Titel

NERGENS WELKOM

DEN HERTOG - HOUTEN

AVI E5

© 2024 Den Hertog B.V., Houten

ISBN 978 90 331 8170 2

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij digitaal, elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Hoofdstuk 1

7 november 1938

Het is koud op het sportveld achter het station. Een gure wind blaast in zijn gezicht. Hans moet eigenlijk naar huis, maar hij wil het touwtrekken niet missen. Dat is het hoogtepunt van de middag.

‘Ik ben benieuwd wie er gaat winnen,’ zegt de jongen die naast hem is komen staan.

‘Jongens, een paar stappen achteruit.’ De man die de leiding heeft, gebaart naar hen.

De leden van Hitlers jeugdbeweging zetten hun hakken in het zand en halen een paar keer diep adem.

‘Ik denk dat de groep van mijn broer de meeste kans maakt,’ zegt de jongen terwijl hij naar de achterste in het rijtje van rechts wijst. ‘Moet je zijn spierballen zien!’

De leider gaat in het midden tussen de twee partijen staan en pakt met één hand het touw vast. Zijn andere hand houdt hij omhoog.

‘Klaar, af!’

De jongens hangen aan allebei de kanten achterover en met verbeten gezichten, die langzaam steeds roder worden, proberen ze de tegenpartij naar zich toe te trekken. Het touw beweegt eerst iets naar rechts en daarna weer een klein stukje naar links.

‘Hup Wolfgang!’ roept de jongen naar zijn oudere broer.

De groep van Wolfgang doet een stap achteruit. Het zweet gutst bij sommigen over het gezicht. Nu doen ze twee stappen achteruit.

Het rode lint in het midden van het touw is bijna over de streep. Dan geeft de overkant het op. Een paar jongens moeten loslaten en de laatste drie worden door de winnende partij met touw en al over de streep getrokken.

Er wordt gejuicht. De drie jongens die het touw loslieten, worden door de leider uitgekafferd.

‘Wolfgang is de sterkste!’ zegt de jongen trots. ‘Heb je zijn oog gezien? Hij heeft gisteren gevochten met een stel Joden.’

Hans kijkt naar de opgezwollen oogkas van Wolfgang en doet zijn best om te grijnzen.

‘Willen jullie ook een keer meedoen, jongens?’ vraagt de man.

‘Graag!’ roept de jongen.

Hans schrikt even. Dit had hij niet verwacht. Hij mag meedoen met de Hitlerjugend! Dit zullen de jongens op school nooit geloven. Zijn ouders al helemaal niet, maar aan hen kan hij het beter maar niet vertellen.

‘Jullie krijgen versterking van deze twee jongens,’ zegt de man tegen de tegenstanders van Wolfgang.

‘Degene die loslaat, mag daarna tien kilometer hardlopen.’

Hans loopt naar het touw en gaat ergens in het midden van de groep staan.

‘Af!’ roept de man. Heel even gaat er een schok door het touw. Maar ze geven geen centimeter prijs. Hans probeert zijn hakken zoveel mogelijk in het zand te planten. Zijn handen doen gemeen zeer. De man met de hese stem schreeuwt hen toe. Er komen kloddertjes spuug uit zijn mond. Hans hoort niets meer. Hij sluit zijn ogen en concentreert zich alleen nog op het touw. Zijn armen lijken wel in brand te staan en hij voelt hoe het touw het vel van zijn handen stuktrekt, maar opgeven zal hij zeker niet.

Hij voelt een beetje beweging in het touw komen en kan een stapje achteruit doen. Hij doet zijn ogen open en ziet de jongens aan de overkant met van pijn vertrokken gezichten vertwijfeld naar elkaar roepen. Weer kan de groep van Hans een stapje achteruit zetten.

‘Nu doorzetten!’ roept de man.

Met een allerlaatste krachtinspanning trekt Hans aan het touw. Dan voelt hij de weerstand wegvloeien en trekken ze het lintje over de streep. Ze juichen.

De andere jongen die mee mocht doen, is op de grond gaan zitten en heft zijn gebalde vuist triomfantelijk richting Hans.

‘Goed gedaan, jongens!’ zegt de man tegen hen. ‘Zijn jullie nog niet oud genoeg voor de Hitlerjugend?’

‘Binnenkort word ik veertien,’ zegt de jongen. ‘Dan meld ik me zeker aan.’

‘Al bij het Jungvolk, zeker?’ vraagt de man.

‘Zeker!’ zegt de jongen.

‘Ik ook,’ zegt Hans. Gelukkig is zijn hoofd nog rood van de inspanning, zodat het niet opvalt dat hij liegt.

‘Zulke jongens als jullie kan de Führer wel gebruiken,’ zegt de man.

De jongens moeten in de houding gaan staan.

Dan strekt de man zijn arm. ‘Heil Hitler!’ roept hij.

Hans steekt zijn arm schuin omhoog. Op school moet hij dit ook doen. Maar nu is het toch anders. Net of hij een grens is overgegaan.

Uit zijn ooghoeken ziet hij een paar jongens uit zijn klas aankomen.

Hij kan dan wel blond zijn, maar de meeste jongens uit zijn klas weten meer over hem en anders herinneren sommige leerkrachten hen er wel aan.

Omdat hij sterk is voor zijn leeftijd, heeft hij niet zoveel last van de meeste jongens, maar hij ziet dat Peter er ook bij is.

Een paar jaar geleden waren ze nog vrienden. Sinds Peters vader bij de SA zit, is dat veranderd. Vanaf dat moment is Peter met de week vervelender gaan doen.

Pasgeleden heeft Hans met hem gevochten op het plein, omdat Peter hem voor vuile Jood had uitgescholden. Peter heeft daarna drie weken met een gekleurd oog rondgelopen. Na dat gevecht heeft Hans geen last meer van hem gehad, maar hij weet dat Peter op wraak loert.

Hans loopt in tegenovergestelde richting als waar zijn klasgenoten vandaan komen.

Als hij bij het hek achteromkijkt, ziet hij Peter praten met het broertje van Wolfgang.

Hij moet zo snel mogelijk weg hier. Anders heeft hij een probleem.

Zelfs als je blond haar en blauwe ogen hebt en gewoon Hans Schmidt heet.

Hoofdstuk 2

‘Waar kom jij zo laat vandaan?’ vraagt zijn moeder.

Hans mompelt iets onverstaanbaars. Gelukkig eist zijn zusje Romy alle aandacht alweer op, zodat hij niet hoeft te antwoorden.

Zijn vader zit in de stoel en staart uit het raam. Sinds papa in de groentewinkel van een Joodse groenteboer werkt, is hij ’s avonds zo moe dat hij nauwelijks in staat is om de krant te lezen.

‘Aan tafel!’ zegt mama, terwijl ze de gebakken aardappelen en sla op tafel zet.

Vroeger maakte Maria, hun dienstmeisje, het eten voor hen klaar en had papa een goede baan ergens op kantoor, maar die tijden lijken voorgoed voorbij.

Papa vouwt zijn handen. Onder zijn nagels zitten zwarte randjes en zijn handen zijn kapot van het werk in de winkel.

Zoals altijd bidt hij hardop: ‘Onze Vader, Die in de hemelen zijt...’

Na het amen deelt mama de sla uit. Nu papa bij de groenteboer werkt, kan hij elke dag groente meenemen. Dat is een groot voordeel, want van het loon dat hij daar verdient, kunnen ze niet rondkomen.

Laatst hadden een paar SA-mannen, die als bijnaam bruinhemden hebben, zijn vader opgewacht toen hij uit de winkel kwam. Ze hadden een zak aardappels op de grond gegooid en hem gedwongen alles weer op te rapen. Daarna hadden ze de aardappels alsnog afgepakt en meegenomen. Dat hoorde Hans papa zachtjes aan mama vertellen.

Zelf krijgt hij liever een pak slaag dan dat hij zich laat kleineren. Vanmiddag op het sportveld heeft hij laten zien wat hij waard is. Hij voelt zich geen Jood en hij is geen Jood. Zijn opa misschien, maar hij niet.

‘Wat is er met je handen gebeurd?’ vraagt Lotte, die naar de blaren op de binnenkant van zijn hand wijst. Op sommige plaatsen is het vel helemaal verdwenen.

Hij draait zijn hand snel weer om, maar hij ziet dat zijn vader en moeder het ook gezien hebben.

‘Meegedaan met touwtrekken,’ zegt hij.

‘Op school?’ vraagt zijn vader.

Even wil hij gewoon ja zeggen, maar dan loopt hij kans dat zijn zusje hem verraadt. Die weet natuurlijk dat hij vandaag geen gymnastiek heeft gehad.

‘Ben je op het sportveld achter het station geweest?’ vraagt zijn vader, terwijl hij een wenkbrauw optrekt.

‘Alleen even bij het touwtrekken gekeken,’ zegt Hans.

‘Van kijken krijg je niet zulke handen,’ zegt zijn moeder, terwijl ze de gebakken aardappels over de borden verdeelt.

‘Ze vroegen of ik meedeed.’

‘Wie vroeg dat?’

‘Iemand van de leiding.’

‘Mijn zoon doet met de Hitlerjugend mee,’ zegt ze, waarna ze een diepe zucht slaakt. ‘Weet je wel wat die allemaal uitspoken?’

Hans kijkt naar zijn bord en neemt snel een grote hap van de aardappels.

Even is het stil aan tafel.

Uit zijn ooghoeken ziet Hans dat papa naar mama gebaart dat ze rustig moet blijven. Ze blaast een piek haar uit haar gezicht en begint te eten, maar Hans ziet dat ze boos is.

Daarna gaat alle aandacht naar Heinrich, die zijn bord niet leeg wil eten.

Als papa zijn bord leeg heeft, schraapt hij zijn keel. Hans weet dat zijn vader nu wat gaat zeggen. Dat is het verschil tussen papa en mama. Mama reageert gelijk fel en papa denkt eerst na, maar meestal doen papa’s woorden meer pijn dan die van mama.

‘De Hitlerjugend is geen sportvereniging, Hans. Als je het mij vraagt, is het voor de jongens een voorbereiding om straks het leger in te gaan en oorlog te gaan voeren. En om...’ zijn vader stopt even en kijkt snel naar mama en de kleintjes aan tafel, ‘... minderheden in de samenleving het leven zuur te maken.’ Het is even stil aan tafel. ‘En daar horen wij ook bij, Hans. Of je het nu leuk vindt of niet.’

‘Wij gaan toch niet naar de synagoge?’

‘Dat maakt voor de Duitsers niet uit,’ zegt papa. ‘Wij hebben Joods bloed.’

Mama zucht opnieuw en begint alvast de borden op te ruimen. Ze zet ze iets te hard op het aanrecht.

‘En al hadden we geen Joods bloed,’ zegt papa, ‘wat die Hitler wil, is verre van christelijk te noemen.’

Aan de toon waarop papa die laatste regel uitspreekt, hoort Hans dat de discussie gesloten is.

Hoofdstuk 3

8 november 1938

‘Hé Hans, was je gisteren op het sportveld achter het station?’

Het is de stem van Peter, die hem samen met zijn vrienden op staat te wachten op het schoolplein.

‘Ze waren nogal onder de indruk van je kunsten.’ Hans kijkt recht in de spottende ogen van Peter. Eromheen is het nog steeds een beetje lichtpaars door de klap die hij uitgedeeld heeft.

‘Jullie hebben toch dankzij jou en Dietrich gewonnen?’

‘Ik ken geen Dietrich!’

‘Die jongen met wie je touw hebt getrokken. Hij vertelde dat jij ook bij het Jungvolk zit. Uit die droom hebben we hem natuurlijk even geholpen.’

Hans voelt woede in zich opkomen, maar een stemmetje in zijn hoofd zegt dat hij zich moet beheersen.

‘Ze vroegen of je vanavond weer komt. Dan willen ze testen of je echt geschikt bent voor de Hitlerjugend.’ Peter kijkt even met een grijns op zijn gezicht naar zijn vrienden. ‘Dan zou je wel de eerste Jood zijn die geschikt is voor de Hitlerjugend, maar ja, eentje moet de eerste zijn...’

Er wordt gelachen.

Hans voelt hoe er een waas voor zijn ogen komt. Hij hapt naar adem. Dat was de laatste keer dat jij hier hebt gevochten, galmt de stem van de directeur nog in zijn hoofd.

‘Ik krijg je nog wel,’ snauwt hij Peter toe.

‘Ik zou maar uitkijken, want die jongens van gisteravond zijn naar je op zoek. Ik kan ze natuurlijk je adres geven,’ smaalt Peter. ‘Of had ik dat nu al gedaan? Ik weet het niet meer.’ De grijns op zijn gezicht wordt steeds groter.

Hans trilt van woede en moet zich inhouden om er niet op los te slaan. Maar dat is natuurlijk precies waar ze opuit zijn. Dan krijgt hij de schuld.

Hij ziet uit zijn ooghoeken twee bruinhemden het schoolplein op komen. Wat doen die hier? Het gebeurt zelden dat er bruinhemden op school komen.

Peter ziet waar hij naar kijkt.

‘Geniet er nog maar even van,’ zegt hij. ‘Want ze komen niet voor niets.’

De schoolbel gaat. Ze maken lange rijen. Hij zorgt ervoor dat hij niet bij Peter in de buurt staat.

De bruinhemden zijn naar binnen gegaan.

Zouden ze echt voor hem komen? Vanwege gisteren? Nemen ze het echt zo hoog op dat hij heeft meegedaan met de Hitlerjugend?

Twee meisjes van een lagere klas komen hem tegemoet als hij in de hal loopt. Ze zijn allebei Joods. De meisjes kijken of ze elk moment in huilen kunnen uitbarsten.

‘Alle Joden worden vandaag naar huis gestuurd,’ hoort hij iemand achter zich zeggen.

‘Dat zal tijd worden,’ zegt iemand anders.

Dat gerucht hangt al een tijdje in de lucht. Joden zouden van alle openbare scholen worden gestuurd en moeten voortaan naar een Joodse school.

Hans draait zich om en gaat weer naar buiten. Hij gaat liever zelf weg dan dat hij weggestuurd wordt. Bij het hek staat een bruinhemd. Hans blijft een tijdje achter het fietsenhok van de leerkrachten staan en gluurt af en toe om het hoekje om te zien of de man er nog staat. Hij heeft geen zin om nog een paar scheldwoorden naar zijn hoofd geslingerd te krijgen. Na een tijdje loopt de man het schoolplein op en gaat de school in.

Hans glipt snel het schoolplein af en gaat naar huis. Onderweg krijgt hij een plan.

‘Dus jij zoekt werk?’ vraagt de man die een potlood achter zijn oor heeft. Voor hem ligt een enorme bouwtekening uitgevouwen op een stapel planken. ‘Maar hoor jij niet op school te zitten? Hoe oud ben je?’

‘Zestien,’ liegt Hans.

‘Wat heb je hiervoor gedaan?’ vraagt de man.

Deze vraag had hij niet verwacht.

‘In een groentewinkel gewerkt,’ is het eerste wat hem te binnen schiet. ‘Geen werk meer,’ zegt hij snel, voordat de man iets kan vragen.

‘Hoe heet je?’

‘Hans Schmidt.’ Zijn naam kan hij gerust gebruiken. Die is Duits genoeg.

Het antwoord lijkt de man gerust te stellen.

‘Je moet vandaag de dag uitkijken,’ zegt de man. ‘Voor je het weet, haal je allerlei gespuis in huis.’ Hans weet precies wie de man met gespuis bedoelt.

De man neemt zijn pet van zijn hoofd en krabt even in zijn grijze haar.

‘Eigenlijk heb ik mensen genoeg, maar je mag het wel een dagje proberen. Ga maar helpen met stenen kruien. Zorg ervoor dat de metselaars daar niet stil komen te staan.’

Hans beseft opeens dat hij zijn schoolkleren nog aanheeft, maar naar huis gaan om zijn oude kleren aan te trekken, kan natuurlijk niet.

Een jongen die een paar jaar ouder is, wijst hem de kruiwagen aan. Hans zorgt ervoor dat zijn kruiwagen net zo vol is als die van de jongen. Na een half uurtje begint zijn rug gemeen zeer te doen, maar hij geeft niet op.

‘Was jij gisteren niet op het sportveld achter het station?’ vraagt de jongen opeens.

Hans schrikt. Hij had zelf ook het idee dat hij de jongen herkende. Het is een van de jongens die als eerste loslieten bij het touwtrekken en van de leider de volle laag over zich heen kregen.

‘Nee hoor,’ zegt hij. ‘Ooit wel een keertje geweest, maar gisteren niet.’

De jongen haalt zijn schouders op. ‘Je lijkt er anders verdacht veel op.’

Hans probeert zich in het begin nog een beetje schoon te houden, maar als hij even later kuipen vol cement moet wegbrengen, ziet hij er binnen de kortste keren uit als een bouwvakker.

Tijdens de schaft moet hij de koffie inschenken, maar dat maakt hem niet uit. Hij zal de baas laten zien dat hij nergens te goed voor is.

Hij hoort een van de bouwvakkers een mop vertellen over een Duitser en een Jood die bij de waterkant staan. ‘De Duitser steekt zijn vinger in het water en zegt: “Mij te koud.” De Jood steekt zijn neus in het water en zegt: “Mij te diep.”’

De bouwvakkers bulderen van het lachen. Hans lacht mee.

Na de schaft mag hij zelfs een klein stukje metselen van een oudere man. Die kijkt hem bewonderend aan en vraagt of hij dat vaker heeft gedaan.

‘Je mag morgen terugkomen,’ zegt de voorman. ‘Je bent uit het juiste hout gesneden. Ik heb wel je gegevens nodig voor de administratie.’ Hij pakt een notitieblok. ‘Adres?’

Gelukkig heeft hij daar al op gerekend. Hij geeft het adres van de buren op. Die zijn niet Joods, maar ze zijn wel te vertrouwen.

‘Zijn je ouders rijksburgers?’ vraagt de man zonder van het papier op te kijken.

Hans hapt naar adem. Wat als straks uitkomt dat hij alles gelogen heeft?