Titel

UIT DE DUISTERNIS TOT HET LICHT

© 2024 Den Hertog B.V., Houten

ISBN 978 90 331 8166 5

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij digitaal, elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Woord vooraf

Dit boek gaat terug op een aantal Augustinusavonden die ik in het winterseizoen van 2021-2022 hield in mijn toenmalige gemeente Rotterdam-Kralingen. Midden in de coronatijd verdiepten we ons met gemeenteleden en gasten, onder wie soms ook studenten, in het leven van Augustinus vanuit diens boek de Belijdenissen. Daarbij hanteerden we de klassieke vertaling van dr. A. Sizoo. Heel wat schatten uit de Belijdenissen hebben we tijdens die avonden opgedolven. Augustinus’ diepzinnige boek bleek soms verrassend dichtbij te komen en antwoord te geven op actuele en persoonlijke vragen.

Toen mij gevraagd werd of de inleidingen die ik op deze Augustinusavonden uitgesproken had, uitgewerkt mochten worden en bewerkt mochten worden tot een uitgave, heb ik daarin toegestemd. Omdat het altijd goed is als het indrukwekkende boek van Augustinus meer onder de aandacht van de mensen gebracht wordt.

Ik hoop dat jongeren en ouderen die dit boek gaan lezen, zullen herkennen wat ooit iemand over Augustinus schreef: ‘Hij is een tijdgenoot geworden van iedere generatie.’ Nog mooier zou het zijn als ze door dit boek gestimuleerd worden om ook de Belijdenissen zelf te gaan lezen.

Graag zeg ik de heer J. Versloot van uitgeverij Den Hertog hartelijk dank voor zijn initiatief om deze uitgave te verzorgen en voor de vakkundige en betrokken wijze waarop hij het geheel geredigeerd heeft.

Moge de God van Augustinus het lezen van dit boek tot zegen stellen. Deze God leeft nog!

Katwijk aan Zee, maart 2024 Ds. A.J.T. Ruis

Inleiding - de Belijdenissen

Augustinus leefde zo’n zestienhonderd jaar geleden. Hij wordt geboren in het jaar 354 en komt tot bekering in augustus 386. Over de ongeveer drieëndertig jaren tussen zijn geboorte en zijn bekering heeft hij geschreven in zijn beroemd geworden boek de Belijdenissen. Iemand heeft eens gezegd: Wat hij schrijft, kun je verdelen in drieën. Eerst de duisternis, waarin zijn leven van nature lag. Dan het doorbreken van het licht; daarover schrijft Augustinus heel uitvoerig. En ten slotte het moment dat het volle licht opgaat en doorbreekt.

Augustinus heeft zijn boek geschreven rond het jaar 400. Dan is hij een jaar of 45 en – zoals dat toen genoemd werd – bisschop. Wij zouden hem vandaag predikant noemen, of dienaar van het Woord. Het is dan zo’n dertien jaar na zijn bekering, als hij terugblikt op de afgelegde levensweg.

In dit boek lezen we over deze periode uit Augustinus’ leven aan de hand van passages uit de Belijdenissen, een van de parels – misschien wel hét hoogtepunt – van de vroegchristelijke literatuur. Het is waardevol en mooi om te overdenken wat deze bekende kerkvader daarin geschreven heeft. Het heeft ons vandaag ook nog veel te zeggen. De lijn naar de praktijk van het geestelijke leven en naar het dagelijkse leven nu is geregeld te trekken.

Overlevering

Augustinus heeft zijn Belijdenissen meer dan 1600 jaar geleden geschreven, naast heel veel andere werken van zijn hand. De kerkvader schreef die boeken overigens niet allemaal ‘eigenhandig’ in de letterlijke betekenis. We weten dat hij schrijvers in dienst had en sommige boeken dicteerde. Augustinus had als bisschop namelijk een druk bestaan. Dat kwam niet omdat hij in de grootste stad van Romeins Afrika stond; dat was het nabijgelegen Carthago. In die stad was een grote gemeente, waar Augustinus vaak ging preken. Maar zelf was hij predikant in Hippo Regius, een kleiner stadje.

Toch was Augustinus druk bezet. Van heinde en ver kwamen mensen met allerlei geestelijke én praktische vragen naar hem toe. Augustinus zat dan op zijn bisschopszetel en ontving mensen. Tussendoor dicteerde hij stukken van zijn boeken. Het is bekend dat hij soms verschillende boeken door elkaar heen dicteerde. Dus een stuk van een boek, dan weer een vraag tussendoor, daarna weer een stuk van een ander boek. Onvoorstelbaar! Blijkbaar wist hij precies waar hij gebleven was. Hij was een bijzonder begaafd mens. Duidelijk mag zijn dat Augustinus niet alleen een grote kerkvader voor ons is, maar ook in zijn eigen tijd al een heel gezaghebbend figuur is geweest.

Hoe zijn de Belijdenissen tot ons gekomen? Ongetwijfeld is het werk in de Middeleeuwen overgeleverd in de kloosters. Veel boeken van de kerkvaders zijn bewaard gebleven omdat monniken ze in de kloosters overschreven. Augustinus heeft op schrijvers uit deze periode ook veel invloed gehad. Denk aan de boeken van Bernard van Clairvaux, bijvoorbeeld zijn preken over het Hooglied. Als je iets van hem en van Augustinus leest, zie je direct dat Bernard van Clairvaux hele stukken van Augustinus’ werk uit zijn hoofd kende. Ook in de kerstpreken van Bernard kom je veel van Augustinus’ gedachten tegen.

Al vóór het jaar 1500 verschijnt het boek de Belijdenissen in druk. Dat is vervolgens verder gegaan en het is een van de meest verspreide boeken over de hele wereld geworden.

Nederlandse vertalingen

Augustinus schreef zijn Belijdenissen (of Confessiones) in het Latijn. Dat was de taal die hij sprak, samen met het Punisch, de taal van de Noord-Afrikaanse berbers. Dat Punisch is trouwens nog terug te horen in de naam van Augustinus’ moeder, Monnica (met dubbele nn).

De meest recente Nederlandse vertaling van de Belijdenissen is van Wim Sleddens. Hij heeft een fraaie en goed leesbare vertaling geleverd. Nadeel voor reformatorische lezers is dat ze bij de weergave van de Bijbelteksten iets van vervreemding kunnen ervaren. Weliswaar vertaalt Sleddens het Latijn dat hij voor zich heeft, heel nauwkeurig.

Een vertaling die een stuk ouder is, is die van Gerard Wijdeveld. Deze mooie, klassieke vertaling uit 1963 wordt geroemd vanwege zijn taalkundige kwaliteiten.

Daarvóór verscheen in 1928 een vertaling van de Belijdenissen van de hand van Alexander Sizoo, die een stuk moeilijker leest. Er is een uitgave van de oorspronkelijke Latijnse tekst met de Nederlandse vertaling ernaast. Deze vertaling heeft als voordeel dat die niet alleen heel dicht bij de taal blijft die Augustinus schreef, maar ook heel dicht aanleunt tegen de Statenvertaling. Dat geeft aan het boek een vertrouwde klank. Deze vertaling is door mij gebruikt op de Augustinusavonden waar dit boek op teruggaat, en is daarom ook het uitgangspunt voor de citaten uit Belijdenissen die in dit boek zijn opgenomen.

Moeilijk boek

Misschien bent u weleens begonnen met het lezen in de Belijdenissen, maar zegt u: ik vind het zó moeilijk! En inderdaad, het boek ís niet makkelijk. De eerste paragrafen zijn inhoudelijk heel diepgaand. Als je verder leest, worden de dingen wat leesbaarder.

Er is wat dat betreft nog een ander boek dat ik even wil noemen: Neem en lees, van Evert Barten. De ondertitel is: Augustinus’ Belijdenissen uitgelegd. Het is geen vertaling, maar een boek voor jongeren en ouderen in vraag en antwoord-vorm. Er gaat wel iets van Augustinus’ zeggingskracht, van wat hijzelf te zeggen heeft, verloren. Het is ook een heel ander boek dan de Belijdenissen zelf. Toch krijgt u wel een goed beeld van de inhoud.

Er is nog een andere mogelijkheid: dat u eerst dit boek leest en dat het hopelijk stimuleert om daarna het boek Belijdenissen te lezen.

Het mooie van Augustinus’ boek is dat het onder een heel brede kring van mensen interesse heeft. Er zijn heel veel verschillende mensen met verschillende achtergronden die zich op een bepaalde wijze toch allemaal in Augustinus herkennen en zich door hem aangesproken weten. Een van mijn docenten zei eens: ‘Augustinus is in al die 1600 jaar die ons van hem scheiden, de tijdgenoot geworden van bijna iedere generatie.’ En zo is het!

– 1 –

De schrijver van de Belijdenissen

Aurelius Augustinus wordt in het jaar 354 geboren in Thagaste, een plaatsje in Noord-Afrika (het huidige Tunesië). Hij groeit op in een gezin waarvan de vader, Patricius, heiden is. Zijn moeder, Monnica, is daarentegen een christin. En wat heel belangrijk is gebleken in het leven van Augustinus: ze is een biddende moeder. Jaren later zal een bisschop het tegen haar zeggen, als ze onder tranen haar zorgen uit over de ziel van haar zoon: ‘Het is onmogelijk dat een zoon van zulke tranen verloren gaat.’

Hoewel Augustinus in zijn jonge jaren diepe indrukken van de eeuwigheid heeft, trekt hij toch de wereld in. Hij gaat studeren in Carthago, woont samen met een jonge vrouw en streeft vooral eer en zingenot na. Tegelijk zoekt hij – net als veel jonge mensen vandaag – ook naar wat waarheid is. Daarbij raakt hij echter steeds meer in de ban van wat wij tegenwoordig een oosterse sekte zouden noemen: het manicheïsme.

Bekering

In het jaar 386 komt Augustinus tot bekering. Hij is dan in de kracht van zijn leven, een man van tweeëndertig jaar. Op indrukwekkende wijze schrijft hij later over de innerlijke strijd die aan zijn bekering voorafging, en over de manier waarop de Heere hem tot bekering heeft gebracht. Enkele jaren nadat Augustinus gedoopt is – in de paasnacht van 387 – wordt hij presbyter en weer enkele jaren daarna bisschop.

Na zijn bekering en zeker nadat hij bisschop geworden is, stelt hij zijn talent in dienst van de kerk. Hij preekt veel – niet alleen in Hippo Regius, waar hij bisschop is en zich vooral op het gewone volk richt, maar ook in de grotere stad Carthago, waar hij een ontwikkelder gehoor heeft, zodat zijn ‘Carthaagse preken’ veel langer en doorwrochter zijn. Veel van zijn preken zijn door stenografen vastgelegd en deels bewaard gebleven. Nederlandse vertalingen van deze preken zijn in de afgelopen twintig jaar met regelmaat verschenen.

Wie deze preken leest, ontdekt dat Augustinus een levendige prediker is geweest, die als het ware in gesprek gaat met zijn hoorders. Niet altijd is zijn uitleg op alle onderdelen juist – dat heeft Calvijn al aangewezen. Maar zijn theologie en diepgang zorgen er toch voor, dat men zijn preken niet snel en makkelijk aan de kant legt.

Dicteren

Behalve met preken houdt Augustinus zich ook bezig met allerlei kwesties. Al snel groeit namelijk zijn reputatie tot zo’n hoogte, dat men zich met allerlei vragen tot de bisschop van Hippo Regius wendt. Augustinus ontvangt mensen die van heinde en ver komen, en geeft hen zo goed mogelijk antwoord.

Ook houdt Augustinus zich bezig met het weerleggen van allerlei dwalingen. De dwalingen die in Augustinus’ tijd vooral bestreden moeten worden, zijn – behalve de sekte van het manicheïsme waar hij in zijn jonge jaren zelf in verstrikt raakte – het donatisme en het pelagianisme. Tegenover de donatisten verdedigt Augustinus – kort gezegd – dat de kerk een dorsvloer is waarop tot de dag van de wederkomst kaf en koren te vinden is. Tegenover de pelagianen zet Augustinus uiteen wat Gods genade betekent. Hij dicteert veel boeken, waarbij hij soms het ene dagdeel het ene boek dicteert, vervolgens tussendoor mensen met vragen ontvangt, om daarna weer door te gaan met het dicteren van een ander boek.

Boetpsalmen

Vanwege zijn preken en geschriften staat Augustinus in latere eeuwen steeds in hoog aanzien. Bij Bernard van Clairvaux in de twaalfde eeuw, bij Luther en Calvijn in de zestiende eeuw. Maar ook bij de oude schrijvers van de zeventiende en achttiende eeuw, die Augustinus nogal eens hun ‘Oudt-vader’ noemen.

In het jaar 430 sterft de bisschop van Hippo Regius. Ontroerend is dat in de laatste weken van zijn leven aan de muren van zijn ziekenkamer de tekst van de boetpsalmen is aangebracht. Die psalmen leest, overdenkt en bidt Augustinus. De man die zoveel inzicht ontving in de leer van de genade, dat hij doctor gratiae (leraar der genade) werd genoemd, is niet uitgestegen boven de gestalte van een bedelaar die om genade bidt.

– 2 –

‘Groot zijt Gij, o Heere, en zeer te prijzen’

Drie bedoelingen van de Belijdenissen

‘Wie de Belijdenissen van Augustinus leest, heeft de binnenkamer betreden van een kind Gods.’ Zo begint dr. A. Sizoo zijn inleiding op de vertaling van de Belijdenissen. Treffend typeert hij daarmee de bijzondere vorm waarin Augustinus zijn boek geschreven heeft: de Belijdenissen vormen een gebed.

We komen Augustinus dus tegen in de binnenkamer. Daar overdenkt hij biddend wie hij in de eerste 32 jaar van zijn leven is geweest tegenover de Heere, en Wie de Heere al die jaren is geweest voor hem. In zijn gebed stelt Augustinus eerbiedig, maar ook vrijmoedig allerlei vragen aan de Heere. Zelf zegt hij er het volgende over:

U roept aan, o Heere, mijn geloof, dat Gij mij geschonken hebt, dat Gij in mij hebt gewekt door de menswording van Uw Zoon, door de dienst van Uw verkondiger. (I, 1).

In één lange zin worden hier door Augustinus vier belangrijke dingen gezegd over zijn geloof. Dat geloof is hem door God geschonken. Het is verdiend door de menswording van Christus. Het is gewekt door de prediking van het Woord. En dit geloof roept God aan.

Gods Naam grootmaken

In dit hoofdstuk gaan we na met welke bedoeling Augustinus dit alles op schrift gesteld heeft. Met welk doel heeft hij zijn Belijdenissen geschreven?

Augustinus’ eerste bedoeling is Gods Naam grootmaken, al is hij zelf sterfelijk en zondig. Dat kunnen we al lezen in de eerste regels van dit prachtige boek. Ze vormen een lofzang die herinnert aan verschillende psalmwoorden:

Groot zijt Gij, o Heere, en zeer te prijzen; groot is Uw kracht en Uws verstands is geen getal. En de mens wil U prijzen, de mens, een deel van Uw schepping; ja, de mens, ofschoon hij zijn sterfelijkheid in zich omdraagt en de getuigenis van zijn zonde, en de getuigenis dat Gij de hovaardigen wederstaat. Toch wil de mens, een deel van Uw schepping, U prijzen. Gij wekt hem ertoe op, dat het zijn lust is U te loven; want Gij hebt ons geschapen tot U en ons hart is onrustig, totdat het rust vindt in U. (I, 1)

In de openingszin plaatst Augustinus God en mens tegenover elkaar. De Heere is groot en prijzenswaardig; Zijn kracht en verstand is onmetelijk. Daartegenover staat de mens: een brokstuk van de schepping, sterfelijk en zondig. Toch wil zo’n mens de Heere prijzen. Ondanks de diepe val van ons mensen is dat het grote doel waartoe de Heere ons geschapen heeft. In dat verband schrijft Augustinus dat God ons ‘tot Hem’, dat wil zeggen ‘naar Hem toe’, geschapen heeft. Dat is een heel diepe gedachte, die we vaker tegenkomen in de Belijdenissen. Als Augustinus zegt: ‘Gij hebt ons geschapen tot U’, bedoelt hij: U hebt ons zó geschapen, dat het ’t doel is van een mensenleven om God te zoeken, om God te vinden, om God groot te maken.

Direct er achteraan zegt Augustinus: ‘...en onrustig is ons hart’. Waar een mens ook rust probeert te zoeken in dit aardse leven: in de filosofie, in de schoonheid van de schepping, in de literatuur, muziek of schilderkunst – toch: onrustig blijft ons hart, totdat het rust vindt in U. Hoe komt het dat een mens de ware rust alleen maar kan vinden in God Zelf? Augustinus zegt: Omdat God de mens zó heeft gemaakt.

Laten we met die gedachte letten op ons eigen leven, en op het leven van de mensen om ons heen. En laten we alle onrust in ons leven en in de wereld om ons heen eens in dit licht houden: echte rust is alleen te vinden in God.

Dat Augustinus God wil loven, vinden we in ieder hoofdstuk van de Belijdenissen terug. Wat daarbij opvalt, is dat dit samen opgaat met het belijden van onze zonden, van onze schuld tegenover God. Er is naar de gedachte van Augustinus geen lof van God mogelijk of denkbaar voor een mens, dan alleen lof die gepaard gaat met belijdenis van onze zonden.