Over het boek

Een plek voor jezelf: is er iemand die niet op enig moment naar zo’n plek heeft verlangd, en die gedachten voorzichtig heeft gewogen tot ze een bewoonbare vorm kregen? Twee jaar lang werkt Michael Pollan aan zijn ultieme droom: het ontwerpen en bouwen – met zijn eigen twee linkerhanden – van een klein huisje in zijn tuin op het platteland van Connecticut: een plek om te lezen, te schrijven en te dagdromen.

Poëtisch verweeft hij het storten van fundering tot de timmerafwerking met filosofische bespiegelingen over de betekenis van een (t)huis en architectuur, de vraag wat ‘echt werk’ is in een technologische samenleving en hoe je leven vorm te geven.

Over de auteur

Michael Pollan (1955) is journalist, filosoof en gelauwerd #1 ny Times-bestsellerauteur, geroemd om zijn Netflix-series en boeken over eten en koken, psychedelica en planten, zoals Een pleidooi voor echt eten, Verruim je geest en Plant en psyche. Hij doceert aan UC Berkeley en schrijft voor The New York Times. time plaatste hem op de lijst van honderd invloedrijkste personen ter wereld.

Van Michael Pollan verschenen eerder bij
Uitgeverij De Arbeiderspers:

==

Een pleidooi voor echt eten (2008)

Echt eten. Een handleiding (2010)

Een pleidooi voor echt koken (2013)

Verruim je geest (2018)

Plant en psyche (2022)

Michael Pollan

Een plek voor jezelf

De architectuur van een dagdroom,
het ontwerpen en bouwen van een huisje

==

==

Vertaald door Lidwien Biekmann
en Koos Mebius

==

==

==

==

Uitgeverij De Arbeiderspers

Amsterdam · Antwerpen 2023

Copyright © 1997, 2008 Michael Pollan

Copyright Nederlandse vertaling © 2023
Lidwien Biekmann en Koos Mebius /

BV Uitgeverij De Arbeiderspers, Amsterdam

Oorspronkelijke titel: A Place of My Own

Oorspronkelijke uitgave: Random House 1997, Penguin Books 2008

==

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van BV Uitgeverij De Arbeiderspers, Weteringschans 259, 1017 XJ Amsterdam.

==

Omslagontwerp en omslagillustratie: Jan van Zomeren

Verzorging e-book: Perfect Service

==

ISBN 978 90 295 4598 3

==

www.arbeiderspers.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023

Voor Isaac

‘Met deze solidere beschutting om me heen had ik wat vooruitgang geboekt met mijn vestiging in de wereld.’

Henry David Thoreau, Walden

Voorwoord

Een plek voor jezelf is de biografie van een gebouw. In zekere zin is het de biografie van elk gebouw, maar ik bespreek er één in het bijzonder: de weinig primitieve hut die ik achter mijn huis in New England heb gebouwd als een plek om te lezen, te schrijven en te dagdromen. Het is geen beroemd of belangrijk bouwwerk geworden, maar voor mij is het wel iets heel bijzonders: een huisje dat ik met mijn eigen twee linkerhanden heb gebouwd en waarin ik het boek heb geschreven dat u nu in handen hebt, plus een tweede boek (De botanica van het verlangen) en een derde deel van een derde boek (The Omnivore’s Dilemma).

Maar dit boek zou over bijna elk ander gebouw hebben kunnen gaan, omdat het in de kern over het universele ontwerp- en constructieproces gaat: het is het eeuwenoude verhaal over hoe dromen worden omgezet in tekeningen, die op hun beurt worden omgezet in hout en steen en glas, en hun plaats krijgen in de tastbare wereld. Ik heb dat altijd een fascinerend en enigszins mysterieus proces gevonden, en de mensen die erbij betrokken zijn – architecten en aannemers – bijzonder indrukwekkende figuren. Architecten doen hun werk op de grens van ideaal en praktijk, ze vertalen vage ideeën in bouwbare feiten, en timmerlieden behoren tot de gelukkigen wier handwerk een tastbare bijdrage levert aan de realiteit. Voor auteurs, wier scheppingen alleen bestaan voor mensen die hun taal kunnen lezen, is dat jaloersmakend. Voor ons zijn termen als ‘architectuur’ en ‘timmerkunst’ weinig meer dan pretentieuze metaforen die we gebruiken om onze veel kortstondiger maaksels op te sieren.

Ik had een wirwar van redenen waarom ik iets wilde bouwen, maar een daarvan was dat ik deel uit wilde maken van de wereld van de makers – een homo faber wilde worden – en, zij het tijdelijk, de vage wereld van woorden wilde verlaten. Ik was op zoek naar een tegengif voor de steeds abstractere aard van mijn werkzame bestaan, dat ik voornamelijk doorbracht achter een computerscherm, steeds verder verwijderd van de echte wereld. Misschien had ik ook een lichte vorm van een midlifecrisis, en wilde ik ontsnappen uit een huis dat met de komst van een baby op mysterieuze wijze leek te zijn gekrompen.

Dat is allemaal waar. Maar ik wilde ook simpelweg leren wat het werk precies inhoudt, hoe een architect een geslaagd huis ontwerpt en hoe een aannemer dat huis bouwt. Ik dacht aanvankelijk dat ik dat kon leren door het ontwerp en de bouw van een huis of misschien een wolkenkrabber te gaan volgen, en ik zette enkele stappen in die richting. Maar ik ontdekte dat ik niet dicht genoeg bij het onderwerp en het werk kon komen, en uiteindelijk drong het tot me door dat ik veel meer kon leren als ik de omvang van het project radicaal zou beperken, terug zou brengen tot de essentie, tot een schaal waarop ik er in mijn eigen achtertuin met mijn eigen handen aan kon werken. Met andere woorden: ik besloot om een microkosmos te bedenken en te bouwen: een plek voor mezelf die tegelijkertijd een middel was om me te verdiepen in de architectuur.

Pas toen ik me op die weg begaf, ontdekte ik dat de geschiedenis van de architectuur een rijke traditie van zulke microkosmossen kent – elementaire gebouwen die zijn bedacht als manier om terug te keren naar de vroegste principes van de bouwkunst. Er waren verhalen over de bouw van de zogeheten Eerste Hutten, te beginnen met de Primitieve Hut, die werd beschreven door de Romeinse architect en schrijver Vitruvius; ze fungeerden als mythen over de oorsprong van de architectuur, en als slimme pleitbezorgers voor hoe een gebouw eruit zou moeten zien en moest worden gebouwd. De Primitieve Hut van Vitruvius lijkt sterk op een Griekse tempel van boomstammen en takken, waarmee wordt geïmpliceerd dat de klassieke vormen die hij bewonderde ons door het bos zelf zijn geschonken, en dus de goedkeuring hebben van de natuur. In navolging van zijn voorbeeld construeerden Alberti, Laugier, Frank Lloyd Wright en Le Corbusier (in elk geval met woorden) elk een eigen retorische hut als manier om de natuurlijkheid of onvermijdelijkheid te bepleiten van hun respectievelijke visies op de architectuur – neoklassiek, gotisch, modern, enzovoort. Op vergelijkbare wijze hebben veel schrijvers hun eigen primitieve hut gebouwd – denk bijvoorbeeld aan Robinson Crusoe of Walden – als een manier om de relatie van de beschaafde mens tot de natuur te onderzoeken en kritiek te leveren op de moderne maatschappij.

Terugkijkend realiseer ik me dat mijn kleine hut in mijn achtertuin in Connecticut, en dit verslag erover, helemaal in die traditie van de Polemische Hut staat. In Een plek voor jezelf wordt een betoog gehouden over architectuur, maar ook over het moderne leven en de moderne arbeid, want op al die drie terreinen is de belangrijke connectie met de natuur verloren gegaan.

Ik noem dat omdat sommige lezers (en zelfs sommige recensenten) dit boek beschouwden als een soort doe-het-zelfboek waaruit je kunt leren hoe je een blokhut in het bos kunt bouwen. Ik maak me zorgen over die lezers, en nog meer over hun bouwwerken. Het is wel zo dat het boek gestructureerd, stap voor stap, beschrijft hoe je een huis ontwerpt en bouwt, met hoofdstukken over de fundering, de constructie, het dak, de ramen en de afwerking, maar het is niet bedoeld als bouwhandleiding. Daarvoor staan er niet genoeg aanwijzingen en schema’s in waarvan je kunt leren hoe je een huisje bouwt dat overeind en recht blijft staan. (Het mijne staat nog overeind, maar helaas zijn de muren niet helemaal haaks.) Een plek voor jezelf is dus niet zozeer een hoe-maak-ik-boek, maar meer een hoe-denk-ik-erover-na-boek.

==

==

Volgens een theorie die ik eropna houd is het tweede boek van een schrijver, en dat is dit voor mij, het moeilijkst te schrijven en het onthullendst om te lezen. Om een metafoor te lenen uit de meetkunde: een eerste boek is als een punt in de oneindige ruimte van de literaire mogelijkheden: het kan overal over gaan en wijst niet ergens naartoe. Mijn eerste boek, Mijn tweede natuur, ging ogenschijnlijk over mijn ontwikkeling als tuinier, maar was eigenlijk een proeftuin waarin ik de complexiteiten van onze relatie tot de natuur onderzocht (inclusief het merkwaardige feit dat we überhaupt zo’n relatie hebben – voor welk ander wezen geldt dat ook?) Maar bij het tweede boek van een schrijver wordt een nieuwe punt gezet en kan er dus een lijn worden getrokken in de ruimte van de literaire mogelijkheden: een pad of een traject dat vaak de route van de loopbaan van de schrijver bepaalt.

Pas als je aan je tweede boek begint, kom je erachter wat voor schrijver je bent. Je ontdekt welke vragen waarmee je je bij het schrijven van je eerste boek hebt beziggehouden niet meer relevant zijn, en welke vragen je niet los kunt laten. Een plek voor jezelf is het boek waarbij dat voor mij speelde, en achteraf zie ik dat het me op allerlei manieren met de neus in de goede richting heeft gezet.

Toen ik aan dit boek begon, dacht ik dat ik alle vragen over de natuur en de cultuur waar ik bij Mijn tweede natuur door geobsedeerd was achter me had gelaten. Ik dacht dat ik me ging bezighouden met een stel nieuwe vragen, die te maken hadden met architectuur, bouwen en werk. Daarna zou ik mijn aandacht waarschijnlijk op een ander onderwerp richten (politiek? zaken? internet?) en daarna op weer iets anders.

Maar terwijl ik me verdiepte in de mij onbekende wereld van de architectuur, en alles las over de theorieën achter het ontwerpen en bouwen, bouwplaatsen bezocht en leerde hoe je tekeningen moest lezen en hoe je een hamer moest hanteren, gebeurde er iets onverwachts: ik kwam weer uit bij dezelfde vragen over de natuur en de cultuur die mij tijdens het schrijven van Mijn tweede natuur zo hadden geboeid. Hoe passen wij mensen in de natuur, in welk opzicht zijn wij daarin anders dan andere schepsels? Zijn onze gebouwen de zuivere producten van cultuur, zoals gedichten, of zijn het meer aanpassingen, vergelijkbaar met het camouflagepatroon van dieren? In welk opzicht zijn onze gebouwen als nesten en burchten, de uitkomst van een evolutionair proces dat is afgestemd op ons lichaam en onze verlangens en de realiteit van onze omgeving, en in hoeverre hebben ze de vrijheid om precies zo te zijn als wij graag zouden willen? Met andere woorden: schrijft de natuur ons voor hoe we onze onderkomens moeten bouwen? Is het prestige van de rechte hoek of de gulden snede in de westerse architectuur arbitrair, of is het geworteld in een belangrijk aspect van de realiteit? Er zijn natuurlijk nog allerlei andere vragen die opkomen in het proces van ontwerpen en bouwen, maar dit zijn de vragen waarmee ik me bleef bezighouden.

Ik probeerde me een tijdlang te verzetten tegen de krachten die me weer de kant van de natuur op trokken, waarschijnlijk omdat elke schrijver die aan zijn tweede boek begint zichzelf vermanend toespreekt: Niet in herhaling vallen! (Een van de dingen waar een debutant niet van wakker hoeft te liggen.) Daardoor bleven allerlei pogingen thematisch vruchteloos en sloeg ik allerlei doodlopende verhaalwegen in. Maar na enkele valse starts kwam ik tot de conclusie dat zulke vragen over de natuur míjn vragen waren – de blijvende vragen die mijn nieuwsgierigheid stimuleerden, mijn fantasie voedden, en waarover ik iets nuttigs hoopte te kunnen zeggen. Misschien was ik mezelf dus niet aan het herhalen; misschien was ik mezelf aan het ontdekken, of ontdekte ik in elk geval de grote vragen die mijn werk als schrijver zouden bepalen.

Ik vermoed dat elke schrijver een paar van zulke fundamentele vragen heeft, en als je je lang genoeg in hun werk verdiept, ontdek je het pad in hun werk dat onvermijdelijk terugvoert tot de Hoofdzaak, of dat nu macht is, geld, seks, status, relaties of rechtvaardigheid. Nu wist ik waar mijn werk steeds om bleef draaien: de rommelige plekken waar de lijnen van natuur en cultuur op een interessante manier met elkaar verstrikt raken. De reden waarom ik over architectuur wilde schrijven was dat architectuur, net als tuinen en eten, ook zo’n interessante rommelige plek was waar de natuur ons verandert, zelfs wanneer wij de natuur veranderen. Ik was thuisgekomen.

==

==

Een plek voor jezelf kijkt dus naar architectuur en bouwen door de bril van de natuur. Dat was in de jaren negentig, toen ik dit boek schreef, nogal een merkwaardige bril, want in die tijd was de architectuur smoorverliefd op, nota bene, de literaire theorie, en rebelleerde ze tegen het idee dat er iets ‘natuurlijks’ of noodzakelijks aan een gebouw moest zijn, afgezien van de saaie basisvoorwaarde dat de klant droog moest blijven. (Niet dat de architect daar altijd in slaagde overigens.) Architecten-theoretici als Robert Venturi en Peter Eisenman beweerden doodleuk dat een gebouw eigenlijk in niets verschilde van een gedicht, dat architectuurconventies – dingen als een schuin dak en rechte hoeken – net zo arbitrair en cultuurgebonden waren als de klank van de woorden van een taal. Zulke conventies waren dus niet bepaald door vaststaande natuurlijke gegevens of door hoe het menselijk lichaam een ruimte ervaart, maar door het systeem van tekens of de ‘taal’ waar ze deel van uitmaakten.

Achteraf gezien hebben zulke ideeën aan kracht gewonnen doordat in die periode internet in ons leven kwam, en de veelbelovende mogelijkheden van cyberspace veel aantrekkelijker leken dan de ouderwetse fysieke ruimtes die waren gebouwd met bakstenen en cement. Destijds leek het ontstijgen van de natuurlijke beperkingen, wat je daar ook onder verstond, een steeds plausibeler en interessanter project. Voor mij was de ironie van die situatie onontkoombaar. Want net toen ik me ging bezighouden met architectuur en bouwen, omdat ik op zoek was naar iets wat meer geworteld was in de realiteit dan woorden, lieten ontwerpers zulke tastbaarheden juist vallen omdat ze meer wilden lijken op schrijvers, softwaredesigners, op welke symboolmaker dan ook.

Een van de dingen die ik in Een plek voor jezelf probeer te doen is me verzetten tegen die opvatting van architectuur: ik probeer een lans te breken voor de natuur, in weerwil van de glitter en glamour van alles wat digitaal en digitaliseerbaar is. In de jaren nadat ik dit boek had geschreven, lijkt de architectuur over haar meest extreme literaire ideeën heen te zijn gekomen en het bijvoorbeeld weer belangrijk te zijn gaan vinden hoe mensen zich in een bepaalde ruimte voelen. En toch, nu ons leven in veel opzichten steeds abstracter en indirecter is geworden, lijkt die verdediging van de natuur actueler dan toen ik er tien jaar geleden over schreef.

==

==

Een plek voor jezelf eindigt met de voltooiing van mijn huisje en de triomf van de dag waarop ik het kon gaan inrichten, maar voordat ik er echt ging zitten werken. Veel lezers hebben me geschreven met de vraag hoe het verder ging: was mijn schrijfhut precies wat ik me ervan had voorgesteld? Werk ik er nog steeds?

Ik heb er tien jaar heel fijn kunnen werken, maar moest er toen, door mijn verhuizing naar Californië, met tegenzin afscheid van nemen. Zoals ik al zei heb ik twee boeken en een deel van een derde boek geschreven terwijl ik aan mijn brede essen bureau zat en uitkeek over de vijver en de tuin. Het bleek een geweldige plek om te schrijven, te denken en te dagdromen, en in sommige opzichten overtrof het mijn verwachtingen. Afgezien van de vloer is het schrijfhuisje niet geïsoleerd, en hoewel ik niet had gedacht er het hele jaar te kunnen werken, bleek dat wel zo te zijn, behalve op de allerkoudste dagen. Ik kan dan ook met trots zeggen dat het solide gebouwd was, de twee dikke wanden isoleerden redelijk goed, en met mijn petroleumkacheltje kon ik de ruimte lekker warm stoken. Niet de kou maar de sneeuw weerhield me er soms van om ernaartoe te gaan, omdat ik na een zware sneeuwstorm het honderd meter lange pad sneeuwvrij moest maken.

Ik hield trouwens wel erg van dat pad, en van de ‘transitie’ die ik ervoer als ik ’s ochtends naar mijn werk wandelde. Die ‘reis’ duurde maar een paar minuten: ik liep door de tuin, onder het poortje door, langs de vijver en om de zwerfkei heen waar het schrijfhuisje naast staat, en dan kwam ik bij de deur. Maar in die paar minuten liet ik alle huiselijke beslommeringen achter me, ik maakte mijn wandeling, nam een slokje koffie, inspecteerde mijn planten, en raakte weer helemaal in de sfeer van het boek dat ik aan het schrijven was. Ik opende de deur, stak mijn kacheltje aan, en stapte in wat ik als mijn cockpit was gaan zien. Want als ik eenmaal achter mijn bureau was gaan zitten, was er geen reden meer om op te staan. Charlie had de ruimte als een maatpak om mij heen ontworpen, dus ik kon vanuit mijn stoel bij alles wat ik nodig had – boeken, mappen, spullen, de knoppen van het kacheltje, apparaten. Plaatsnemen in het lage gedeelte van mijn schrijfhut was alsof ik een oude lievelingstrui aantrok, of een paar warme sokken. Het zat me als gegoten.

Het karakter van het huisje wisselde sterk met de seizoenen. Als ik op een middag in augustus alle ramen opzette – een ritueel waarbij ik de twee grote, naar binnen zwaaiende klapramen vastzette met een haak in het plafond, werd de ruimte in een oogwenk omgetoverd tot een veranda met twee zijwanden. Op zomerochtenden was het heerlijk om er te zitten werken, in die transparante ruimte met een zachte bries en de geluiden van vogels en eekhoorntjes. Maar omdat het plafond niet geïsoleerd was, werd het er rond een uur of drie in de middag soms te warm om te werken. Maar ach, dan zei mijn schrijfhuis dat ik met mijn werk moest kappen, moest gaan zwemmen, en dat deed ik dan.

‘Eerst vormen we onze gebouwen, en dan vormen onze gebouwen ons,’ is een beroemde uitspraak van Winston Churchill. Ik heb me vaak afgevraagd hoe mijn schrijfhuis mij en mijn werk heeft gevormd in de jaren waarin ik er altijd werkte. De boeken en essays die ik er schreef zijn beslist beïnvloed door het uitzicht vanaf mijn bureau, zijn diepgeworteld in mijn tuin. En sinds ik mijn schrijfhuis heb moeten verlaten, heb ik me in mijn werk verder weg gewaagd van de tuin waar ik op uitkeek, de wijde wereld in. Nu kijk ik vanaf mijn bureau uit over de skyline van een stad, dus misschien is het niet verwonderlijk dat ik ook in mijn werk mijn horizon heb verruimd, dat mijn werk wat politieker van aard is geworden.

Toen ik moest verhuizen, heb ik serieus overwogen om het huisje op een dieplader te zetten en mee te nemen naar Californië. Maar zoals je straks zult lezen, was het gebouw niet alleen precies voor mij op maat gemaakt, maar ook heel precies ontworpen voor de omgeving, en ik kon me niet voorstellen dat het in de tuin van een buitenwijk van Berkeley goed tot zijn recht zou komen. Dus toen we in 2003 uit New England vertrokken, bleef het daar achter.

Maar hoewel ik mijn schrijfhuis heb verlaten, kon ik het niet over mijn hart verkrijgen om ons huis met mijn schrijfhuis te verkopen. Dus toen we naar het westen verhuisden, verhuurden we het aan twee jonge mensen die, net als wij, vanuit huis werken. Bill werkt nu in het schrijfhuis, waar hij iets heel anders doet dan ik. Hij is makelaar, hij wordt nu omringd door stalen dossierkasten en allerlei kantoorapparatuur: kopieerapparaten, faxen, printers, shredders, meer dan ik ooit had gedacht dat erin zou passen, en er is nu een snelle internetverbinding. Ik probeer er elke zomer even langs te gaan en dan zie ik dat de sfeer er heel anders is geworden. De slaapbank ligt vol met mappen, de ruimte om te dagdromen is beperkt tot ongeveer een vierkante meter. Het lijkt nu meer op een propvol makelaarskantoor dat in het bos is neergekwakt.

Ik mis mijn schrijfhuis heel erg en ik verheug me op de dag waarop ik er weer aanspraak op kan maken en er weer kan gaan werken. Toch breng ik er in gedachten nog steeds vrij veel tijd door, en dat is ook fijn. Vaak, als ik niet kan slapen of met een zin worstel die ik maar niet goed kan krijgen, of als ik een alinea een bepaalde kant op probeer te manoeuvreren, ga ik in gedachten aan het grote essen bureau zitten met de ramen omhoog in de augustusstand, en voel ik de zachte bries door de ruimte gaan. Een plek voor jezelf: dan is het weer zoals het begon, een dierbare dagdroom. Een dagdroom waarmee ik altijd mijn hoofd kan leegmaken, dus je zou kunnen zeggen dat ik daar nog steeds veel werk verzet, in die hut bij de vijver, vierenhalfduizend kilometer ver weg.

1

Een plek voor jezelf

Een plek voor jezelf: zou er iemand zijn die daar nooit naar heeft verlangd, die nooit die zoete woorden in gedachten tot concrete, bewoonbare vormen heeft laten uitgroeien? Wie dit idee in zijn of haar dagdromen toelaat, ziet iets voor zich waar je je kunt afzonderen, waar je even aan het alledaagse kunt ontsnappen. Maar hóé dat ‘iets’ eruit moet zien is voor iedereen weer anders. Meestal heeft de gedroomde eigen plek een duidelijke, vaste locatie, in de beslotenheid van het huis waar je woont, of juist ergens diep in het bos. Het kan ook om een mobiele plek gaan, zoals een eigen cockpit of scheepshut, een ruimte waarin je je van al je beslommeringen weg kunt laten drijven. In alle gevallen lijkt het iets met ontsnappen te maken te hebben, ontsnappen aan de werkelijkheid. Maar waarschijnlijk is het meer de wens om de dingen eens vanuit een ander gezichtspunt te kunnen beschouwen – vanuit een toren, een hoge boom, of een paar honderd meter uit de kust, dobberend op de golven. Wat je dan ziet, is je eigen, bekende leventje, maar toch anders, omdat de contouren daarvan op een afstand toch nét even anders blijken.

In mijn eigen geval kwam er een moment – een paar jaar voordat ik veertig zou worden en aan de vooravond van een paar grotere veranderingen in mijn leven – waarop het idee van een eigen plek, en in het bijzonder een kleine houten werkhut in het bos achter mijn huis, zich steeds nadrukkelijker aan mij begon op te dringen. Op zich keek ik daar niet zo van op. Ik maakte een proces door waarin ik mijzelf deels opnieuw moest uitvinden: ik zou vader worden, ik had het leven in de stad waarin ik sinds ik was gaan studeren had gewoond achter me gelaten én ik was een nieuwe, onzekere carrière begonnen. Goed beschouwd zou het juist vreemd zijn als ik er géén ‘ontsnappingsfantasieën’ op na zou hebben gehouden, die ik overigens toen liever ‘versoberingsgedachten’ noemde: ik wilde eigenlijk al die nieuwe, ingewikkelde uitdagingen reduceren en versimpelen tot zoiets eenvoudigs en ongecompliceerds als een hutje in het bos. Het verrassende daarbij was echter dat die droom een extra dimensie kende, iets waarvoor in mijn leven tot dan toe geen duidelijke oorzaak of verklaring te vinden was: ik wilde niet alleen een eigen plek, maar ik wilde die plek ook zélf tot stand brengen. Ik wilde hem helemaal zelf gaan bouwen.

Iedereen die me ook maar een beetje kent, weet dat ik voor zo’n onderneming bepaald niet in de wieg ben gelegd, sterker nog, dat zoiets volstrekt niet bij mij past. Net als mijn vader – die ooit maar kort een gereedschapskist heeft gehad en voor wie het gedachtegoed van de doe-het-zelver even buitenaards was als zen – ben ik een man met twee linkerhanden, iemand voor wie zelfs het ophangen van een schilderij een vreselijke opgave vormt. Judith, mijn vrouw, noemt me weleens haar ‘Joodse klusjesman’ – maar dat is een contradictio in terminis, een wezen waarvan het bestaan even onwaarschijnlijk is als dat van de eenhoorn. Afgezien van eten, tuinieren, korte autoritjes maken en seks hebben liet ik alle interacties met de fysieke wereld bij voorkeur aan specialisten over; dat leverde doorgaans de beste resultaten op. Onnodige lichamelijke uitdagingen hebben voor mij niets romantisch, en ik heb ook eigenlijk nooit last van autarkische fantasieën à la Thoreau of zorgen over het lot van de mensheid in de moderne wereld. Ik ben schrijver en redacteur van beroep, en ben meer thuis in de wereld van het woord dan in die van fysieke zaken.

Dat is niet altijd naar volle tevredenheid, en die vage rusteloosheid kan een aanwijzing vormen voor het plotselinge opduiken van mijn doe-het-zelfzelf. Want het verlangen naar een eigen plek moge dan voort zijn gekomen uit de behoefte aan een literair en psychisch onderkomen, het verlangen om de bouw ervan zelf ter hand te nemen, al manifesteerde zich dat trager, kan te maken hebben gehad met twijfels over het soort werk dat ik doe. Ons werk bepaalt mede hoe we in de wereld staan, en net als dat van veel andere mensen tegenwoordig leverde het mijne een verhouding tot de wereld op die vaak abstract, vluchtig en ‘tweedehands’ leek. Of in mijn geval zelfs derdehands, doordat ik veel van mijn tijd doorbracht met andermans teksten, die ik herzag en herschreef. Dat was uiteraard echt werk (denk ik), maar zo voelde het niet altijd, misschien doordat daarbij op grote delen van mijn persoon eigenlijk helemaal geen beroep werd gedaan. (Op mijn lichaam bijvoorbeeld, met uitzondering van de spieren in mijn polsen en handen.) Bovendien leken mijn bezigheden ook weinig tot niets aan de fysieke werkelijkheid toe te voegen, en dit mag dan in het informatietijdperk een ouderwets of romantisch idee zijn, het scheen me desondanks iets toe wat echt werk wel zou moeten doen. Altijd als ik mijn beroep als ‘informatiespecialist’ of ‘tekstanalist’ hoorde omschrijven, kreeg ik de neiging op zoek te gaan naar een hamer of een schoffel en iets tot stand te brengen dat minder virtueel was dan een stukje tekst.

Maar het doe-het-zelfgedeelte kwam pas later; eerst was er dat verlangen naar die ruimte – in concreto naar een eenvoudig optrekje waar ik buiten ons huis kon schrijven en lezen, in elk geval tijdens de zomermaanden. Zelfs na een grondige renovatie was ons huis nog steeds behoorlijk klein, en naarmate de datum waarop Judith was uitgerekend dichterbij kwam, leek het zelfs nóg kleiner te worden. Terwijl onze kamers gevuld raakten met een babybedje, een stoelverhoger, een wiegje, een kinderstoel, een commode, een wandelwagentje, een wipstoeltje en een babyfoon, begon een huis dat altijd de indruk had gewekt een plek te zijn waar twee volwassen mensen hun leven leidden, steeds meer op een soort toonzaal te lijken, een identiteitsloze locatie vol witte plastic spullen waar fictieve wezens huisden. Het moge een geschikte omgeving zijn geweest voor het grootbrengen van een kind, ik kon me maar moeilijk voorstellen dat ik er een boek zonder plaatjes rustig helemaal zou kunnen uitlezen, laat staan er een schrijven.

Dit klinkt waarschijnlijk als de bekende paniekgevoelens van een aanstaande vader, en die zullen zeker een rol hebben gespeeld, maar er waren ook andere factoren in het spel. Zo rond diezelfde tijd was ik bezig me terug te trekken uit mijn kantoor in de stad, waar ik een baan had bij een tijdschrift, om fulltime vanuit mijn eigen huis te gaan werken. Mijn kantoor was nooit een aantrekkelijke plek geweest – het was een standaardwerkhok in een gebouw met een uiterst ongezonde atmosfeer. Maar het was ook een ruimte waar ik in zekere zin eigen baas was, waarvan ik de deur dicht kon doen en mijn bureau in een toestand kon houden die makkelijk voor chaotisch kon worden aangezien, en ik ging er weg op het moment dat mijn huis aan het krimpen was. Judith had al een eigen ruimte – het atelier waar ze dagelijks naartoe ging om heerlijk in haar eentje te kunnen schilderen. Nu werd zelfs die overvolle en stoffige schuur een plek waar ik met afgunst naar keek.

Ik had een plek nodig om te werken. Dat was althans het antwoord dat ik had bedacht als iemand me zou vragen wat ik daar toch al twee jaar lang – zo lang zou het blijken te duren – elke zondag in het bos met mijn hamer en mijn cirkelzaag aan het doen was. Ik bouwde een eigen kantoortje, een onderneming die zo respectabel is dat je er zelfs belastingaftrek voor kunt krijgen.

Maar het officiële ‘thuiskantoor’-antwoord, hoewel het technisch gezien klopte en er moreel gezien niets op aan te merken was, was maar het halve verhaal van dat verlangen naar een eigen plek in het bos, een droom waarvan de emotionele lading niet op een belastingformulier terug te vinden is, en ook niet in een oppervlakkig gesprekje naar voren komt. Ik was blij dat ik een heel logisch klinkende verklaring paraat had die ik in voorkomende gevallen kon debiteren, maar de diepere wens die eraan ten grondslag lag, was een stuk minder rationeel en veel minder makkelijk te benoemen.

Rond diezelfde tijd stuitte ik op een Franse schrijver genaamd Gaston Bachelard, een briljante en sympathieke man die zich met het ‘irrationele’ bezighield en die me bepaalde diepere grondslagen van mijn verlangen deed inzien. ‘Als iemand me zou vragen wat de belangrijkste voordelen zijn van het huis,’ schreef Bachelard in een prachtig, spitsvondig boek uit 1958, getiteld La poétique de l’espace (De poëzie van de ruimte), ‘zou ik zeggen: het huis biedt onderdak aan dagdromen, het huis beschermt de dromer, en in het huis wordt je droom niet verstoord.’ Een voor de hand liggende observatie wellicht, maar ik realiseerde me onmiddellijk wat ik was kwijtgeraakt en wat ik in mijn dromen weer terug probeerde te krijgen.

Dagdromen geniet weinig aanzien in onze cultuur, waarin die bezigheid veelal als een onproductieve vorm van denken wordt gezien. Schrijvers zien het belang ervan doorgaans beter in: een groot deel van wat zij ‘werken’ noemen, bestaat immers uit nauwelijks meer dan het noteren van dagdromen. Toch moet iedereen die voor zijn of haar plezier leest de dagdroom ook een warm hart toedragen, want wat is het lezen van een goed boek eigenlijk anders dan kennisnemen van een dagdroom van een ander? In tegenstelling tot andersoortige gedachten leveren dagdromen van zichzelf al iets op. Want wat het resultaat er ook van is (als dat er überhaupt al is), de bezigheid van het dagdromen is op zich al aangenaam. Waarschijnlijk, neem ik aan, zelfs noodzakelijk voor ons geestelijk welbevinden. Want is het niet zo dat onze dagdromen ons vertellen wie en wat we zijn? Bieden ze ons niet de mogelijkheid verschillende toekomsten uit te proberen en ons een mening te vormen voordat we aan concrete woorden of daden toekomen? Door te dagdromen cultiveren we ons zelf, of wellicht onze verschillende zelven, zonder dat anderen dat kunnen zien of horen. Zonder dagdromen neigt het zelf ernaar ineen te schrompelen en zich te voegen naar wat anderen van ons vinden.

Dat de dagdroom bij een zekere mate van afzondering gedijt staat buiten kijf, maar voor mij betekende dat niet per se dat er een eigen, aparte plek voor nodig was. Want biedt lopen, rijden of voor een geldautomaat in de rij staan niet genoeg gelegenheid om te dagdromen? Volgens Bachelard kan die dagdroom dan echter niet onbekommerd en vrij zijn; de ware mijmering behoeft fysiek onderdak, al weidt Bachelard nauwelijks uit over de architectonische vereisten die daarbij een rol spelen. Hij meent dat men de eigen plek prima in een zolderkamer of souterrain kan vinden, in een comfortabele leunstoel ergens in een hoekje, of zelfs in de contemplatieve sfeer rond een brandend haardvuur. In haar boek Een kamer voor jezelf geeft Virginia Woolf duidelijker aan waar die ruimte aan moet voldoen, waarschijnlijk doordat ze een bepaalde deelverzameling van de dagdromers op het oog heeft – de vrouwelijke auteur – voor wie met het oog op bepaalde neigingen van anderen de eisen wat uitgebreider zijn. ‘Een slot op de deur,’ schrijft Woolf, ‘zorgt ervoor dat je zelf kunt nadenken.’

Het is duidelijk dat Woolf en Bachelard beiden als ‘modernen’ schrijven, want het idee van een eigen plek – ergens waar het individu zich kan afzonderen – is historisch gezien een tamelijk recente uitvinding. Maar dat geldt natuurlijk ook voor het ‘zelf’, of althans het zelf zoals we dat zijn gaan beschouwen, namelijk als een individu met een rijk innerlijk leven. Toen ik onlangs wat in een door Philippe Ariès bewerkte geschiedenis van het persoonlijk leven bladerde, ontdekte ik tot mijn fascinatie dat de eigen plek (met name de eigen studeerkamer die niet met de slaapkamer samenviel) en het moderne zelfgevoel min of meer in dezelfde tijd, tijdens de renaissance, zijn ontstaan. Dat lijkt geen toeval: de nieuwe eigen ruimte en het nieuwe zelf hebben elkaar over en weer een handje geholpen. Het heeft er alle schijn van dat er een soort wederkerigheid bestaat tussen de indeling van het huis en de naar binnen gerichte blik.

==

==

Waar dergelijke dromen precies uit voortkomen is nooit helemaal duidelijk – vaak is de bron een mengsel van herinneringen, feitelijkheden, uit boeken opgedane ideeën en afbeeldingen die je bijvoorbeeld in tijdschriften hebt gezien. Maar in mijn geval is het simpelste antwoord op die vraag een architect genaamd Charles R. Myer, een oude vriend van me uit mijn studietijd, die met één losse opmerking dit hele project in gang heeft gezet. Al was dat werkelijk het allerlaatste wat ik indertijd voorzag, omdat ik zijn suggestie onmiddellijk van de hand wees; ik vond het een tactloos en misschien zelfs wel volkomen idioot idee.

Charlie Myer had ons geholpen bij de verbouwing van ons huis in het noordwesten van Connecticut, waar het grootste deel van dit verhaal zich afspeelt. Het is, of althans het was, een dertien-in-een-dozijn-clapboard-huis (met buitenmuren van overnaadse planken) zonder bovenverdieping, dat in de jaren dertig van de vorige eeuw door een boer genaamd Matyas met behulp van een bouwpakket van een postorderbedrijf was opgetrokken.

Het huis staat vlak aan de weg op een weerbarstige lap grond die als een neergestorte grote groene vlieger over de rotsachtige hellingen erachter gedrapeerd lijkt. Dat de boer het hier uiteindelijk voor gezien hield is begrijpelijk, maar in de jaren nadat wij er waren gaan wonen en een deel van de grond van wat ooit zijn melkveebedrijfje was uit de greep van het oprukkende bos hebben weten te houden, zijn we er onwijs gehecht aan geraakt. En dat ‘onwijs’ bedoel ik ook letterlijk, omdat iemand met een behoorlijke dosis gezond verstand allang zou zijn verhuisd in plaats van te proberen een dergelijk weinig bijzonder en niet al te best huis in goede staat te houden.

Ik noem dit allemaal omdat de aanzet tot dit verhaal, waarmee de kiem voor mijn eigen onderkomen werd gelegd, tijdens deze renovatie werd gegeven, bij een slaapkamerraam op de eerste verdieping dat uitzicht biedt op achterliggende heuvels. Ik denk dat het in april was, toen de voltooiing van de verbouwing van het huis eindelijk in zicht leek te komen, na een jaar dat emotioneel zo veeleisend en financieel zo rampzalig was dat ik er nog steeds liever niet over praat. Het was echter allemaal nog lang niet klaar – het skelet van de nieuwe eerste verdieping stond er, er zat een dak op en het was afgetimmerd met multiplexplaten, maar het raam waar ik het over heb was op dat moment niet meer dan een met houten balken omlijst gat in de wand.

In dat jaar waren we Charlie op goede dagen dankbaar en hadden we zelfs enig ontzag voor hem: het was inmiddels duidelijk dat hij erin geslaagd was ons pietepeuterige optrekje om te vormen tot een huis met karakter en, althans op dat moment voor ons tweeën, een perfecte hoeveelheid woonruimte. Op bepaalde andere dagen echter, als de complexiteit van Charlies ontwerp de aannemer weer eens tot wanhoop had gedreven en de beoogde dag waarop wij er onze intrek in konden nemen opnieuw met een maand had moeten worden uitgesteld, bezag ik Charlie met wantrouwen, of zelfs pure angst, waarbij ik me afvroeg of deze man eigenlijk niet een als architect vermomde Ahab was, die ons met het najagen van een dubieus, alleen door hem zelf volledig doorgrond ideaal in feite richting de totale ondergang leidde.

Maar op die bewuste ochtend in april neigde ik naar de wat optimistischer blik, in elk geval in eerste instantie. Na wekenlang zonder dak te hebben gezeten was onze nieuwe slaapkamer inmiddels een beetje op een echte kamer gaan lijken. Charlie was voor zijn maandelijkse inspectiebezoek uit Cambridge overgekomen; toen ik zelf arriveerde stond zijn Trooper al op het doorploegde modderveldje dat ooit het gazon voor ons huis was. Zijn auto maakte een uitgewoonde indruk – de achterbank lag vol rollen bouwtekeningen, actiefiguren (Charlie heeft twee zoontjes), lege plastic koffiebekers en verfrommelde sigarettenpakjes. Nadat ik me via de wankele schuifladder van de aannemer op de nieuwe multiplexondervloer had gewaagd zag ik Charlies beerachtige gestalte voor de nieuwe raamopening staan; met een sigaret in een van zijn gekromde handen stampvoette hij traag, om warm te blijven, en keek hij uit over het ontluikende lentelandschap, met nog slechts hier en daar een sprankje groen. Het was voor ons beiden de eerste keer dat we de kans kregen een geheel nieuwe blik op het perceel te werpen – het verrassende nieuwe landschap dat een goedgeplaatst venster kan creëren. Een van de dingen die Charlies ontwerp hadden beoogd was het veranderen van de ‘kijkrichting’ vanuit het huis. In plaats van op de weg aan de voorzijde moest de aandacht meer op de heuvels en onze tuin gericht zijn, en op die plek werd duidelijk dat hij daarin was geslaagd.

Charlie begroette me met zijn bekende ‘Héj!’, een korte keelblaf waarin hij op de een of andere manier wat warmte wist te leggen. Hij liet direct zijn sigaret op de multiplexvloer vallen, waarna hij hem met een van zijn zware schoenen uitdraaide. Ik had hem al een aantal keren gezegd dat ik er geen last van had als hij rookte, en bovendien was de ‘kamer’ waarin we ons bevonden nog half open, maar Charlie ziet zichzelf graag als iemand die gestopt is, en dus mag hij van zichzelf alleen in de auto en in de buitenlucht roken, en dan ook nog uitsluitend als er niemand anders bij is. Het was een constructie die heel typerend voor hem leek, vooral door de manier waarop hij het ontbreken van zelfdiscipline met een complex regime van minizelfdisciplines keurig wist af te dekken. Bij Charlie lijkt de grote mate van zelfbeheersing en ordelijkheid die ik met architecten associeer voortdurend te botsen met diepere krachten en neigingen die hij nooit helemaal in toom kan houden – daar is hij te veel een gevoelsmens voor.

Het is een strijd die waarschijnlijk het meest openlijk in zijn wijze van kleden wordt gevoerd, iets waarbij je ondanks zijn inzet op dat gebied associaties met een haastig opgemaakt bed krijgt. Op die ochtend droeg Charlie bijvoorbeeld onder zijn suède jas een heel hip J. Crew-overhemd, maar dat hing al deels uit zijn broek, een broek overigens die verontrustend ver was afgezakt. De man heeft iets vreselijk kreukeligs over zich, iets waaraan zelfs geen lieve Armani zou helpen, al aangenomen dat Charlie zich dergelijke kleding kon veroorloven: hij is gewoon té flodderig en onbehouwen. Hij is ook te veel een yankee: Charlie is zo’n New Englander (hij groeide op in Cambridge en komt uit een familie van quakers die zich in 1650 in Massachusetts vestigde) voor wie er niets ergers bestaat dan iets of iemand pretentieus noemen.

Dit betekent echter geenszins dat het hem niet kan schelen hoe hij overkomt. Integendeel, Charlie heeft dat typische, zelfbewuste gevoel voor beeld en detail, maar doet de grootste moeite om dat te verhullen. Hij beschouwt het zelfs als een groot compliment als een klant tegen hem zegt dat hij er helemaal niet als een architect uitziet, want daarmee geven mensen meestal aan dat hij goed luistert, praktisch is ingesteld en comfort van even groot belang acht als schoonheid. (Comfortabel, heel zorgvuldig gearticuleerd, is zelfs een van zijn favoriete woorden; dat geldt ook voor strak, dat hij uitsluitend als superlatief inzet.)

Afgezien daarvan voldoet Charlie met zijn negentig, enigszins ongelijkmatig over zijn lijf verdeelde kilo’s en zijn opmerkelijk sympathieke en expressieve gezicht – nog extra verlevendigd door twee zich vrij bewegende, bijna doorlopende borstelige wenkbrauwen – sowieso niet aan het standaardbeeld van de architect. Maar hoewel zijn overhemd dus wat losjes in zijn broek zit, zul je in zijn borstzakje steevast een rij strak in het gelid staande pennen aantreffen, op hun plek vastgeklonken als sterren aan het firmament. Ik vroeg hem eens of daar een systeem in zat. ‘Systeem?’ stamelde hij. ‘Zo’n architect ben ik niet.’ Maar toen ik héél voorzichtig aandrong kwam hij er toch mee over de brug. ‘Oké, die viltpen hier helemaal rechts? Dat is een Stylist, die is om tijdens een bespreking aantekeningen mee te maken. Daarnaast de zwarte Expresso Bold, daar maak ik ruwe schetsen mee, het basistekenwerk dus, en dáárnaast een markeerstift – meestal een rode, maar soms een groene – waarmee ik door de klant gewenste aanpassingen op werktekeningen aangeef. En last but not least, de klassieke Uni-ballfineliner, speciaal bestemd voor het echte ontwerpwerk.’ In een uiterst menselijk omhulsel huisde de ziel van een architect die aan de beklemming daarvan probeert te ontkomen.

Uiteindelijk werd het op die ochtend duidelijk dat het inderdaad de architect was met wie ik te maken had. Charlie leek in zijn sas met de nieuwe kamer en de ramen, maar ik merkte dat hem desondanks iets dwarszat. Toen ik hem ernaar vroeg, probeerde hij het eerst te ontkennen, maar zijn wenkbrauwen dansten daarbij zo op en neer dat ze aan duidelijkheid niets te wensen over lieten. Een van de dingen die niet kloppen in Charlies zelfbeeld is dat hij zijn gevoelens uitstekend kan verbergen.

Ik bleef aandringen, waarop hij naar buiten wees.

Als je uit het slaapkamerraam keek, volgde je blik onwillekeurig de lijn waarlangs onze tuin zich in de loop der tijd had ontwikkeld; vanaf de achterdeur hadden we langzaam maar zeker een smalle vinger van beschaving uitgestoken in de richting van wat Judith ‘de Wildernis’ was gaan noemen: het onstuitbare secundaire bos en struikgewas dat traag maar gestaag vanaf de heuvel onze kant op marcheerde en zo de restanten van de boerderij en ons huisje dreigde te verzwelgen. Vanuit de oude vensters op de begane grond, op maaiveldniveau dus, had deze smalle strook gras met de aanpalende borders, het rozenprieeltje en de muren van zwerfkeitjes een hele prestatie geleken. Maar vanuit het slaapkamerraam leek onze zwaarbevochten achtertuinextensie veel korter en onbeduidender dan zoals ik me die herinnerde, en ik denk dat daar Charlies probleem met het uitzicht in school. De zichtlijn ging bijna volledig ten onder in het grootse, woeste landschap waar het nieuwe raamkozijn de omlijsting van vormde; pal achter de rozentuin kwam er al een einde aan, op een punt dat zich op slechts een paar stappen lopen vanaf onze achterdeur leek te bevinden. In de verte, halverwege de top van de heuvel, was een fraai bergweitje te zien, maar het leek een illusie dat ons strookje gecultiveerd land zich ooit zo ver zou kunnen uitstrekken. Een hopeloze zaak dus. Het door Charlie gecreëerde verhoogde uitzicht had de afmetingen van onze tuin enorm gereduceerd, waardoor de geruststellende bewijzen van onze aanwezigheid in dit landschap vrij weinig meer voorstelden. We waren weer op het punt waar we ruim tien jaar geleden waren begonnen, toen ons huis vanachter een toefje gazon het oprukkende bos op afstand probeerde te houden.

Wat de zichtlijn van de tuin nu nodig had, zo luidde de conclusie van de architect, was een eindpunt – iets in de verte dat je aandacht richting het land en de helling erachter trok, iets dat de in cultuur gebrachte voorgrond met het ruimere landschap erachter verbond. Hier kon ik me vaag iets bij voorstellen, maar het leek me ook een probleem dat helemaal onder aan de to-dolijst kon staan, een lijst die immers al ontzagwekkend lang was geworden. Judith en ik bivakkeerden nog steeds bij mijn ouders.

‘Je bedoelt een bank of zoiets?’

‘Dat zou al een stuk schelen. Absoluut. Maar ik heb een nog veel strakker idee.’ Hij keek me aan en glimlachte even, in een poging in te schatten in hoeverre ik openstond voor nieuwe ‘strakke’ ideeën, waarvan ik de vorige overigens nog niet allemaal had verwerkt en/of betaald. ‘Ik denk dat we daar iets moeten bouwen,’ begon hij, waarbij hij zijn wijsvinger door de raamopening stak en er in de richting van het weitje mee schudde. ‘Ik ben er nog niet uit wat dat precies moet zijn, maar ik denk – dat wil zeggen ik wéét – dat een of ander optrekje daar dat prachtig voor elkaar zou krijgen. Denk er maar eens over na.’

Dat was op dat moment absoluut het laatste waar ik over na wilde denken. Het idee om nóg een bouwactiviteit te moeten starten kwam me volkomen belachelijk voor. Onze aannemer liep al vier maanden achter op zijn schema en hij had net bekend dat hij geen idee had waar hij de ‘strakke’ miniraampjes die Charlie voor vlak onder de nok had bedacht, zou kunnen vinden, noch hoe hij in vredesnaam balken van tien bij tien zodanig kon buigen dat ze als de beoogde ‘strakke’ gekromde lateien voor de veranda konden dienen. Ons spaargeld was op, en we stonden op het punt bij de bank een tweede hypotheek aan te vragen. Het allerlaatste waar we op zaten te wachten was een extra ‘strak’ idee van Charlie.

Ik besloot dat ik maar het beste niet op de suggestie kon ingaan, ook al had Charlie, die steeds enthousiaster werd over zijn plan, inmiddels aangeboden het nieuwe optrekje gratis voor me te ontwerpen. Ik wist niet of ik dit nu als een genereuze daad van een vriend moest beschouwen of als een ernstig geval van de monomanie die in zijn beroepsgroep zoveel voor leek te komen. Het vreemde was echter dat ik Charlie nooit in dat licht had bezien. Vergeleken met het door Ayn Rand beschreven stereotype van de architect als de machtswellusteling die alleen maar meer en groter wil, een kille figuur die zichzelf volledig onderdompelt in het rijk van zijn eigen ideale vormen, had Charlie me altijd een redelijk tevreden bewoner van de gewone wereld toegeschenen, iemand met een sterk gevoel voor wat het normale leven in al zijn onplatonische rommeligheid inhoudt. Maar nu beweerde hij dan toch daadwerkelijk dat het uitzicht uit het raam van zijn nieuwe creatie vooral nóg een Charlie Meyer-creatie nodig had.

Ik bedankte hem voor zijn royale gebaar en sneed snel een ander, dwingender onderwerp aan, namelijk het nieuwe leidingwerk.

==

==

Maar het idee was blijkbaar toch in mijn hoofd blijven sluimeren, want maanden later, toen ik over een eigen plek begon na te denken, merkte ik dat ik me daar steeds en vooral als ik uit het slaapkamerraam keek een bepaalde voorstelling van maakte. Uiteindelijk tuigde ik een behoorlijk gedetailleerd dagdroompje over die plek op, waarin ik op een dauwovergoten zomerochtend met een kop koffie in mijn hand via het rozentuintje de heuvel opliep, het bos in, en zo na enige tijd bij het huisje aankwam, dat zich zo ver van de weg af bevond dat de buitenwereld als je de deur achter je dicht had getrokken niet meer leek te bestaan. En hoe zag dat huisje er dan uit? Dat was onduidelijk, behalve dat het optrekje meer op een soort boshutje leek dan op ons echte huis. Het was bijvoorbeeld afgewerkt met houten leien in plaats van met planken, en het had een steil schuin dak.

Toen ik dit scenario eens in bed doornam, tijdens een van de waarschijnlijk door mijn aanstaande vaderschap veroorzaakte slapeloze nachten, realiseerde ik me ineens dat mijn beeld van het gebouwtje in elk geval deels gebaseerd was op een boomhut die ik als kind in Long Island had gehad – mijn laatste eigen plek, in het bos. Strikt genomen was het helemaal geen boomhut, want er was bij de constructie geen enkele boom betrokken geweest, althans geen levende boom. Het was meer een soort hokje op stelten, een ruimte van ongeveer drie bij twee meter met een schuin dakje, dat zich op vier geïmpregneerde houten palen zo’n anderhalve meter boven de grond bevond. Mijn vader had een aannemer genaamd Goeltz ingehuurd om het ding neer te zetten. Op basis van een speelhuisje dat ik samen met mijn vader in een postordercatalogus had bewonderd, hadden ze in overleg een ontwerp gemaakt.

De reden dat ik geen normale, door mijn eigen vader gebouwde boomhut had, was dat hij, zoals ik al aangaf, in de verste verte geen boomhutvader was. Hij was, en is nog steeds, een extreme huismus, iemand die alles uitbesteedt wat je maar aan openluchtkarweien kunt verzinnen – grasmaaien, auto wassen, dakgoten reinigen en boomhutten bouwen. Op mijn tiende, toen ik over een boomhut in het bos achter ons huis begon te zeuren, had hij daar het gereedschap niet eens voor, doordat hij ‘per ongeluk’ zijn gereedschapskist had ‘weggetimmerd’ achter een houten bergruimte die hij voor mijn moeder in de kelder had getracht te construeren. Of dat nu met opzet was gedaan of niet, mijn vader had zich er duidelijk van willen verzekeren dat die bergruimte zijn laatste doe-het-zelfproject zou worden, en dat werd het ook.

Niet dat ik me daar nu over wil beklagen, want juist dankzij zijn aldus bekrachtigde onhandigheid kreeg ik uiteindelijk de meest flitsende boomhut van de buurt, met twee ramen met luiken, een planken vloer en een dak van houtleien. Maar het mooiste van mijn boomhut (en naar mijn mening, nu ik zelf vader ben, het meest verbazingwekkende) was dat alleen een kind zich er toegang toe kon verschaffen: je kon alleen naar binnen door een wankel touwladdertje op te klimmen en je door een vloerluikopening te wurmen die niet meer dan vijfenveertig bij vijfenveertig centimeter kan zijn geweest. Evenzeer als de boomhut zelf was dat luikje iets waar ik een grote dankbaarheid voor voelde: mijn ouders hadden mijn droom verwezenlijkt van een plek die zelfs voor hén onbereikbaar was.

Het hoeft geen betoog dat dit nogal dom van hen was, want later zou de boomhut als locatie fungeren voor diverse onwettige activiteiten. Al kun je niet zeggen dat dat echt ontaard gedrag was – het ging vooral om de symboliek die erbij kwam kijken, al was die ook niet onbelangrijk. Als we in een Playboy gluurden of wiet rookten waren de drijfveren daarvoor niet zozeer seksueel of farmacologisch van aard. Het was eerder een soort sacrament, al klinkt dat misschien raar. Het was ritueel kindgedrag, gedrag dat vooral op instigatie van de boomhut zelf ontstond, deze boven de grond verheven eigen plek, die voor mij steeds meer een tempel voor mijn privacy en onafhankelijkheid werd.

==

==

Kinderen lijken, meer nog dan volwassenen, instinctief te begrijpen wat ‘het eigen huis’ ten diepste betekent – het belang van een territorium en een schuilplek, de metafysica van binnen en buiten, de symboliek van deuren, ramen en daken. Een schuilplek, bijvoorbeeld, is een concept dat door niets zo duidelijk kan worden benadrukt als door een serie welgemikte stenen. Toen ik tijdens mijn studie Beowulf las, deden al die levendige scènes over de door Grendel belegerde feestzaal me aan de eerste spannende nachten denken waarin ik met mijn vrienden in de nieuwe boomhut de nacht doorbracht, en waarbij we weerstand moesten bieden aan de in het donker uitgevoerde aanvallen van onze vijanden. Onze plaatselijke Grendel was een oudere jongen genaamd Jeff Grabel, die het nodig vond ons te terroriseren, om redenen die nooit duidelijk waren uitgesproken maar waarover we uren en uren speculeerden. Volgens de meest aangehangen theorie was het een territoriale kwestie, aangezien de boomhut gebouwd was in het stukje bos ter grootte van een kwart hectare dat zijn huis van het mijne scheidde. Hoewel die grond formeel van ons was, had Grabel er vóór de bouw van de boomhut dagelijks rondgestruind, dus het had iets logisch dat hij onze vooruitgeschoven post als een invasie van een vreemde mogendheid beschouwde. Ruim een jaar lang deed hij zijn uiterste best ons uit het bosje te verjagen, terwijl wij al het mogelijke deden om stand te houden, met een vasthoudendheid die even groot was als de zijne.

‘Elk kind begint de wereld opnieuw,’ schreef Thoreau in Walden, en het is inderdaad waar dat het spel van jongens bijna cartoonesk atavistisch kan zijn, waarbij, puttend uit een of ander ver verleden, een bepaalde strijd van het menselijk ras opnieuw lijkt te worden gestreden. Bij Grabel en mij ging het om niets minder dan chaos contra beschaving. Grendel contra de feestzaal, de Sioux contra de kolonist. (De eerste keer dat ik de kans kreeg Jeff Grabel buiten het slagveld te ontmoeten, jaren later, was ik stomverbaasd dat hij in staat bleek een normale Engelse zin te formuleren; tijdens zijn aanvallen op onze hut slaakte hij uitsluitend strijdkreten.)

Het symbool van beschaving dat we verdedigden, was mijn kleine huisje op palen in het bos, vier muren en een schuin dak, dat met zijn archetypische vorm voor ‘thuis’ en ‘nederzetting’ stond, en binnen de context van dat bos, voor ‘weerstand’. De haard waarom we ons na het intreden van de duisternis verzamelden was een zaklantaarn, waarvan de weerkaatsing van de omhooggerichte lichtbundel ons een warme lichtgloed bood. Onze honingwijn zat in blikjes Hawaiian Punch. En buiten de hut heerste de chaos.

Grabel en zijn bondgenoten gooiden met stenen tegen de houten wanden van de boomhut, en dat ging met zo veel kracht dat de hut erdoor heen en weer schudde. Wij beantwoordden dergelijke salvo’s met waterballonnen, die we vaak met behulp van katapulten afvuurden. Meestal voelden we ons wel veilig daar tussen de bomen, ook doordat we de luiken gesloten hielden, maar Grabel hield het soms de hele nacht vol, waardoor we dan het gevoel kregen dat we echt in de val zaten. Zolang het donker was, was het uitgesloten dat we de hut, om wat voor reden dan ook, konden verlaten. En soms was dat een probleem, bijvoorbeeld als een van ons ’s nachts moest pissen. In eerste instantie behielpen we ons met iets wat voor een po moest doorgaan, maar dat paste toch niet goed bij het door ons gecultiveerde heldhaftige beeld van onszelf, waardoor we uiteindelijk met een bevredigender oplossing kwamen: een dunne plastic buis die we door een kwastgat in de muur schoven. Het mooie van dat hulpmiddel was dat het tegelijkertijd als wapen kon dienen: het was enigszins te richten, en als we het lange zwarte geval het schietgat uit schoven, hoorden we Grabel steevast haastig dekking zoeken.

De boomhut was altijd het meest in zijn element als hij belaagd werd, zuchtend en krakend in de wind, op zich schrap zettende palen, zodat de aanval beter konden worden afgewend. Volgens Bachelard is dit een algemene eigenschap van huizen, namelijk dat ze pas echt tot hun recht komen als het slecht weer is, als de poëzie van de schuilplek het best tot uiting komt. Een door de elementen belaagd huis wordt ‘een middel om tegen de kosmos op te staan’, schrijft hij. ‘Dankzij het huis is ons devies te allen tijde: ik blijf een bewoner van deze wereld, al is de hele wereld tegen me.’

==

==

Dat was dus ’s nachts. Overdag sliep Grabel (of ging hij naar school), waardoor de boomhut een andere betekenis kreeg. In plaats van een casus belli werd het optrekje dan een plek die veiliger, eenzamer en dromeriger was, een plek waar ik me in ‘de wildernis’ kon terugtrekken en al het gedoe achter me kon laten van het grote huis waarin ik officieel met mijn drie zussen, mijn ouders en allerlei huisdieren woonde. Maar de boomhut was goed beschouwd niet mijn eerste toevluchtsoord. Zelfs deze ruimte had voorgangers gehad, al waren die altijd geïmproviseerd en bevonden ze zich binnen de muren van mijn ouderlijk huis. Ik heb het over de ‘hutten’ die een kind bouwt met behulp van stukken karton of met een paar stoelen en een deken, en over een bepaalde hangkast, waar ik alle jassen uit haalde en die ik vervolgens als mijn eigen Geminicapsule inrichtte door er met dikke viltstiften getekende meters en knoppen in aan te brengen. (De door de NASA gecreëerde ingenieuze, piepkleine hightechhokjes hebben waarschijnlijk mijn idee van de ideale ruimte beïnvloed sinds ik op de televisie zag hoe Jules Bergman zich zo’n ding in wurmde.) Lori, mijn oudste zus, koos een tijdje domicilie in een andere kast, die zich onder de keldertrap bevond en dus een steil schuin dak had, waardoor die echt de sfeer van een huisje op het platteland had. Hoewel deze hutten zich binnen de warme omhelzing van ons ouderlijk huis bevonden, vormden ze daarbinnen een eigen huiselijke ruimte, een tweede, duidelijker grens tussen binnen en buiten, tussen privé en niet-privé, tussen jezelf en de wereld, een grens waar wij als kinderen zeggenschap over hadden.

Bachelards De poëzie van de ruimte is het enige boek dat ik ooit heb gelezen dat dit soort plekken serieus neemt; in de analyse van de schrijver vormen ze – of in elk geval onze herinneringen eraan en dromen erover – onze diepste, onze meest subjectieve ervaring van ‘een plek’. Naar zijn idee is ons gevoel van ruimte rond twee verschillende polen, of tropismen, georganiseerd: de ene oefent op ons een aantrekkingskracht uit door het verticale aspect ervan (wat het krachtige gevoel van controle door zicht van bovenaf in ons wakker maakt), en de andere op het beschutte ‘binnen’, iets wat hij soms de ‘droom van de hut’ noemt. Met name deze tweede, middelpuntzoekende neiging inspireert het kind denkbeeldige hutten onder tafels en in hangkasten te bouwen en bekrachtigt de voorliefde van de volwassene voor de haard of de keukentafel, plekken die een maximale bescherming bieden in een kleine, geconcentreerde kring van warmte. In de begrippenwereld van Bachelard zijn dit óók hutten.

Uiteraard beschrijft Bachelard doordat hij een Fransman is het Europese gevoel van ruimte; een Amerikaan – vooral een Amerikaan met jeugdherinneringen aan een boomhut, die als min of meer volwassen persoon droomt over het bouwen van een huisje in het bos – zal zich onwillekeurig afvragen of wij in dit land het idee van ruimte mogelijk iets anders ervaren. Want bestaat er niet naast die middelpuntzoekende kracht die Bachelard zo gevoelig beschrijft – ons verlangen ‘omhuld te worden, en beschermd, en warmte te vinden in de boezem van het huis’ – ook een middelpuntvliedende kracht in de Amerikaanse droom van het eigen huis, een kracht die ons altijd naar buiten duwt, die vensters opengooit en gericht is op het ons omringende landschap?

Een van de beroemdste Amerikaanse huizen aller tijden – en ongetwijfeld de inspiratiebron van het Amerikaanse verlangen naar een eigen plek – heeft precies deze eigenschappen, althans in de beschrijving ervan door de auteur-architect-bouwer. In zijn ‘Walden’ installeerde Henry David Thoreau in 1845 na veel aarzeling vlak voor de winter een haard, maar afgezien daarvan lijkt hij veel minder belang te hebben gehecht aan het beslotene van zijn onderkomen dan aan de ongebruikelijke openheid ervan. Telkens als er een mus of een veldmuis zijn hut binnen weet te dringen – iets wat niet al te moeilijk schijnt te zijn geweest – is hij helemaal opgetogen. Thoreau wachtte het ijskoude novemberweer af alvorens pleisterwerk op de binnenwanden aan te brengen, zo heerlijk vond hij het dat de wind en het zonlicht vrijelijk door de spleten en kwastgaten in de planken naar binnen konden komen.

Doordat de boshut ‘zo weinig geïsoleerd was’, schreef Thoreau, ‘hoefde ik niet naar buiten om lucht op te kunnen zuigen, want de atmosfeer binnen had niets aan frisheid ingeboet. Ik zat er niet zozeer binnen als wel slechts achter een deur, zelfs bij zeer regenachtig weer.’ Het is bijna alsof Thoreaus droomhuis de neiging bleef houden om in het omringende landschap op te gaan; de muren kunnen wat hem betreft niet dun genoeg zijn, en hij voelt niets dan minachting voor het overdreven beschaafde onderscheid tussen binnen en buiten. Wat hij zijn ‘beste kamer’ noemde, was in werkelijkheid helemaal geen binnenruimte maar het ‘dennenbos achter mijn huis. Daar nam ik mijn voorname gasten ’s zomers mee naartoe, en een onbetaalbare bediende veegde de vloer, stofte de meubels af en hield alles netjes.’

Hoe zonderling dit alles ook was, Thoreau gaf uitdrukking aan een Amerikaans idee van ruimte dat door anderen, die praktischer waren ingesteld, uiteindelijk werd opgepikt. De stelling is zelfs te verdedigen dat Thoreaus simpele hut bij het meertje in het bos, of althans zijn verslag ervan, een zwaar stempel heeft gedrukt op de ontwikkeling van de Amerikaanse architectuur. In elk geval ijverde Thoreau al lang voordat de Amerikaanse architectuur ook pogingen in die richting deed voor een transparante opstelling jegens de natuur en een open ontwerp – voor ‘een huis dat zo open en zichtbaar is als een vogelnest’.

Het modernistische ‘glass house’ vervulde uiteindelijk Thoreaus droom van transparantie – en liet tegelijkertijd zien hoezeer die botste met de menselijke behoefte. Want hoewel het glass house een briljant idee was, de belichaming van het Amerikaanse romantische natuurgevoel, bleek het een ongastvrij onderkomen. Frank Lloyd Wright wist ten slotte Thoreaus droom te realiseren van een naar buiten gericht huis dat wél de geneugten bood van de door Bachelard beschreven schuilplek. Wright ontwierp huizen met een krachtig, dwingend middelpunt (‘Het was heel prettig,’ zei hij toen hij over zijn liefde voor grote, centraal geplaatste haarden sprak, ‘om te zien hoe het vuur diep binnen in het solide metselwerk van het huis zelf brandde’), die desondanks met de omgeving in verbinding stonden, zich tot in het omringende landschap uitstrekten en zo hun muren in zekere zin transparant maakten – het metaforisch wegschrapen van het door Thoreau verfoeide pleisterwerk om zo de natuur weer binnen te laten, maar nu op ónze voorwaarden. De natuur buiten is voor Bachelard iets waartegen het archetypische huis ons beschermt, ons er een schuilplaats voor biedt. Voor Thoreau, Wright en hele generaties Amerikaanse huizenbouwers is het land iets wat het huis wil omhelzen.

==

==

Het moet een dergelijk Amerikaans gevoel voor ruimte zijn geweest dat me ertoe aanzette mijn droom van een eigen hut in het bos te situeren, eerst als kind, en toen, zo’n dertig jaar later, als vader in spe. Amerikanen zijn de meest prozaïsche mensen die de wereld ooit heeft gekend, en het is dus nauwelijks voorstelbaar dat er Amerikanen met een dergelijke droom zijn die het idee van een imaginaire ‘binnenshuishut’ zoals Bachelard die beschrijft, niet vrij snel voor gezien houdt. En dat geldt ook voor de eigen kamer van Virginia Woolf, want die kamer is niet zozeer een bouwsel als wel een afspraak, een ruimte die met wederzijds goedvinden als zodanig binnen een huis bestaat, waarover anderen nog wel zeggenschap hebben. Wij Amerikanen hebben onze metaforen altijd heel serieus genomen, al sinds de puriteinen in de zeventiende eeuw zich voornamen hier een ‘stad op een heuvel’ te bouwen, iets wat voor generaties mensen die alles niet zo letterlijk namen slechts een uitdrukking was. Maar concreet vorm geven aan onze meest abstracte gedachteconstructies – aan onze wildste dromen – is wat we hier lijken te doen. ‘Bouw vooral je eigen wereld,’ raadde Emerson aan, en dat hebben we geprobeerd.

Dit verklaart echter niet goed hoe mijn volwassen droom van een eigen hut ook het onwaarschijnlijke idee omvatte dat ding eigenhandig te bouwen. Een willekeurige voldoende gekwalificeerde aannemer had mijn droom perfect kunnen verwezenlijken zonder dat ik er zelf een vinger voor had hoeven uit te steken, en ik weet zeker dat het onderkomen dan ook nog eens veel beter in elkaar zou hebben gezeten dan het uiteindelijke resultaat. Dit was het deel – het doe-het-zelfdeel – dat ik niet had voorzien. Judith vermoedt dat het vooruitzicht van een huis vol babygebrul – onze zoon, Isaac, werd vlak voor de start van de bouw geboren – in die tijd élk tijdrovend project buitenshuis extra aantrekkelijk maakte. Wie weet, maar je zou zeggen dat ik ook met een makkelijker en sociaal acceptabeler ‘vluchtroute’ had kunnen komen, zoals op zoek gaan naar werk waar ik verstand van had.

Voor deze onwaarschijnlijke gang van zaken is waarschijnlijk een bepaald boek in elk geval deels verantwoordelijk, namelijk een fascinerend doch enigszins onverantwoordelijk werkje dat Charlie me kort na ons cruciale gesprekje bij het slaapkamerraam uitleende. De titel ervan was Tiny Houses, en het was geschreven, of eigenlijk getekend (want het bevat heel weinig tekst), door een architect genaamd Lester Walker. Het is een soort stalenboek, in typisch Amerikaanse stijl, en bevat foto’s en ontwerptekeningen van een veertigtal eenpersoonsoptrekjes. Er staan plattegronden in van de meeste tiny houses die ik ken – de boshut van Thoreau; het huisje waarin Jefferson en zijn vrouw als pasgetrouwd stel tijdens de bouw van Monticello een paar jaar woonden; de schrijfhut van George Bernard Shaw – en ook van heel veel die ik niet ken, waaronder op bevroren meren neergezette keten voor ijsvissen, een handvol nostalgisch aandoende prefabhuisjes, een vier vierkante meter groot ‘huis op wielen’, gebouwd op het chassis van een bestelwagen uit 1949, diverse minuscule vakantiehutjes (waaronder een ‘binnenstebuiten’ zomerhuisje waarin alles behalve het bed langs de buitenmuren van een piepklein slaapvertrek is aangebracht – misschien wel het ultieme middelpuntvliedende huis), een zelfvoorzienende woonwagen in de vorm van een ruimtecapsule (!), een van twee ronde gaten voorzien ‘gemakhuisje’ waar een schilder een meditatiehut van had gemaakt, en het allerkleinste huisje, een houten bushokje van zeventig bij zeventig centimeter, waar twee kinderen in passen, ‘maar alleen als ze staan’.

Zoals Charlie vast hoopte heb ik redelijk wat slapeloze uren in het gezelschap van Tiny Houses doorgebracht, waarbij ik me verbaasde over de vernuftigheid van de ontwerpen, de ondernemingszin van de bouwers, en vooral over het bijzondere en eigenzinnige karakter van de bouwsels. De interessantste vond ik de huizen die als het ware in de eerste persoon enkelvoud waren gegoten, die de materiële uitdrukking vormden – in hout, canvas, aluminium, plastic of dakleer – van één individu. Als je het ontwerp en de foto’s van die huizen goed bekeek, kreeg je het idee dat je iets essentieels over de bouwers ervan doorgrondde, alsof het gebouw een tweede gezicht vormde, een ander venster op het zelf. Na een bezoek te hebben gebracht aan de met wijnranken begroeide neogotische keet van zijn vriend Daniel Ricketson, in Brooklawn, Massachusetts, schreef Thoreau in zijn dagboek dat hij in het ontwerp van het onderkomen ‘al zijn eigenaardigheden terugzag, zijn karaktertrekken, zijn doodsangst, zijn liefde voor afzondering, zijn gevoel voor eenvoud, enzovoort’.

Ik betwijfel of een groot huis ooit zo’n sterk distillaat zou kunnen vormen van één persoon, één stem, zo naadloos en onvoorwaardelijk zou kunnen aansluiten bij iemands diepste wezen. De schrijfhut van George Bernard Shaw bijvoorbeeld, een achter in zijn tuin geplaatst houten schuurtje van iets meer dan twee bij twee meter, stond op een stalen draaischijf, waardoor hij het bouwsel eigenhandig met de stand van de zon mee kon draaien. En wat past ook beter bij een toneelschrijver dan een huis dat de wereld niet vanuit één hoek beziet, maar vanuit alle mogelijke hoeken?

Dergelijke boeken doen altijd op een subtiele manier een beroep op de verbeelding van de lezer; ze roepen vragen op die alleen door dagdromen kunnen worden beantwoord. Bij het doorbladeren van Tiny Houses ga je je gegarandeerd afvragen hoe jouw eigen ‘eerste persoon enkelvoud’-huisje eruit zou zien. Zou het een vaste plek hebben of op wielen staan, en waar zou het van gemaakt zijn? Waar zou je het het beste kunnen neerzetten, en waar moeten de ramen zicht op bieden? Maar er is één tamelijk voor de hand liggende vraag die het boek duidelijk niet wil suggereren, namelijk: ‘Door wie kan ik het laten bouwen?’

‘Een van de dingen die het leven zeer de moeite waard kunnen maken is vertoeven in een huisje dat je zelf hebt gebouwd,’ schrijft Walker in zijn inleiding, waarmee hij direct duidelijkheid schept over die vraag. ‘Wat ik voor ogen had was mensen, van jong tot oud en of ze nu handig waren of juist helemaal niet, ertoe aanzetten om zelf de hamer ter hand te nemen en zo hun eigen droom te realiseren.’ De beste onderkomens hadden een soort intrinsieke doe-het-zelfkwaliteit. Het karakter ervan was zichtbaar verbonden met de arbeid die in het construeren ervan was gaan zitten, arbeid die duidelijk het stempel van de amateur droeg. En wat daar duidelijk deel van uitmaakte, was liefde.