Aanbevelingen

Wat een ontzettend dapper boek heeft Nadia geschreven. Ik leer er veel van, van haar angsten, haar eenzaamheid, haar verhouding tot God. Het verhaal van Nadia maakt pijnlijk duidelijk dat wij als hulpverleners met al onze goede intenties vaak zoveel nog niet begrijpen. Dat, hoewel iedereen enorm zijn best doet, we toch niet altijd kunnen helpen zoals we zouden willen. Misschien kunnen we van Nadia leren dat we daarover met elkaar moeten praten, zodat we meer samen de strijd aangaan en onze cliënten minder eenzaam zijn. Het verhaal van Nadia maakt ook inzichtelijk waarom we niet vanuit een standaard diagnose kunnen behandelen, maar altijd vanuit de mens achter de klacht. Vanuit ons eigen menszijn samen zoeken naar wegen uit deze naarheid. Dit boek zou elke hulpverlener moeten lezen!

Een hulpverlener van het CCE

Nadia schetst op ontroerende wijze haar worsteling met autisme en geloofsvragen. Een bijzonder lezenswaardig levensverhaal met hier en daar de nodige humor.

Een oud-groepsgenoot

Het boek gelezen met een lach en een traan. Voel me vereerd dat ik in je boek voorkom. Samen moeilijke momenten, maar zeker ook leuke momenten meegemaakt (o.a. auto collega verwisselen).

De onderwerpen en tips zijn erg bruikbaar. Ik raad professionals, naasten en mensen met ASS aan dit boek te lezen.

Zo ontzettend knap hoe je het hebt geschreven. Ben oprecht trots op je.

Een persoonlijk begeleider

In dit boek kwam ik een vrouw tegen met een lief, warm en sociaal hart! Zij mag steeds bij God uitkomen.

Een vriendin

De schrijfster nam ons mee in het leven van een persoon met autisme. Een leven dat gestempeld is door een naam. Toch lees ik dwars door alles heen wat ze heel open en teer beschrijft van een andere Naam!

Als mij geen hulp of uitkomst bleek;

Wanneer mijn geest in mij bezweek,

En overstelpt was door ellend’,

Hebt Gij, o Heer’, mijn pad gekend.

Een kerkenraadslid

VEERKRACHT

Nadia van Dam

Veerkracht

Mijn levensverhaal over psychische
kwetsbaarheid en weerbaarheid

DEN HERTOG – HOUTEN

‘Nadia van Dam’ is een pseudoniem.

Om redenen van privacy zijn namen

veranderd of achterwege gelaten

en situaties onherkenbaar gemaakt.

Uitgave in samenwerking met Helpende Handen.

© 2023 Den Hertog B.V., Houten

ISBN 978 90 331 8163 4

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij digitaal, elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Ten geleide

Nadia heeft mij, als een van de vele psychiaters die haar behandeld hebben, gevraagd een Ten geleide te schrijven bij haar boek. Ik beschouw het als een eer dit voor haar te mogen doen.

Er zijn al veel boeken over autisme geschreven, maar het blijft bijzonder om het zelf geschreven persoonlijke levensverhaal van iemand met autisme te lezen. Het geeft een unieke inkijk in de gedachtewereld en gevoelswereld van Nadia, die haar leven beschrijft vanaf haar jeugd tot aan haar volwassenheid. Boeken waarin het autisme van binnenuit wordt beschreven, zouden verplichte literatuur moeten zijn voor hulpverleners die werken met mensen met autisme.

Nadia wordt geboren in een gezin waar religie een belangrijke rol speelt. Ze laat zien dat het geloof tot steun kan zijn, maar ook dat het geloof het leven voor iemand met autisme een stuk moeilijker kan maken. Ze heeft moeite met het accepteren van zichzelf en het begrijpen van de wereld waarin ze leeft. Voortdurend heeft ze het gevoel dat zij het niet goed doet, en dat maakt haar zeer onzeker.

Ze heeft een negatief zelfbeeld, is angstig en loopt vast in haar leven. Haar ouders zoeken hulp voor haar en zo begint ook haar hulpverleningsgeschiedenis. Eerst krijgt ze de diagnose gegeneraliseerde angststoornis, maar uiteindelijk wordt de diagnose autisme gesteld.

Het vergt veel moed en doorzettingsvermogen om je levensverhaal aan het papier toe te vertrouwen, zeker als je leven over zoveel hobbels verloopt als bij Nadia. Ze is haar hele leven aan het zoeken naar een manier om van betekenis te zijn voor anderen. Met dit boek laat ze zien dat ze daarin geslaagd is, al zijn de worstelingen nog niet voorbij.

Doordat Nadia bij ieder hoofdstuk tips geeft over hoe er met specifieke problemen kan worden omgegaan, wordt het boek ook een soort naslagwerk voor mensen met autisme, hulpverleners, familie en andere betrokkenen. Daarbij kun je denken aan zelfbeschadiging, overprikkeld zijn, angsten, paniek, sombere gedachten en het leven niet meer zien zitten.

Nadia heeft diverse keren een psychiatrische opname gehad. Dit leverde haar zowel positieve als negatieve ervaringen op. Hierover schrijft ze op een integere manier. Knap is dat ze niet in negativiteit blijft hangen, maar er voor haarzelf een positieve wending aan geeft door aan de slag te willen gaan als ervaringsdeskundige in de GGZ.

Haar boek sluit ze af met een epiloog waarin zij daadwerkelijk aan de slag gaat als ervaringsdeskundige. Daarin blijkt dat zij in staat is om andere mensen met psychische problemen te ondersteunen. Dat geeft haar boek extra waarde en beklemtoont de diepere betekenis van haar naam.

Ben van Buren

psychiater

Woord vooraf

Mijn naam is Nadia. Dat betekent: hoop. In dit boek wil ik vertellen over mijn psychische kwetsbaarheden, met de wens dat mijn verhaal je hoop zal bieden.

Ik beschrijf mijn ervaringen en hoe ik de gebeurtenissen in mijn leven heb beleefd. Ik neem je ook mee naar GGZ-instellingen. Situaties zijn vanuit mijn perspectief beschreven, maar ik wil benadrukken dat deze gebeurtenissen altijd meerdere kanten hebben. De meeste details weet ik nog haarscherp te herinneren, andere keren heb ik beschreven hoe het ongeveer is gegaan.

Aan het slot van ieder hoofdstuk staan handvatten die de lezer kunnen helpen. Het gaat daarbij steeds over een onderwerp dat in het desbetreffende hoofdstuk aan de orde is gekomen bij dit symbool: . Je kunt het boek dus ook gebruiken als je tips nodig hebt in het omgaan met psychische kwetsbaarheden. Voor jezelf of je naaste, voor ambtsdragers, en wellicht ook voor hulpverleners.

Van moeilijke begrippen, voorzien van een asterisk (*), wordt een verklaring gegeven in de begrippenlijst achter in het boek.

Wat ik geloof

Er zijn veel manieren waarop christenen hun geloof belijden. Mijn achtergrond is reformatorisch. Daarmee wordt een behoudende christelijke stroming aangeduid. Ben je een hulpverlener en heb je te maken met iemand die reformatorisch is? Dan is het goed om meer te weten over diens levensbeschouwelijke achtergrond.

Geloof en psyche zijn met elkaar verweven. Daarom is het zo belangrijk dat je de achtergrond van iemands geloof kent. Een gelovig iemand kan met uitspraken en gedachten komen die je niet begrijpt. Je kunt dan doorvragen op dingen die je in eerste instantie niet snapt, of je kunt doorverwijzen naar mensen die zelf uit de kerkelijke achterban komen. Ik wil proberen te omschrijven wat ik geloof, om zo het verhaal van mij en hopelijk dat van anderen begrijpelijker te maken.

Ik geloof dat God bestaat uit drie Personen: Vader, Zoon en Heilige Geest. De drie Personen bij elkaar noemen we ‘Heere’.

Ik geloof dat de Heere de aarde goed heeft geschapen. Toen Adam en Eva in het paradijs leefden, was het daar goed en was er geen zonde, geen verdriet. Toen kwam de zondeval. Adam en Eva werden God ongehoorzaam. Door die val in zonde ontstond een onoverbrugbare kloof tussen de Heere en de mens. Sindsdien hebben wij allemaal de dood verdiend. Gelukkig zorgde de Heere er Zelf voor dat er verlossing mogelijk is. Hij zond Zijn Zoon, de Heere Jezus, naar de aarde. Door vrijwillig te lijden en te sterven heeft de Heere Jezus voor zondaren de straf gedragen en zo hun schuld betaald. Die verzoening hebben wij allemaal nodig.

Dat dit leven een reis is, geloof ik vast en zeker. Een reis naar de eeuwigheid, die na dit leven komt. Op deze reis moet er een omkeer komen, terug naar de Heere. Wij zijn van de Heere afgedwaald, maar Hij wil ons opzoeken. Dat staat in de Bijbel als belofte voor ieder die in Hem gelooft en Hem zoekt in het gebed. ‘Want de Zoon des mensen is gekomen om te zoeken en zalig te maken wat verloren was’ (Lukas 19:10).

De Heere spreekt tot mensen door Zijn Woord (de Bijbel) en Zijn Geest. Als je de Bijbel leest, en de Heere komt er met Zijn Heilige Geest in mee, weet je vanbinnen zeker dat het de Heere is Die spreekt in je hart. Dat is zo bijzonder!

Toen Hij op aarde was, vertelde de Heere Jezus veel ‘gelijkenissen’ – voorbeelden uit het dagelijks leven waarmee Hij iets duidelijk wilde maken. Deze gelijkenissen kun je lezen in de Bijbel.

Bijvoorbeeld de gelijkenis van het verloren schaap. Er is een kudde van honderd schapen. Eén ervan dwaalt af. Het schaap heeft het zelf eerst niet door, maar gaat dan voelen dat het de weg kwijt is. Als de herder dat ene schaap mist, gaat hij ernaar op zoek.

Zo kan het ook zijn in ons leven. Als de Heere jou het inzicht geeft dat je dwaalt, ga je zoeken. Zoeken naar de Herder, de Heere. In die zoektocht kun je worden beïnvloed door psychische kwetsbaarheden. Maar de Heere is al op zoek. Op zoek naar verloren mensen die hun schuld voor Hem belijden en die Hem kwijt zijn. En als Hij het verloren schaap vindt? Dan neemt Hij het op Zijn schouders en draagt het terug. Hij is blij dat Hij het schaap weer gevonden heeft!

Nu weet je wat ik geloof. Ik hoop dat je daardoor mijn boek beter zult begrijpen.

Ik realiseer me terdege dat ik mij heel kwetsbaar opstel. Mijn levensverhaal heeft veel heftige momenten. Toch wil ik de realiteit beschrijven, omdat ik niet de enige ben die hiermee worstelt. Ook wil ik openheid geven omdat ik vind dat deze onderwerpen bespreekbaar mogen zijn. Het is mijn wens dat de Heere mijn verhaal wil gebruiken – als herkenning, als steun, of ook ter informatie.

In dit boek wil ik laten doorklinken dat er hoop is, zicht op licht, hoe diep je ook zit. Dat God een zucht wil verhoren, ook al is Hij in jouw beleving misschien ver weg. Er is hoop op herstel. Niet alleen voor mij, maar ook voor jou. Bovenal wens ik dat Gods genade mag gaan glinsteren in je ziel. Dan vallen soms de moeilijkheden weg en schittert alleen Hij nog.

Soms beschrijf ik heftige situaties. Ben je gevoelig voor triggers zoals automutilatie of suïcidaliteit? Probeer dan dit boek samen met iemand te lezen. Of misschien is er iemand met wie je erover kunt praten.

Heb je hulp nodig tijdens of na het lezen van het boek? Raadpleeg dan het lijstje met hulpinstanties, achter in dit boek.

‘Mijn hoop, die is op U’ (Psalm 39:8b). Houd hoop!

Nadia van Dam

Proloog

Je loopt door een dorpje ergens in Nederland. Het is bijna winter. Net was er een fikse regenbui. Het stormt en de wind is guur. Je duikt diep weg in de kraag van je jas, wrijft in je handen en trekt je sjaal wat steviger aan. Een vochtig blad waait langs je wang. Je veegt de natte plek weg met de mouw van je jas, maar je wang wordt alleen nog maar natter. Het gaat harder waaien en je versnelt je stap.

1996. Eén maand oud

Je nadert je bestemming: een huisje waar een maand geleden een kindje is geboren. De wind striemt de regen van een nieuwe bui in je gezicht. Je huivert, maar als je bij de voordeur aankomt, wordt die al opengedaan. Een heerlijke warmte komt je tegemoet. Je bril beslaat, kinderstemmetjes klinken.

Je krijgt een kopje koffie met iets lekkers erbij. Ondanks de rumoerige drukte slaapt het baby’tje, lief en klein. Vader leest een boek en moeder haalt boontjes af. Broers en zussen spelen, knutselen, rennen en rollebollen. Vader legt zijn boek opzij en dolt even met ze mee. Opnieuw kijken ze in het wiegje. Vader, moeder en hun kinderen. Steeds maar weer, en ze verwonderen zich. 

Als je het laatste slokje koffie op hebt, stap je weer op. De deur slaat dicht door een rukwind. Je gaat weer terug naar je eigen huis.

Heel even mocht je een kijkje nemen in het huisje waar Nadia is geboren. Dit meisje, dat geen enkel besef heeft van de storm die buiten woedt. Dit meisje, dat geen enkel besef heeft van de stormen die in haar leven gaan komen.

Vier jaar later

Trots kijkt ze in de camera van de schoolfotograaf. Haar ogen knipperen even tegen de felle flitsen. Hup, het is al klaar. Nadia staat weer tussen haar klasgenootjes. Zacht kletsend kijkt ze naar de bloemetjes op haar prachtige donkerblauwe lievelingsjurk.

Enkele weken later komen de schoolfoto’s binnen. Twee stralende ogen in een lief gezichtje kijken de wereld in. De twee lichtblonde vlechtjes staan haar zo leuk!

Nadia, gewoon een gezellig meisje. Een meisje dat de dag blijmoedig begint, maar later in haar leven bijna zal bezwijken onder de stormen die gaan woeden. Toen de Heere Jezus op aarde was, genas Hij zieken, deed wonderen en stilde zelfs stormen. Zou Hij – de Almachtige, Die gisteren en heden Dezelfde is – dan de stormen in Nadia’s leven niet kunnen stillen?

1. Angst

De bel gaat. Het is pauze. Heerlijk schommel ik op het schoolplein. Naast mij vliegt een klasgenootje heen en weer door de lucht. We kletsen en de juffrouw maakt een foto van ons. Mijn klasgenootje durft hoger. Ik ben voorzichtiger. Stel je voor dat ik zo hoog schommel dat ik in de lucht achterover duikel...

Vier jaar. Kleuterklas

Altijd ben ik samen met dit klasgenootje. Zij vrolijk, druk en onstuimig; ik ook wel vrolijk, maar vooral stil, angstig en verlegen.

‘Wil jij mijn vriendin worden?’ had ik haar gevraagd toen we eens samen in de zandbak zandtaartjes maakten.

‘Natuurlijk!’ had ze geantwoord.

Vanaf dat moment zijn we onafscheidelijk.

Met mijn voeten stamp ik op de vloer. Ik heb spanning. Bijna mogen we het lokaal uit, naar huis, en het wachten lukt bijna niet. Nogmaals stamp ik, harder nu, en sneller achter elkaar.

‘Nadia, dat doen we hier niet op school. Ga jij maar naast mijn stoel staan, met je neus naar de muur.’

Geschrokken doe ik het. Eigenlijk moet ik heel hard huilen, maar ik hou me in. Aan de andere kant van de stoel van de juffrouw is niemand. Maar dat duurt maar even. Een klasgenootje krijgt dezelfde straf. Hij staat net naast de juf, of hij begint te huilen. Ik doe m’n best om niet mee te gaan huilen, een grote brok in m’n keel.

‘Jij mag weer naar je stoeltje,’ zegt de juf tegen mijn klasgenootje.

Wat vind ik dit oneerlijk! Ik sta er toch al langer? Mijn rechtvaardigheidsgevoel speelt op. Ik sta de tranen weg te slikken. Dan gaat de bel. Zo snel als ik kan, loop ik naar huis.

Door deze ervaring ben ik heel angstig geworden voor straf. Braaf doe ik m’n best op school.

Zeven jaar

Huilend en angstig zit ik naast mijn moeder in de kerkbank. Het grote gebed is klaar en nu volgt de samenzang met collecte. De organist zet in en de gemeente zingt. De eerste collectezak komt langs, de tweede, en daarna de derde. Ik huil zachtjes. De gemeentezang overstemt mijn gesnik, maar mijn moeder heeft het wel in de gaten.

‘Wat is er toch met je, Nadia?’

Geen antwoord.

De volgende zondagen is het weer zo. Elke keer als de collectezak langskomt, huil ik.

‘Nadia, waarom huil je zo?’ Mijn moeder vraagt het telkens weer.

‘Ik ben zo bang,’ zeg ik eindelijk.

‘Waarom ben je zo bang?’

M’n lip trilt. ‘Ik ben zo bang dat we arm worden...’

Mijn moeder stelt me gerust. Keer op keer. De geruststellingen helpen maar een beetje. Ik huil niet meer, maar de angst blijft.

Inktpot

Inmiddels zit ik in groep drie van de basisschool. We hebben tekenles.

‘Jullie krijgen allemaal een potje inkt op je tafel,’ zegt de juffrouw. ‘En let goed op! De pen stop je er niet diep in, alleen het puntje. En let helemaal goed op dat je het inktpotje niet omstoot!’

De juffrouw van groep 3 is zo lief. Iedereen kan goed met haar opschieten. Ook mijn vriendin en ik. We hebben zin in deze tekenles. Voor het eerst iets tekenen met inkt! Enthousiast gaan we samen aan de slag. Soms komt er nog een grote inktvlek op onze tekening, maar dat geeft niet. We hebben veel plezier. Totdat mijn vriendin een of andere rare beweging maakt. Echt helemaal per ongeluk. Ik zie hoe haar arm het inktpotje omstoot. Haar tafel wordt bijna helemaal zwart... Daarna ook haar tekening... Langzaam druipt er inkt op de grond. Ook daar komt een donkere plek. Geschrokken kijken we elkaar aan.

De juffrouw doet boos. ‘Hoe kun je dat toch doen? Ga maar met je armen over elkaar zitten!’

Onthutst doet m’n vriendin het. Ik voel diep medelijden met haar.

Acht jaar

Steeds vaker heb ik last van angsten. Samen met mijn moeder sta ik in de speelgoedwinkel. Van mijn eigen geld mag ik wat kopen. Ik aarzel en aarzel nog meer. Een mooie pop kijkt me aan. Ik kijk terug. De pop kost tien euro. Zal ik hem kopen? Of zal ik hem niet kopen? Weer kijk ik naar de pop. En dan naar het prijskaartje. Mijn moeder spoort me aan hem toch te kopen. Ik twijfel... Wat voel ik me bang om geld uit te geven. Maar mijn gedachten spreek ik niet uit. Uiteindelijk koop ik de pop.

Als ik thuiskom, huil ik omdat ik geld heb uitgegeven. Straks word ik arm, straks krijg ik spijt dat ik de pop heb gekocht... Ik ben helemaal niet blij meer met de pop. Wat voel ik veel angst.

Internaliseren

Internaliseren, het zit in mijn aard. Daarom doe ik dat, heel onbewust. Totdat anderen opmerken dat het niet goed met me gaat. Als kind was ik me er niet van bewust dat je geen extreme angsten behoort te hebben. Ik wist niet beter of die angsten wáren er. Pas laat begonnen bij anderen alarmbellen te rinkelen. En bij mezelf begon dat pas na heel veel jaren hulpverlening. Ik had niet door dat je jezelf ook anders kunt voelen. Ik voelde mij altijd angstig. Dat was voor mij gewoon. Ook was ik vaak onzichtbaar door mezelf op te sluiten in een ‘coconnetje’.

Mijn dankwoord volgt achter in mijn boek, maar op deze plaats wil ik mijn ouders alvast bedanken voor wat ze wél hebben gezien. Dat ze mij daarmee met zoveel liefde biddend hebben geholpen, en de hulpverlening inschakelden als ze vastliepen.

Biddag

Het is biddag*. Samen met mijn vader fiets ik uit de kerk naar huis. In de verte zie ik hem al: een zwerver. Ik zie hem wel vaker. Voor zich heeft hij wat spulletjes uitgestald die hij wil verkopen. Mijn vader stopt bij hem en begint een praatje.

‘Weet u hoe u echt rijk kunt worden?’

Verwachtingsvol kijkt de zwerver mijn vader aan. Ook ik ben benieuwd naar het antwoord. Ik kijk naar de grond, zoals gewoonlijk. Soms kijk ik wat om me heen, maar eigenlijk durf ik dat niet zo goed. Want ik ben zo bang dat ik een stukje van de blauwe lucht met wolken zal zien...

‘Vandaag is het biddag. Vanavond is er weer een kerkdienst. Dáár kunt u horen hoe u rijk kunt worden!’ Mijn vader blijft nog even achter bij de zwerver.

Ik zet mijn voet weer op de trapper en fiets alvast naar huis. Mijn vader komt vijf minuutjes later aan.

‘Papa, misschien is die zwerver vanavond in de kerk! Nou, dan moet u maar even de dominee bellen en zeggen dat hij vanavond moet preken over hoe mensen rijk kunnen worden!’

Mijn vader glimlacht. ‘Als de Heere wil dat deze zwerver vanavond in de kerk komt, dan zal de Heere ook zorgen dat de dominee zo preekt, dat de zwerver begrijpt hoe hij rijk kan worden.’

Basisschool

Op school moeten mijn vriendin en ik nablijven. We hebben te veel gekletst. Tussen de middag wachten we op de juf. Die moet even wat halen. ‘Ik kom zo terug,’ heeft ze gezegd. Het duurt en het duurt maar.

‘Mijn moeder weet niet waar ik blijf,’ zeg ik. Vanbinnen maak ik me grote zorgen.

Tien minuten gaan voorbij.

‘Zullen we weggaan?’ vraagt mijn vriendin.

‘Nee, dat mag niet,’ antwoord ik.

We worden ongeduldig.

‘Misschien is ze ons vergeten. We kunnen echt wel weggaan hoor,’ vindt mijn vriendin.

Maar dat durf ik niet. Samen blijven we wachten, wel twintig minuten.

Eindelijk komt de juf. ‘O, zijn jullie er nog! Ik was jullie helemaal vergeten. Jullie moeten nodig naar huis. Maar ik wil niet meer dat jullie naast elkaar zitten tijdens de les.’

Teleurgesteld kijken we elkaar aan.

‘Ook de volgende jaren mogen jullie niet meer naast elkaar zitten.’

Nog meer teleurstelling.

‘Waren we toch maar weggegaan,’ zegt mijn vriendin als we samen naar huis fietsen. ‘Dan was de juf het misschien vergeten.’

Ik baal. Boven op het heuveltje, dat we ‘hoogje’ noemen, zwaaien we elkaar uit. Zij fietst naar rechts, ik naar links. En we blijven vriendinnen!

Negen jaar. Hyperventilatie

Het is avond. Ik lig in bed, klam van het angstzweet. Ik doe m’n best om niet te slikken. Want, zo is mijn gedachte, als ik slik, zal ik stikken en sterven. Hyperventilerend* snak ik naar adem. Wat ben ik bang, enorm bang voor de dood!

O, ik ga zo sterven... Ik kan de Heere zo niet ontmoeten. Ik ben zo zondig!

Weer adem ik een teug lucht in. Ik móét slikken.

Zal het nu te laat zijn voor mij? Zal ik in de hel komen?

Ik slik. Mijn adem blijft. Angstig lig ik in bed. Ik bid. Ik schreeuw vanbinnen tot de Heere, en hyperventileer tot ik in slaap val.

Wederkomst

De volgende ochtend is het een prachtige dag. Het is zaterdag. Ik sta in de tuin en kijk naar de heldere, blauwe lucht met langzaam voorbijdrijvende witte wolken. Wat ben ik bang.

Als de Heere toch nu op die wolken zou komen...

Mijn vader is in de tuin bezig.

‘Papa, ik ben zó bang dat de Heere komt op de wolken...’ zeg ik, kijkend naar de lucht.

Ik kan het niet uit mijn hoofd zetten. Nu niet, nooit. Dag in dag uit ben ik bang voor de wederkomst* van de Heere en om te sterven.

Testen

Het is duidelijk dat ik professionele hulp nodig heb. Zodoende zit ik nu bij een GGZ-instelling* testjes te doen. Mijn moeder doet ondertussen even een boodschap.

‘Kijk,’ zegt de mevrouw, ‘hier zie je een papier met allemaal figuurtjes van stipjes. Jij mag om dezelfde figuurtjes een rondje zetten.’

Ik doe het, en ik krijg een compliment omdat ik het zo snel doe. Er volgen meer testjes, totdat de mevrouw zegt dat we even pauze gaan houden.

Van mijn pakje drinken en koek kan ik niet genieten. Ik kijk uit het raam. Voorbijdrijvende witte wolken. Wat ben ik angstig. Het vliegt me aan. Maar ik hou m’n mond. Die mevrouw zal er toch niets van begrijpen. Ik slik moeilijk. Als de Heere straks komt op de wolken, als mijn moeder een ongeluk krijgt terwijl ik hier zit... Vanbinnen schreeuw ik tot de Heere.

De pauze is om en ik maak de testjes keurig af, voor het oog rustig.

Na een tijdje krijg ik een diagnose*: een gegeneraliseerde angststoornis*.

Tekenles

Op woensdagmiddag ga ik altijd naar tekenles. We krijgen les van iemand uit ons dorp. Ik kan goed tekenen en doe dat vol overgave. Na elk tekenlesseizoen mag ik mijn tekeningen laten zien op school.

De herfst is bijna ten einde en de winter komt in zicht. De opdracht is om paddenstoelen te tekenen met krijt. Het wordt een prachtige tekening. Wat voel ik me trots! Als heel het groepje klaar is, leggen we onze tekeningen op de vloer en bespuiten ze met haarlak zodat ze niet meer kunnen vlekken.

Altijd ga ik met veel plezier naar tekenles. Tot op een winterdag. Het is de laatste les van het seizoen. In de lesruimte is een kerststalletje neergezet. Ik voel me heel akelig worden. Jezus in een kribbe uitbeelden mag toch helemaal niet? Dat is oneerbiedig, zeggen papa en mama. Daarnaast staat een kerstboom. Die hebben wij thuis nooit. Mag dat kerststalletje wel van de Heere? Is dat geen zonde?

Als we de opdracht krijgen om een kerstboom op onze tekenmap te knutselen, springen de tranen in mijn ogen.

‘Ik wil geen kerstboom op mijn tekenmap,’ zeg ik met een spierwit gezicht tegen de tekenjuf. Mijn keel voelt dik, maar ik wil niet huilen. Natuurlijk ga ik hier niet om huilen. En ik zal al helemaal niet zeggen dat ik hier zo’n akelig gevoel bij heb. Dat ik geen kerstboom op m’n tekenmap wil, kan ik niet uitleggen.

Maar de tekenjuf heeft een idee. ‘Dan maak je er een ster van.’

Ik knik, en knip het papier van de kerstboom tot een ster. Die plak ik op de map. Dat het een lelijke scheve ster geworden is, zie ik niet eens. Ik ben blij met de oplossing.

Tien jaar. In gesprek met de meester

In de klas ben ik druk bezig met mijn opdracht. De meester komt naar me toe en gaat op z’n hurken zitten. Hij fluistert, om de andere kinderen in de klas niet te storen.

‘Nadia, wil jij straks even blijven, als het pauze is?’ Vriendelijk kijkt hij me aan.

Mijn hart gaat sneller slaan van schrik. Waarom moet ik blijven? Snel knik ik. De meester steekt z’n duim op.

‘Je moeder vertelde me dat je zo vaak bang bent,’ zegt de meester even later, in de pauze.

Ik knik.

‘Waarvoor ben je dan zo bang?’

‘Voor de wederkomst.’ Ik kijk naar buiten. Het schoolplein is vol. Een meisje drukt haar neus tegen het raam van het lokaal. Daarboven zie ik de wolken. Ik voel weer angst opkomen.

De meester praat verder, maar ik hoor niets meer. Ik kan alleen nog maar naar de wolken kijken. Een ander meisje duwt het meisje met de neus tegen het raam weg. De meester ziet het niet. Hij zit met zijn rug naar het raam. En zelfs tegen deze lieve meester durf ik niet te zeggen dat ik nu weer zo angstig ben. Ik strijd de strijd tegen de angst vaak alleen.

Maar toch níét alleen! In het gebed zoek ik vaak de Heere en Zijn nabijheid. Meestal voel ik me niet rustiger worden door het gebed. Dan blijf ik angstig en onrustig. Maar de Heere geeft dat ik wel blijf bidden.

Wat kan helpen

Angst voor sterven en wederkomst

Hoe kun je als betrokkene steun geven?

• Neem de angst serieus zonder erin mee te gaan.

• Toon begrip en neem de tijd voor de persoon.

• Ga in gesprek en leg het samen voor de Heere neer door te bidden. Geef met een concrete bijbeltekst aan dat het nu bij de Heere ligt. Bijvoorbeeld Psalm 50:15: ‘En roep Mij aan in de dag der benauwdheid; Ik zal er u uithelpen, en u zult Mij eren.’ Of bij kinderen Psalm 81:12 (berijmd).

• Bedenk samen een opdracht als afleiding (een spel doen, rondje wandelen, iets creatiefs doen). Check daarna eventueel of de angst minder is geworden. Is die erger geworden? Geef dan nogmaals aan dat het bij de Heere ligt, dat de persoon erop mag vertrouwen dat de Heere hier nu vanaf weet en dat hij het nu dus mag loslaten.

2. Paniek

Ik was nog heel jong. Achter mij werd gehijgd. Ik hijgde ook. Er rende een leeuw achter mij aan! Ik rende voor mijn leven. Zware stappen klonken achter mij. Mijn voetstapjes gingen nog sneller, nog vlugger. Zweetdruppels parelden op mijn voorhoofd. Plotseling was daar een sterke man. Hij tilde mij héél hoog op... Toen werd ik wakker. Wakker van een droom waarin ik gedragen werd.

Twaalf jaar

Het is zondag, een mooie lentedag. De lucht is blauw, de zon schijnt, vogeltjes fluiten. Ik loop samen met mijn vader naar de zondagsschool*.

‘Kijk nou, allemaal katjes in deze boom,’ zegt mijn vader enthousiast.

Samen blijven we staan. Ik kijk en zoek, tot boven in de boom. ‘Ik zie geen katjes,’ zeg ik.

Het blijft stil. Ik hoor alleen nog de vogeltjes. En een auto die voorbijrijdt. Ik heb het warm. Een winterjas is eigenlijk veel te warm op deze heerlijke, zonnige lentedag. Ik had mijn andere jas aan moeten doen. Ik doe mijn rits open.

Mijn vader pakt een tak van de lage boom en wijst een bloesemknop aan. ‘Hier, deze knop, dat heet een katje.’

‘O, ik zocht jonge poesjes in de boom,’ zeg ik lachend.

Mijn vader lacht nu ook. Dan lopen we weer door.

Kranten bezorgen

De zomer komt en lachend brengen mijn vriendin en ik op donderdagmiddag na schooltijd de kranten rond in een buitenwijk. We hebben zo vaak lol! Elk huis hebben we een naam gegeven. Bij het muggenhuis vliegen altijd muggen en allebei vermijden we het liever. Daarom doen we dat om de beurt. Mijn vriendin doet altijd de huizen met blaffende honden. Zelf durf ik er absoluut de krant niet in de bus te doen. Onze krantentassen zijn altijd zo vol, dat we de fietsen maar moeilijk kunnen parkeren. Alleen als we ze tegen een paaltje kunnen zetten, vallen ze niet om.

Voortgezet onderwijs

De basisschooltijd is voorbij en ik ga naar het voortgezet onderwijs. Vanaf dag één gaat het niet goed. De drukte in de aula, de prikkels van het gepraat van klasgenoten, maar ook mijn eigen angst zorgen ervoor dat ik me ongelukkig voel.

‘Moet je zien hoe klein hij is,’ fluistert een nieuwe klasgenoot tegen mij, wijzend naar een jongen.

Ik negeer haar opmerking. ‘Wat is het druk hè,’ probeer ik haar af te leiden. Mijn hart doet pijn. Het lijkt wel of iedereen zich tegen dat klasgenootje keert.

Dan zitten we in de les bij aardrijkskunde. Ik hoor geschuifel achter mij. Razendsnel draai ik me om. ‘Doe normaal joh!’ zeg ik hard. Ik grijp mijn tas die van me afgepakt was. In één keer ben ik helemaal bezweet.

Thuis bedenk ik hoe ik dit toch moet oplossen. Vanaf nu zal ik altijd, als niemand kijkt, een hengsel van de tas om m’n stoel doen. Zo kan die nooit meer afgepakt worden.

In wat voor klas ben ik beland? Als de leraar even wegloopt uit het geschiedenislokaal, wordt een meisje half uitgekleed door een jongen. Iemands tas wordt leeggeschud. Een bijbeltje vliegt door het lokaal... En dan doen enkele klasgenoten de deur op slot. De leraar kan er niet meer in.

Ik wou dat ik thuis was. Ik wil nooit meer naar school. Was mijn vriendin maar bij mij. Ik wens van alles. Ik zweet, angstzweet. Helaas weet ik nu wat angstzweet is. Paniekaanvallen worden steeds frequenter. Maar niemand heeft het door. Ik hou de paniekaanvallen helemaal binnen in mijn lijf. Ik wil dat niemand het merkt. Er wordt zoveel geklierd, en die jongen wordt nog steeds gepest. Stel je voor dat mijn klasgenoten mij gaan pesten!

Kerst

Het is Kerst geworden. Eindelijk vakantie! Ik geniet ervan thuis te zijn en niet op school. Nu ben ik niet zo gespannen. Mijn vriendin en ik zijn gestopt met ons krantenwijkje, maar nu bezorgen we folders. Voor Kerst mogen we altijd bij iedereen aanbellen. Wat hebben we er zin in! Het vriest hard. Samen gaan we langs alle deuren. Vaak krijgen we kleingeld, af en toe niets, maar ook dan wensen we de bewoner van harte een goede Kerst toe. Soms moeten we even geduldig wachten na de mededeling: ‘Ik weet niet of ik kleingeld in huis heb hoor, ik zal even kijken.’ ‘Briefgeld mag ook hoor,’ waag ik eens een grapje te maken. Volgens mijn vriendin kan ik dat niet maken, maar ik ben blij dat ik nu eindelijk eens een keer degene ben die wat durft.

‘Weet je nog,’ zeg ik tegen mijn vriendin, ‘dat we eens met Kerst een briefje van twintig kregen?’

‘Ja, dat weet ik nog heel goed!’

Blij lopen we verder, onze gedachten bij het hoogste bedrag dat we ooit kregen. Bij het eerste huis van een rijtje wordt niet opengedaan, bij het tweede is alles donker. We bellen aan bij het derde en het vierde, maar het lijkt wel alsof er niemand thuis is. De folders doen we maar steeds in de brievenbus. We krijgen koude vingers en de folders zijn bijna op.

‘Nog twee huizen,’ zegt mijn vriendin voordat we thuis nieuwe folders moeten halen. Maar ook bij het ene huis wordt niet opengedaan. We lopen naar het laatste huis en ik druk stevig op de bel. Trrrringgggg! Verschrikt kijken we elkaar aan. Door de kou blijft de bel hangen! Het doordringende geluid houdt maar niet op.

Ik voel paniek opkomen. ‘Wat moeten we doen?’ Het liefst wil ik heel hard wegrennen. Maar we blijven besluiteloos staan. Binnen klinkt gestommel en een vrouwenstem. ‘O, ze komt...’ zeg ik angstig. ‘Ze denkt natuurlijk dat wij op die bel blijven drukken!’

Met een ruk gaat de deur open. Een mevrouw kijkt ons heel boos aan.

‘Sorry mevrouw, de bel blijft hangen door de kou,’ zeg ik, voordat ze iets kan zeggen.

Ze kijkt, eerst naar de bel, dan naar ons, dan weer naar de bel. Nadat ze geconstateerd heeft dat het knopje inderdaad blijft hangen, loopt ze terug het huis in.

Zenuwachtig wachten wij af. Als het getringel plotseling stopt, is de stilte oorverdovend. Maar dan krijgen we wat kleingeld en we weten niet hoe snel we weg moeten fietsen. Eenmaal uit de buurt van het huis, barsten we van de zenuwen in lachen uit.

Tien jaar vriendinnen

We fietsen uit school, mijn vriendin en ik. Bovenaan het hoogje staan we nog te kletsen. We maken plannen, grote plannen om feest te vieren als we tien jaar vriendinnen zullen zijn.

‘Dan gaan we samen fietsen, en nemen we allemaal lekkere dingen mee!’ glimt mijn vriendin. Haar ogen twinkelen.

‘Ja!’ gil ik van plezier.

We lachen en gieren, gewoon omdat we nu al de voorpret hebben. Uiteindelijk fietsen we allebei naar huis. Wat voel ik mij gelukkig. Onze vriendschap is stevig. Blij kom ik thuis.

Kerkdienst

In mijn zondagse kleren zit ik in de kerkbank bij mijn familie. De dominee is begonnen aan het laatste deel van zijn preek. Hoewel hij ook zeker de rijke beloften van de Heere belicht, kan ik me alleen maar richten op de ernstige woorden die ik hoor. Ik focus op de stenen van de muur voor me en tel ze. Zo snel mogelijk. Steeds opnieuw. Dan hoor ik minder goed wat de dominee zegt. ‘...de Heere komt als een dief in de nacht...’ hoor ik. De dominee bedoelt de wederkomst, die in de Bijbel wordt beschreven. Ik tel nog sneller. Mijn hart gaat tekeer. Wat ben ik bang. Door een raam kijk ik naar buiten. O, komt daar nu de Heere aan? Ja, echt! Ik krijg het warm. Heere, bekeer* me!

‘...de elementen zullen branden...’ vervolgt de stem van de dominee. Nu bedoelt hij het oordeel. Ik krijg het nog warmer. Mijn hart klopt sneller en sneller. O, de Heere komt steeds dichterbij. In de lucht zie ik iets naderen. Het glimt en glinstert. Dan zie ik dat het een vliegtuig is. Snel tel ik weer stenen om me van mijn angst af te leiden. Totdat het niet meer lukt. Dan ga ik over naar het psalmbord. Ik tel alle cijfers. De zevens, de achten, de negens... steeds opnieuw. Wat ben ik blij als de dominee ‘amen’ zegt en de dienst bijna afgelopen is. Wat ben ik blij als we weer naar buiten kunnen! Ik voel weer frisse lucht in mijn longen.

Het was dit keer voor mij een heftige preek. Ik ben me er nog niet van bewust dat ik niet alles van een preek letterlijk hoef op te vatten. In gedachten loop ik naar huis. Dat Gods liefde en trouw werden belicht, voel ik niet. Ik ervaar vooral Gods rechtvaardigheid.

Op de zondagsschool

Trouw ga ik elke zondag naar de zondagsschool. Ik zit op een stoel en mijn tenen raken net de vloer. Mijn ogen volgen de patroontjes op de lichtblauwe vloerbedekking. Daarna kijk ik rond. De andere kinderen zijn onrustig en praten zoveel. Ik ben stil en kijk nog eens naar de kaartjes die ik heb gekregen omdat ik net mijn tekst goed heb opgezegd. Drie punten heb ik gekregen.

Als de juf zegt dat het stil moet worden, wordt het ook stil. Ik luister met aandacht naar de bijbelvertelling. ‘Misschien bidt de Heere Jezus nu wel voor een jongen of meisje uit deze groep,’ zegt de juffrouw. Nu krijg ik hoop. Stilletjes bid ik of ík dat meisje mag zijn. Of de Heere Jezus voor míj wil bidden.

Belofte

Op een avond heb ik het moeilijk. Zoals vaker. Ik lig op m’n knieën, biddend. Zachtjes schreeuw ik vanbinnen tot de Heere. Al langere tijd ben ik veel bezig met bidden. Om een nieuw hart. Om hulp in moeilijke momenten. Ik worstel aan de genadetroon. Biddend lees ik de Bijbel. Soms lees ik wat papa en mama voor in mijn Bijbeltje hebben geschreven: ‘De jonge leeuwen lijden armoede en hongeren, maar die de Heere zoeken, hebben geen gebrek van enig goed’ (Psalm 34:11).

De Heere komt die avond over met Psalm 32 en geeft mij moed. ‘Ik zal raad geven, Mijn oog zal op u zijn.’ Wat krijg ik een rust van de Heere! Even verdwijnen de moeilijkheden naar de achtergrond. Verwonderd lig ik in bed. Ik loof de Heere. Dan ga ik rustig slapen. Niet wetend dat ik de volgende morgen weer met lege handen zal staan. Niet wetend dat ik, in de nog moeilijker weg die zal gaan volgen, geen geloof meer zal hebben in de belofte die de Heere in deze tekst aan me deed. Ongeloof, voor zowel het geestelijk leven als het tijdelijk leven. Maar ik zal nog wel bedelende handen houden, gegeven door de Heere.

Wat kan helpen

Angst in de kerk

Wat kan helpen voor jezelf?

Op het moment van angst lukt het vaak niet meer om logisch na te denken. Het is dus handig om van te voren al te weten wat je kunt doen als tijdens een kerkdienst de angst toeneemt. Bijvoorbeeld:

• Schrijf bepaalde dingen op. Zoals: iets positiefs uit de preek, of juist iets wat je angst geeft of wat je niet begrijpt. Probeer dit vervolgens te bespreken met iemand die je vertrouwt.

• Neem bij heftige angst een christelijk boek met tekst of plaatjes mee naar de kerk. Lees of kijk in het boek als de angst niet meer te hanteren is. Dat kan afleiding geven.

• Verplaats je aandacht naar je ademhaling. Diep inademen via je neus en uitademen via je mond. Of je ademhaling tellen.

• Schrijf op een briefje mooie bijbelteksten die jou aanspreken. Neem dat mee naar de kerk en lees het als de angst te heftig is.

• Neem een zout of zuur snoepje en richt je aandacht daarop.

• Bij sommige mensen helpt het als ze nabijheid krijgen, bijvoorbeeld door iemand die een arm om hen heen slaat. Je kunt iemand in je omgeving vragen dat te doen.

• Neem iets mee wat je eraan kan herinneren dat het goedkomt of dat je veilig bent. Bijvoorbeeld een knuffeltje, een veertje, een balletje of iets dergelijks. Als de angst toeneemt, kun je dat uit je zak of tas pakken en vasthouden zodat het je kan geruststellen.

3. Rouw

Het is Pasen* en ik zit weer bij tekenles. Voorzichtig drink ik uit mijn plastic bekertje met cola. Ik zoek een plekje tussen alle tekeningen en zet het bekertje weer neer. Stel je voor dat het omvalt op de tekeningen...

Dertien jaar. Paaseitjes

‘We gaan paaseitjes zoeken in de tuin, als iedereen klaar is met de tekening!’ zegt de tekenjuf enthousiast.

Weer voel ik mij zo akelig worden. Paaseitjes zoeken hoort bij de wereld en niet bij mijn geloof. Toch? Ik kan helemaal niet meer fijn tekenen.

Eindelijk heeft iedereen zijn tekening klaar. De andere jonge cursisten rennen enthousiast naar de tuin.

‘Jij mag ook naar de tuin hoor,’ spoort de tekenjuf me aan.

O, wat voel ik me ellendig. ‘Ik ben niet gewend om paaseitjes te zoeken,’ zeg ik aarzelend.

‘Wat is er erg aan?’ Vragend kijkt de tekenjuf me aan.

Daar kan ik haar geen antwoord op geven.

‘Ga maar naar buiten,’ zegt ze.

Ik slenter wat in de tuin. Alle andere kinderen zijn blij en telkens klinken er vrolijke uitroepen als er weer een paaseitje wordt gevonden. Ik voel me heel alleen.

‘Doe toch mee,’ zegt de tekenjuf.

Maar mijn keel is zo dik. Ik slik en slik... Wij doen dit thuis nooit. Mag ik wel meedoen van de Heere? Ik slenter wat, kijk naar het gras en zoek niet mee. Weer hoor ik iemand roepen dat er een ei is gevonden. ‘Een hele grote!’ klinkt enthousiast de kinderstem.

De tijd is om. Alle paaseitjes zijn gevonden. Iemand stopt er een paar in mijn hand. Ze passen precies in de zak van mijn rok. Pasen gaat toch over de opstanding van de Heere Jezus, na Zijn lijden en sterven? Hoe kunnen ze zo blij eitjes zoeken? Er is toch iets veel belangrijkers? Dat de Heere ook voor míjn zonden heeft geleden? De Heere is toch gekomen om mensen te zoeken en zalig te maken?

Zo snel mogelijk fiets ik naar huis. Ik maak me zorgen om de paaseitjes, omdat de zon fel schijnt. Thuisgekomen pruts ik aan het aluminiumfolie om een paaseitje. Eentje maar – ik ben altijd zuinig. Aarzelend eet ik het eitje op. Er zit gesmolten chocolade aan m’n vingers. Ik lik ze af en bewaar de andere eitjes voor later.

Lolly’s

Zaterdagmorgen – tijd om weer te folderen. Pasen is allang weer voorbij en ik denk niet meer aan de paaseitjes. Ik breng weer folders rond met mijn beste vriendin. We lachen wat af samen! Altijd likken we aan een lolly. Mijn vriendin neemt er altijd twee mee. Of haar moeder koopt ze, of we gaan samen naar de snoepkraam op de markt. Heel zorgvuldig kopen we altijd allemaal verschillende, maar van elke soort wel twee. Haar lolly is altijd eerder op. We halen grapjes uit, maar zijn ook serieus.

Op een keer ben ik weer zo angstig als we de folders in de brievenbussen stoppen. ‘Ik ben zo bang dat de Heere terugkomt...’ zeg ik, kijkend naar de lucht. Mijn vriendin vertrouwt me toe dat zij daar ook weleens bang voor is.

Weersveranderingen, luchten, zonsondergangen – ze zijn allemaal angstaanjagend voor mij. Wat ben ik bang als er iets verandert. Wat ben ik bang dat de zon ondergaat om nooit meer op te komen.

Doopdienst terugluisteren

Samen luisteren we op een dag het cassettebandje van haar doopdienst. Het raakt ons allebei. Tranen staan in onze ogen als we er samen over praten.

Mijn vriendin vertelt me vertrouwelijk dat ze elke avond bidt of ze geen nare, enge dromen hoeft te krijgen. ‘En,’ vervolgt ze, ‘altijd als ik dat bid, heb ik geen nare dromen.’

Ik vind het zo bijzonder. Vanaf die tijd spiegel ik me aan mijn vriendin. Dikwijls bid ik nu ’s avonds hetzelfde.

Regenbui

Op een zaterdag zijn we weer samen. Onze krantentassen bomvol folders, en zoals gewoonlijk hebben we dikke lol. Bijna zijn we klaar als we worden overvallen door een enorme plensbui. We schuilen onder een afdakje. De fietsen hebben we meegesleept naar het krappe plekje. Onze voeten worden nat, maar de folders proberen we zo droog mogelijk te houden. We moeten echt heel stil staan, want naast ons staat een auto geparkeerd. Stel je voor dat we die beschadigen als de fietsen omtuimelen!

Eindelijk wordt de stortvloed minder. Als het alleen nog maar een beetje druppelt, bezorgen we de laatste folders. Samen fietsen we terug naar de dijk. Mijn vriendin gaat naar links en ik naar rechts. We zwaaien en kijken achterom tot we elkaar niet meer zien, niet wetend wat er de week erna zal gebeuren.

Verjaardag

Bijna een week later heb ik een verjaardagsfeestje. Na schooltijd eet ik met klasgenoten een patatje. Er klinken opvallend veel sirenes en ik staar een traumahelikopter na. Ik geniet van mijn patat en bewaar de lekkere kipcorn voor het laatst.