezin had gehoord begon hij zich zorgen te maken. Desondanks had hij het met de Venetiaanse bailo slechts zijdelings over zijn zorgen toen ze elkaar aan het Ottomaanse hof tegenkwamen. Hij wist dat de Venetianen er altijd voor zorgden zo breed mogelijk geïnformeerd te zijn en jawel, nog diezelfde avond verscheen de bailo bij het Huis van de Dokter met een opgerold rapport van een van zijn informanten.

Zwijgend drukte de Venetiaan de dokter het verslag van de spion in handen en klopte hem zachtjes op de schouder. Toen draaide hij zich even potseling weer om en vertrok, nog steeds zonder iets te zeggen. Nadat de dokter het document uitgerold en gelezen had, begreep hij waarom.

‘Madonna Isabella d’Este is veilig thuisgekomen,’ las hij. ‘Helaas zijn leden van haar huishouding gevangengenomen door piraten op de Middellandse Zee, vlak bij het Isola d’Elba. Hun schip, de Hesperion, bood moedig weerstand maar de bemanning en passagiers gingen ten slotte verloren op zee.’ En, omdat het Venetianen waren, voegden ze eraan toe: ‘Ook het merendeel van de waardevolle bezittingen van vrouwe Isabella ging verloren.’

De slag trof de dokter met de kracht van een mokerhamer. Hij had er nooit aan getwijfeld dat de onverzettelijke marchesana Isabella zijn familie zou beschermen. Isabelle was van huis uit een Este en men kon van alles zeggen over de Estes maar ze zorgden altijd goed voor hun eigen familie. En nu was de marchesana zelf kennelijk veilig thuis in haar paleis in Mantua terwijl haar privésecretaris, de vrouw van de dokter, Grazia dei Rossi en hun zoon Danilo waren omgekomen op zee.

Juda del Medigo was een belijdende, zij het geen gelovige, jood. De dag dat hij het nieuws ontving sloot hij zijn deuren, bedekte de spiegels en nam plaats op een lage taboeret in de kelder van het Huis van de Dokter in de Derde Hof van het Topkapi-paleis om te wenen en te rouwen. Omdat hij een realist was bad hij niet dat zijn geliefden bij hem teruggebracht zouden worden. Er was geen enkele reden om te geloven dat ze nog in leven zouden zijn. Het Venetiaanse rapport had geen twijfel laten bestaan over hun lot. Op de zesde dag van rouw echter, nog voor het aanbreken van de dag, haastte de lijfarts van de sultan zich ineens door de donkere stille straten van Istanbul, als reactie op een verzoek om losgeld dat de avond daarvoor onder zijn deur door was geschoven.

‘De vrouw is dood,’ stond er op het briefje te lezen. ‘De jongen is veilig. U heeft tot het ochtendgloren om in de Piratenbaai uw opwachting te maken met 2000 gouden dukaten. Als het losgeld bij zonsopkomst niet betaald is, zal de jongen overgedragen worden aan de slavenmarkt van Istanbul en verkocht worden aan de hoogste bieder.’

Het verzoek om losgeld leek nog het meest op een frauduleuze poging om een bedroefde ouder geld afhandig te maken. En de dokter wist wel beter dan vertrouwen te hebben in afspraken met de Corsicaanse piraten die de wateren van de Middellandse Zee onveilig maakten. Maar wat als de Corsicanen voor deze ene keer hun beloftes nakwamen? Wat als zijn zoon toch nog in leven was? Hij kon zich niet permitteren die kans te negeren.

En dus sjouwde de lijfarts van de sultan de volgende ochtend, ver voor zonsopkomst, door de slapende stad Istanbul met een buidel vol gouden munten stevig in zijn hand geklemd. Toen de dokter de oever van de Piratenbaai af klauterde zag hij in de bossen rond de inham geen teken van leven. In de stilte bewoog slechts één klein element van het landschap: tegen de aanlegplaats die in de ronding van de baai verankerd lag, dobberde een verlaten vissersboot. Het gerafelde zeildoek dat aan de vlaggenmast van het verlaten bootje wapperde, onderstreepte de leegte van het tafereel.

Inmiddels was er een streep zonlicht boven de horizon verschenen. Het spookuur was aangebroken en weer voorbijgegaan maar er was niemand om het losgeld in ontvangst te nemen.

Terwijl de dokter daar de leegte in stond te staren, niet genegen zijn laatste restje hoop op te geven, hoorde hij achter zich in de stille bossen iets wat op het geluid van een brekend takje leek.

Toen hij zijn hoofd in de richting van het geluid draaide, werd hij van achteren door een stel onzichtbare armen beetgepakt en voelde hij een hete adem in zijn nek.

‘Heb je het goud bij je?’ De vraag werd grommend en met een zwaar Corsicaans accent gesteld.

De dokter knikte instemmend.

‘Geef het aan mij.’

Hij haalde de buidel uit zijn zak tevoorschijn. Deze werd meteen uit zijn vingers gegrist door een harige hand die hem hard tegen de achterkant van zijn hoofd sloeg. Er schoot een felle pijn door zijn lichaam. En toen werd alles zwart.

Toen hij zijn ogen opendeed was zijn aanvaller ervandoor met het goud en waren de bossen achter hem even stil als toen hij op de afgesproken plek gearriveerd was. Hij was bedrogen. Hoe had hij zo dom kunnen zijn om een stel Corsicaanse piraten te vertrouwen?

Maar wacht eens. Uit een ooghoek merkte hij op het verlaten bootje iets van beweging op. Als aan de grond genageld keek hij toe hoe vanonder het dek een luik langzaam naar buiten werd geduwd. Twee paar gebruinde, gespierde armen verschenen in beeld die iets droegen wat leek op een met een zwarte kap bedekt en in teerdoek gewikkeld lichaam.

Gebiologeerd door wat hij aanzag voor een fata morgana als gevolg van de klap tegen zijn hoofd kwam de dokter overeind, in de veronderstelling dat de illusie die hij daar voor zich zag elk moment in de wind zou verdwijnen. In plaats daarvan bewogen de zeelui die het bedekte lichaam droegen zich naar de voorkant van het schip, alwaar ze het tegen de mast aan zetten en de riemen begonnen los te maken die het omsloten.

Ze hebben inderdaad gezegd dat hij in leven was, besefte de dokter zich. Maar kon hij hen op hun woord geloven?

Een van de zeelui trok een mes. O mijn God, ze gaan hem voor mijn ogen vermoorden.

Maar nee. De zeeman gebruikte zijn mes om de zwarte kap bij de hals door te snijden waardoor er een enkele goudblonde lok vrijkwam die op het voorhoofd viel. Toen een neus. En nu verscheen er een kin. Daarboven een mond. Toen een paar helderblauwe ogen. En ten slotte zag een complete, levende jongen het daglicht. Zijn armen strekten zich uit naar de oever.

De zeelieden leidden hun gevangene over een smalle loopplank, van het dek van het bootje naar de pier. Danilo del Medigo werd vrijgelaten en zachtjes in zijn vaders wachtende armen geduwd.

Vanaf dat moment geloofde Juda del Medigo in wonderen. En als van een door de strijd gehavende, ietwat reumatische oude veteraan gezegd kan worden dat hij door de straten zweefde, dan zweefde de lijfarts van de sultan die dag naar het Huis van de Dokter in het Topkapi-paleis, zijn zoon in zijn armen wiegend.

Daar installeerde hij zijn zoon op een veldbed naast zijn eigen legerstede, en wikkelde hem in een naar lavendel geurende gewatteerde deken. Maar niet voordat hij de jongen gewassen, geknipt en gemasseerd had, zodat hij weer schoon en wat meer op zijn gemak was.

Terzelfder tijd slaagde de arts in hem erin onopvallend de gezondheidstoestand van zijn zoon te onderzoeken. En die avond viel Juda del Medigo in slaap met de wonderjongen opgekruld naast zich, ervan overtuigd dat, gezien de schokken die de jongen te verwerken had gekregen, hij nog in verbazingwekkend goede conditie verkeerde. Geen gebroken botten of kneuzingen, geen tekenen dat hij uitgehongerd was of geslagen.

Pas de volgende dag merkte Juda dat zijn zoon, alhoewel hij gezond genoeg was, in een staat van apathie leek te verkeren. Hij bewoog nauwelijks en zei alleen iets als het woord tot hem gericht werd. Deze bleke geestesverschijning was uiterst gehoorzaam en meegaand, en niet één keer opstandig of uitdagend. Hij leek in niets op de energieke, levendige knaap die nog maar een paar maanden geleden door zijn vader in Rome achtergelaten was. Toen de dokter hem probeerde af te leiden met lekkere hapjes of wat gebabbel, aanvaardde de jongen met een knikje wat hem aangeboden werd maar gaf er geen blijk van meer van zijn vaders blijmoedige geklets te genieten dan van de eieren, het vlees en de pilav waar Juda hem mee volstopte in de hoop zo de energie te herstellen die altijd zo kenmerkend voor zijn persoonlijkheid was geweest.

De dokter was zonder meer buiten zichzelf van vreugde herenigd te zijn met zijn verloren zoon. Elke ochtend dankte hij God in zijn gebeden voor de wonderbaarlijke redding van de jongen. Maar de gedachte dat hij in de lente met de sultan naar het slagveld zou trekken liet hem eveneens niet los. Hij zou de jongen hetzij achter moeten laten, hetzij meenemen. Zou hij met een gerust geweten de tobbende jongen aan de zorg van vreemden kunnen toevertrouwen? Of hem blootstellen aan de ontberingen van een veldtocht? Of moest hij ontslag nemen om zich aan het herstel van zijn zoon te wijden?

Terwijl hij nog bezig was een besluit te nemen, arriveerde er een bericht van de sultan. Süleyman stelde voor dat de zoon van de dokter zich tijdens de komende campagne bij de koningskinderen zou voegen in de zogenaamde prinsenschool die aan de harem van de sultan verbonden was. Daar zou hij net zo goed verzorgd worden als een prins. Het was een verleidelijk aanbod. Echter na twee slapeloze nachten en vele gebeden diende Juda met pijn in het hart zijn ontslag in als lijfarts met als excuus dringende familieomstandigheden.

In de tussentijd zou hij zijn uiterste best doen een vervangend arts te vinden die Süleyman op het slagveld van dienst kon zijn. Zijn geest kwam tot rust nu hij wist dat hij de juiste beslissing genomen had.

Maar Süleyman de Prachtlievende liet zich niet tegenhouden door een simpele dokter. De Ottomaanse sultans gaven de voorkeur aan joodse artsen, net als de pausen te Rome en sommige christelijke prinsen, wier instinct voor lijfsbehoud hun godsdienstige scrupules te boven gingen. Niet gehinderd door de middeleeuwse christelijke tirades tegen ‘heidense wetenschap’, waren de joodse artsen gewoon doorgegaan met het in praktijk brengen van de leringen van Asclepius en Hippocrates. Gewapend met deze kennis waren ze uit de middeleeuwen tevoorschijn gekomen als een elitegezelschap van beoefenaars der geneeskunst, en Juda del Medigo was een van de meest vooraanstaande onder hen.

De sultan had een aantal jaren lang achter de befaamde joodse arts aan gezeten voor hij hem uiteindelijk aan een van de vele Europese hoven waar hij diende wist te strikken. En hij was niet van plan toe te staan dat het onverwachte opduiken van een jongen zonder moeder hem zijn legerarts zou kosten. Zeker niet nu de jicht, waarvan men zei dat alleen joodse artsen er een remedie tegen hadden, het lastig voor hem begon te maken op een paard te gaan zitten.

Teneinde een dialoog op gang te brengen die, zo meende hij vol vertrouwen, ongetwijfeld het gewenste resultaat zou hebben, nodigde hij de dokter uit voor een vriendelijk gesprekje. Hij herinnerde hem eraan dat het nog vele maanden zou duren eer ze zouden vertrekken en dat er dus geen enkele reden was om overhaaste beslissingen te nemen. Hij drong er bij de dokter op aan zijn ontslag te heroverwegen.

‘Ik garandeer je dat je zoon in de haremschool zijn opleiding zal krijgen als lid van mijn eigen gezin en onder het waakzame oog van mijn eigen moeder, de valide sultan,’ vleide hij. ‘Dat is ongetwijfeld,’ vervolgde hij, ‘een veel veiliger regeling dan de jongen mee naar het slagveld te slepen of hem bij vreemden achter te laten.’ Toen, om de pil nog verder te vergulden, bood hij aan elke dag dat Juda op veldtocht was de jongen door een gewapende bewaker van het Huis van de Dokter in het Topkapi naar de prinsenschool in de harem te laten escorteren.

Het was een verleidelijk vooruitzicht. Juda aarzelde. Zijn hoofd zei hem dat het aanbod van de sultan het antwoord op zijn problemen was. Maar zijn vaderhart wist dat de jongen nog niet zover was. Hij zou het nog niet kunnen verdragen opnieuw verlaten te worden door de enige ouder die hem restte om hem door het labyrint van duistere herinneringen dat hem kwelde te leiden.

Wat de sultan de dokter in feite aanbood was tijd om uit te zoeken wat er gebeurd was in de periode dat de jongen gevangen had gezeten op het piratenschip en de sleutel tot zijn zoons wanhoop te achterhalen. Het natuurlijke verdriet van een jongen om het verlies van een dierbare moeder kon huilen, flauwvallen of zelfs hoogtevrees verklaren – maar niet wat min of meer neerkwam op verlamming. Wat voor wreedheden hadden die vervloekte Corsicanen tegen Danilo begaan dat ze een dergelijke schade konden veroorzaken?

Op die vraag zou misschien nooit een antwoord zijn gekomen als niet een of andere gedoemde ziel in het donker het persoonlijke domein van de sultan in gestrompeld was, een drassige morene buiten de muur van de Derde Hof. Mocht een indringer er al in slagen om ook maar in de buurt van de selamlik van de sultan te komen, dan werd hij direct afgeschrikt door een waarschuwingsschot, afgevuurd uit een janitsarenmusket. Wat die nacht ook gebeurde. Maar toen het schot over de paleismuur heen de Derde Hof in galmde, verscheurde het ook de stilte in het Huis van de Dokter waar Juda del Medigo en zijn zoon lagen te slapen.

Bij het horen van het schot sprong de jongen op van zijn veldbed alsof hij geraakt was en hij greep in doodsangst naar zijn hart. ‘Stop, niet schieten!’ smeekte hij. ‘Neeee...’

Toen volgde een bloedstollende angstkreet. ‘Niet mama. Niet haar, ik smeek het u. Neem mij... Neem mij.’

Het musketschot had een ware vloedgolf aan onderdrukte herinneringen losgemaakt. En eindelijk volgde er, tussen het gesnik door, een bekentenis.

‘Het was allemaal mijn schuld. De piraat droeg me op de hoge post te verlaten vanwaar ik over Isabella’s bagage waakte. Mama smeekte me naar beneden te komen. Ik wilde niet luisteren. Als ik naar beneden was gekomen had de piraat zijn pistool niet op me gericht en dan had zij zich niet voor me gegooid om de kogel op te vangen. Dan zou ze hier nog zijn. In leven.’ Hij zweeg lange tijd. ‘Ik heb haar gedood.’

Een blik op het gezicht van zijn zoon maakte Juda duidelijk dat hij niet kon toestaan dat deze waanzin nog langer doorging. Vriendelijk maar resoluut nam hij het bleke gezicht van de jongen in zijn handen en sprak hem streng toe. ‘Had je een wapen?’ vroeg hij.

Toen er geen antwoord kwam eiste hij met vaderlijke autoriteit: ‘Geef antwoord.’

‘Nee.’ Het antwoord was nauwelijks te horen.

‘Dus wie had er een pistool?’

‘De piraat die ze Rufino noemden.’

‘Dan was het de piraat Rufino die je moeder met zijn pistool gedood heeft. Niet jij.’

‘Nee. Nee.’ De jongen wrong zichzelf los uit zijn vaders greep. ‘U was er niet bij. U weet niet wat er gebeurd is.’

‘Vertel het me dan,’ drong de dokter zachtjes aan.

Op de een of andere manier had Juda de juiste toon aangeslagen. Zijn zoon haalde diep adem, rechtte zijn schouders en beleefde zijn herinnering opnieuw.

‘Omdat ze zeeziek was verliet madonna Isabella de Hesperion om de reis naar Mantua verder over land af te leggen,’ begon hij, eerst nog aarzelend maar met steeds groter zelfvertrouwen. ‘Voordat ze ons schip verliet vroeg ze me om haar bagage met mijn leven te bewaken en haar spullen veilig naar Mantua te brengen. In die kisten waren schatten verpakt – een tapijt van Rafael dat meer voor haar betekende dan haar eigen leven, zei ze. Toen de piraten de Hesperion aanvielen, weerde de bemanning zich dapper maar het schip werd lekgeschoten in het ruim en begon water te maken. Dat was het moment waarop Rufino en zijn bemanning de waardevolle spullen van madonna Isabella van ons schip naar het hunne begonnen over te laden. Het enige waar ik nog aan kon denken was mijn belofte om over haar bezittingen te waken. Ik klom boven op haar kisten. Rufino beval me weg te gaan. Ik verroerde me niet. Hij zei dat hij tot drie zou tellen.

“Eén.” De piraat bracht zijn musket tot aan zijn schouder. Ik zag mama naar ons toe komen.

“Twee.” Hij legde zijn vinger op de trekker.

“Drie.” Hij haalde over. Het schot weerklonk net op het moment dat mama zich in de vuurlijn wierp. Eerst leek er niets aan de hand... en toen viel ze aan mijn voeten neer.’

Er waren geen tranen in de ogen van de jongen te zien toen hij sprak. Alleen leegte. ‘Die kogel was voor mij bedoeld. Ik heb haar gedood.’

‘Die kogel was door de piraat afgeschoten, niet door jou,’ hield Juda vol.

‘Maar als ik naar beneden was gekomen...’

‘Dan was het nog altijd de piraat die je moeder gedood had. Deze mannen kennen geen medelijden. Moorden is hun werk. Toen ik je voor het eerst zag in de Piratenbaai was je in teerdoek gewikkeld. Ze hadden je enkels, je polsen bijeengebonden en je hoofd met een kap bedekt. Je was hun gevangene. Ze zouden je gedood hebben...’

‘Je begrijpt het niet, papa. Ze zouden me nooit gedood hebben. Ze bonden me vast om te voorkomen dat ik zou verdrinken. Ze hebben mijn leven gered.’

‘Wou je zeggen dat deze bandieten je uit medelijden gered hebben?’

‘Natuurlijk niet. Ik mag dan in de war zijn, maar ik ben niet gek. Ik weet dat ze me gered hebben om me op de slavenmarkt van Istanbul te verkopen. Maar ze hebben me wel uit zee opgevist en me gered.’

‘Nadat ze je erin gegooid hadden?’

‘Nee, nadat ik erin was gesprongen. Ze legden mama’s lichaam in een houten kist en schoven die over de rand van het schip. Toen ik haar lichaam in de golven zag verdwijnen wilde ik haar achternagaan zodat ik net als zij dood zou zijn. En dus sprong ik erin. Toen bonden ze me vast zodat ik het niet nog eens zou doen.’

Juda had zichzelf ervan overtuigd dat als hij maar achter het geheim wist te komen van het lijden van zijn zoon, dat die kennis hem vervolgens naar de remedie zou leiden. Maar de jongen bleef ook nadat hij zijn kwelling opnieuw beleefd had bleek en stilletjes. Het opnieuw doormaken van zijn nachtmerrie had Danilo’s schuldgevoel en pijn allesbehalve minder gemaakt. Het zou maanden, zelfs jaren duren, dacht Juda, om zijn zoon uit de diepe afgrond van wanhoop te redden waar hij in terechtgekomen was. Mocht Juda al enige twijfel gekoesterd hebben, dan was die nu verdwenen. De lijfarts van de sultan trok dit jaar niet mee ten strijde. Danilo’s noden waren groter dan die van de sultan en Juda’s eerste verantwoordelijkheid lag bij zijn zoon.

2 Het geschenk van de sultan

Degenen die tot de intieme kring van de sultan behoorden vonden de manier waarop hij met de ontrouw van de lijfarts omging raadselachtig. Volgens de strenge regels van het Ottomaanse hof stond het niet meteen gehoor geven aan een oproep om ten strijde te trekken zo ongeveer gelijk aan hoogverraad. En toch woonde deze joodse dokter, die zoals men zei geweigerd had te gehoorzamen aan het bevel van de sultan mee te gaan met de lentecampagne, nog steeds in het Huis van de Dokter en liep hij ongestraft over de paleisgronden. Er was maar één mogelijke verklaring voor een dergelijke schending van het protocol. De dokter had de sultan betoverd. Hij was een tovenaar.

Maar als Juda del Medigo over magische krachten beschikte, hoe was het dan mogelijk dat hij zijn eigen zoon niet beter kon maken? De jongen liep nog steeds bleek en lusteloos, zonder iets te zeggen rond. Niemand zag ooit een spoor van een glimlach op zijn gezicht, laat staan dat hij hardop lachte of andere tekenen van normaal gedrag voor een elfjarige vertoonde. De teleurstelling van de dokter wat het herstel van zijn zoon betrof, ontnam hem de hoop dat hij zijn betrekking als lijfarts van de sultan zou mogen blijven vervullen. Desondanks ondernam de sultan geen enkele poging om een vervanger te zoeken voor zijn lijfarts. Of dat leek althans zo.

Toen hield er op een ochtend onaangekondigd een kar halt voor het Huis van de Dokter, met daarachter een paardenwagen. De kar werd gemend door een stalknecht met de tugra van de sultan op zijn muts geborduurd. Toen de dienaar van de dokter de deur opendeed kondigde de stalknecht aan dat hij was gekomen met een geschenk voor de zoon van de dokter, Danilo del Medigo.

Haastig werd de jongen gewassen, aangekleed en slaperig naar buiten gebracht teneinde zijn bezoeker te begroeten. Daarop opende de stalknecht van de sultan de bak van de paardenwagen en leidde een Brindle Pony – duidelijk een volbloed – naar buiten. Hij was opgetuigd met een zadel met gouden bies en een in goud geëtst hoofdstel.

Terwijl hij daar bij de deur stond met een beschermende arm om de schouders van zijn zoon, bevond de dokter zich in een volmaakte positie om getuige te zijn van iets waar hij al niet meer op had durven hopen. Zodra de jongen de pony in het oog kreeg, sperden zijn ogen zich wijd open. En toen de stalknecht hem de teugels van het dier aanbood sprong hij naar voren om die over te nemen, zoals elke elfjarige jongen zou hebben gedaan die een volbloed pony had gekregen.

‘Is hij van mij? Mag ik hem houden?’ vroeg hij zijn vader met een gretigheid die hij nooit had getoond bij de vele pogingen van zijn vader om hem af te leiden.

Zonder de dokter in de gelegenheid te stellen te reageren, antwoordde de stalknecht in zijn plaats. ‘In het Ottomaanse Rijk is het een belediging om een geschenk van de sultan te weigeren,’ verklaarde hij. ‘Deze pony is het geschenk van de sultan.’

Daarmee was de zaak afgedaan. En de stalknecht leidde met de lauwe instemming van Juda de jongen en de pony door de Welkomstpoort naar de stal van de sultan in de Tweede Hof waar een stal voor het dier was gereserveerd.

Wat Danilo de rest van de dag bezighield, daar kon zijn vader alleen maar naar raden. Hoewel het hem wel opviel dat de jongen die die ochtend het dier aan de teugels weggevoerd had, in de middag op de rug van het paard teruggekeerd was. Maar pas toen Juda met eigen ogen het duidelijke plezier van zijn zoon zag toen deze zijn Brindle Pony de binnenhof op reed, begon hij zich af te vragen waarom hij er nooit aan had gedacht de jongen met een pony te verleiden. Maar het antwoord lag voor de hand. Juda del Medigo beleefde zelf geen enkel plezier aan paardrijden. Had hij de keus dan nam hij altijd een koets of een draagstoel. En was de enig mogelijke wijze van transport te paard, dan gaf dokter de voorkeur aan een gehoorzaam muildier boven een dartele volbloed. Niettegenstaande zijn gebrek aan affiniteit met paarden moest hij toegeven dat een dagelijkse galop zoveel van zijn zoons aandacht en energie vroeg dat hij de verzengende herinnering aan de dood van zijn moeder los kon laten. Wat de dokter niet begreep was dat het over de velden galopperen op een pony Danilo allesbehalve hielp zijn moeder te vergeten. Het bracht integendeel juist de vele gelukkige jaren in herinnering, jaren waarin hij dagelijks aan haar zijde gereden had; dat hij in het zadel juist bij haar was.

Ook was Juda geen getuige van het tafereel aan het eind van elke dag in de paardenschuur wanneer de prinsen van de haremschool hun pony’s op stal zetten en bijeenkwamen om de dieren te roskammen na hun middagrit. Allemaal even jong, en even strijdlustig, was het onvermijdelijk dat de ruiters af en toe wedstrijdjes hielden. Telkens wanneer ze elkaar tegenkwamen op de ruiterpaden gingen ze zo snel mogelijk op het veldje achter de haremschool met elkaar wedijveren wie het beste kon springen.

Toen Danilo bij zijn eerste poging de hoogste horde nam met nog ruimte over, verwierf hij zich meteen een plekje in de broederschap van de prinselijke atleten. Inderdaad was de nieuwe jongen niet in staat om in een van de beschaafde talen te converseren (dat waren Turks, Arabisch en Perzisch), maar wat de prinselijke atleten betrof overtroefden de hoogste snelheid en de hoogste sprong gemakkelijk een gebrek aan taalvaardigheid. De Ottomanen waren in hun hart nog altijd paardenmensen. Ze waren bovendien beroemd om hun toewijding aan het principe dat verdienste meer waard is dan afkomst, ras en van die persoonlijke eigenaardigheden als geel haar. Toen zijn nieuwe metgezellen de buitenlandse jongen uitdaagden tot een steekspel met de gerit en hij bewees goed met die populaire Turkse lans overweg te kunnen, was hij van een plekje in hun midden verzekerd.

Met alles wat hem nu buitenshuis bezighield, begon Danilo steeds minder tijd met de dokter en steeds meer met zijn nieuwe makkers in de haremschool door te brengen. Naarmate de weken voorbijgingen, merkte de dokter dat zijn zoon eigenlijk alleen in de avond nog bij hem was en op de dag van de joodse sabbat, wanneer ze samen naar de gebedsdiensten gingen. Het plan van de sultan werd werkelijkheid. De zoon van de dokter werd ongemerkt een leerling van de haremschool. En daarmee gingen Juda’s redenen voor zijn weigering de zoon in de steek te laten die hij nog maar zelden zag in rook op.

Heel informeel kwam er een rooster voor het leven van de jongen tot stand. Doordeweeks en op zondag zou hij onder begeleiding van een kamerheer van huis naar school en van school naar huis rijden en op zaterdag wijdde hij zich dan aan zijn joodse studiën in de Ahrida Synagoge, de oudste synagoge in Istanbul, die in de vorige eeuw gesticht was door joodse handelaren uit Salonika. Sinds hun verdrijving uit Spanje in 1492 hadden de Ottomaanse sultans de joodse vluchtelingen altijd verwelkomd. En toen Juda del Medigo dus rond 1520 aankwam om de sultan te dienen, bezat de joodse bevolking van de hoofdstad bijna tien synagogen en had een slimme liturgische klant de keuze uit Sefardische, Romeinse en Asjkenazische riten.

De kleine Ahrida Sefardische gemeente had Juda als gebedshuis het meeste aangesproken omdat de joodse lijfartsen van de sultan daar altijd de eredienst bijgewoond hadden. Het was dan ook die gemeente die het middelpunt van het joodse leven van zijn zoon ging vormen toen de dokter te velde trok. Zo begon de jongen, met zijn vaders halfhartige toestemming, zijn leven in Istanbul, heen en weer manoeuvrerend tussen de islamitische weekdagen op de school van de prinsen en de joodse weekenden in Balat. Tijdens zijn vaders afwezigheid raakte hij onder het toeziend oog van de machtigste dame van het land, de valide sultan, algauw uitermate bedreven in het overbruggen van de kloof tussen deze twee werelden.

Het joodse deel was gemakkelijk. De leden van de kleine Synagoge Ahrida waren maar al te bereid hem een warm welkom te bereiden. Maar in de school van de prinsen bleek de taalbarrière lastiger dan de hoge hordes.

De sultan had zijn woord gegeven dat de zoon van de dokter even goed opgeleid zou worden als een prins. Van meet af aan was zijn gebrekkige beheersing van de lingua franca een belemmering. Naarmate de weken voorbijgingen merkte Danilo dat hij steeds verder achteropraakte bij zijn klasgenoten.

Wat moesten ze doen? Zijn leraar wendde zich wanhopig tot de valide sultan, een vrouw die haar hele leven remedies had gezocht voor problemen waarvan haar zoon niet eens wist dat hij ze had.

De oplossing van de valide was elegant en praktisch, net als zij. Het was duidelijk dat de jonge Del Medigo een privéleraar nodig had, iemand die elke dag samen met hem zou lezen om zijn mond te laten wennen aan de Turkse taal. Dat had ieder van de oude prinsen prima voor zijn rekening kunnen nemen. Maar, dacht de valide, haar pupil Saïda, de moederloze dochter van de sultan, zou nog beter zijn. De prinses was, ook al was ze nog geen elf, verreweg de beste leerling van haar lichting; Saïda zou, zolang zijn vader met de strijdmacht van de sultan weg was, de ideale mentor zijn om de aandacht van de uitheemse jongen bij zijn lessen te houden. Privéleraar noch leerling werden geraadpleegd bij de totstandkoming van deze regeling.

Als hij had mogen kiezen zou Danilo nooit een meisje als lerares hebben uitgezocht. Maar hij begreep dat hij niets in te brengen had en besloot eenvoudig om snel te leren zodat hij zich zo gauw mogelijk van de last van het meisje kon ontdoen.

Was Saïda iets gevraagd, dan zou ook zij de gunst geweigerd hebben. Die Danilo zag er nogal merkwaardig bleek uit, vond ze, met dat haar van stro en die ogen van een helderblauw dat eerder geschikt was voor vloertegels dan mensenogen. Ze was te goed opgevoed om dit hardop te zeggen, maar ze maakte haar ongenoegen desondanks kenbaar door licht te pruilen.

‘Wat is het probleem, prinses,’ vroeg de leraar. ‘De vreemdeling is slim en zal vlot leren.’

Het meisje mompelde met een strak tuitmondje: ‘Hij loopt krom.’

‘Wat zeg je?’

‘Hij loopt krom,’ herhaalde Saïda. ‘Hij heeft geen goede manieren.’ In haar grootmoeders etiquetteboek was een rechte rug de sleutel tot een plek in het paradijs.

‘Maar hij heeft geen kromme rug als hij in het zadel zit,’ merkte de leraar tactvol op. ‘Kijk morgen in de manege maar eens naar hem. Kijk maar hoe hij op zijn rijdier zit.’

De volgende middag, toen ze in draf de manege rondging, bekeek Saïda Danilo del Medigo met extra aandacht en ze moest zonder meer toegeven dat, zodra hij zijn voet in de stijgbeugel plaatste, zijn ruggengraat zich strekte en dat hij, eenmaal in het zadel gezeten, even recht zat als haar broers. Met enige tegenzin stemde ze ermee in de uitdaging aan te gaan.

Omdat ze zelf de tekst uit mocht kiezen die ze zouden bestuderen, nam de prinses een Turkse vertaling van De vertellingen van duizend-en-één-nacht. Het was een exemplaar dat ze van haar vader, de sultan, gekregen had. Vanaf de eerste pagina was de legende van Scheherazade haar favoriet, een verhaal over een meisje dat gedwongen werd elke nacht weer nieuwe verhalen te verzinnen om te voorkomen dat ze onthoofd zou worden.

Had zij het Danilo gevraagd dan zou hij liever een van de oude Turkse heldendichten over gazi-krijgers gelezen hebben. Maar deze wees de prinses hooghartig af als alleen geschikt voor soldaten en boeren.

‘Wij gaan De vertellingen van duizend-en-één-nacht bestuderen,’ legde ze uit alsof ze het tegen een achtergebleven kind had, ‘omdat het grote verschil tussen degenen van ons die in deze saray les krijgen en degenen die buiten het paleis opgeleid worden, zit in onze vertrouwdheid met een prachtige stijl. Bovendien bevat dit oude verhaal veel woorden in het Perzisch en Arabisch voor je om te leren.’

Er is geen jongen die graag door een meisje wordt rond gecommandeerd. Vooral niet door een meisje dat jonger is dan hij. Dat was vernederend. ‘Ze is baziger dan een oude lala,’ klaagde Danilo tegen zijn vader.

Maar hij had aan genoeg spelen meegedaan om te weten wanneer er sprake was van overmacht. Dus stemde hij uiterst vriendelijk in met de keuze van zijn privéleraar en binnen een paar maanden slaagde de prinses erin hem door de avonturen van ‘Aladdin en de wonderlamp’, ‘Ali Baba en de veertig rovers’ en ‘Sinbad de Zeeman’ heen te loodsen. Terwijl Danilo elk sprookje hardop voorlas corrigeerde de prinses zijn uitspraak. Tegen de tijd dat ze bij de langere, minder populaire verhalen waren aangekomen, was Danilo evenzeer in de ban van Scheherazade als de echtgenoot die de gewoonte had met maagden te trouwen en ze dan op de ochtend na de huwelijksvoltrekking om het leven te brengen. Uiteindelijk was de jongen, evenals duizenden lezers voor hem, niet in staat om weerstand te bieden aan de magie, de avonturen, de rampen en de grappen die Scheherazade door de eeuwen heen in leven hadden gehouden.

Een paar dagen nadat ze met het lezen van de ‘De legende van de kruier en de drie dames uit Bagdad’ waren begonnen, namen hun studiën een onverwachte wending. In dit verhaal wordt de kruier op de markt meegenomen door een respectabele dame die met goud geborduurde schoenen draagt en geld uitgeeft als water. Wanneer de kruier wordt gevraagd haar naar haar huis te begeleiden, aarzelt hij geen seconde en gaat met haar mee.

De dame voert hem door een poort van twee ebbenhouten panelen en ingelegd met platen van roodgoud een elegante salon binnen. Daar wordt hij voorgesteld aan een tweede dame – een toonbeeld van schoonheid, lieftalligheid, zuiverheid, symmetrie en volmaakte bevalligheid. In Saïda’s tekst is het voorhoofd van de vrouw wit als een bloem, haar wangen hebben een rode blos als een anemoon en haar wenkbrauwen de vorm van de maansikkel waarmee de ramadan begint. Deze details, waar de prinses van genoot, lieten Danilo koud. Nou en? dacht hij bij zichzelf.

Maar de kruier in het verhaal is onder de indruk. Na een rijkelijk met drank overgoten diner, veel gelach en gedans begint de kruier, die nu dronken is, het aan te leggen met beide dames: hij begint ze te kussen, met ze te spelen, te bijten, bevoelen, betasten, bepotelen.

Onder het lezen raakte Danilo ondanks zichzelf geïntrigeerd. En hij was behoorlijk uit zijn humeur toen Saïda op dat pedante toontje van haar aankondigde dat het tijd was om ermee op te houden voor die dag. Hij hoorde zichzelf ineens smeken om nog een pagina. Ze stemde toe. Hij las verder.

Nu stopt een van de dames een lekker hapje in de mond van de kruier en de ander geeft hem een klap en een tik tegen zijn wangen. De kruier voelt zich in de zevende hemel, te midden van eeuwig jonge maagden.

Precies op dat moment klopte er een bezoeker aan bij de poort, wat wel eens vaker in Scheherazades verhalen gebeurde. Het was de kalief van Bagdad, Haroen ar-Rashid, die vanuit zijn paleis de nacht in getrokken was om te kijken en horen wat er zo allemaal voor nieuws gaande was in zijn koninkrijk.

Haroen ar-Rashid. De naam echode na in Danilo’s geheugen. In zijn hoofd hoorde hij hem uitgesproken worden met het zachte muzikale timbre van zijn moeders stem. Hij had zijn moeder, Grazia de Scriba, de naam Haroen uit horen spreken.

‘Waarom houd je op met lezen?’ vroeg de prinses.

‘Omdat ik over Haroen ar-Rashid gehoord heb. Meer dan eens.’

‘Heb je het verhaal van mijn voorouder eerder gelezen?’

‘Nee, maar de naam Haroen ar-Rashid komt voor in een gedicht dat mijn moeder aan madonna Isabella d’Este en haar dames in Rome gewoon was voor te lezen. Het verhaal gaat over keizer Karel de Grote en zijn paladijnen. Het heet Orlando Furioso.’

Ze was duidelijk niet onder de indruk. ‘En wat heeft deze Franse keizer met mijn voorouder Haroen ar-Rashid te maken?’ wilde ze weten.

‘Haroen was een Saraceen,’ legde Danilo beleefd uit. ‘Hij was een vijand van de christelijke keizer.’

‘Haroen was een belangrijke kalief.’ Ze richtte zich trots op. ‘Hij was de vijfde zoon van Abbas, de broer van kalief Musa al-Hadji, de zoon van al-Mansur en Bevelhebber der Gelovigen. In mijn familie is hij een grote held.’

‘Hij was de vijand van mijn voorvaderen,’ lichtte de jongen haar in. Ze stonden nu allebei en staarden elkaar dreigend aan.

‘Dan ben ik ook jóúw vijand,’ verklaarde ze.

‘En ik die van jou,’ kaatste hij terug.

Toen ze dat hoorde draaide ze zich om en rende het klaslokaal uit. Ze liet Danilo achter, die geen idee had wat er nu precies aan de hand was, maar wel duidelijk voelde dat hij iets verkeerds gedaan had.

‘Prinses!’ riep hij haar na.

Hij haalde haar in voor ze bij het grote klaslokaal aangekomen was. ‘Vergeef me alsjeblieft dat ik mijn stem tegen je verheven heb. Ik ben je een excuus verschuldigd.’

Ze keek niet naar hem op.

‘Je bent zo aardig geweest om al die tijd en kennis met me te delen,’ vervolgde hij. ‘En ik heb je alleen met grofheid terugbetaald. Misschien als je me toestaat mezelf te verklaren...’

Ze sloeg haar ogen naar hem op.

‘Weet je, ik heb een persoonlijke interesse in keizer Karel de Grote,’ legde hij uit. ‘Zijn paladijnen waren de eerste echte ridders. En mijn vader was – is – een ridder.’

‘Is je vader, de dokter, een ridder?’

‘Mijn wettelijke vader, de dokter, raakte gewond in de strijd bij Pavia toen hij onder koning Frans i van Frankrijk diende. De koning zond hem terug naar Venetië onder de hoede van een lid van zijn hofhouding, heer Pirro Gonzaga. De dankbaarheid die mijn moeder voor deze ridder voelde was overweldigend. Negen maanden later werd ik geboren. Ik ben het eerste kind dat in het Venetiaanse getto geboren werd.’

Het was dit soort verhalen dat de prinses als gevolg van haar opvoeding had leren waarderen. ‘Wou je zeggen,’ vroeg ze, ‘dat je biologische vader niet de dokter maar een christelijke ridder is?’

Er was nog steeds gelegenheid om de waarheid die hij per ongeluk had onthuld te ontkennen. Maar waarachtige trots op zijn herkomst dwong hem verder te gaan.

‘Ik ben de zoon van een dappere christelijke ridder en ik was wat ook wel een liefdeskind genoemd wordt,’ zei hij tegen haar.

Het was niet verrassend dat de onthulling van zijn onwettigheid de gemoedsrust van de prinses nauwelijks verstoorde. Ze klapte verrukt in haar handen. Onregelmatigheden wat ouderschap betreft waren haar, opgegroeid als ze was in de harem, met de paplepel ingegoten. Zijn bezielde bekentenis zag ze gewoon als het zoveelste verhaal over verboden liefde zoals die in De vertellingen van duizend-en-één-nacht verteld werden.

‘Ik aanvaard je verontschuldiging.’ Ze stak haar hand uit in een vergevensgezind gebaar. ‘Ik verhief mijn stem ook tegen jou. Maar net als jij heb ook ik persoonlijke belangstelling voor Haroen ar-Rashid. Als Bevelhebber der Gelovigen was hij een voorvader en de held van mijn vader die nu zelf Bevelhebber der Gelovigen is. We houden er niet van als Haroen een Saraceen genoemd wordt. De laatste buitenlander die dat woord in mijn vaders aanwezigheid gebruikte werd onthoofd. Als ik je een raad mag geven gebruik het woord Saraceen niet aan dit hof, tenzij je het natuurlijk leuk vindt je hoofd bij de Poort der Gelukzaligheid op een staak gespietst te zien.’

Ze aarzelde alsof wat ze zojuist gezegd had haar enigszins dwarszat. Toen glimlachte ze opgewekt en voegde eraan toe: ‘Dat zei ik niet goed. Je kunt je eigen hoofd niet echt zien als het op een staak gespietst is, of wel?’ Ze schudde haar krullen naar achteren en ging er giechelend vandoor.

Vreemd meisje. Maar wat zijn onwettigheid betreft leek ze niet slechter over hem te denken. Natuurlijk was voor een meisje dat opgevoed was met de verhalen in Duizend-en-één-nacht, geheim ouderschap nauwelijks iets nieuws. Nu hij erover nadacht: als hij dan toch tegenover iemand een vermetele bekentenis moest afleggen, dan had hij geen betere toehoorder kunnen bedenken. Desalniettemin had hij een feit onthuld dat Juda del Medigo niet gemeend had met zijn patroon, de sultan, te moeten delen – het feit dat zijn zoon die zojuist gearriveerd was, de zoon was van een andere man. En vorsten houden er niet van als er tegen hen gelogen wordt. Niet dat de dokter echt gelogen had, maar de sultan zou dat misschien anders zien. En het was niet aan de zoon om zijn vaders geheim te onthullen.

De echo van zijn moeders stem had Danilo van streek gemaakt. Die stem in zijn hoofd de naam Haroen ar-Rashid horen zeggen, had een verlangen zo hevig in hem wakker geroepen dat hij op zijn lip moest bijten – hárd op zijn lip moest bijten – om de tranen tegen te houden. Toen werd zijn verdriet, even snel als het op was komen zetten overspoeld door angst. Wat als prinses Saïda toevallig de identiteit van zijn echte vader noemde tegen haar grootmoeder, de valide sultan? En wat als de valide die vervolgens tegenover haar zoon, de sultan, vermeldde? Het zou een aardige roddel zijn om over te brieven. En in een wereld vol complotten, verraad en bedrog kon de sultan gemakkelijk de verkeerde indruk krijgen.

De volgende ochtend was het eerste wat Danilo deed de prinses ter zijde nemen.

‘Ik had je niet over mijn biologische vader moeten vertellen, maar dat heb ik wel gedaan,’ bekende hij. ‘Nu moet ik je vragen het onder ons te houden.’

Tot zijn verbazing ging ze zonder aarzelen akkoord. Daarmee had de kous af moeten zijn. Maar die nacht droomde hij dat hij weer een kleine jongen was in de Romeinse salon van marchesana Isabella en gedwongen was geweest haar als page te bedienen terwijl zijn moeder de Franse romans voorlas waar haar meesteres zo dol op was. Zelfs in de droom kon hij zich nog de kriebelige stof herinneren van de gesteven witte camicia die hij bij dergelijke gelegenheden gedragen had en het gewicht van het zware zilveren dienblad. Hij had al zijn jongenskracht nodig om het zonder trillen omhoog te houden terwijl hij glazen met gekruide wijn aanbood aan de demoiselles van de marchesana, zijn moeder (die ervan hield onder het lezen kleine slokjes te nemen) én de grande dame zelf, corpulent en opgeblazen maar desalniettemin indrukwekkend met haar verstrengelde parelsnoeren en vingers vol ringen.

Vanaf het plein beneden kon hij de gedempte geluiden horen van een grote stad die geplunderd werd. Geschreeuw, gevloek en kruitexplosies kwamen zijn droom in geslopen. En dwars daardoorheen bleef zijn moeder maar voorlezen uit Ariosto’s gedicht ‘Orlando Furioso’. Aan de hof van madonna Isabella in Mantua werd elke dag poëzie voorgelezen en – plundering of geen plundering – ze stond erop dat dit ritueel in Rome volgehouden werd.

Maar toen ineens, zoals dat gaat in dromen, werd de salon overstroomd door wilde, zwartharige Saracenen die vanaf het plein beneden tegen de paleismuren op geklommen leken te zijn. Ze werden aangevoerd door de zwartste en wildste van allemaal: hun leider, Haroen ar-Rashid. Zijn moeder was opgehouden met lezen. De demoiselles waren aan het schreeuwen. Madonna Isabella viel in zwijm. Danilo werd badend in het zweet wakker.

De volgende dag, toen hij al lezende opnieuw op de naam Haroen ar-Rashid stuitte, hield Danilo abrupt op en nam hij nogmaals de prinses in vertrouwen.

‘Het is die naam die me naar het verleden terugvoert,’ legde hij uit. ‘Toen ik de naam Haroen ar-Rashid las, kon ik hem uit mijn moeders mond horen komen. De Este-familie was dol op Franse romans. Ze hadden er een hele bibliotheek vol van.’

Ze keek verbaasd en het viel hem zwaar om een Turks equivalent te vinden voor het woord ‘roman’. Maar nu de sluizen van zijn geheugen open waren gezet, wilde hij de stroom niet stoppen.

‘Weet je,’ hoorde hij zichzelf tegen haar zeggen, ‘mijn moeder was de privésecretaris van marchesana Isabella d’Este, de vrouw van marchese Francesco Gonzaga van Mantua.’

‘Marchesana?’ Haar vraag was meer voor de vorm dan dat hij van oprechte belangstelling getuigde.

‘De vrouw van een marchese noem je een marchesana.’ Aangezien hij op haar gezicht geen enkel teken van begrip zag, besloot hij dat een opwaardering van een rang of twee aan de orde was. ‘Een soort Italiaanse prinses,’ legde hij uit.

Nu had hij haar aandacht. Prinsessen, dat was iets dat ze begreep.

‘Ik wist niet dat je moeder de secretaris van een prinses was.’ Er klonk nieuw respect in haar stem door. ‘Ik dacht dat ze gewoon een van die slimme jodinnen was die boodschappen deed voor de dames uit de harem.’

‘Mijn moeder was geen “pakjesvrouw”,’ haastte hij zich haar te verzekeren. ‘Haar naam was Grazia dei Rossi. Ze vertaalde veel boeken uit het Latijn en Frans in het Italiaans en was een vermaard geleerde.’

‘En die prinses in wier dienst ze was?’

‘Isabella d’Este is de dochter van de hertog van Ferrara. In Europa noemen ze haar “la prima donna del mondo”, de machtigste dame ter wereld.’

Saïda knikte goedkeurend. Titels waren ook iets wat ze begreep.

‘Vrouwe Isabella en haar familie gaven vaak opdrachten voor dichtwerken.’ Hij zweeg even en voegde er toen aan toe: ‘Net als jouw vader.’ Weer werd hij onthaald op een knikje en een goedkeurende glimlach.

‘En mijn moeder was bij deze dame in dienst,’ vervolgde hij, ‘toen Ariosto zijn gedicht ‘Orlando Furioso’ opdroeg aan dame Isabella d’Este, ter ere van de geboorte van haar eerste zoon. Hij gaf zelfs een van zijn heldinnen haar naam, Isabella.’

Het werd steeds beter. De Turken waren zelfs nog enthousiaster dynasten dan d’Estes, als dat al mogelijk was.

In al die maanden sinds hij in het Topkapi-paleis aangekomen was had Danilo het met niemand over zijn leven in Italië gehad, over zijn vlucht uit Rome of de dood van zijn moeder. En nu hij eenmaal begonnen was, kon hij niet meer ophouden.

‘Ik droomde gisteravond,’ vertrouwde hij – vertróúwde hij – dit meisje toe. ‘Ik zag tijdens de plundering van Rome Haroen ar-Rashid de salon van madonna Isabella binnenvallen.’

‘Ik heb van dat betreurenswaardige voorval gehoord,’ merkte ze op. ‘Mijn vader heeft me erover verteld. Maar je vergist je. Haroen ar-Rashid is hier niet de boosdoener. De aanvaller was koning Karel van Spanje die zichzelf de Heilige Keizer noemt, ook al valt hij zijn eigen paus aan, paus Clemens vii.’

Ze sprak de verdraaide versie van deze Europese titels met zoveel zelfverzekerdheid uit dat hij al zijn geduld moest aanwenden om haar niet te verbeteren.

Maar dit keer hield hij zich in. ‘Zeker, prinses,’ was hij het met haar eens, ‘zo is het.’

Waarop zij reageerde met de woorden: ‘Vertel me alsjeblieft meer over je droom.’

Hij had zich nu kunnen excuseren voor wat verdere vertrouwelijkheden betreft, maar in plaats daarvan ging hij verder.

‘In mijn droom verwarde ik Haroen ar-Rashid met de ware schurken van de plundering van Rome, de Duitse soldaten van de keizer, zijn Landsknechte.’

‘De zogenaamde keizer,’ corrigeerde ze hem liefjes.

‘Ik heb van kleins af aan geleerd dat Karel v de heilige roomse keizer was,’ liet hij haar weten.

‘De Venetiaanse bailo zei tegen mijn vader dat mensen in Venetië beweren dat deze Karel noch heilig, noch rooms, noch een keizer is,’ zei ze.

‘Dat zeggen ze in Rome ook,’ gaf hij toe, ‘maar ze buigen wel voor hem. Het is maar net vanuit welke positie je het bekijkt, hè?’

Ze snoof.

Niet van plan zich te laten intimideren, ging hij verder: ‘Wat mijn droom me heeft geleerd is dat jij en ik in dezelfde wereld leven, prinses. Ook al spreken we een andere taal, onze verhalen worden bevolkt door dezelfde helden en schurken. We zien ze dan misschien wel niet hetzelfde, maar we delen ze in onze dromen.’

Dat idee was kennelijk nieuw voor haar en ze dacht er verscheidene seconden over na voor ze iets zei. Toen ze begon te praten klonk haar stem rustig en bescheiden. ‘Ik zou graag een paar van die romans leren kennen waar je het over gehad hebt. Vooral het favoriete verhaal van je moeders meesteres, prinses Isabella d’Este.’

‘Ik zou je dat verhaal voor kunnen lezen,’ waagde hij. ‘Mijn vader bewaart mijn moeders manuscript van ‘Orlando Furioso’ in zijn kast.’

Opnieuw nam ze even de tijd om hierover na te denken en in de stilte die volgde begon zich een plan te vormen in zijn hoofd.

‘Wat als ik het verhaal van Isabella uit het Italiaans in het Turks vertaal en het je voorlees?’ vroeg hij. ‘Dan kun je me corrigeren zoals je altijd doet wanneer ik verhalen uit De vertellingen van duizend-en-één-nacht lees. Op die manier,’ – het idee begon hem steeds meer aan te staan – ‘ben ik nog steeds bezig met Turkse les en ben jij in de gelegenheid een van mijn verhalen te horen.’

Inmiddels hadden alle uren die hij met prinses Saïda had doorgebracht hem een aardig idee gegeven van wat haar zou bevallen: een simpel verslag van een gebeurtenis, vol toevalligheden, weinig uitweidingen en overal gevaar op de loer. En Ariosto’s vertelling over prinses Isabella leek aan alle vereisten te voldoen – een verhaal dat het lievelingsverhaal van madonna Isabella d’Este was geweest, een verhaal met een heldin die de dichter naar de voorname dame zelf had vernoemd. Diezelfde avond nog begon hij eraan te werken, vol bezieling voor het project en in gezegende onwetendheid waar het de valstrikken betreft die hem daar tussen Ariosto’s dubbele kwatrijnen wachtten.

Wat Danilo niet beseft had was dat, al was Ariosto’s epos een verzameling van vele afzonderlijke verhalen, de dichter ervoor gekozen had de verhalen niet achter elkaar te zetten zoals in De vertellingen van duizend-en-één-nacht, maar ze te vertellen op de manier waarop een breister groepjes steken apart houdt om ze later in het patroon weer op te pakken. Een enkel verhaal eruit lichten was een karwei dat geduld en kennis vereiste. En ondanks zijn moeders pogingen hem op te leiden, bezat Danilo del Medigo geen van beide in al te grote mate.

Die vervloekte Haroen ar-Rashid! Die vervloekte Isabella! Die vervloekte dichter! Waarom had hij zo’n onbesuisd aanbod gedaan? Hij was beter af geweest met Scheherazade, die helemaal niet zo saai bleek als hij verwacht had. Desalniettemin kon hij zich er niet toe zetten op te geven en te bekennen dat hij gefaald had, zeker niet tegenover een meisje. Bovendien was er nog iets waardoor hij trouw bleef aan het karwei dat hij op zich genomen had. Hij was dan misschien een bastaard, maar zijn moeder was geen puttana. Grazia dei Rossi was een gerespecteerde scriba1 geweest en een echte geleerde en in zekere zin had hij dit onmogelijke karwei op zich genomen om Grazia de Scriba te eren. Waarom?

Misschien omdat dit het soort werk was dat zijn moeder meteen aangepakt en op een briljante manier volbracht zou hebben. En dus hield hij vol.

In de tussentijd werd prinses Saïda ongeduldig. Hij begon in het geheim aan zijn vertaling te werken, onder de gewatteerde deken, terwijl zijn vader lag te slapen. Op een nacht vatte zijn deken vlam door een kaars. Op een dag viel hij in slaap op de rug van zijn paard. Maar toen hij eindelijk het tragische einde van de roman over de gedoemde Isabella en haar minnaar Zerbino bereikt had, wist hij even zeker als iemand die de slaaf is van koninklijke grillen dat dit verhaal precies het juiste aas was om Saïda zijn wereld in te lokken.

1 Een scriba is Latijn voor schrijver, maar ze is meer dan dat, ze is een secretaris en geleerde bovendien. (Noot van de vert.)

3 De prinses en de paladijn

De prinses was volstrekt duidelijk geweest: wat haar aansprak in Ariosto’s epos was uitsluitend het liefdesverhaal van Isabella en Zerbino. Elke verwijzing naar het grotere verhaal waar het deel van uitmaakte, of naar zijn wortels in de Franse ridderwereld, begroette ze met nauwelijks verholen gegaap. Hij wist dat hij als hij haar aandacht wilde vangen en vasthouden, Ariosto’s openingszangen moest laten voor wat ze waren en midden in Canto 13 beginnen waar de dolende ridder Orlando die op het Franse platteland aan het galopperen was, een jonge maagd ontdekt die daar in een grot gevangen wordt gehouden. Ze is niet veel ouder dan vijftien en ook al zijn haar ogen gezwollen van de tranen, haar schoonheid is zo groot dat de smerige gevangenis wel een paradijs lijkt.

‘Ik ben me er terdege van bewust dat ik ervoor zal boeten,’ zegt ze tegen haar redder, ‘maar ik zal u mijn verhaal vertellen, zelfs als ik dat met mijn leven moet bekopen.’

Danilo kon geen weerstand bieden aan de verleiding een vlugge blik op zijn prinses te werpen om te kijken of ze in het aas gehapt had en werd beloond met een uitdrukking van totale vervoering op haar gezicht. Tot zover ging het goed.

‘Ik ben Isabella, dochter van de koning van Galicië,’ vervolgde de gevangengenomen maagd. ‘Ooit was ik gelukkig. Ik was jong, mooi, rijk en werd alom gerespecteerd. Nu ben ik arm, beklagenswaardig en vernederd.’

‘Jong, mooi, rijk en gerespecteerd,’ herhaalde Saïda. ‘Hoe klinkt dat in jouw taal?’

Hij keek in zijn tekst. ‘Felice, gentile, giovane, ricca, onesta e bella,’ las hij.

Ze herhaalde de vreemde woorden langzaam en liet ze in haar mond rondtollen alsof ze ze wilde proeven. ‘En nu is ze?’

‘Povere, infelice e vile,’ las hij. ‘Arm, beklagenswaardig en onteerd...’

‘Arme prinses...’ Ze depte haar ogen.

Dit ging nog beter dan hij verwacht had. ‘Ze vertelt Orlando dat ze, al was ze ooit de dochter van een koning, dat nu niet meer is,’ vervolgde hij.

‘Hoe kan dat?’ Saïda was dol op raadsels.

‘Omdat ze nu de dochter is van verdriet, ellende en droefenis. En dat is allemaal de schuld van de liefde.’ Hij aarzelde even voor hij verder ging. ‘Dat klopt niet helemaal. De Italiaanse woorden zijn colpa d’amore. Daarin wordt gesuggereerd dat ze ook door liefdesverdriet overmand kan zijn.’

Saïda greep naar haar borst.

‘Zal ik verder gaan?’ vroeg hij. Moest hij dat nog vragen?

Hij vervolgde: ‘De jonkvrouw gaat op weg om haar toevlucht te zoeken in een klooster en de rest van haar leven aan God te wijden. Niet dat ze ooit zal afzien van haar liefde voor Zerbino of het bezit van zijn stoffelijke resten. Waar ze ook is, waar ze ook verblijft, zijn lijk vergezelt haar dag en nacht.’

Dit laatste verfijnde detail deed opnieuw tranen van ontroering in Saïda’s ogen springen.

Het was maanden geleden dat leraar en leerling teruggekeerd waren naar de verhalen van De vertellingen van duizend-en-één-nacht. En nu was Saïda degene die om meer smeekte terwijl Danilo zijn dagelijkse voordrachten met zuinige porties tegelijk uitdeelde.

‘Natuurlijk is prinses Isabella voorbestemd nooit haar toevluchtsoord te bereiken. Niet ver van het klooster komt ze een woeste Saraceen tegen, een Afrikaanse koning die Rodomonte heet en haar niet meteen doodt of onteert. Maar Isabella weet dat het gevaar waarin ze verkeert toeneemt met elk uur dat ze doorbrengt in het gezelschap van deze man. Ze bedenkt een plan...’ Danilo hield op met vertellen, niet in staat de woorden die hij op het punt stond voor te lezen hardop uit te spreken. ‘Ik kan niet verdergaan. Isabella’s einde is te wreed voor je jonge oren. Zelfs madonna Isabella d’Este kon er niet naar luisteren. En zij is een volwassen vrouw.’

Saïda zweeg. Ze kneep alleen haar lippen opeen, op die koppige manier van haar wanneer ze vastbesloten was.

Met tegenzin begon hij Isabella’s neergang, de armen van de dood in, te volgen.

‘Vroeg in de ochtend, voordat Rodomontes hoofd beneveld is door de wijn (een verslaving die indruiste tegen zijn godsdienst en die hij opgedaan had in Frankrijk), doet Isabella hem een uitdagend voorstel,’ zei hij. ‘“Als je mijn eer intact laat,” zei ze, “zal ik je iets geven van nog veel groter waarde. Je hoeft maar te zoeken en je vindt zo duizend aantrekkelijke vrouwen die je kunt bezitten, maar niemand ter wereld kan je geven wat ik je te bieden heb.” Ze laat heel listig de precieze aard van dit kostbare geschenk in nevelen gehuld.

Rodomonte is geïntrigeerd. Hij aanvaardt haar aanbod in de wetenschap dat, als hij dit geschenk eenmaal in bezit heeft, hij eenvoudig zijn woord kan breken en de vrouw er alsnog bij kan pakken. Isabella neemt Rodomonte mee de bossen in om op zoek te gaan naar een zeker kruid dat een magisch sap oplevert als het met klimop gekookt boven een vuur van cipressenhout geroosterd en vervolgens tussen onschuldige handen geperst wordt. “Iedereen die zich drie keer in dit sap baadt,” vertelt ze hem, “maakt zijn lichaam zo hard dat het bestand raakt tegen vuur en staal.”

“Ik ga erin baden, van mijn kruin helemaal tot aan mijn borst,” zegt ze tegen hem. “Daarna moet u uw zwaard tegen mij opheffen alsof u van plan bent mijn hoofd af te hakken, en het geweldige resultaat zal zich aan u openbaren.”

Daarop neemt ze drie keer een bad in het sap en doet dan een stap naar voren om haar blote nek aan te bieden om doorkliefd te worden. Rodomonte trekt, volledig overtuigd door haar verzinsels, zijn zwaard uit de schede en hakt met één zwaai haar mooie hoofdje zo van haar schouders.’

‘Nee!’ De kreet ontsnapte aan prinses Saïda’s lippen als een kreun.

‘Ja, drie keer. De dichter noemt dat aantal heel specifiek,’ hield Danilo vol. ‘En uit dat hoofd is duidelijk een stem te horen die de naam Zerbino roept.’

Ze knikte, stom van verdriet.

‘En hier is dan Ariosto’s zegening: “Gaat heen in vrede, schone ziel, en neem uw plaats in de hemelen in,”’ droeg Danilo met een grafstem voor. “Hadden mijn verzen die macht, ik zou mijn dichterlijke talent tot het uiterste beproeven om ze zo’n kracht te verlenen dat de wereld duizend jaar lang de illustere naam Isabella zou kennen.”’

‘Ik zal voor haar bidden.’ Saïda vouwde haar handen onder haar kin en boog haar hoofd. Dat hief ze na een passende plechtige stilte vervolgens weer om kordaat aan te kondigen: ‘Nu moeten we weer opnieuw beginnen.’

‘Opnieuw?’

‘Ja. We gaan weer terug naar het begin van Isabella’s verhaal. Laten we er nu vandaag mee beginnen, zonder één detail over te slaan. Maar deze keer’ – hij merkte op dat haar mond weer, op de inmiddels vertrouwde, vastberaden manier, getuit was – ‘deze keer zal ik Isabella’s woorden uitspreken. Jij mag de rest lezen. Maar ik zal Isabella zijn. En je moet me haar woorden leren.’

En dus begonnen ze opnieuw Ariosto’s gedicht te lezen, nu met zijn tweeën. Op een dag smeet Saïda, nogal overweldigd door de gevaren waaraan Isabella blootgesteld werd, haar aantekeningen weg en begon haar rol na te spelen en naar believen te verfraaien.

Van toen af aan werd ‘De prinses en de paladijn’ een stil spel van hen tweeën dat ze speelden zodra ze daar zin in hadden en de omstandigheden het toelieten. Geleidelijk aan drong dit de manege, boogschutterhof en het balveld binnen, in de vorm van korte intermezzo’s waarin ze woordspelletjes speelden, elkaar plaagden en achternazaten. Ze speelden Isabella’s redding door Orlando na, Zerbino’s dood, Isabella’s opoffering, soms helemaal, soms voor een deel, afhankelijk van de beschikbare tijd.

Hoewel over geheimhouding niet was gerept, betrokken ze nooit een van hun medeleerlingen in dit spel. En toen het mooi weer werd en men de klas trakteerde op wekelijkse picknicks op het eilandje Kinali, vonden de prinses en de paladijn daar het volmaakte decor, omgeven door een dicht woud dat griezelig veel leek op de bossen die zo’n prominente rol speelden in ‘Orlando Furioso’. Saïda was er erg bedreven in zich heimelijk van de rest te verwijderen. Danilo op zijn beurt werd er een expert in haar signalen op te pikken en haar even heimelijk te volgen.

In de bossen vonden ze open plekken waar de bomen naar alle waarschijnlijk gekapt waren voor het steekspel, en ze troffen er grotten aan die ideaal waren voor het gevangennemen van prinsessen. Ze ontdekten zelfs een fontein. Hij was opgedroogd en helemaal verweerd maar het was toch een fontein van het soort dat elke paladijn die op het platteland aan het galopperen was, of elke prinses die aan de klauwen van een schurkachtige Saraceen ontsnapte, heel goed tegen zou kunnen komen. Het was alsof de natuur het ideale toneel had geschapen voor Isabella’s tragedie.

Hoe konden dergelijke dingen plaatsvinden onder het toeziend oog van de verzorgers, leraren en lala’s van de haremschool? Misschien omdat het zo onschuldig leek. Prinses Saïda en de uitheemse jongen waren zo jong. Men zag ze beiden nog als kinderen, veel te jong om een werkelijk gevaar voor de ander te vormen. En de jongen leerde in een opmerkelijk rap tempo Turks. Hij zou binnenkort naar een Europese school gaan die zijn vader voor hem uitgezocht had. En de prinses zou trouwen, natuurlijk.

Was het door de zekerheid dat in de zeer nabije toekomst deze kinderen hun jeugd achter zich gingen laten dat de volwassenen niet zagen wat er zich in het hier en nu afspeelde? Hoe het ook zij, hun felle achtervolgingen te paard, de woordjes die ze mompelend onderling wisselden wanneer ze hun pijlen tijdens hun boogschietlessen afschoten en de incidentele afzondering van hun medestudenten, het passeerde allemaal zonder dat er iets van werd gezegd. Ze konden gewoon doorgaan met het spel dat ze bedacht hadden.

Toen kwam er, even onverwacht als hij begonnen was, een einde aan hun kleine idylle. Met de dreiging van de naderende puberteit brak het moment aan waarop de kinderen van de haremschool hun kinderlijkheden achter zich moesten laten en de stap naar volwassenheid zetten: de jongens zouden vertrekken naar een van de, uitsluitend voor hun sekse bedoelde, pagescholen en de meisjes werden diep in de harem opgezogen om zich op hun huwelijk voor te bereiden.

Vreemd genoeg werd de gebeurtenis die deze plotselinge verandering inluidde, gemarkeerd door een ceremoniële gelegenheid. Op het oog had deze er niets mee te maken: de besnijdenis van Süleymans drie zoons. Danilo’s eerste aanwijzing voor wat er in het verschiet lag arriveerde in de onwaarschijnlijke vorm van een uitnodiging van prins Mehmet, de eerste zoon van de sultan bij zijn tweede kadin, voor een wandelingetje in de tuin van zijn moeder.

Aangezien de prins jonger was – nog maar van de leeftijd waarop Danilo zelf naar de prinsenschool gegaan was – was het contact tussen de jongens beperkt gebleven tot wat knikjes en glimlachjes. En dus was Danilo nogal verbaasd dat hem plotseling een prinselijke arm geboden werd. Wat zou deze jongen van hem willen? Daar kwam hij al snel achter. Zo gauw ze buiten gehoorsafstand van de andere leerlingen waren, liet Mehmet zijn formele manier van doen varen en kwam direct ter zake.

‘Ik weet dat jij besneden bent omdat alle joden besneden zijn,’ begon hij. ‘Toe zeg eens, deed het pijn?’

Waar was prins Mehmet op uit? Wat het ook was, Danilo had niets te verliezen en kon hem net zo goed de waarheid vertellen. ‘Ik weet het niet meer,’ antwoordde hij openhartig. Toen, omdat zijn nieuwsgierigheid geprikkeld was, vroeg hij: ‘Waarom wil je dat weten?’

‘Omdat ons verteld is dat twee van mijn broers en ik besneden zullen worden op de drieëntwintigste dag van de maand juni en ik moet weten hoeveel pijn het doet om mezelf voor te bereiden. Ze zeggen dat het afschuwelijk veel pijn doet. Is dat zo?’ En toen Danilo niet meteen antwoord gaf, voegde de jonge prins eraan toe: ‘Ze zeggen dat je de pijn nooit vergeet.’

‘Ik weet het niet meer.’ Danilo voelde zich steeds minder toegerust voor het voeren van zo’n bizar gesprek als dit. ‘Ik was nog maar zeven dagen oud, weet je, toen ik besneden werd. Dan wordt het bij ons, joden, gedaan.’

‘Verdomme!’ De jongen gaf een mep met zijn hand op zijn dij. ‘Dat heeft niemand me verteld. En nu vind jij me een sukkel.’

‘Natuurlijk niet, Mehmet. Er kan niet van je verwacht worden dat je al ieders gebruiken kent.’

‘Jij kent ze anders vast wel,’ antwoordde de jongen. ‘Iedereen weet hoe slim de joden zijn. Ik heb dat van mijn overgrootvader, Bayezid. Weet je wat hij zei toen hij hoorde dat de katholieke koning van Spanje alle joden uit zijn land verdreven had?’

Danilo schudde zijn hoofd.

‘Mijn overgrootvader zei: “Mensen vertellen me dat Ferdinand van Spanje een wijze koning is. Maar ik vraag me ernstig af: hoe wijs is hij dan wel? Een koning die zijn land armer maakt door de joden te verdrijven en het Ottomaanse Rijk verrijkt door ze naar ons toe te sturen, moet wel dom zijn.”’

‘Heeft uw overgrootvader dat gezegd?’

‘In 1492,’ verzekerde de jongen hem zelfverzekerd. ‘Ook toen al wisten wij Turken dat het joodse volk het slimste van alle is. Mijn vader vertelde me dat verhaal. Hij vertelde me ook dat de joden bedreven vaklieden zijn, slimme kooplui en briljante artsen. Dat is de reden waarom we ze altijd met open armen hebben ontvangen in het Ottomaanse Rijk. Was het niet jouw vader, de lijfarts, die mijn vader van zijn jicht heeft genezen toen niemand van de Arabische dokters daarin slaagde?’ Waarop hij er zonder op een bevestiging te wachten aan toevoegde: ‘En nu zie ik daar zelf een voorbeeld van. Wat slim van jullie om het al bij baby’s te doen.’

‘Slim? Baby’s?’ Danilo kon niet zo gauw de sprong maken.

‘Omdat baby’s niets voelen. Wij moslims wachten er zo lang mee opdat we altijd de pijn zullen voelen. Maar dat is niet de reden dat ik bang ben.’ Hij zweeg abrupt.

‘Waarom dan wel?’

De jongen keek omlaag naar zijn laarzen, zonder iets te zeggen, en gluurde toen weer door zijn glanzend zwarte pony omhoog. Hij beet op zijn lip en keek Danilo recht in de ogen. Kennelijk had hij besloten zijn geheim te verklappen.

‘Ik ben bang dat ik mezelf te schande zal maken door te gaan schreeuwen,’ fluisterde hij. ‘De pijn gaat wel voorbij, maar de schaamte niet. Mensen zullen zich altijd herinneren dat je bij je besnijdenis geschreeuwd hebt.’ Hij zweeg even en vroeg toen, bijna alsof hij in zichzelf mompelde: ‘Maar wat als je jezelf niet in bedwang hebt?’

De vraag ging vergezeld van een blik zo treurig dat Danilo ineens zijn arm kameraadschappelijk om de schouders van de jongere jongen legde. ‘Je hoeft je nergens zorgen om te maken, Mehmet. Je bent een dappere knaap, net als je naamgenoot, Mehmet de Veroveraar. Iedereen zegt dat je op hem lijkt.’

‘Echt waar?’ De jongen keek nog steeds ernstig, maar maakte nu een wat minder bezorgde indruk. ‘We moeten leren dapper te zijn, mijn broers en ik, omdat voor ons niets dan een zekere dood in het verschiet ligt.’

Danilo kende het Ottomaans gebruik waarbij men elke keer als er een nieuwe sultan gekroond werd alle broederlijke troonrivalen elimineerde. Maar hij had dit in zijn geheugen opgeslagen als zijnde een oud gebruik, niet iets wat écht gebeurde met de échte prinsen die hij kende. Nu stond hij plotseling oog in oog met het menselijke aangezicht ervan.

‘Maar er vonden geen executies plaats toen je vader, Süleyman, op de troon kwam,’ opperde hij aarzelend.

‘Dat was alleen omdat hij geen in leven zijnde broers had. Maar mijn moeder zegt tegen ons dat op de dag dat mijn halfbroer Moestafa op de troon komt, hij haar zal verbannen en ons ombrengen.’

‘O, Moestafa zou nooit zoiets doen,’ zei Danilo terwijl hij wist hoe belachelijk dat klonk.

‘Mijn voorouder, Bayezid, heeft deze wet uitgevaardigd,’ legde de jongen uit. ‘Hij deed het om de troonsopvolging veilig te stellen. Wil je zijn exacte woorden horen?’

Bij Danilo’s instemmende knikje begon de jongen het dictum van zijn voorvader voor te lezen. ‘“Het past wie van mijn zoons dan ook door God gezegend wordt met het sultanaat om meteen zijn broers om het leven te brengen en zodoende het uitbreken van een burgeroorlog te voorkomen.”’ De prins nam een pose aan en vervolgde: ‘“Wat is de dood van een prins vergeleken met het verlies van een provincie?”’

Na deze fraaie retorische stijlbloempjes ging de prins op dezelfde beheerste toon verder als hij aan het begin van het gesprek aangenomen had. ‘Dat is de reden waarom mijn broers en ik moeten sterven. Maar aangezien het tegen de wet is het bloed van prinsen te vergieten worden we niet onthoofd. Ieder van ons zal gewurgd worden met een zijden boogpees.’

De bizarre logica achter dit laatste stukje protocol maakte Danilo’s afkeer alleen maar groter. Toen, in het besef dat hij toch iets van verbale troost moest bieden, zei hij: ‘Volgens mij is de pijn van de besnijdenis niet zo erg als ze zeggen en ik weet zeker dat je niet zult schreeuwen, Mehmet. Dat weet ik zeker.’

De verzekering klonk hol in zijn oren. Maar zowaar, op de dag van de besnijdenisceremonie had iedereen het in gunstige zin over de buitengewone lankmoedigheid van prins Mehmet, die geen kik gaf toen het mes zijn voorhuid wegsneed.

4 Dagen van rust en vrede

Het feest van de koninklijke besnijdenissen waar de jonge Mehmet zo bang voor was geweest bleek ook voor Danilo een noodlottige aangelegenheid. In de week na de besnijdenissen deed zich een van de zeldzame gelegenheden voor waarbij de Kapi Agasi zijn opwachting maakte in het schooltje aan de rand van de haremtuin om het nieuws aan te kondigen. Nu de huidige lichting jongens de drempel van de besnijdenis was overgegaan, was het tijd om plaats te maken voor de volgende klas van de prinsenschool. De kroonprins, Moestafa, zou als leerling-gouverneur meteen doorgestuurd worden naar een afgelegen provincie, vergezeld door zijn moeder en een groepje lala’s. De lagere prinsen die van kinds af aan door hun moeders in de harem waren opgevoed, kregen nu een plek toegewezen op de eliteschool van de sultan voor pages waar ze door eunuchen in een echte mannengemeenschap klaargestoomd werden voor het leiderschap.

Voor de zusjes van de jongens en hun nichtjes veranderde er niet veel. De meisjes zouden hun verdere opleiding in de harem ontvangen en nooit meer zonder sluier gezien worden, zelfs niet door hun neven. Geen calcio, geen paardrijwedstrijden meer. Als een meisje eenmaal vrouw was geworden, werd ze opgesloten achter de muren van haar vaders harem tot ze huwde in de harem van haar schoonmoeder. Vanaf de dag dat Saïda’s medeleerlingen de klas binnenkwamen begon de valide sultan, die haar kleindochters welzijn altijd nauwlettend in de gaten hield, subtiele veranderingen op te merken in het meisje. Het leek alsof door haar nieuwe dagelijkse routine het vuur dat de schittering in Saïda’s ogen en de kleur op haar wangen getoverd had, met de dag verder doofde.

Haar dagelijkse rit te paard was natuurlijk nog steeds toegestaan maar nu reed ze in haar eentje, op eerbiedige afstand gevolgd door een kamerheer – geen broers meer of neven die haar uitdaagden bij het springen of haar over de renbaan achternazaten. Maar toch was ze nog veel te jong, naar het oordeel van de valide, om uitgehuwelijkt te worden.

Jongens en meisjes tot hun puberteit samen naar school laten gaan, zoals de Grieken hadden gedaan, was als experiment geweldig succesvol gebleken bij het voortbrengen van toekomstige Ottomaanse leiders. Maar toe te moeten kijken hoe een vrij en ontwikkeld meisje plotseling een leven zonder toekomst in werd geduwd, tot ze gered zou worden door een huwelijk, doemde nu voor haar liefhebbende voogdes op als een serieuze uitdaging.

Vrouwe Hafsa, een vrome dame, bracht een bezoek aan de moskee om Allahs hulp in te roepen bij de oplossing van haar probleem. Twee dagen later – hetzij door goddelijke tussenkomst, hetzij door puur geluk – diende de hulp die ze nodig had zichzelf aan in de gedaante van de concubine van de sultan, Hürrem, die haar leven aan het hof begonnen was als geschenk van de grootvizier aan de sultan. Deze had haar verworven op de slavenmarkt van Istanbul maar ze was inmiddels opgeklommen tot de rang van tweede kadin, Moeder van Prinsen, door de sultan een zoon te schenken. De eerste kadin, Lenteroos, moeder van de eerstgeboren mannelijke afstammeling van de sultan, prins Moestafa, was er niet in geslaagd een tweede mannelijk erfgenaam te produceren die de opvolging zeker kon stellen. Hürrems zoon werd, gezien de hoge kindersterfte, alom gevierd als redder van de Ottomaanse dynastie en bezorgde haar de titel van tweede kadin.

Dus toen Hürrem in de dagen die op de besnijdenis van haar oudere zoon volgden, in tranen opdook voor de valides deur met behoefte aan troost, werd de concubine warm begroet door vrouwe Hafsa. Het was niet de eerste keer dat de tweede kadin de raad van de valide zocht. Kort na de geboorte van haar zoon Mehmet was ze begonnen de grootmoeder van de jongen te vleien. Niet één keer agressief en altijd met eerbied voor het protocol, altijd erop bedacht eerst om belet te vragen voor ze de lange gang overstak die de suite van de valide sultan scheidde van de rest van de harem. En altijd met een geschenk bij zich – een bijzondere crème voor het blanketten van de ouder wordende huid, een slaapdrankje om de slapeloze nachten van de valide te vervullen van heerlijke dromen. Hürrem, steevast vol nieuws over de grote wereld, zorgde er wel voor dat ze met roddels kwam die ze bij de joodse ventsters opgepikt had van wie ze haar kant, linten, crèmes en drankjes kocht.

Eerst had Saïda een hekel aan de indringster. Vanaf haar vroege kindertijd was de aandacht van haar grootmoeder uitsluitend op haar gericht geweest. Nu moest ze die delen. Maar naarmate de tijd verstreek begon ze uit te kijken naar Hürrems bezoekjes. Ze begon zelf Hürrem te vragen om kleine gunsten voor haar bij haar vader, de sultan, gedaan te krijgen. Niet dat ze bang was voor hem. Maar, zoals Hürrem vrouwe Hafsa en haar zo vaak op het hart drukte, moest hun geliefde sultan die het gewicht van de wereld op zijn schouders torste, niet lastiggevallen worden met onbetekenende besognes, en al helemaal niet door degenen die het meest van hem hielden.

‘Laat mij eens kijken wat ik kan doen,’ zei Hürrem dan, ‘voor we de grote padisjah lastigvallen. De arme man, hij heeft het zo zwaar.’ Het was tenslotte hun plicht zijn lasten te verlichten, van hem die de bron van licht in hun leven, en in de hele wereld wat dat betreft, was. Zelfs de valide sultan, de moeder die hij vereerde, boog en kuste zijn hand wanneer hij haar vertrekken binnenkwam. En ze sprak hem aan met ‘mijn leeuw’.

Het was hun gemeenschappelijke adoratie voor deze man die de drie vrouwen bond. In de loop van de tijd was Saïda de jaloezie die ze voor haar vaders favoriete kadin gekoesterd had grotendeels kwijtgeraakt en de valide sultan gaf iets van haar trots op. Vrouwe Hürrem was erin geslaagd zich een weg hun hart in te glimlachen, een slimme voorbereiding op de dag dat ze misschien de hulp van een van hen of van allebei nodig had.

Vandaag was zo’n dag en inmiddels was Hürrem vertrouwd genoeg met de valide sultan om direct een beroep op haar te doen. Immer met inachtneming van het protocol verontschuldigde ze zich er eerst uitvoerig voor dat ze de dame stoorde en verzekerde ze de valide ervan dat het enige dat ze zocht de raad van een wijze vrouw was. Toen kwam ze ter zake: een gerucht dat ze tijdens het baden in de hammam had opgevangen. Niet meer dan wat achterklap maar toch heel verontrustend. Inmiddels had ze hun volle aandacht.

‘Ik heb een verhaal gehoord.’ Ze boog zich voorover en liet haar stem dalen tot weinig meer dan gefluister. ‘Misschien is het niet waar. Maar als dat wel zo is...’

De valide, over het algemeen een vrouw die niet geneigd was iemand met een minder verheven positie dan zijzelf aan te raken, stak haar hand uit om de andere vrouw op de schouder te kloppen.

‘Wat voor gerucht is dat, Hürrem?’ vroeg ze vriendelijk.

Stilte. Een zucht.

‘We kunnen je niet helpen als je het ons niet vertelt.’

‘O mevrouw, ik schaam me zo. Ik vrees dat het allemaal mijn schuld is omdat ik zo traag van begrip ben. Al probeer ik wel...’

‘Te leren?’

‘Om te leren lezen en schrijven zodat ik eigenhandig naar mijn verheven heer kan schrijven en de brieven kan lezen die hij me stuurt. Nu moet ik de schrijver vertrouwen die mijn woorden neerschrijft en de brieven van de padisjah aan me voorleest. Ik geloof niet dat deze schrijver me zou verraden, en toch gaat er dit gerucht...’ Ze depte haar ogen met een zakdoek met goudborduursel. ‘Ik heb vernomen dat mijn brieven verspreid worden in de bazaar.’

‘Verkocht? Voor geld?’ Zelfs de onverstoorbare valide was verstoord.

‘Kopieën ervan.’

‘Maar wie zou nu zoiets doen?’

‘Ja wie?’ herhaalde Hürrem. ‘Mijn schrijver is afkomstig uit de school van de grootvizier. Hij is zorgvuldig geselecteerd. Hij kan het niet zijn. Maar als dat niet zo is...’ Haar stem stierf weg. Toen draaide ze zich plotseling om en richtte haar blik rechtstreeks op Saïda. ‘Is er dan niemand die ik kan vertrouwen?’

Dat was het moment dat de valide de oplossing voor al Hürrems problemen duidelijk voor zich zag.

‘Saïda zal je helpen,’ kondigde ze aan, tevreden over zichzelf. Ze wendde zich tot het meisje: ‘Heb ik je niet gezegd dat je opleiding op een dag van nut zou blijken te zijn, mijn lieve kind?’ En vervolgens tegen Hürrem: ‘Een aantal leden van de hofhouding was ertegen gekant dat een meisje in andere zaken onderwezen werd dan borduren en het maken van sorbets. Maar ik haalde mijn zoon, mijn leeuw, over toe te staan dat Saïda samen met haar broers zou studeren. Het strekt haar tot eer dat ze op dit moment de meest geletterde prinses ter wereld is en de Koran grotendeels uit haar hoofd kent, wat haar vader veel genoegen doet. Nu is ze in staat om hem een andere dienst te bewijzen en hem te behoeden voor zelfs maar het geringste vermoeden van een schandaal. Zoals je weet helpt ze me vaak bij het schrijven van mijn brieven en nu zal ze jou ook helpen.’

En zo werd het afgesproken. Voortaan zou Saïda dagelijks een bezoek brengen aan Hürrems vertrekken om haar de brieven voor te lezen die de sultan haar schreef wanneer hij op veldtocht was, en om Hürrems antwoorden te transcriberen. Ze zou eveneens de gedichten vertalen die de sultan aan zijn tweede kadin opdroeg en die hij onder het pseudoniem Moehabbi of ‘Hij die bemint’ in het Perzisch geschreven had – de taal waar hij de voorkeur aan gaf voor het schrijven van poëzie. Het was een prettige regeling voor alle betrokkenen. Een schandaal werd voorkomen. De geliefde padisjah was beschermd; en Hürrem gered. Ze waren gered door de wijze grootmoeder.

Toch begon Saïda een paar maanden later te vermoeden dat de valides oplossing iets te gemakkelijk was geweest. Met op haar twaalfde een reeds sterk ontwikkeld overlevingsinstinct had de prinses een neus voor intriges ontwikkeld. Haar ervaringen in de harem hadden haar geleerd dat het leven over het algemeen niet zo gladjes verliep als haar intrede in Hürrems huishouden gegaan was, tenzij er achter de schermen iemand aan de touwtjes trok. Toch hadden de maanden waarin ze dagelijks haar plicht had gedaan Saïda geen andere reden onthuld voor haar opname in Hürrems gevolg dan de dringende behoefte van de tweede kadin aan een betrouwbare secretaris. Dat was alles.

Wanneer de prinses bij Hürrems suite aankwam werd ze altijd hartelijk en met respect begroet. Haar prestaties werden luid bejubeld en ze werd vaak bedankt. Beloningen voor toekomstige dienstverlening werden haar in het vooruitzicht gesteld. Saïda, de tweede kadin, zei dat ze een zeer ernstige bedreiging had weten te voorkomen van het geluk dat ze met haar vereerde padisjah deelde, die haar meer waard was dan het leven zelf. Of zoals de vrouwe het formuleerde: ‘Zijn brieven houden me in leven. Zonder die herinnering dat hij weer bij me terugkomt, zou ik sterven van verdriet.’

Uit haar brieven en ook haar manier van praten had Saïda Hürrem leren kennen als een geboren overdrijfster – die zich misschien zelfs af en toe schuldig maakte aan een gebrek aan goede smaak – maar dat bewees nauwelijks dat ze oneerlijk zou zijn, bedacht het meisje. Bovendien waren er zekere voordelen verbonden aan de nieuwe status van de prinses als vertrouwelinge van de favoriete: de gelegenheid getuige te zijn van gedenkwaardige gebeurtenissen, zoals de triomftocht van haar vader bij zijn terugkeer van de jaarlijkse veldtocht. Uitstapjes in de straten van de stad, die de afgezonderde vrouwen van de harem nooit werden aangeboden. En Hürrems aanhoudende verzekering dat het weesmeisje nu niet alleen een grootmoeder had om voor haar te zorgen, maar ook een tweede moeder – zijzelf, de tweede kadin. In elk geval, dacht Saïda, tot Hürrems eigen dochter, Mihrimah, oud genoeg is om te doen wat ik nu doe.

Maar Saïda had zichzelf aangeleerd de rijkdom van elke dag te accepteren zonder al te veel na te denken over wat de toekomst zou kunnen brengen. Haar geloof zei haar dat haar lot in Allahs handen was, ook al had ze daar van nature misschien moeite mee. En hoezeer ze ook snakte naar de dagen van weleer, van wilde ritten te paard en geheime ontmoetingen op het eiland Kinali, ze was vastbesloten het beste van haar nieuwe leven te maken.

Wat de jongens betrof, Danilo was niet de enige in het lokaal die een zekere kilte ervoer toen de Kapi de leerlingen vertelde dat dit hun laatste dag op de haremschool zou zijn. Net als hij hadden de meeste leerlingen tot dat moment niet echt over hun toekomst nagedacht. Op een dag zouden ze natuurlijk groot zijn en de harem verlaten. Op een dag. Maar morgen al? Danilo wendde zich, zoals zo vaak, voor geruststelling tot zijn schoolbankgenootje, prinses Saïda. Maar tevergeefs. Voor het eerst werd hij geconfronteerd met geloken ogen en een hoofd dat zich van hem afwendde.

Dat gebaar maakte hem meer dan duidelijk dat ze niet langer zijn koninklijke speelkameraadje was, dat hij haar evenzeer kwijt was als de prinses uit de legendes die ergens in een toren opgesloten zat.

Danilo was niet onbekend met verlies. Hij had geleerd om het verdriet op afstand te houden door zijn dagen te vullen met tal van bezigheden. Maar hij had geen verweer tegen het plotselinge opspelen van zijn geheugen dat hem steevast achterliet met een gevoel dat hij een deel van zichzelf kwijt was. De deuren van zijn kindertijd gingen achter hem dicht en de toekomst doemde dreigend voor hem op: donker, eenzaam en zonder enige hoop.

Terwijl hij voor de poort van de harem stond te wachten tot zijn kamerheer hem voor het laatst van school naar het Huis van de Dokter zou brengen, en bedacht dat hij zich nog nooit zo ellendig had gevoeld in zijn hele leven, kwam tot zijn verrassing prins Mehmet afscheid van hem nemen. De kleine prins kwam gedag zeggen omdat het niet waarschijnlijk was dat ze elkaar gauw weer zouden zien. Mehmet had zelf alle hoop opgegeven dat hij tegelijk met de huidige lichting zijn diploma van de haremschool zou halen.

‘Mijn scherpschutterkunst, mijn beheersing van vele talen, mijn gedrag, zelfs het feit dat ik het niet uitgeschreeuwd heb tijdens mijn besnijdenis... al die dingen waarvan ik dacht dat het aanbevelingen zouden zijn voor de pageschool van de sultan, wegen niet op tegen mijn jonge leeftijd,’ meldde hij bedroefd. ‘Ik ben niet oud genoeg en moet op de volgende lichting wachten, in tegenstelling tot jou, Danilo, die vast en zeker zal worden verkozen tot page aan een van de scholen van de sultan, misschien wel aan zijn eigen school in het Topkapi-paleis.’

Dat was iets waar Danilo niet aan had durven denken, laat staan op hopen. Onder het toeziend oog van de sultan wachtte hun die het verdienden een onbegrensde toekomst in zijn pageschool. Strikt op grond van hun capaciteiten kwamen de leerlingen die een uitermate strenge selectieprocedure overleefden uiteindelijk in de hoogste klas terecht, de vierde oda. De leden daarvan dienden de sultan zelf: ze kleedden en schoren hem, ze bewaakten hem en sliepen in zijn privévertrekken. Ze maakten kans op zijn aandacht, zijn gunsten en, voor Danilo niet de minst belangrijke overweging, zijn paarden en stallen.

Maar Mehmet vergiste zich.

‘Geloof het of niet, Mehmet,’ verklaarde Danilo, ‘de situatie is voor mij nog veel hopelozer dan voor jou. Jij moet dan misschien nog een jaar wachten, maar jouw kans komt uiteindelijk wel, terwijl ik nooit voor de paleisschool gekozen zal worden omdat ik een jood ben. Ondanks de gunsten die de sultan mijn volk bewezen heeft, is er nog nooit een jood op zijn school geaccepteerd.’

‘Maar bedenk wel, Danilo: de persoonlijke tussenkomst van de sultan overstijgt alle barrières.’

Toen Danilo dit gevatte antwoord enigszins met achterdocht begroette, voegde Mehmet eraan toe: ‘Denk erom dat de sultan altijd naar zijn lijfarts luistert. Praat met je vader. Maar wees snel. Ik heb gehoord dat de meeste plaatsen in de eerste oda al bezet zijn.’

Deze voorzichtig bemoedigende woorden van prins Mehmet deden opnieuw wat licht schijnen in het sombere landschap van Danilo’s toekomstverwachtingen. Misschien had hij toch wel een kleine kans. Volgens de Ottomaanse wetgeving gaat de wil van de sultan altijd voor de traditie. De sultan luisterde inderdaad altijd naar Danilo’s vader. En de sultan had de macht om hem van een plekje te verzekeren in de pageschool... als hij wilde.

Maar Juda del Medigo had andere plannen met zijn zoon. Hij had al een Sefardische familie in Balat benaderd bij wie Danilo in de periode dat zijn vader op veldtocht was, de voorbereidingen voor zijn bar mitswa kon afronden. In de winter, wanneer er geen krijgsbewegingen plaatsvonden, zou Danilo thuisblijven in het Huis van de Dokter, waar hij van zijn vader les zou krijgen in wiskunde, astronomie, Latijn en Grieks. Aldus zou hij de juiste voorbereiding ontvangen voor een Europese universiteit, bij voorkeur de alma mater van zijn vader, de befaamde universiteit in Padua.

Wat Danilo betrof kende het plan van zijn vader ernstige nadelen. Er waren geen paarden in Balat, geen speelvelden, geen gerit-wedstrijden; hooguit af en toe een partijtje tennis op de Prinseneilanden waar een paar welgestelde joden villa’s hadden in Europese stijl. Hij had reeds alle hoop opgegeven zijn prinses ooit weer te zien. Moest hij dan echt alles kwijtraken?

De ruzie die over deze kwestie uitbrak, barstte als een zomerse onweersbui los over vader en zoon – het ene moment was de lucht nog blauw, het andere moment bliksemde en donderde het dat het een lieve lust was. Ze waren niet aan onenigheid gewend dus hun geruzie was onhandig: lange stiltes, onderbroken door korte en hevige twistgesprekken.

‘Ik had nooit mogen toestaan dat je betrokken raakte bij het paleisleven,’ zuchtte Juda. ‘Je hebt er een verkeerd idee door gekregen van wie je bent.’

‘En wie mag dat dan wel zijn, heer?’

‘Je bent een jongen van veertien die is opgevoed in het joodse geloof, gewijd aan de joodse God.’

‘Maar ziet u het dan niet, papa? Ik ben u niet. Ik heb doelen.’

‘Doelen! Wat voor doelen? Om als de eerste de beste boef op een paard rond te galopperen tot je valt en je nek breekt? Of om de sultan te dienen als een sipahi en vervolgens gedood te worden tijdens een jihad? Je bent niet een van hen. Wij joden zijn geen vechters.’

‘Joshua wel. En David ook.’

‘Bespaar me de Thora-les. Je weet heel goed wat ik bedoel.’

‘Ja heer, dat weet ik. Wat u bedoelt is dat u een evenbeeld van uzelf van me wilt maken, een man van het boek, omringd door boeken, weg van de wereld.’

‘En is dat zo erg?’

‘Nee, heer. Voor u is dat het ideale leven. Maar ik ben u niet. Ik ben niet...’ De jongen aarzelde.

‘Je bent niet joods?’

De jongen haalde diep adem. ‘Door mijn aderen stroomt het bloed van een krijger.’

Daar had je het. Het lag op tafel. Het verboden onderwerp.

Stilte.

‘Mijn excuses, papa. Het was niet mijn bedoeling dat te zeggen.’

‘Waarom niet? Het is waar. Ik ben niet je echte vader. Dat weten we. Maar aangezien je uit mijn geliefde Grazia geboren bent, heb ik je altijd als mijn zoon beschouwd. Je moeders zoon, natuurlijk, maar ook mijn zoon.’

‘En zo zie ik u ook, papa, als de vader die mijn hele leven voor me gezorgd heeft. En van wie ik houd. Maar betekent dat dan, heer, dat ik het bloed dat door mijn aderen stroomt moet verloochenen? Ik ben uw zoon maar ik ben ook de zoon van heer Pirro Gonzaga, al erkent hij me dan niet.’ De jongen beet op zijn lip. Was dat misschien een traantje in zijn ooghoek?

Gewend als hij was aan menselijk lijden, kon de dokter de manifeste tekenen daarvan niet verdragen bij zijn eigen zoon. Hij stak zijn armen uit. ‘Ach mijn lieve jongen, mijn zoon.’ Hij trok de jongen naar zich toe voor een lange omhelzing. Daar stonden ze dan, in het midden van de kamer en ze klampten zich aan elkaar vast.