Jos Monballyu

Geschiedenis van het familierecht

Van de late middeleeuwen tot heden

Acco Leuven / Den Haag

Dit is een e-boek.
De papieren versie van dit boek is uitgegeven onder ISBN:
978-90-334-6256-6

Eerste druk:  2010 

Gepubliceerd door
Uitgeverij Acco, Blijde Inkomststraat 22, 3000 Leuven (België)
E-mail :  uitgeverij@acco.be - Website :  www.uitgeverijacco.be / www.uitgeverijacco.nl

Omslagontwerp :   www.dsigngraphics.be

© 2010 by Acco (Academische Coöperatieve Vennootschap cvba), Leuven (België)
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. No part of this book may be reproduced in any form, by mimeograph, film or any other means without permission in writing from the publisher.

NUR 820
ISBN 978-90-334-7997-7

INHOUD

Inleiding

1. Geschiedenis van het familierecht: een deel van de geschiedenis

2. Geen toekomst zonder een kennis van het verleden

3. Geschiedenis van het familierecht bij wijze van inleiding

4. Het belang van de “Code Civil” van 1804 voor het familierecht

Voor wie meer wil weten …

Hoofdstuk 1. Het begrip, de indeling en de algemene evolutie van de familie

1. Het begrip en de indeling van de familie

2. De algemene evolutie van de familie vanaf de late middeleeuwen

Hoofdstuk 2. Het huwelijksrecht

1. Het huwelijksconcept

1.1 Het laatmiddeleeuwse en nieuwtijdse huwelijksconcept

1.2 Het huwelijksconcept vanaf de Franse Revolutie

1.3 Het Engelse huwelijksconcept

2. De grondvereisten van het huwelijk

2.1 De fysieke huwelijksbeletselen

2.2 De huwelijksbeletselen in verband met de toestemming

2.2.1 De wederzijdse huwelijkstoestemming van de huwenden

2.2.2 De huwelijkstoestemming van de familie

2.3 De familiale huwelijksbeletselen

2.4 De sociaalpolitieke huwelijksbeletselen

2.5 De huwelijksbeletselen in het Engelse recht

3. De vormvereisten van het huwelijk

3.1 De verloving

3.2 De eigenlijke vormvereisten bij de huwelijkssluiting

4. De gevolgen van het huwelijk voor de echtgenoten

4.1 De verplichtingen van de echtgenoten voortvloeiend uit hun samenleving

4.1.1 De samenwoningsplicht

4.1.2 De getrouwheidsplicht

4.1.3 Hulp en bijstand

4.2 De maritale macht

4.2.1 De gehoorzaamheidsplicht van de vrouw

4.2.2 De handelings(on)bekwaamheid van de gehuwde vrouw

4.3 Het statuut van de gehuwde vrouw in de “common law”

5. De ontbinding van het huwelijk

5.1 De ontbinding van het kerkelijke huwelijk

5.2 De ontbinding van het burgerlijke huwelijk

5.3 De ontbinding van het Engelse huwelijk

Teksten tot beter begrip van hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3. De afstamming, de ouderlijke macht en de voogdij

1. Het begrip, de indeling en de algemene evolutie van de afstamming

2. De huwelijkse afstamming

2.1 Het begrip “huwelijks kind”

2.2 Het bewijs van de huwelijkse afstamming

2.2.1 De vaststelling van het huwelijkse moederschap

2.2.2 De vaststelling van het huwelijkse vaderschap

2.3 De gevolgen van de huwelijkse afstamming

2.3.1 Het dragen van de familienaam van de vader

2.3.2 Het recht op levensonderhoud, opvoeding en opleiding

2.3.3 Het intestaaterfrecht van het huwelijkse kind

2.3.4 De ouderlijke macht en de voogdij over het huwelijkse kind

2.3.4.1 In de late middeleeuwen en de nieuwe tijd

2.3.4.2 Vanaf de Franse Revolutie

3. De buitenhuwelijkse afstamming

3.1 Het begrip “buitenhuwelijkse kind” en de soorten buitenhuwelijkse kinderen

3.2 Het bewijs van de buitenhuwelijkse afstamming

3.2.1 De vaststelling van het buitenhuwelijkse moederschap

3.2.2 De vaststelling van het buitenhuwelijkse vaderschap

3.3 De gevolgen van de buitenhuwelijkse afstamming

3.3.1 De familienaam van het buitenhuwelijkse kind

3.3.2 Het recht op levensonderhoud van het buitenhuwelijkse kind

3.3.3 Het erfrecht van het buitenhuwelijkse kind

3.3.4 De ouderlijke macht en de voogdij over de buitenhuwelijkse kinderen

3.3.5 Andere rechtsonbekwaamheden van buitenhuwelijkse kinderen

3.4 De wettiging van buitenhuwelijkse kinderen

3.5 Het putatieve huwelijk

3.6 Het statuut van de bastaarden in het Engelse recht

Teksten tot beter begrip van hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4. Het erfrecht

1. Begrip en doel van het erfrecht

2. Het intestaaterfrecht

2.1 De basisregels van het intestaaterfrecht

2.2 De historische wortels van het hedendaagse intestaaterfrecht

2.3 Het intestaaterfrecht in de late middeleeuwen en de nieuwe tijd

2.3.1 Het onderscheid tussen onroerende en roerende goederen

2.3.2 De algemene kenmerken van het laatmiddeleeuwse en nieuwtijdse intestaaterfrecht

2.3.3 De devolutie van de familiegoederen

2.3.4 De devolutie van de roerende goederen en aanwinsten

2.4 Het intestaaterfrecht in de nieuwste tijd

2.4.1 Het intestaaterfrecht van de Franse Revolutie

2.4.2 Het intestaaterfrecht in de “Code Civil” van 1804

2.4.3 Het intestaaterfrecht in de latere wetgeving

2.5 Het intestaaterfrecht in het Engelse recht

3. Het testamentaire erfrecht

3.1 Inleiding

3.2 Enkele bijzondere rechtsregels over het testament

3.2.1 De bekwaamheid om te beschikken en te verkrijgen bij testament

3.2.2 De vorm van het testament

3.2.3 De inhoud van het testament

3.2.4 De uitvoering van uiterste wilsbeschikkingen

3.2.5 De ascendentenverdeling

3.3 De beperkingen van de testeer- en schenkingsvrijheid

3.3.1 De costumiere reserve

3.3.2 De invoering van de legitieme (portie) in het gewoonterecht

3.3.3 De wettelijke reserve in de nieuwste tijd

4. De overgang en de verdeling van de nalatenschap

4.1 De erfrechtelijke “saisine”

4.2 De aanvaarding en de verwerping van de nalatenschap

4.3 De aansprakelijkheid en de betaling voor de schulden van de nalatenschap

4.4 De inbreng

4.5 De eigenlijke verdeling van de nalatenschap of de boedelscheiding

Teksten tot beter begrip van hoofdstuk 4

Hoofdstuk 5. Het huwelijksvermogensrecht

1. Inleiding

2. Het ontstaan van de contractvrijheid

2.1 Het begrip contractvrijheid

2.2 Het invoeren van het beginsel van de consensualiteit

2.3 Het invoeren en beperken van het beginsel van de wilsautonomie

3. Het huwelijksvermogensrecht voor 1400

3.1 Een gebrekkige tekstoverlevering van het Germaanse recht

3.2 Een drievoudige evolutie vanaf de 10de eeuw

4. Het laatmiddeleeuwse en nieuwtijdse huwelijksvermogensrecht

4.1 De gemeenschappelijke kenmerken

4.2 Het conventionele huwelijksvermogensrecht

4.3 De gemeenschap beperkt tot de roerende goederen en aanwinsten

4.3.1 Het begrip

4.3.2 De totstandkoming van de gemeenschap

4.3.3 De samenstelling van de gemeenschap

4.3.4 De samenstelling van de eigen vermogens

4.3.5 Het bestuur van de goederen

4.3.6 De ontbinding, vereffening en verdeling van de gemeenschap

4.3.7 De rechten van de langstlevende echtgenoot

5. Het huwelijksvermogensrecht in de nieuwste tijd

5.1 Het huwelijksvermogensrecht in de “Code Civil” van 1804

5.2 Het huwelijksvermogensrecht in het Belgische recht sinds 1976

6. Het Engelse huwelijksvermogensrecht

Teksten tot beter begrip van hoofdstuk 5

Persoonsnamenregister

Trefwoordenregister

INLEIDING

1. GESCHIEDENIS VAN HET FAMILIERECHT: EEN DEEL VAN DE GESCHIEDENIS

Voor de rechtsfaculteiten in Vlaanderen bestaat er sinds het decreet van 12 juni 1991 geen enkele wettelijke verplichting om een geschiedenisvak op te nemen in het curriculum van een rechtenstudent. Toch oordeelden de meeste rechtsfaculteiten dat een vak “Geschiedenis van het privaatrecht” moet worden geprogrammeerd als verplicht opleidingsonderdeel in de opleiding bachelor in de rechten.¹ Wat rechtvaardigt deze verplichte studie van het recht “in het verleden” terwijl toch elke student in de rechten duidelijk heeft gekozen voor een opleiding in het moderne recht? Een antwoord op deze vraag is alleen te vinden door het nut van de geschiedenis en van de rechtsgeschiedenis in het bijzonder aan te tonen.

Onder het woord “geschiedenis” verstaan wij de wetenschappelijk verantwoorde weergave van wat is gebeurd in het verleden. Geschiedenis is dus de kennis van het verleden die op wetenschappelijke wijze werd verworven en op een wetenschappelijk verantwoorde wijze wordt gepresenteerd in de vorm van een boek, een artikel in een tijdschrift of op internet, of een film op dvd. De geschiedenis gaat daarbij uit van het feit dat de geschiedkundige of historicus de gebeurtenissen van het verleden kan achterhalen en deze aan de moderne lezer kan presenteren: de historicus is diegene die de doden uit het verleden opnieuw doet spreken, de geschiedenis is de brug tussen het verleden en het heden.

Deze brug tussen het heden en het verleden is echter heel wankel. Het verleden is immers vooreerst slechts kenbaar door de sporen die het heeft nagelaten, zoals stenen, gebouwen, graven, schilderijen, machines of geschriften. Die sporen delen ons allerlei feiten mee, zoals de geboorte, het huwelijk of de begrafenis van een bepaalde persoon, het plaatsvinden van een veldslag of feestviering, de klimatologische of epidemiologische toestand in een bepaald jaar. Maar van de meeste historische feiten is geen enkel spoor te vinden, zodat de historicus er ofwel niets over kan zeggen of ze ten hoogste via redeneringen kan reconstrueren. Die redeneringen kunnen dan goed of slecht zijn en kunnen dus ook steeds opnieuw in twijfel worden getrokken.

De achtergelaten sporen of bronnen zijn bovendien niet altijd neutraal. Integendeel, ze zijn soms heel partijdig omdat zij de historische werkelijkheid in een ander of zelfs een vals daglicht stellen. Zo verdoezelen de memoires van politici zo veel mogelijk hun fouten en bevatten de moderne kranten gekleurde informatie naargelang van de politieke strekking die ze verdedigen of aanvallen. Indien men de waarheid wil achterhalen moet men die filters wegnemen, wat het best gebeurt door het controleren van zo veel mogelijk bronnen en een uiterst kritische houding. Het is geen toeval dat goede journalisten dikwijls een historische vorming hebben genoten.

Een derde zwakte van de geschiedenis bestaat erin dat het beeld dat de historicus in zijn verhaal presenteert, bewust of onbewust beïnvloed is door de individuele of maatschappelijke vooroordelen van de historicus. Een man redeneert dikwijls anders dan een vrouw, een jongere anders dan een oudere en een marxist anders dan een liberaal. Wie de historische waarheid van bepaalde feiten zo nauwkeurig mogelijk wil achterhalen, moet de diverse geschiedenisverhalen over diezelfde gebeurtenis lezen en verwerken. Tenslotte garandeert niets dat de indruk die de lezer krijgt uit het door de geschiedschrijver gebrachte verhaal in overeenstemming is met het beeld dat de historicus voor ogen stond. Voor eenzelfde verhaal zetten verschillende mensen soms een heel verschillende bril op. De geschiedenis van de heksenprocessen is van dat alles een mooi voorbeeld.

De rechtsgeschiedenis op zichzelf levert ook problemen op. Het is namelijk de geschiedenis van “iets”, namelijk van het recht. Nu weet elke student na zijn eerste jaar rechten dat het woord “recht” een zeer moeilijk te vatten begrip is. In zijn eenvoudigste vorm wordt het recht meestal objectief omschreven als het geheel van regels die door een overheid zijn opgelegd, maar de essentiële vraag blijft daarbij van welke overheid (Nationale? Internationale? Contractueel aanvaarde? Bezettingsmacht?) die regels moeten uitgaan om recht te zijn. Onder het recht vallen bovendien niet alleen de abstracte normen, zijnde de gedragsregels die door wetgevers of rechtsgeleerden in het verleden werden vastgesteld en in hun boeken werden opgetekend (“library law”), maar ook de concrete praktijk van de talrijke rechtstoepassers in het verleden, zoals rechters, advocaten, notarissen, ambtenaren, bankiers en verzekeraars (“law in action”). Deze rechtspractici lieten in de loop van de eeuwen duizenden kilometers archief na op verschillende soorten dragers (kleitabletten, stenen, perkament, papier, films) die door geen enkele persoon in hun totaliteit kunnen verwerkt worden. Meteen stelt zich het probleem van een verantwoorde selectie.

Met deze laatste opmerking is alleen het probleem van het te ruime object van de rechtsgeschiedenis omschreven, zijnde het recht in het verleden van alle tijden en plaatsen. Maar ook de activiteit van de rechtshistoricus is problematisch. Zij bestaat immers niet alleen uit het registeren, ordenen en systematisch beschrijven van het recht (uit het verleden), de drie taken waarmee de meeste moderne rechtswetenschappers zich (maar) bezig houden, maar ook uit het vinden van een wetenschappelijke verklaring voor dat recht. Of: na een zo precies mogelijk antwoord op de vraag over het “hoe” van het recht vergt de volwassen rechtsgeschiedenis ook een oplossing voor de vraag naar het “waarom” van dat recht. Daarbij volstaat het dan niet om het recht alleen te presenteren als een op zichzelf staand logisch systeem. De ware rechtshistoricus schetst het recht van het verleden tegen de achtergrond van de toenmalige maatschappij, of beter: toont de interdependentie aan van dat recht met de verschillende politieke, sociale, economische, ideële, culturele en andere maatschappelijke factoren. Daarbij houdt hij bewust of onbewust rekening met de verschillende opvattingen over de geschiedschrijving² en gaat hij dieper in op het nut van de rechtsgeschiedenis.

2. GEEN TOEKOMST ZONDER EEN KENNIS VAN HET VERLEDEN

Over de zin van de rechtsgeschiedenis is al veel geschreven. Grosso modo kan men hierbij vier standpunten onderscheiden. Er is vooreerst het standpunt dat de rechtsgeschiedenis alleen maar moet beoefend worden omwille van de “weten”-schap van het recht, om te voldoen aan een bij de mens ingeboren, onlesbare kennisdorst. Rechtsgeschiedenis dient zich dan louter aan als een “weten om te weten” of ‘lart pour l'art”. Dit standpunt, dat dikwijls neerkomt op een aaneenrijging van plezante verhaaltjes, volstaat niet voor de opleiding van een jurist van de 21ste eeuw.

Tegen die dilettantische opvatting reageert bewust een tweede strekking die verkondigt dat de rechtsgeschiedenis steeds moet bijdragen tot een dieper inzicht in het huidige recht. Rechtsgeschiedenis fungeert dan als een propedeuse voor de (aanstaande) jurist en heeft de volgende kenmerken:

–  De rechtsgeschiedenis draagt bij tot de vorming van de (toekomstige) jurist door het aanleren van juridische begrippen, het exact interpreteren van allerlei rechtsteksten en het veelvuldige gebruik van de klassieke juridische redeneringen, zijnde de redeneringen a contrario, naar analogie en a fortiori.

–  De rechtsgeschiedenis toont, net zoals de rechtsvergelijking, de relativiteit van het geldende recht aan doordat zij doet inzien dat de regeling van een aantal zeer concrete juridische problemen op verschillende wijzen kan zonder dat de ene oplossing ook maar enige morele prioriteit heeft op de andere.

–  De rechtsgeschiedenis toont aan hoe het recht zich vormde in een bepaalde gemeenschap onder invloed van allerlei politieke, economische, sociale, intellectuele en culturele factoren, hoe dat recht bepaalde eeuwenoude problemen, zoals de zorg voor de kinderen, het beschikkingsrecht over goederen en de criminaliteit, al eerder heeft opgelost en hoe dat recht daarbij soms conservatief (ter bescherming van bepaalde belangengroepen) of emancipatorisch (ter promotie van de belangen van de tot dan toe benadeelde personen) is te werk gegaan. Door een inzicht te verschaffen in al deze aspecten draagt de rechtsgeschiedenis dan bij tot de evaluatie van ons huidige recht.

Een derde strekking gaat iets verder en stelt dat de rechtsgeschiedenis niet alleen een middel is om zich in het heden te oriënteren, maar dat ze ook normen moet verschaffen voor een hedendaags behoorlijk handelen. Zo kan de studie van de repressie na de Tweede Wereldoorlog in ons land en de omgevende landen ertoe bijdragen de repressie in landen waar recentelijk grote omwentelingen gebeurden (bijvoorbeeld in de staten van ex-Joegoslavië of in bepaalde Afrikaanse staten) beter te kanaliseren. De studie van de Jodenvervolging dient dan om het hedendaagse racisme te bestrijden. Deze politiekpedagogische opvatting van de rechtsgeschiedenis legt de nadruk op het feit dat men uit het verleden lessen kan trekken voor het heden. De in het verleden gemaakte fouten moeten hersteld of minstens in de toekomst vermeden worden. Een gevaar voor indoctrinatie is hier niet uit te sluiten.

Een vierde en laatste strekking stelt ten slotte radicaal dat de geschiedenis in dienst moet staan van de politieke revolutie naar meer sociale gelijkheid tussen de burgers. Het beoefenen van de rechtsgeschiedenis is volgens deze strekking slechts zinvol indien zij bijdraagt tot de overwinning van het proletariaat, tot de ontvoogding van de vrouw, tot bevrijding van koloniale of sociaaleconomische onderdrukking of meer algemeen tot het tot stand brengen van een sociaal rechtvaardiger maatschappij. Deze stelling die wordt gehuldigd door de marxistische geschiedschrijving, kenmerkt zich in de eerste plaats niet doordat ze uitgaat van een ideologisch standpunt, want dat doet iedereen bewust of onbewust, maar door de explicitering van haar uitgangspunt en de uitdrukkelijke keuze van haar doel. Bewust streeft zij naar de ontplooiing van waarden zoals de mondigheid van de laagste klassen, de bevrijding van knellende banden van het verleden, de gelijkberechtiging van allen die deel uitmaken van de samenleving en de emancipatie van degenen die onderworpen waren aan de materiële of intellectuele heerschappij van de cultuurdragers in het verleden. Het spreekt vanzelf dat deze strekking een duidelijke indoctrinatie inhoudt. Toch levert zij interessante inzichten die niet kunnen verwaarloosd worden. In de volgende stukken zullen hiervan enkele voorbeelden gegeven worden.

3. GESCHIEDENIS VAN HET FAMILIERECHT BIJ WIJZE VAN INLEIDING

In deze cursus kan het helemaal niet de bedoeling zijn om een wereldgeschiedenis van het privaatrecht of zelfs maar van het familierecht te schetsen. Wij beperken ons tot het ontstaan van die delen van ons hedendaagse Belgische familierecht die weinig of geen invloed ondervonden van het Romeinse recht of waar een mix van Romeinscanoniek en gewoonterecht een nieuw origineel verhaal opleverde dat aan de basis ligt van ons moderne West-Europese recht. Achtereenvolgens zal aandacht worden besteed aan het begrip familie, de indeling en de evolutie van de familie in de loop van de tijden (hoofdstuk 1), het huwelijksrecht (hoofdstuk 2), het afstammingsrecht met inbegrip van de ouderlijke macht en de voogdij (hoofdstuk 3), het intestaat- en het testamentaire erfrecht en de overgang van de nalatenschap (hoofdstuk 4) en het huwelijksvermogensrecht (hoofdstuk 5). Er zal niet alleen veel aandacht worden besteed aan de ontwikkeling van het recht in het gebied dat wij nu België noemen, maar ook aan de geschiedenis van het Franse recht omdat dit een van de belangrijkste wortels is van ons hedendaagse Belgische privaatrecht. Een korte vergelijking met het Engelse recht of de “common law”, dat in zijn ontwikkeling geen onderbreking kende door de Franse Revolutie, zal de wetenschappelijke nieuwsgierigheid alleen maar prikkelen en zal laten aanvoelen dat de rechtsontwikkeling in Frankrijk en België past in de ruimere Europese rechtsontwikkeling. Aan de leerstukken van het familierecht die geen belang hebben voor het hedendaagse recht, zoals het zoenrecht of het familienaastingsrecht, of aan stukken die in het hedendaagse recht slechts zeer uitzonderlijk aan bod komen, zoals de afwezigheid, de adoptie en het statuut van de geesteszieken, wordt pragmatisch voorbijgegaan.

4. HET BELANG VAN DE x“CODE CIVIL” VAN, 1804 VOOR HET FAMILIERECHT

Ons moderne privaatrecht bestaat uit veel oude en jongere elementen en zijn ontwikkeling kende naast zeer statische periodes ook tijden van grote stroomversnellingen. Eén fase steekt ver boven alle andere uit, namelijk die van de codificatie van dat recht ten tijde van Napoleon Bonaparte (1769-1821) in de “Code Civil des Français” van 1804 (verder afgekort als C.C.). Dit wetboek was de voltooiing van een eeuwenlange Franse rechtsontwikkeling en bevatte een synthese van zeer veel oud-Frans gewoonte- en wettenrecht, oudcanoniek recht, revolutionair recht uit de periode 1789 en 1803 en nieuw recht.

De CC. van 1804 kwam onder impuls van Napoleon in een recordtempo tot stand. Op 12 augustus 1800 stelde hij een commissie aan van vier leden met als opdracht om binnen enkele maanden een reeks ontwerpen op te stellen die samen een ontwerp van Burgerlijk Wetboek zouden uitmaken. Deze vier leden, Jean Portalis (1745-1807), François Tronchet (1726-1806), Félix Bigot de Préameneu (1747-1825) en Jean de Malleville (1741-1824) vertegenwoordigden de diverse strekkingen in het Franse recht (Romeins recht, gewoonterecht en revolutionaire recht, Noord- en zuid-Frankrijk) en kregen elk een deel van het te ontwerpen wetboek op te stellen. De voorzitter van deze commissie, Jean Portalis, voorzag het geheel van het ontwerp van een inleiding (“discours préliminaire”), waarin hij de filosofie van het wetboek uiteenzette. Vier maanden later was de commissie al klaar met haar opdracht!

Voor het opstellen van hun ontwerpen namen de commissieleden soms letterlijk bepalingen over uit het Romeinse recht, zoals vele bepalingen over het eigendomsrecht en het verbintenissenrecht, uit het oudcanonieke recht, zoals het huwelijks- en het afstammingsrecht, uit het gewoonterecht, zoals het huwelijksvermogensrecht en het erfrecht, uit de koninklijke wetgeving, zoals de regeling van de testamenten en de bewijslevering, uit de Franse rechtspraak, zoals de afwezigheid, uit de rechtsleer, zoals de revindicatie van roerende goederen, en uit de revolutionaire wetgeving, zoals het hypotheekrecht. Hun belangrijkste verdienste was dat ze deze verschillende bronnen tot één, nieuw geheel verwerkten en de verdere verwijzing naar de nietopgenomen rechtsteksten uitsloten.

De ontwerpen werden voor advies overgemaakt aan de hoogste rechtbanken in Frankrijk (“Tribunal de Cassation” en de “Tribunaux d'appel”). Die maakten hierover hun opmerkingen en raakten meteen verzoend met het opzet. Zij werden vervolgens voorgelegd aan de Raad van State (“Conseil d'Etat”), een raad van eminente juristen die Napoleon nu en dan ook persoonlijk bijwoonde om er zijn visie door te drukken. Ten slotte werden zij goedgekeurd door het Tribunaat (“Tribunat”), het Wetgevend lichaam (“Corps législatif”) en de Senaat (“Sénat”), die samen de volksvertegenwoordiging uitmaakten. Geen enkele van die drie instellingen bracht iets bij aan de redactie van het wetboek. Zij konden immers de ontwerpen alleen maar goedof afkeuren en beperkten zich tot deze taak uit vrees voor Napoleon. Uiteindelijk werden de zesendertig goedgekeurde teksten op 21 maart 1804 in één codex van 2.281 artikelen samengevoegd en afgekondigd.³

Naar de vorm was de C.C. een buitengewoon systematische en vrij uitputtende optekening van het privaatrecht die in een tamelijk eenvoudige en heldere taal werd opgesteld. Naar de inhoud was de C.C. gekenmerkt door conservatisme of het benadrukken van de aloude waarden,⁴ individualisme of de nadruk op de individuele mens in het recht⁵ en materialisme, zijnde het alleen kijken naar de materiële en niet naar de geestelijke of morele belangen.⁶

De C.C. kreeg in België, dat toen deel uitmaakte van Frankrijk, dadelijk kracht van wet en dat is tot op de dag van vandaag zo gebleven. Wel werden talrijke artikelen vervangen of afgeschaft door latere wetgeving of kregen ze een totaal andere inhoud.⁷ Samen vormen zij het hedendaagse Burgerlijk Wetboek (verder afgekort als B.W.). Pogingen tot het schrijven van een totaal nieuw Burgerlijk Wetboek, zoals in Nederland, zijn tot nog toe mislukt. In de tijd van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (1815-1830) werd een eerste poging ondernomen door een commissie waarin Pierre Thomas Nicolaï (†1824), voorzitter van het hof van beroep in Luik, een van de invloedrijkste leden was. De Staten-Generaal keurde het ontwerp goed in 1829. Bij besluit van 5 juli 1830 bepaalde Willem I dat het wetboek in werking zou treden op 1 februari 1831. Dit is uiteindelijk niet geschied vanwege de Belgische opstand in oktober 1830. Onder het Belgische bewind werd tweemaal een poging ondernomen om het Burgerlijk Wetboek te herzien. De liberale regering belastte in 1879 de Gentse antiklerikale hoogleraar François Laurent (†1887) met de redactie van een nieuw wetboek. Die publiceerde in 1882-1885 een voorontwerp in zes delen en 2.411 artikelen, maar dit stuitte op zoveel kritiek dat het in het parlement nooit werd besproken. Dit was niet verwonderlijk want de liberale meerderheid was intussen in een katholieke meerderheid gewijzigd. De nieuwe katholieke regering benoemde in 1884 een commissie tot herziening van het Burgerlijk Wetboek, die tot in 1924 vergaderde. De commissie leverde meerdere ontwerpen af waarmee de wetgever later op verschillende punten rekening hield bij het wijzigen van het Burgerlijk Wetboek, maar tot een nieuw wetboek kwam het niet. Bijgevolg heeft men in België nog steeds het Napoleontisch Burgerlijk Wetboek, met oeroude stukken, zoals het onderscheid tussen de roerende en onroerende goederen, en totaal nieuwe rechtsregels, zoals het afstammingsrecht.⁸

Het familierecht kwam in de C.C. van 1804 ruim aan bod, ondermeer in artikels 34 tot 102 over de akten van de burgerlijke stand, artikels 108 en 109 over de woonplaats van de gehuwde vrouw, artikels 112 tot 141 over de afwezigheid, artikels 144 tot 311 over het huwelijk, artikels 312 tot 369 over de afstamming, artikels 371 tot 387 over de ouderlijke macht, artikels 388 tot 515 over de voogdij over minderjarigen en meerderjarigen, artikels 718 tot 1100 over het intestaaterfrecht, de testamenten en de schenkingen en artikels 1387 tot 1581 over het huwelijksvermogensrecht. Veel van die wetteksten zijn vervangen in de loop van 19de en 20ste eeuw, maar de nieuwe teksten zijn dikwijls niet te begrijpen als men de inhoud van hun voorgangers niet kent, waartegen men wou reageren. Andere zijn gebleven omdat zij nog steeds dienstig zijn voor de organisatie van onze samenleving. De studie van andere leerstukken zoals het onderscheid tussen roerende en onroerende goederen (artikel 517 tot 536), de eigendom (artikel 544-577), het vruchtgebruik (artikel 578-636) en de algemene principes van het contractenrecht (artikel 1101 tot 1166), is eveneens nodig om het familierecht grondig te begrijpen. Voor zover als nodig zullen wij ze in de diverse hoofdstukken van het familierecht integreren.

VOOR WIE MEER WIL WETEN …

A. Esmein, Le mariage en droit canonique, Parijs, 1891.

F. Olivier-Martin, Histoire de la coutume de la prévôté et vicomté de Paris, Parijs, 1922-1930 (herdruk met nieuwe bibliografie door M. Boulet-Sautel, 1973).

J. Goody, Family and inheritance: rural society in Western Europe, 120-1800, Cambridge, 1976.

J.Th. De Smidt, Compendium van de geschiedenis van het Nederlands privaatrecht, Deventer, 1977.

M. Garaud en R. Szramkiewicz, La révolution française et la famille, Parijs, 1978.

J. Gilissen, Historische inleiding tot het recht. Overzicht van de wereldgeschiedenis van het recht. De bronnen van het recht in de Belgische gewesten sedert de 13de eeuw. Geschiedenis van het privaatrecht, Antwerpen, 1981.

P. Ourliac en J. L. Gazzaniga, Histoire du droit privé français de l'An mil au Code civil, Parijs, 1985.

R.C. Van Caenegem, Geschiedkundige inleiding tot het privaatrecht, Gent, 1986.

R.H. Helmholz, Marriage litigation in medieval England, Londen, 1986.

P. Godding, Le droit privé dans les Pays-Bas méridionaux du 12e au 18e siècle, (Mémoires de la classe des lettres. Collection in-4ø, 2e s,rie, T. XIV – fascicule 1 – 1987), Brussel, 1987.

J. Goody, The developement of the family and marriage in Europe, Cambridge, 1990.

R. Ganshofer (ed.), Le droit de la famille en Europe: son évolution depuis l'antiquité jusqu’à nos jours, Strasbourg, 1992.

P. Petot, Histoire du droit privé français. La famille, Parijs, 1992.

J.L. Halpérin, L'impossible Code civil, Parijs, 1992.

R.C. Van Caenegem, An historical introduction to private law, Cambridge, 1992.

R. Szramkiewicz, Histoire du droit français de la famille, Parijs, 1995.

F. Wieacker, A history of private law in Europe with particular reference to Germany, Oxford, 1995.

A. Lefebvre-Teiiard, Introduction historique au droit des personnes et de la famille, Parijs, 1996.

J. Bart, Histoire du droit privé de la chute de l'empire romain au XIXe siècle, Parijs, 1998.

J. Goody, The European family: a historical-anthropological essay, Oxford, 2000.

J.L. Halpérin, Histoire du droit privé français depuis 1804, Parijs, 2001.

J.Ph. Lévy en A. Castaldo, Histoire du droit privé, Parijs, 2002.

J.H. Baker, An introduction to English legal history, Londen, 2002.

R. Beauthier en I. Rorive (ed.), Le Code Napoléon, un ancêtre vénéré? Mélanges offerts à Jacques Vanderlinden, Brussel, 2004.

R. Robaye, Une histoire du droit civil, Louvain-la-Neuve, 2004.

R. Helmholz, The canon law and ecclesiastical jurisdiction from 579 to 1640, Oxford, 2004.

J.C. Bologne, Histoire du mariage en Occident, Parijs, 2005.

D. Heirbaut, Privaatrechtsgeschiedenis van de Romeinen tot heden, Gent, 2005.

D. Heirbaut (ed.), Napoleons nalatenschap: tweehonderd jaar burgerlijk wetboek in België, Mechelen, 2005.

______________________________________

1. Naast de vakken “Romeins recht” en “Geschiedenis van het publiekrecht”.

2. Zoals de liberale, de neomarxistische en de civilisatietheorieën.

3. De voorbereidende werken van de “Code Civil” van 1804 zijn te vinden in: P.A. Fenet, Recueil complet des travaux préparatoires du Code civil, Osnabrück, 1968 (herdruk van de uitgave 1827) of bij J.G. Locré, Esprit du Code Napoléon tiré de la discussion, Parijs, 1807.

4. Bijvoorbeeld de overwaardering van het gezin als basis voor de sociale orde met daarin het hoofdaccent op de leidende rol van de echtgenoot-vader en het absolute eigendomsrecht.

5. Bijvoorbeeld de verenigingen of vennootschappen kregen geen rechtspersoonlijkheid, de mede-eigendom werd zo veel mogelijk uitgesloten en de wil van de partijen gold in het contractenrecht als wet.

6. Bijvoorbeeld de intellectuele eigendom kreeg geen aandacht en alleen de materiële belangen van het weeskind werden behartigd.

7. Voor de wijzigingen van het Burgerlijk Wetboek sinds 1804 raadplege men D. Heirbaut en G. Baeteman (ed.), Cumulatieve editie van het Burgerlijk Wetboek, Gent, 2004. Dit monnikenwerk is een van de belangrijkste bijdragen tot de geschiedenis van het privaatrecht in de laatste jaren!

8. Op 1 mei 1978 waren er van de 2281 artikelen nog 1574 in hun originele vorm bewaard, 285 waren gewijzigd, 425 afgeschaft en 207 nieuwe artikels waren toegevoegd.

HOOFDSTUK 1

HET BEGRIP, DE INDELING EN DE
ALGEMENE EVOLUTIE VAN DE FAMILIE

1. HET BEGRIP EN DE INDELING VAN DE FAMILIE

Zoals in het heden gebruikte men in het verleden het woord “familie” in een enge en een brede betekenis. In haar enge betekenis verwees de familie naar het huisgezin, bestaande uit een man en een vrouw en hun gemeenschappelijke kinderen. Soms werd dit uitgebreid tot al diegenen die onder één dak of in één haardstede woonden (Fr. “maisonnée”, “mesnie”, “menage”, Duits “Hausgemeinschaft”). In haar brede betekenis verwees de familie naar het geheel van bloed- en aanverwanten van een bepaalde persoon in de vaderlijke of moederlijke lijn (Ned. “geslacht”, Fr. “lignage”). Naargelang de tijd of de plaats hechtte men meer belang aan familie in de brede betekenis dan aan de familie in de enge betekenis van het woord. Een gestadige evolutie van de brede familie naar de enge familie is niet altijd vast te stellen. Soms deden zich ook omgekeerde bewegingen voor.

Onder de leden van de familie in brede betekenis maakte men van oudsher een onderscheid tussen de aanverwanten en de bloedverwanten. De aanverwantschap (Fr. “alliance”) was de band die ontstond door een huwelijk tussen een man en zijn vrouw en tussen elk van de echtgenoten en de bloedverwanten van de andere echtgenoot. De bloedverwantschap (Fr. “parenté”) was de band tussen alle personen die van éénzelfde voorouder afstamden. Aangezien een persoon altijd een vader en een moeder had, had hij ook steeds een aantal vaderlijke en moederlijke bloedverwanten. In de regel hadden de bloedverwanten meer rechten, maar ook meer plichten dan de aanverwanten.

Het Germaanse recht deelde de bloedverwanten oorspronkelijk op in concentrische cirkels zoals de leden of gewrichten van het menselijke lichaam. De eerste groep, symbolisch uitgebeeld door het lid tussen het hoofd en de hals, bevatte het gezinshoofd, zijn kinderen, zijn vader en zijn moeder en zijn (volle en halve) broers en zusters. De tweede groep, symbolisch uitgebeeld door het lid tussen de schouders en de bovenarm, bevatte de grootouders, de kleinkinderen, de ooms en tantes en de neven en nichten. De derde groep, symbolisch uitgebeeld door het lid van de ellebogen, bevatte de overgrootouders, de achterkleinkinderen, de grootooms en groottantes en hun kinderen. De vierde groep, symbolisch uitgebeeld door het lid aan de pols, bevatte de betovergrootouders, de voorgrootooms en -tantes en hun kinderen. Dat ging zo voort tot de zevende groep die symbolisch werd uitgebeeld door het uiterste van de vingers en die daarom de groep van de “nagelmagen” werd genoemd. “Magen” was trouwens de naam voor alle bloedverwanten vanaf het tweede lid. Voor het geheel van familieleden sprak men van “vrienden en magen”. Een latere opdeling in het Germaanse recht deelde de bloedverwanten op in parentelen. De eerste parentele bevatte alle descendenten van een bepaalde persoon, de tweede parentele zijn ouders en hun afstammelingen, de derde parentele zijn grootouders en hun afstammelingen enzovoort.1. Deze laatste opdeling bleef in sommige gewoonterechten tot aan de Franse revolutie bewaard en werd in het revolutionaire erfrecht overgenomen. In het Engelse recht bleef deze indeling zelfs langer bewaard.

Figuur 1: Parentelenstelsel

Voor bepaalde materies, zoals het huwelijksrecht, het erfrecht en het betalen of verkrijgen van zoengelden, was het belangrijk om nauwkeuriger te weten hoe nabij een bepaalde bloedverwant binnen een bepaalde parentele was. Deze afstand in bloedverwantschap of graadberekening geschiedde eveneens op basis van de leden in het menselijke lichaam. De gemeenschappelijke voorouder was het lid tussen het hoofd en de hals en elk verder lid maakte een volgende generatie uit.² In de praktijk kwam dit erop neer dat men in de rechte lijn het aantal geboortes telde tot de gemeenschappelijke stamvader en het aldus verkregen getal de bloedverwantschapgraad uitmaakte. Zo stonden een kind en de vader en moeder in de eerste graad, een kleinkind en een grootvader of grootmoeder in de tweede graad, een achterkleinkind en de overgrootvader of overgrootmoeder in de derde graad. In de zijlijn telde men alleen het aantal geboortes tot de gemeenschappelijke stamouder, zij het alleen in de langste lijn. Hierdoor stond een broer of zus in de eerste graad, het kind van een broer of zus, een oom of tante en een oom- of tantekind in de tweede graad, het kleinkind van een broer of zus en een oom- of tantekleinkind in de derde graad.

Het oudcanonieke recht nam deze Germaanse graadberekening over en paste ze ook toe op de aanverwanten. Deze berekening verschilde van die van het Romeinse recht alleen in de zijlijn. Het Romeinse recht telde daar niet alleen het aantal geboortes tot de gemeenschappelijke stamvader, maar ook het aantal geboortes tot de bedoelde zijverwant. Indien twee bloedverwanten even ver van een gemeenschappelijke stamouder verwijderd waren, verdubbelde hierdoor het aantal graden. Zo stond een broer of zus volgens het Germaanse recht in de eerste graad en volgens het Romeinse recht in de tweede graad. Het kind van een oom (dat in België “kozijn” wordt genoemd) stond volgens het Germaanse recht in de tweede graad en volgens het Romeinse recht in de vierde graad. De “Code civil” van 1804 verkoos de Romeinsrechtelijke berekening en het Burgerlijk Wetboek doet dat nog steeds (artikel 735 tot 738 B.W.).

Figuur 2: Graadberekening – Romeins en canoniek

2. DE ALGEMENE EVOLUTIE VAN DE FAMILIE VANAF DE LATE MIDDELEEUWEN

Geen enkele rechtsinstelling is in de loop van de tijden meer onderhevig geweest aan de invloed van de wisselende economische, sociale, politieke, religieuze en morele factoren als de familie. Al deze factoren samen bepaalden op een bepaald ogenblik de verschillende rechten en plichten van de familieleden, die dan ook per tijd, en soms per stand en per regio, verschillend waren.

Ondanks deze verscheidenheid kende het West-Europese familierecht toch een drietal constanten:

–  De grondslag van elke familie was het huwelijk. Een gehuwde man en vrouw en hun kinderen vormden het gezin of de basiskern van elke familie. Hun verdere huwelijkse bloed- en aanverwanten vormden de grote familie. Het familierecht ignoreerde de buitenhuwelijkse relaties of behandelde ze zeer negatief. De welwillende maatregelen die het soms nam ten voordele van dergelijke relaties of de daaruit voortkomende kinderen werden als grote uitzonderingen beschouwd en streefden er dikwijls naar om ze in een normaal huwelijk te regulariseren.³ Slechts zeer recentelijk worden buitenhuwelijkse relaties in de ruime zin van het woord als gelijkwaardig behandeld met deze van binnen een huwelijk.

–  De Westerse beschaving kent sinds de oudste tijden de monogamie. Men vond ze al terug bij de Grieken en de Romeinen, in tegenstelling met de beschaving van het nabije Oosten, waar men sinds de oudste tijden de polygamie beoefent.

–  Tot diep in de 20ste eeuw was er in de familie een duidelijk overwicht van de man. Dit overwicht leidde ertoe dat er sprake was van een vaderlijke macht over de kinderen en van een maritale macht over de vrouw. Pas in de tweede helft van de 20ste eeuw werd er duidelijk gekozen voor een ouderlijke macht en kwam er gelijkberechtiging van man en vrouw binnen het huwelijk.

Het familierecht besteedde al in de late middeleeuwen veel aandacht aan het huisgezin, dat soms werd uitgebreid tot al diegenen die onder één dak of in één haardstede samenwoonden (Fr. “mesnie” of “maisonnée”, Duits “Hausgemeinschaft”). De vrouw werd door haar huwelijk volledig geïntegreerd binnen dat gezin en kon er, door de onverbreekbaarheid van het huwelijk, niet meer uit wegraken zolang de man leefde. Zij was er onderworpen aan de macht van haar man (“maritus”), waardoor zij al zijn (redelijke) bevelen moest opvolgen en de man ook al haar eigen goederen beheerde, samen met die van de gemeenschap en zijn eigen goederen. Als tegenprestatie had de vrouw belangrijke rechten op de gezinsgoederen wanneer de man overleed: een recht op één derde tot de helft van de gemeenschapsgoederen en een vruchtgebruik (“douarie” of “bijlevinghe”) op (een deel van) de goederen van de man. Indien op dat ogenblik het actief van de gemeenschap kleiner was dan het passief van diezelfde gemeenschap, kon zij de gemeenschap verwerpen. De kinderen stonden onder de macht van hun vader zolang zij met hun ouders samenleefden, waardoor zij hem gehoorzaamheid verschuldigd waren en hij hen kon tuchtigen. Al hun goederen vielen in beginsel in de huwelijksgemeenschap. Wanneer een van hun ouders overleed, kwamen zij in beginsel onder de macht van de langstlevende, ook al was dit de moeder. Bij het overlijden van een van hun ouders erfden zij al zijn goederen, zij het dat zij hiervoor soms de concurrentie moesten dulden van de langstlevende ouder. Indien er na dit overlijden geen boedelscheiding plaatsvond, werd de gemeenschap gewoon voortgezet.

Deze gezinssituatie bleef min of meer behouden in de 16de tot 18de eeuw. Naar het model van het, toen steeds autoritair wordende, koninklijke gezag, werden de maritale en de vaderlijke macht toen wel sterk uitgebreid. Voor de maritale macht geschiedde dit door het invoeren van een beschermingsonbekwaamheid van de gehuwde vrouw zodat al haar rechtshandelingen absoluut nietig waren en zij de bijstand moest vragen van de rechtbank wanneer haar man tijdelijk handelingsonbekwaam werd. In diezelfde tijd kregen de vaders het recht om hun ongehoorzame kinderen in een klooster of een gevangenis te laten opsluiten en hen te onterven wanneer zij zonder hun toestemming huwden.

De Franse revolutionairen reageerden tegen deze autoritaire maritale en vaderlijke macht onder invloed van de grote principes van vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid. Beide machten werden toen op verschillende vlakken aan banden gelegd. Bij de maritale macht gebeurde dit door een aantal principiële verklaringen van de gelijkheid van man en vrouw en het invoeren van ruime echtscheidingsmogelijkheden. Bij de vaderlijke macht gebeurde dit door het verlagen van de meerderjarigheidsleeftijd, het beperken van de ouderlijke toestemming bij het huwelijk van de kinderen en de tussenkomst van de rechtbank bij het opsluiten van kinderen. In diezelfde periode was er ook meer aandacht voor het statuut van het buitenhuwelijkse kind, dat in ieder geval levensonderhoud en in bepaalde gevallen ook eenzelfde erfrecht kreeg als het huwelijkse kind. Omdat Napoleon van oordeel was dat het gezin de eerste en sterkste kern van de maatschappelijke organisatie was, keerde hij in de “Code Civil” van 1804 terug naar de vroegere autoritaire maritale en vaderlijke macht. Hij beperkte het aantal echtscheidingsmogelijkheden, herformuleerde en verscherpte de beschermingsonbekwaamheid van de gehuwde vrouw, verleende de man opnieuw het recht om zijn kinderen zonder rechterlijke toestemming in een gevangenis op te sluiten en verruimde de ouderlijke of familiale toestemming bij het huwelijk van de kinderen. Dit standpunt werd in de rest van de 19de eeuw verdedigd, zowel door de liberalen als de katholieken. De liberalen pleitten voor een sterke familiale organisatie om de kinderen gezonde morele principes bij te brengen, wat volgens hen een voorwaarde was voor democratie en een waarborg tegen te veel staatstussenkomst in familiezaken. De katholieken verdedigden zowel de maritale als de vaderlijke macht omdat dit voor hen de beste waarborg was tegen het doordringen tot de vrouw en de kinderen van allerlei gevaarlijke, moderne denkbeelden.

In de geïndustrialiseerde maatschappij van de tweede helft van de 19de eeuw kwamen de West-Europese wetgevers tot het besef dat de vaderlijke macht niet altijd ten voordele van zijn kinderen werd uitgeoefend en dat vooral de kinderen uit de lagere sociale klassen dikwijls aan hun lot werden overgelaten, ja zelfs tot criminaliteit aangespoord, waardoor zij een gevaar opleverden voor de maatschappij. Dit besef leidde tot een reeks kindvriendelijke maatregelen vanaf 1867, die cumuleerden in de wet van 15 mei 1912 op de kinderbescherming. Latere wetgeving zette het vaderlijke gezag om in een ouderlijk gezag en liet de (kinder- of jeugd)rechtbank beslissen bij conflict tussen beide ouders. In diezelfde periode werd de maritale macht in verschillende etappes afgebouwd. Ook hier trad de rechter steeds meer op bij conflicten tussen de echtgenoten. In het Frans sprak men hierdoor van “une ménage à trois”. Sinds 1976 zijn de man en de vrouw gelijkwaardige partners binnen het huwelijk. Het systematisch verruimen van de echtscheidingsmogelijkheden zorgde er anderzijds voor dat het moderne huwelijk evolueerde naar een zeer losse verenigingsband, die recentelijk ook op ongehuwde samenlevenden wordt toegepast, zelfs al zijn die van hetzelfde geslacht. Ook de grote familie aan vaders- en moederszijde kreeg al in de middeleeuwen de volle aandacht. Wegens het ontbreken van een sterke overheid was zij toen in de eerste plaats gericht op het verzekeren van de veiligheid van de diverse familieleden. Alle familieleden waren elkaar hulp en bijstand verplicht wanneer een van hen werd aangevallen. Indien zij die hulp niet onmiddellijk konden aanbieden, moesten zij op de aanvaller of zijn familieleden wraak uitoefenen. Het gevolg was dat elk vergrijp van of tegen een bepaalde persoon automatisch leidde tot een vete tussen twee of meer families, waarbij alle middelen, zoals doodslag, verwondingen, slagen, brandstichting, roof en vernieling van goederen, waren toegelaten. Nog in de 13de eeuw schreef Thomas van Cantimpré (1201-1271) dat de Friezen het lijk van een neergestoken familielid in hun haard rookten totdat de doodslag was gewroken. Pas dan kon het lijk in alle gemoedsrust worden begraven. Aan deze familieoorlog kwam slechts een einde wanneer de familiehoofden een vrede afsloten waarin de wederzijdse wraak letterlijk werd afgekocht. Bij de betaling van dat zoengeld droegen de diverse leden van de grote familie bij volgens een vaste verdelingssleutel die verschilde naargelang de afstand in bloedverwantschap. Omgekeerd genoten zij in dezelfde mate van het aan de familie betaalde zoengeld.

Behalve voor de veiligheid van zijn leden was de grote familie ook verantwoordelijk voor het economische voortbestaan van zijn leden. Wanneer bepaalde familieleden wegens ziekte of om een andere reden noodlijdend waren, moesten de andere familieleden hen het nodige levensonderhoud verschaffen. In de toenmalige, agrarische overlevingsmaatschappij betekende dit dat het onroerende familiepatrimonium, bestaande uit het land en alles wat ermee verbonden was, tot elke prijs moest worden gehandhaafd en liefst uitgebreid. Land was een leefplaats voor mens en dier, een bron van voedsel en andere voordelen met inbegrip van geld. Het liet zijn inwoners overleven, was immuun voor menselijke verwoesting en daardoor een vaste basis voor rijkdom. Controle over land was ook niet te scheiden van heerschappij en jurisdictie en daarom van politieke macht.

Vandaar het oorspronkelijke verbod om de onroerende familiegoederen⁴ aan nietfamilieleden te verkopen en het verbod om ze bij wijze van schenking of testament aan niet-familieleden over te maken, verbodsbepalingen die later werden afgezwakt tot een naastingrecht van de familie⁵ op het verkochte familiegoed⁶ en een erfrechtelijke reserve tegen testamenten en soms schenkingen. Diezelfde bekommernis voor het voortbestaan van de familie lag aan de basis van het toebedelen van de intestaatnalatenschap aan de naaste familieleden wanneer een familielid overleed, van het organiseren van een familiale voogdij over weeskinderen of andere handelingsonbekwamen en van de verplichting van een toestemming van de ouders of ander familieleden bij het afsluiten van een huwelijk of huwelijkscontract. Door een “slecht” huwelijk konden familiegoederen ongewenst overgaan in de handen van een andere familie. Het familiale naastingrecht werd samen met alle andere naastingrechten afgeschaft door een decreet van 17 juli 1791 omdat het strijdig was met het vrije verkeer van goederen. De erfrechtelijke reserve bleef tot op heden behouden, maar wordt recentelijk in vraag gesteld.

Naarmate de staat de veiligheid van zijn onderdanen vanaf de 11de eeuw in toenemende mate op zich nam, werd het familiale wraakrecht geleidelijk aan ingeperkt en tenslotte afgeschaft in de loop van de 14de en 15de eeuw. Voor het bepalen van de schadevergoeding die een familie leed bij het onrechtmatig doden van een familielid, bleef het zoengeld wel nog eeuwen voortbestaan. In de tweede helft van de 20ste eeuw nam de staat ook via de openbare onderstand, later OCMW, en de sociale zekerheid grotendeels de zorg op zich voor zijn noodlijdende onderdanen. Meteen werd de verplichting van de rijkere familieleden om in te staan voor het levensonderhoud van hun behoeftige familieleden, beperkt tot de naaste bloed- of aanverwanten⁷ en werd het erfrecht uitgehold door het innen van successiebelastingen.

______________________________________

1. Soms vielen de ouders, grootouders, overgrootouders enz. door ascendentenuitsluiting buiten deze indeling. De eerste parentele bevatte dan alle descendenten van een bepaalde persoon, de tweede zijn broers en zussen en hun afstammelingen, de derde de afstammelingen van zijn grootouders enz.

2. Van zodra het oudcanonieke recht de verwantschap voor het huwelijk beperkte tot de vierde graad begon men maar te tellen vanaf de pols.

3. Bijvoorbeeld de wettiging van kinderen, het presumptieve en het putatieve huwelijk.

4. Ned. “patrimoniale goederen” of “stokgoederen”, Fr. “propres”.

5. Hierdoor konden de familieleden het verkochte goed naar zich toe trekken tegen betaling van de geschatte of de overeengekomen koopprijs.

6. Ned. “naerhede van bloede ofte gheslachte”, Fr. “retrait lignagier”.

7. Volgens artikel 203 B.W. zijn de ouders levensonderhoud verschuldigd aan hun kinderen. Artikel 205 B.W. legt deze verplichting omgekeerd op aan de kinderen wanneer hun ouders of andere bloedverwanten in opgaande lijn noodlijdend zijn. Artikel 206 bepaalt de verplichting van schoonzonen en schoondochters om levensonderhoud te verschaffen aan noodlijdende schoonouders. Artikel 207 bepaalt dat deze verplichtingen wederkerig zijn.

HOOFDSTUK 2

HET HUWELIJKSRECHT

INLEIDING

Het huwelijksrecht bevatte eeuwenlang het geheel van rechtsregels betreffende de duurzame samenleving van man en vrouw. Sinds 2003 geldt dit ook voor de duurzame samenleving van een man met een man en een vrouw met een vrouw (artikel 143 B). In de geschiedenis van het huwelijksrecht onderscheidt men vijf periodes: het Romeinse huwelijk, het Germaanse huwelijk (ca. 500 tot ca. 1100), het middeleeuwse en nieuwtijdse huwelijk (12de eeuw tot 1789), het revolutionaire huwelijk (1791-1804) en het eigentijdse huwelijk sinds de “Code Civil” van 1804. Het Romeinse huwelijk werd besproken in het opleidingsonderdeel Romeins recht. Bijgevolg wordt hier alleen aandacht besteed aan het huwelijk vanaf de late middeleeuwen tot heden. Zoals in het Burgerlijk Wetboek wordt er ingegaan op de grondvereisten (2), de vormvereisten (3), de gevolgen (4) en de ontbinding van het huwelijk (5). Vooraf wordt er stilgestaan bij het huwelijksconcept (1). Het Engelse recht wordt ter vergelijking telkens apart behandeld.

1. HET HUWELIJKSCONCEPT

1.1 Het laatmiddeleeuwse en nieuwtijdse huwelijksconcept

Het laatmiddeleeuwse huwelijk had zijn wortels in het Germaanse huwelijk. Er is maar weinig geweten over dit Germaanse huwelijk. Bij Tacitus en een aantal Germaanse wetten, zoals de “Lex Salica”, vindt men brokstukken over de toenmalige regeling van het huwelijk. Zij tonen vooral aan dat het huwelijk toen een sterk familiaal karakter had.

Het Germaanse en laatmiddeleeuwse huwelijk was hoofdzakelijk gericht op het in stand houden en uitbreiden van het familiepatrimonium en het verwekken van kinderen. Beide aspecten waren trouwens nauw met elkaar verbonden. Door het ontbreken van een sterke staat stond de grote familie toen in voor het economische voortbestaan van haar leden. In de toenmalige agrarische overlevingseconomie betekende dit dat elke familie probeerde om zo veel mogelijk vruchtbare grond te verwerven en die op de best mogelijke wijze te exploiteren. Om de productiegoederen zo goed mogelijk in te zetten en de opbrengsten van de grond zo weinig mogelijk te verspillen, ondernamen de familieleden ook zo veel mogelijk samen. Families waren toen in de eerste plaats gemeenschappen waar er gezamenlijk werd geproduceerd en geconsumeerd. Alle winsten gingen in één pot, alle verliezen kwamen uit dezelfde pot. In deze overlevingsstrategie speelden de kinderen een zeer belangrijke rol. Als zij jong waren, vormden zij de goedkope hulpkrachten. Als ze volwassen waren stonden zij in voor het onderhoud van de zieke of oudere familieleden die niet meer in staat waren om te produceren. In dat alles speelde het onvergankelijke, onroerende familievermogen een centrale rol. Het bepaalde of de familie bleef voortbestaan, kon uitbreiden, moest afslanken of uitstierf.

Omdat nu een huwelijkssluiting een vermogensverschuiving van de ene naar de andere familie kon teweegbrengen via het verschaffen van levensonderhoud en het intestaaterfrecht, was zij noodzakelijkerwijs aan de voorafgaande toestemming van de ouders of verdere familieleden onderworpen. Meer nog, het huwelijk was in die tijd niet zozeer een overeenkomst tussen de huwenden maar een overeenkomst tussen de familie van de jongen en de familie van het meisje waarbij de toestemming van de huwenden gewenst maar niet nodig was. Zoals soms in het Nabije Oosten tot op heden was persoonlijke voorkeur of liefde tussen de partners van geen tel.

Het familiale karakter van het Germaanse en laatmiddeleeuwse huwelijk kwam sterk tot uiting in de huwelijkssluiting. Deze bestond uit drie en later vier achtereenvolgende reële rechtshandelingen waarbij de familie van de man en de vrouw heel sterk betrokken waren. De eerste rechtshandeling was de “desponsatio”, zijnde de (feitelijke, later symbolische) aankoop van de vrouw bij haar familie door de familie van de man. Beide families namen hierdoor de verplichting op zich om het huwelijk verder af te sluiten. Met het oog op de zuiverheid van het nageslacht ontstond meteen een getrouwheidsplicht voor de vrouw. De “desponsatio” werd gevolgd door de “dotatio” die bestond uit een gift van de familie van de man (“dos ex marito”) aan de familie van de vrouw met de bedoeling haar een overlevingsvermogen te verschaffen wanneer de man als eerste overleed. Als tegengift bracht de familie van de vrouw soms een bruidsschat binnen, wat nooit verplichtend was: “Il ne dote qui ne veut.” Vervolgens was er de “traditio puellae” of de plechtige levering van de vrouw aan de man. De levering ging meestal gepaard met een bruiloftsfeest en … het stellen van de geslachtsdaad in aanwezigheid van de familieleden. Omdat de Kerk dit laatste strijdig vond met de goede zeden, werd de “vleselijke conversatie” allengs geprivatiseerd en kwam er een vierde rechtshandeling in de plaats. De eerste morgen na het huwelijk deed de man een gift aan zijn vrouw. De bedoeling van deze morgengift is in de geschiedenis soms verkeerdelijk voorgesteld. Volgens sommige historici was het een prijs voor de maagdelijkheid van de vrouw (“pretium” of “premium virginitatis”). In feite was het niets anders in dan een feitelijke erkenning door de man dat de bijslaap naar alle tevredenheid had plaatsgevonden en er geen verborgen gebreken bij de vrouw konden worden ingeroepen. In het Germaanse en vroegmiddeleeuwse huwelijk speelden de priesters geen enkele rol bij de huwelijkssluiting. Het huwelijk was toen nog een zuiver wereldlijke instelling.¹

Omwille van de zwakte van de achtereenvolgende politieke regimes eeuw kwam het huwelijk vanaf de 8ste eeuw in handen van de rooms-katholieke Kerk. Die was toen nog de enige instantie die rechtsregels kon afdwingen. Die Kerk ontwikkelde over het huwelijk een eigen leer en legde die vanaf de 12de eeuw eenvormig vast in het oudcanonieke recht.²

Volgens dit oudcanonieke recht was het huwelijk primair gericht op het verwekken en opvoeden van kinderen en slechts secondair op de liefde tussen de echtgenoten. Bijgevolg was het huwelijk alleen mogelijk tussen geslachtsrijpe personen van een verschillend geslacht en waren het niet bereikt hebben van een bepaalde leeftijd en het niet kunnen stellen van de geslachtsdaad (“impotentie coeundi”) nietigmakende huwelijksbeletsels. In tegenstelling met het Germaanse en het vroegmiddeleeuwse recht speelde het behoud of het vergroten van het familievermogen voor de Kerk geen rol.

Om de geslachtsdrift te temperen koos de Kerk voor een monogaam huwelijk en een individualistisch huwelijksconcept dat erin bestond dat de wederzijdse toestemming van de huwenden een noodzakelijke, maar voldoende voorwaarde voor een geldig huwelijk was. De toestemming van de familie was voor de Kerk zeer gewenst om de vrede binnen de families te bewaren, maar niet noodzakelijk om te kunnen huwen. De vereniging van twee personen die uit liefde voor elkaar kozen, was volgens de Kerk de beste waarborg voor een monogaam en seksueel gedisciplineerd huwelijk. De familiale toestemming om te kunnen trouwen was bijgevolg in het oudcanonieke recht een verbiedend en geen nietigmakend beletsel.

In de 9de tot de 12de eeuw bestond er een hevige discussie tussen de toenmalige canonisten over het tot stand komen van het huwelijk. Onder invloed van het Germaanse recht stelden sommige canonisten, zoals Gratianus (†voor 1160)³ en de school van Bologna, dat een huwelijk pas volwaardig tot stand kwam door de geslachtsdaad (Lat. “copula carnalis”, Ned. “vleselijke conversatie”). De wederzijdse toestemming van de partijen bracht slechts een beginhuwelijk (“matrimonium initiatum”) tot stand, een huwelijk dat nog steeds kon verbroken worden door de paus op grond van een aantal grondige redenen zoals impotentie van de huwelijkspartner of de geslachtsbetrekkingen van een huwelijkspartner met een andere dan de huwelijkspartner. Alleen het geslachtelijk voltrokken huwelijk (“matrimonium ratum” of “consummatum”) was volgens deze materialisten sacramenteel en onverbreekbaar. Onder invloed van het Romeinse recht⁴ stelden andere canonisten, zoals petrus Lombardus (†1160)⁵ en de Franse school, echter dat het huwelijk volwaardig, sacramenteel en onverbreekbaar was afgesloten van zodra de partijen hun wederzijdse toestemming hadden gegeven. De bijslaap wijzigde volgens deze consensualisten niets fundamenteels aan het huwelijk.

Paus Alexander III (1159-1181) maakte een compromis tussen beide rechtsopvattingen en bepaalde dat het huwelijk volwaardig en sacramenteel tot stand kwam bij de huwelijkstoestemming (consensualisme), maar dat de paus het niet-geslachtelijk voltrokken huwelijk kon verbreken om een aantal limitatieve redenen (materialisme). Hij verantwoordde dit compromis door te stellen dat het consensuele huwelijk voor de Kerk was afgesloten en het geslachtelijk voltrokken huwelijk voor God. Het eerste kon daarom nog door de paus als hoogste kerkelijke gezagsdrager worden verbroken en het tweede alleen door God, dit wil zeggen door de dood van een van de partijen. De kerkelijke rechtbanken konden sindsdien geen echtscheidingen meer uitspreken. Hoogstens konden zij een zelfscheiding op basis van een nietigmakend beletsel vaststellen. In de praktijk kwam dit er op neer dat een huwelijk rechtsgeldig was van zodra de huwenden hun wederzijdse toestemming (“consensus”) hadden uitgewisseld. Het vierde Concilie van Lateranen (1215) bevestigde dat. Het legde weliswaar vormvereisten voor het huwelijk op,⁶ maar het schreef deze niet voor op straffe van nietigheid.

Dit officiële kerkelijke standpunt leidde tot veel clandestiene huwelijken, zijnde huwelijken die zonder een publieke afkondiging (aan de kerkdeur of van op de kansel) waren afgesloten en dus meestal zonder getuigen. De nadelen van deze clandestiene huwelijken waren talrijk. Zij boden de partijen de mogelijkheid om allerlei beletselen te negeren, waren niet te bewijzen, met alle gevolgen van dien voor de partijen en derden,⁷ en lieten toe dat kinderen zonder de toestemming van hun familie trouwden. Vooral dit laatste ergerde de aristocratie. Onder hun invloed legde het Concilie van Trente daarom in 1563 een aantal nietigmakende huwelijksformaliteiten vast. Het huwelijk kon voortaan nog alleen voor de pastoor van de parochie van een van beide partijen en in aanwezigheid van twee getuigen worden afgesloten. Dit moest gebeuren op straffe van nietigheid. Door deze maatregel werd het canonieke huwelijk een formeel contract, wat het gebleven is tot de dag van vandaag.

Op grond van een tekst van Paulus, die de vereniging tussen een man en zijn vrouw vergeleek met die van Christus met zijn Kerk, was het huwelijk tussen gedoopten niet alleen een kerkelijke instelling, maar ook een sacrament of genademiddel Gods. Uit dit sacramentele karakter van het huwelijk leidde de Kerk af dat het huwelijk alleen door God (via de dood) en dus niet door mensen (via echtscheiding) kon verbroken worden (Mattheus, X, 2 tot 10: “Wat God heeft verbonden, kan door de mens niet worden ontbonden”). Op diezelfde grondslag bepaalde de Kerk een aantal beletselen, zoals het eredienstverschil, de geestelijke staat, de openbare oneerbaarheid en de geestelijke verwantschap, die alleen te maken hadden met de eigen organisatie van de Kerk en niets met het wezen van het huwelijk. Ten slotte eiste zij daarom een exclusieve wetgevende (opstellen van rechtsregels), rechterlijke (beslissen van rechtsgeschillen) en bestuurlijke (verlenen van dispensaties) bevoegdheid over elk huwelijk.

De laatmiddeleeuwse en nieuwtijdse wereldlijke overheden erkenden dit canonieke huwelijk door er burgerlijke gevolgen aan toe te kennen en geen eigen (burgerlijk) huwelijk te organiseren. Onder druk van de aristocratie bleven zij wel de mening toegedaan dat het huwelijk ook een aangelegenheid was waarbij de materiële belangen van de familie op het spel stonden. Zoals in het Germaanse recht eisten zij daarom dat de kinderen, en zeker de minderjarige kinderen, de toestemming hadden van hun ouders of andere familieleden vooraleer ze konden trouwen. Vanwege bovengenoemde principiële redenen weigerde de Kerk om deze familiale toestemming op straffe van nietigheid voor te schrijven. Het gevolg hiervan was dat de wereldlijke overheden dan maar zelf wetgevende maatregelen uitvaardigden waarmee zij de familiale toestemming probeerden af te dwingen.

Een aantal kerkhervormers in de 16de eeuw, zoals Maarten Luther (1483-1546) en Johannes Calvijn (1509-1564), betwistten het sacramentele karakter van het huwelijk en meteen ook de bevoegdheid van de Kerk over het huwelijk. Het huwelijk was voor hen een burgerlijke of wereldlijke instelling die door de burgerlijke of wereldlijke wetgevers via wetgeving kon geregeld worden, waarvoor de burgerlijke of wereldlijke overheden dispensatie voor huwelijksbeletsels konden verlenen en waarvan de burgerlijke of wereldlijke rechtbanken de geschillen moesten beslechten. Hierdoor kwamen zij tegemoet aan de verzuchtingen van de gereformeerde wetgevers die de familiale toestemming en de formele totstandkoming van het huwelijk op straffe van nietigheid wensten op te leggen en dit ook deden.⁸ Diezelfde kerkhervormers opteerden ook voor een beperkte echtscheidingsmogelijkheid, namelijk bij overspel. Ook deze echtscheidingsvorm werd in de gereformeerde staten ingevoerd.

In de katholieke staten bleef de Kerk hardnekkig strijd voeren tegen de laïcisering van het huwelijk: wie daaraan meewerkte werd in de ban van de Heilige Kerk geslagen. Om deze ban te omzeilen poneerden een aantal Franse rechtsgeleerden spitsvondig dat het huwelijk als sacrament door een burgerlijk contract werd voorafgegaan. Dat laatste kon door de wereldlijke overheid geregeld worden.⁹ Op die wijze konden de familiale toestemming als nietigmakend beletsel en de formele totstandkoming van het huwelijk bij wet ingevoerd worden. De Kerk bestreed dit standpunt, wat in de 18de eeuw de oorzaak was van hoog oplopende discussies met de verlichte staatshoofden en hun administraties. De school van het natuurrecht en de verlichtingsfilosofie van de 18de eeuw kozen daarom radicaal voor een huwelijk dat niet meer door de Kerk maar door de staat werd geregeld. Zij poneerden de stelling dat het huwelijk altijd een wereldlijke zaak was geweest. Alleen hadden de vorsten in de vorige eeuwen geduld dat de Kerk zich daarmee moeide.

Bij edict van 28 september 1784 voerde Jozef II daarom in de Oostenrijkse Nederlanden een burgerlijk huwelijk in. Artikel 1 van dit edict, dat een letterlijke kopie was van de “Verordnung in Ehesachen” van 16 januari 1783 voor de Oostenrijkse erflanden, bepaalde dat het huwelijk een burgerlijk contract was waarvan de regeling volledig toekwam aan de burgerlijke overheid en waarvan de beslechting van de geschillen alleen door de burgerlijke rechtbanken moest gebeuren. Artikel 2 en volgende regelden de familiale toestemming voor het huwelijk van minderjarigen op straffe van nietigheid. Het huwelijk moest verder wel nog worden afgesloten voor de pastoor van de parochie van een van beide huwenden en twee getuigen. Artikel 22 van datzelfde edict bepaalde dat dit huwelijk nog in de eerste plaats was gericht op het verwekken van kinderen.

1.2 Het huwelijksconcept vanaf de Franse Revolutie

De Franse revolutionairen kozen radicaal voor een burgerlijk huwelijk dat volledig losstond van het canonieke huwelijk. Artikel 7 van de Grondwet van 1791 bepaalde: “La loi ne considère le mariage comme contrat civil. Le pouvoir législatif établira pour tous les habitants, sans distinction, le mode par lequel les naissances, mariages et décès seront constatés; et il désignera les officiers publics qui en recevront et conserveront les actes.”

De eigenlijke reglementering van dit burgerlijke huwelijk gebeurde door de wetten van 20-25 september 1792. Deze wetten voerden de familiale toestemming op straffe van nietigheid in voor de minderjarigen (min 21 jaar), schaften alle zuivere kerkelijke beletselen af en bepaalden dat de huwelijkssluiting moest plaatsvinden voor een burgerlijke ambtenaar. De staat verleende geen burgerlijke gevolgen meer aan het canonieke huwelijk, maar liet dit huwelijk voortbestaan naast het burgerlijke huwelijk voor de gelovigen die dit wensten. Om begripsverwarring te vermijden, bepaalde de wetgever echter wel dat het burgerlijke huwelijk voor het canonieke huwelijk moest worden afgesloten, een regeling die in onze wetgeving tot de dag van vandaag is behouden (artikel 21 G.W., tweede lid en artikel 267 Sw.). Na een lange discussie over de aard en het doel van het huwelijk besloot de revolutionaire wetgever uiteindelijk om het huwelijk niet wettelijk te definiëren. Uit de parlementaire besprekingen blijkt wel dat zij het huwelijk opvatten als een natuurrechtelijke instelling die tot stand kwam door een plechtige, burgerlijke overeenkomst tussen één man en één vrouw om met elkaar langdurig en liefdevol samen te leven. Dit laatste kon leiden tot het verwekken en opvoeden van kinderen, maar dat was op zich geen noodzakelijke doelstelling van het huwelijk. Ook partners die geen kinderen wensten, konden trouwen. Bijgevolg werd de impotentie als huwelijksbeletsel afgeschaft.

Ook de C.C. van 1804 bevatte geen definitie van het huwelijk. In het voorwoord op het Burgerlijk Wetboek van 1804 definieerde Jean Portalis het huwelijk als: “La société de l'homme et de la femme, qui s'unissent pour perpétuer leur espèce, pour s'aider par ses secours mutuels à porter le poids de la vie, et pour partager leur commune destiné.” Deze beroemd gebleven bepaling van het huwelijk heeft haar zwakke kanten omdat zij vooreerst verkeerdelijk de indruk geeft dat het verwekken van kinderen een essentieel doel van het burgerlijke huwelijk is, wat het huwelijk tussen personen die geen kinderen willen of kunnen krijgen, zou uitsluiten. Zij gewaagt ook niet van het formele karakter van de huwelijkssluiting, zodat zij ook op alle feitelijke samenwonenden kan worden toegepast. Zij geeft ten slotte niet aan dat het huwelijk een instelling is waarvan de gevolgen dwingend door het recht zijn geregeld. Uit de parlementaire besprekingen blijkt verder dat het huwelijk werd opgevat als een instelling die door de burgerlijke overheid tot in detail kon geregeld worden omdat deze instelling aan de grondslag lag van het gezin als basiskern van elke samenleving. Het gezin werd er opgevat als “une petite patrie”, waarin de leden met elkaar samenleefden onder het gezag van een echtgenoot-vader, naar het model van de burgerlijke gemeenschap of staat waar de leden samenleefden onder het soevereine gezag van de consul en later keizer.

Deze patriarchale opvatting werd in de loop van de 19de eeuw behouden en zelfs versterkt. Pas met de emancipatie van de vrouw in de 20ste eeuw kwam hieraan een einde. Doordat de gehuwde vrouwen dezelfde rechten kregen als hun echtgenoten, ontwikkelde het huwelijk zich van dan af tot een vrij losse vereniging tussen twee personen van een verschillend geslacht die er vlot in en uit kunnen stappen. Op het einde van die eeuw kwam er bovendien een feitelijke gelijkschakeling van het huwelijk met andere samenlevingsvormen, zoals die van homoseksuelen. Dit laatste werd juridisch bekroond in de wet van 13 februari 2003 waarin personen van eenzelfde geslacht de mogelijkheid kregen om met elkaar te huwen. Hoewel de huidige wetgevers nog steeds beklemtonen dat het huwelijk de basis vormt voor de maatschappelijke organisatie, kan men niet ontkennen dat deze instelling in volle crisis is. Het aantal echtscheidingen is gestegen naar één op drie huwelijken en de eenoudergezinnen komen soms evenveel voor als die van twee ouders.

Intussen bleven de katholieke en andere kerken hun eigen huwelijk verder organiseren. In de katholieke kerk geschiedde dit in het huwelijksdecreet “Tametsi” van 1563. Dit decreet bleef rechtsgeldig tot de uitvaardiging van het decreet “Ne temere … “ van 1907 dat in 1917 bijna letterlijk werd opgenomen in het nieuwe canonieke wetboek. Dit wetboek (“Codex iuris canonici”, verder afgekort als CIC) werd het laatst herschreven in 1983 en is nog steeds van kracht.

Het moderncanonieke recht bevatte noch in 1917 noch in 1983 een sluitende definitie van het huwelijk. Canon 1055 CIC omschreef het huwelijk als een verbond waardoor een man en een vrouw een complete levensgemeenschap vormden die van nature gericht was op het voortbrengen van kinderen en het welzijn van de echtgenoten. Wanneer dat huwelijk tussen gedoopten was afgesloten, was het een sacrament. De term “verbond” kwam in de plaats van de meer juridisch-technische term “contract” die nogte vinden was in de regeling van 1917. “Verbond” sluit beter aan bij de theologische benadering van het huwelijk die opteert voor een op voet van gelijkheid gerealiseerde persoonlijke vereniging tussen man en vrouw, naar het beeld van Christus en zijn kerk.

Canon 1057 CIC stelt dat het huwelijk wezenlijk tot stand kwam door de wederzijdse toestemming van de huwende partijen. Deze toestemming moest op straffe van nietigheid ten overstaan van twee getuigen en de pastoor van een van de contractanten of van een door hen gedelegeerd priester of diaken worden uitgedrukt. Canon 1061 CIC bepaalde echter dat, hoewel het huwelijk werd aangegaan door het jawoord, het pas voltrokken is door de geslachtsdaad. Zolang het huwelijk niet geslachtelijk is voltrokken, kan de paus het nog verbreken wegens een aantal gegronde redenen. Het oudcanonieke recht, aangevuld met de vormvereisten van het Concilie van Trente, bleef hierdoor bewaard in het moderncanonieke recht. Het verwekken van kinderen en het welzijn (liefde) van de echtgenoten stonden nu theoretisch op gelijke voet. In 1917 luidde het nog dat het primaire doel van het huwelijk het verwekken van kinderen was en dat de wederzijdse hulpverlening en het huwelijk als heelmiddel tegen de zinnelijkheid slechts op de tweede plaats kwamen. Het moderncanonieke recht bleef er anderzijds wel de nadruk op leggen dat het huwelijk tussen gedoopte personen een sacrament was. Zoals voor de Franse revolutie eiste de Kerk nog steeds het monopolie van de huwelijkssluiting (canon 1059 CIC). Canon 1056 CIC vulde de omschrijving van het huwelijk aan door te stellen dat de eenheid en de onontbindbaarheid wezenlijke eigenschappen van het huwelijk waren. Met “eenheid” verwees het moderncanonieke recht naar het beginsel van de monogamie, met “onontbindbaarheid” naar het beginsel dat de Kerk nog steeds geen echtscheiding toestaat.

1.3 Het Engelse huwelijksconcept

Het Engelse recht volgde tot in het eerste kwart van de 16de eeuw trouw het oudcanonieke huwelijksconcept zoals dit door Rome werd opgelegd. Zoals in de rest van West-Europa werd het huwelijk er opgevat als een consensueel contract dat door de huwenden zelf en niet door hun familie werd afgesloten. Vanaf het vierde Concilie van Lateranen (1215) moest het huwelijk wel vooraf worden aangekondigd aan de kerk en voor een pastoor worden afgesloten, maar deze formaliteiten waren niet voorgeschreven op straffe van nietigheid, zodat er veel clandestiene huwelijken werden gesloten. Na de breuk van de Engelse kerk met Rome in 1533 werden de voorschriften van het Concilie van Trente (1563) niet overgenomen. Het consensuele huwelijk bleef in Engeland in de 17de in voege, met inbegrip van de clandestiene huwelijken. Eerst in 1694 kwamen er wereldlijke strafbepalingen tegen huwelijken die vooraf niet waren afgekondigd, maar het enige doel was het faciliteren van de huwelijkstaks.

In de eerste helft van de 18de eeuw werden er in het Engelse parlement meerdere pogingen ondernomen om een einde te maken aan de clandestiene huwelijken. Het belangrijkste argument daarbij was dat veel jongeren onbezonnen in het huwelijksbootje stapten met ongewenste eigendomsverschuivingen tot gevolg. Vooral de huwelijken die zonder ouderlijke toestemming in sommige vrijplaatsen, zoals nabij de Fleet Prison in Londen, werden afgesloten, waren een doorn in het oog van de aristocratie. Na een ophefmakend proces voor het House of Lords keurde het Parlement in 1753 de “Act for the better Preventing of Clandestine Marriages” goed. Clandestiene huwelijken waren voortaan volledig uitgesloten. Het huwelijk moest op straffe van nietigheid publiekelijk worden afgekondigd, worden afgesloten voor een Anglikaanse priester¹⁰ in aanwezigheid van twee getuigen en vervolgens worden geregistreerd in een openbaar register. Voor kinderen onder de 21 jaar was vooraf de ouderlijke toestemming nodig. In 1836 werd er naast het kerkelijke ook een burgerlijk huwelijk ingevoerd, dat werd afgesloten voor een openbare ambtenaar. Sindsdien kan men in Engeland kiezen tussen een kerkelijk of een burgerlijk huwelijk. Beiden worden door de staat erkend.

2. DE GRONDVEREISTEN VAN HET HUWELIJK

Hoewel de rooms-katholieke Kerk gunstig stond tegenover het huwelijk, legde zij tussen de 12de en de 18de eeuw een hele reeks (positieve en negatieve) grondvereisten op waarvan er sommige niets te maken hadden met het wezen van het huwelijk. Bij afwezigheid van een van deze grondvereisten, sprak het oudcanonieke recht van een huwelijksbeletsel, dat dan, naargelang van zijn rechtskracht ten aanzien van het huwelijk, dirimerend of prohibitief kon zijn. In het eerste geval kon de nietigheid van het huwelijk worden ingeroepen, in het tweede geval werd aan de partijen of derden alleen een geldboete opgelegd. Dit laatste was bijvoorbeeld het geval wanneer men het verbod om te huwen in een verboden periode (advent en vasten) overschreed, wanneer men huwde met een andere dan de verloofde of wanneer er een eenvoudige belofte tot maagdelijkheid was.¹¹

Voor sommige nietigmakende beletselen was er dispensatie (opheffing door de bisschop of de paus) mogelijk omdat de Kerk van oordeel was dat ze louter kerkelijk waren. Dit was bijvoorbeeld het geval voor verbod om te huwen beneden een bepaalde leeftijd of het verbod om te huwen met een aanverwant in de zijlijn. Voor andere was er geen dispensatie mogelijk omdat de Kerk ze van natuurrechtelijke of goddelijke aard achtte. Dit laatste was bijvoorbeeld het geval voor het verbod om te huwen met iemand van eenzelfde geslacht en het verbod om te huwen met een bloedverwant in de rechte lijn. Het moderncanonieke recht nam de formulering en de indeling van de huwelijksbeletselen over. Het hedendaagse burgerlijke recht heeft het alleen over positieve en negatieve grondvereisten. Om de ideeën die aan de grondslag van de nietigmakende huwelijksbeletselen liggen, beter te doen uitkomen, volgt hierna een eigen indeling.

2.1 De fysieke huwelijksbeletselen

Een eerste reeks huwelijksbeletselen had betrekking op de natuurlijke mogelijkheid van de partijen om de voortplanting te verzekeren. Daaronder vielen het ontbreken van een verschillend geslacht, het niet bereikt hebben van een bepaalde leeftijd en de impotentie.

Tot vrij recent gold in het West-Europese recht de vaste regel dat de huwenden noodzakelijkerwijs van een verschillend geslacht moesten zijn. Een man kon alleen met een vrouw trouwen en omgekeerd. Die regel werd als zo natuurrechtelijk beschouwd dat hij niet eens in de kerkelijke en burgerlijke wetgeving werd opgenomen. Zo werd de Franse volksvertegenwoordiger Lequino die in 1792 voorstelde om het verschil in geslacht uitdrukkelijk in de wet op te nemen, door de overgrote meerderheid van de “Assemblée nationale” uitgelachen. Ook de ontwerpers van de C.C. van 1804 vonden dat vanzelfsprekend en namen die vereiste niet uitdrukkelijk in het wetboek op. Op basis van de voorbereidende werken van het Burgerlijk Wetboek beschouwde de Franse en de Belgische rechtspraak in de 19de en 20ste eeuw dit verschil in geslacht echter zo essentieel dat zij de huwelijken tussen personen van eenzelfde geslacht niet toeliet of ze vernietigde wanneer zij hadden plaatsgevonden. Problemen deden zich toen wel voor wanneer iemand van geslacht veranderde. De Belgische wet van 13 februari 2003 veranderde dit en bepaalde in artikel 143 B.W. uitdrukkelijk dat huwelijken met personen van eenzelfde geslacht nu mogelijk zijn. In het moderne Franse recht is dit nog steeds niet mogelijk. Voor één keer was België een voorloper in ethische zaken. In het moderncanonieke recht is een verschil in geslacht nog steeds een grondvereiste (canon 1055 §1 CIC).

Om de voortplanting te verzekeren was het huwelijk van oudsher slechts mogelijk vanaf een bepaalde leeftijd. In navolging van het laat-Romeinse recht¹² bepaalde het oudcanonieke recht die leeftijd op twaalf jaar voor het meisje en veertien jaar voor de jongen. Het steunde hiervoor op het feit dat een meisje en een jongen vanaf die leeftijden normaal geslachtsrijp waren. Het oudcanonieke recht vatte dit huwelijksbeletsel op als een weerlegbaar vermoeden waarvoor er dispensatie kon worden verleend: indien de geslachtsrijpheid van een kind vóór deze leeftijd was aangetoond, kon het huwen, op voorwaarde echter dat het wel wist wat het deed en aanging (“doli capax”).

Omdat een kind niet alleen geslachtsrijp, maar ook geestelijk rijp moest zijn om te trouwen, verhoogde het Franse revolutionaire recht de huwbare leeftijd tot dertien jaar voor het meisje en tot vijftien jaar voor de jongen. Om diezelfde reden bracht de C.C. van 1804 de huwbare leeftijd op vijftien voor het meisje en achttien jaar voor de jongen (artikel 144 C.C.). Recente wetgeving (19 januari 1990) legde die leeftijd vast op achttien jaar voor beide partijen (artikel 144 B.W.). Het moderncanonieke recht maakt nog steeds een onderscheid tussen leeftijd voor het meisje en deze voor de jongen. Het bepaalt de huwbare leeftijd op veertien voor het meisje en zestien jaar voor de jongen (canon 1083 CIC). In diezelfde periode kon ook steeds dispensatie voor dit beletsel verkregen worden, eerst bij de uitvoerende macht (bisschop, consul, keizer, koning) en vanaf 1990 (wet van 19 januari 1990) bij de rechterlijke macht om gewichtige redenen, zoals wanneer het meisje zwanger is (artikel 145 B.W.).

Omdat het huwelijk gericht was op de voortplanting voerde het oudcanonieke recht de impotentie in als een huwelijksbeletsel. Hieronder verstond men het onvermogen om op een normale wijze de geslachtsdaad te stellen ten gevolge van het ontbreken van of het niet behoorlijk functioneren van geslachtsorganen (“impotentia coeundi”). Hoewel sommige canonisten van oordeel waren dat elke impotentie moest leiden tot een nietigheid van het huwelijk, bepaalde het oudcanonieke recht uiteindelijk dat alleen de impotentie die al vóór het huwelijk bestond (voorafgaande) en niet kon worden geheeld (duurzaam), nietigmakend was. Het bewijs van de impotentie werd aanvankelijk geleverd door een lichaamsonderzoek door gezworen vrouwen tijdens een congresprocedure¹³ en later door het attest van een arts. Jozef II behield dit nietigmakende beletsel omdat ook zijn huwelijk nog was gericht op de voortplanting. (artikel 37-40 van het edict van 27 september 1784). De Franse Revolutie, die het huwelijk in de eerste plaats richtte op de liefde tussen de echtgenoten, schafte dit beletsel af, waardoor het ook niet werd opgenomen in de C.C. van 1804. In de 19de eeuw ontwikkelde zich echter in de Franse en Belgische rechtspraak wel de opvatting dat de impotentie die voorafging aan het huwelijk en bekend was aan de partner die erdoor getroffen was, kon worden gekwalificeerd als een grove belediging die een echtscheiding mogelijk maakte. De Franse (niet de Belgische) rechtspraak aanvaardde anderzijds dat de impotentie die onbekend was aan de andere partner op het ogenblik van het huwelijk, door deze laatste kon worden ingeroepen als een dwaling in een essentiële hoedanigheid van de partner. Een Franse wet van 11 juli 1975 bekrachtigde deze rechtspraak. Het moderncanonieke recht kent nog steeds het nietigmakende beletsel van de impotentie (canon 1084 CIC). Geen enkele wetgeving kende de onvruchtbaarheid als huwelijksbeletsel (canon 1084 §3).

2.2 De huwelijksbeletselen in verband met de toestemming

2.2.1 De wederzijdse huwelijkstoestemming van de huwenden

In tegenstelling met wat in het Germaanse recht gebeurde, was het uithuwelijken van kinderen door hun ouders of hun de familie vanaf de 12de eeuw niet meer mogelijk. De wederzijdse toestemming van de huwenden was sindsdien een noodzakelijke voorwaarde voor het huwelijk. Het ontbreken van de toestemming van een van de huwenden was een nietigmakend beletsel.

Het oudcanonieke recht besteedde daarnaast veel aandacht aan de wilsgebreken. Het huwelijk werd zonder meer vernietigd ingeval van krankzinnigheid (“insanitas”) of een aanverwante toestand (dronkenschap of andere intoxicatie) en fysieke dwang (“vis”) op het ogenblik van de huwelijkssluiting. Tegenover andere wilsgebreken stond het oudcanonieke recht heel argwanend. Bij dwaling moest het gaan om een dwaling betreffende de fysische identiteit van de persoon van de partner (“error personae”), wat slechts een theoretische hypothese was. Dwaling over het vermogen (“error fortunae”) of een dwaling over bepaalde hoedanigheden van de partner (“error qualitatis”)¹⁴ kwamen volgens dat recht niet in aanmerking, omdat zij in de praktijk altijd kunnen worden ingeroepen. Moreel geweld of vrees (“metus”) kwam slechts in aanmerking wanneer die van buiten uit was verwekt en ernstig was. Persoonlijke overwegingen van de belanghebbende, de mogelijkheid van geldelijk verlies en de vrees voor de ouders leidden niet tot de nietigheid van het huwelijk. Dat was ook niet het geval voor bedrog (“dolus”, “fraus”). De canonisten verantwoordden dit laatste door erop te wijzen dat het huwelijk als genademiddel Gods (sacrament) uiteindelijk meer voor- dan nadelen opleverde en door de praktische overweging dat iedereen wel wat bedrogen werd door zijn huwelijkspartner. De Franse rechtsgeleerde Antoine Loisel (V1617)¹⁵ drukte dit uit in de rechtsspreuk: “En cas de mariage, il trompe qui peut.”

Deze oudcanonieke regeling werd integraal overgenomen in de huwelijkswetgeving van Jozef II (artikel 24-28 van het edict van 27 september 1784). Die stond de nietigheid echter ook toe wanneer er werd gedwaald in “eene qualiteyt de welke den wezentlyken staet van den persoon zoude veranderen dat het consent door een van de partyen int huwelyk gegeven, expresselyk relatif en bepaelt waere tot deze qualiteyt ende dat wegens d'andere partye de zelve qualiteyt frauduleuselyk was voorgedraegen geweest” (artikel 25). Een toepassing van een dergelijke dwaling was “datter bevonden wordt dat eene vrouw het huwelyk aengaende bevrugt waere door de werken van eenen derden” en de man daarvan geen weet had (artikel 26). De Oostenrijkse keizer liet zich daarbij inspireren door sommige canonisten die de stelling verdedigden dat ook een dergelijke dwaling een nietigheidsgrond opleverde. De Franse rechtsgeleerden, zoals Robert Joseph Pothier, volgden echter strikt de oudcanonieke regeling die dan ook werd overgenomen door de C.C. van 1804. In artikel 180 was (en is) er daarom alleen sprake van een dwaling in de persoon, waarmee de wetgever volgens de voorbereidende werken duidelijk een dwaling over de fysieke identiteit van de huwelijkspartner bedoelde. In de 19de- en 20ste-eeuwse Belgische en Franse rechtspraak werd dit echter soms uitgebreid tot de dwaling over een essentiële hoedanigheid van de huwelijkspartner. Een Franse wet van 11 juli 1975 verschafte hieromtrent duidelijkheid en bepaalde uitdrukkelijk dat ook deze laatste dwaling kan worden ingeroepen. De Belgische wetgever bleef op dat vlak nalatig.

Het moderne canonieke wetboek zette intussen in 1983 nog een stap verder en houdt rekening met de recentste psychologische inzichten over de mens. Naast de krankzinnigheid (canon 1095, 1° CIC), de dwaling aangaande de persoon of aangaande een essentiële eigenschap van de huwelijkspartner (canon 1097 §1 en 2 CIC), de list of bedrog die er uitdrukkelijk op uit is om de huwelijkstoestemming van de andere partij te verkrijgen, de list aangewend om de consensus te verkrijgen betreffende een of andere eigenschap van de andere partij die uit haar aard de huwelijksgemeenschap ernstig kan verstoren (canon 1098 CIC), het geweld en de ernstige vrees van buitenaf, met inbegrip van de vrees voor de ouders, (canon 1103 CIC), noemt dit wetboek als grond voor de nietigverklaring van het huwelijk ook: wanneer de huwelijkspartner lijdt aan een ernstig gebrek aan oordeelsvermogen met betrekking tot de wezenlijke rechten en plichten van het huwelijk of de wezenlijke verplichtingen van het huwelijk niet op zich kan nemen om redenen van psychische aard (canon 1095 2° en 3° CIC). Het moderncanonieke recht kent bovendien het beletsel van de onwetendheid aangaande het feit dat het huwelijk een blijvende gemeenschap is tussen een man en een vrouw, gericht op het verwekken van kinderen door enige seksuele samenwerking (canon 1096 CIC) en het beletsel over de gehele en de gedeeltelijke simulatie (canon 1101 §2 CIC). De Belgische wetgever voerde op 4 mei 1999 een soortgelijke simulatie in. Volgens artikel 146bis B.W is er momenteel geen huwelijk meer wanneer, ondanks de gegeven toestemmingen, uit een geheel van omstandigheden blijkt dat de intentie van minstens een van de echtgenoten kennelijk niet is gericht op het tot stand brengen van een duurzame levensgemeenschap, maar enkel op het verkrijgen van een verblijfsrechtelijk voordeel dat verbonden is aan de staat van gehuwde.

2.2.2 De huwelijkstoestemming van de familie

Ter bevordering van het huwelijk en het vermijden van buitenhuwelijkse relaties was de huwelijkstoestemming van de familie volgens het oudcanonieke recht vanaf de 12de eeuw niet meer vereist, zelfs wanneer de huwenden minderjarigen (min 25 jaar) waren.¹⁶ De familiale toestemming was volgens dat recht wel gewenst (verbiedend beletsel) maar niet essentieel voor het huwelijk (geen nietigmakend beletsel). Het Concilie van Trente (1563) bekrachtigde deze stelling na een lange discussie tussen de voor- en tegenstanders van deze familiale toestemming. Het sprak een banvloek uit over al diegenen die eisten dat het huwelijk zonder familiale toestemming nietig zou worden verklaard. Om de voorstanders van de familiale toestemming te paaien voerde het Concilie wel het nietigmakende beletsel van de schaking (door verleiding) in.

Onder de druk van de aristocratie bleven de wereldlijke overheden er echter van overtuigd dat het huwelijk een aangelegenheid was waarbij de familiale fortuin- en machtsverbindingen op het spel stonden. Bij wetgeving werd daarom bepaald dat minderjarige kinderen niet konden trouwen zonder de voorafgaande toestemming van hun familie. Zo bepaalden een aantal middeleeuwse keuren in Vlaanderen en Brabant dat diegene die een meisje of een jongen huwde zonder de toestemming van de familie, zich schuldig maakte aan een schaking door verleiding waardoor hij of zij een verbanning, een boetebedevaart of een confiscatie van alle goederen kon oplopen. Andere keuren bepaalden dat het meisje beneden de 20 jaar en de jongen beneden de 25 jaar die zonder de familiale toestemming trouwden, door de familie konden onterfd worden. Karel V (1500-1558) veralgemeende deze aanpak in een ordonnantie van 4 oktober 1540. Diegene die zonder de toestemming van de familie een meisje onder de 20 of een jongen onder de 25 jaar huwde, verloor elk vermogensvoordeel dat hij of zij uit het huwelijk kon halen. Zij die als medeplichtigen een dergelijk huwelijk hielpen bewerkstelligen, kregen een geldboete van 100 gouden carolussen. De notaris die in dat kader een huwelijkscontract had opgesteld, werd uit zijn ambt ontzet.

Omdat die algemene maatregel weinig effect had bepaalde Filips IV (1605-1665) op 29 november 1623 dat zowel het meisje als de jongen beneden de 25 jaar de familiale toestemming nodig hadden. Indien zij die toestemming niet hadden verkregen, konden hun ouders hen onterven. In een edict van 4 augustus 1692 ging Karel II (1661-1700) zelfs nog een stap verder. Wie beneden de 25 jaar zonder de ouderlijke toestemming huwde, werd van rechtswege onterfd in de nalatenschap van zijn ouders en kon van hen ook geen goederen meer verkrijgen bij wijze van een schenking onder levenden of bij testament. Wie een meisje onder de 25 jaar huwde zonder de toestemming van haar ouders, werd bovendien voor tien jaar uit het land verbannen en ontzet uit al zijn ambten en functies. Zelfs de aristocratie vond deze harde aanpak overdreven. Na protest werd het edict een jaar later ingetrokken. Onder Maria Theresia (1717-1780) ondernam het centrale gezag in Brussel meerdere pogingen om een edict uit te vaardigen dat bepaalde dat het huwelijk van een minderjarige zonder ouderlijke toestemming nietig was. Rome stribbelde tegen en kon in Wenen de afkondiging van dergelijk edict steeds verhinderen. Eerst onder het bewind van Jozef II (1741-1790) werd er resoluut een andere koers gevaren.

Een soortgelijke ontwikkeling deed zich voor in Frankrijk. Daar verklaarden meerdere koninklijke ordonnanties (1556, 1579, 1639 en 1679) het huwelijk nietig wanneer het zonder de toestemming van de ouders of andere familieleden was gesloten. Deze nietigheid werd er ook ingevoerd voor feitelijke huwelijken, zijnde de huwelijken die met geweld of bij verrassing voor de pastoor werden afgesloten (1606) en voor de huwelijken die waren afgesloten buiten de aanwezigheid van vier getuigen (1639). Voor de meerderjarige die een minderjarige verleidde, bepaalden zij zelfs de doodstraf: “Il n'est si bon mariage, qu'une corde ne rompe.” Daarnaast werden er akten van eerbied ingevoerd voor meerderjarigen die wilden huwen. Op straffe van een geldboete moesten die meerderjarigen tot een bepaalde leeftijd (25 jaar voor het meisje en 30 jaar voor de jongen) aan hun ouders of andere familieleden meedelen dat zij wensten te huwen. Die kregen dan de mogelijkheid om binnen een bepaalde termijn verzet tegen het huwelijk aan te tekenen. Pas indien er geen verzet was aangetekend of het verzet door de rechtbank was opgeheven, kon de meerderjarige dan trouwen.

Om bij dat alles misbruiken vanwege de ouders of andere familieleden uit te sluiten, verkregen de rechtbanken de mogelijkheid om de familiale toestemming te controleren. Zo bepaalde de Concessie Carolina voor Gent van 30 april 1540 en deze voor Kortrijk van 4 november 1540 dat de wereldlijke rechter mocht tussenkomen wanneer de voogden of familieleden het niet eens waren over het voorgenomen huwelijk van een weesmeisje onder de 18 jaar. Een edict van 4 augustus 1692 beperkte deze mogelijkheid. Het verbood de wereldlijke rechter om nog tussen te komen bij de huwelijken van kinderen beneden de 25 jaar waarvan een van de ouders nog leefde, maar bepaalde wel dat kinderen beneden deze leeftijd van wie de langstlevende vader of moeder was hertrouwd, zich tot de rechter konden wenden wanneer deze ouder het uit eigenbelang oneens was met het voorgenomen huwelijk, bijvoorbeeld in de hoop om zelf van het kind te kunnen erven. Een ordonnantie van 31 oktober 1739 bepaalde dat de rechters hun toestemming voor het huwelijk van minderjarigen slechts konden geven nadat hun ouders of voogden voorafgaandelijk waren gehoord.

Bij de laïcisering van het huwelijk werd de familiale toestemming voor de huwelijken van minderjarigen onmiddellijk als een nietigmakend beletsel ingevoerd. Dit was het geval in de wetgeving van de gereformeerde staten, de wetgeving van Jozef II van 1784 (artikel 3-9 van het edict van 28 september 1784), de Franse revolutionaire wetgeving (artikel 3-8 van de wet van 20-25 september 1792) en de C.C. van 1804 (artikel 148-150 B.W.). Wel werd die meerderjarigheidsleeftijd allengs verlaagd: van 25 naar 21 jaar in 1896 (wet van 30 april 1896) en naar 18 jaar in 1990 (wet van 19 januari 1990). De C.C. van 1804 bepaalde het aantal akten van eerbied op drie voor een meisje minder dan 25 jaar en een jongen minder dan 30 jaar. Boven deze leeftijden moest er slechts één akte betekend worden (151-155 C.C.). De Belgische wetgever beperkte eerst het aantal van de akten van eerbied en schafte ze in 1983 af. Andere veranderingen in verband met de familiale toestemming in de loop van de 20ste eeuw waren het betrekken van de moeder bij het verlenen van de huwelijkstoestemming en het uitbreiden van de tussenkomsten van de rechtbank bij conflicten tussen ouders en hun kinderen (wet van 14 juli 1953 tot wijziging van artikel 148 B.W.).

In het Engelse recht werd de familiale toestemming voor een persoon van minder dan 21 jaar pas ingevoerd met de “Lord Hardwicke's Act” van 1753. Hardwicke was een parlementair die de jaren voordien hardnekkig strijd had gevoerd tegen de clandestiene huwelijken.

2.3 De familiale huwelijksbeletselen

Een derde reeks beletselen hield verband met de familiale relaties die de partijen met elkaar hadden voor hun huwelijk. Hiervoor creëerde men de beletselen van een te nauwe bloedverwantschap (“consanguinitatis”) of aanverwantschap (“affinitatis”), beletselen die in elke cultuur voorkomen, zij het niet altijd op dezelfde wijze.¹⁷

Bij het bepalen van deze verwantschapsbeletselen ging het oudcanonieke recht zeer ver. Voor de bloedverwanten gold er een absoluut verbod om te trouwen met iemand in de rechte (dalende en stijgende) lijn en met iemand in de zijlijn tot en met de zevende, en vanaf 1215 tot en met de vierde canonieke graad. Voor de aanverwanten golden dezelfde verbodsbepalingen, maar die werden daar nog uitgebreid door er buitenhuwelijkse relaties (“affinitas superveniens ex copula illicita”) bij te betrekken en de verwantschap die ontstond door een tweede huwelijk (“secundum genius affinitatis”) of derde huwelijk (“tertius genius affinitatis”). Het beletsel kon zelfs voortvloeien uit een eenvoudige verloving: een vader kon de ex-verloofde van zijn zoon niet huwen en de zoon niet de ex-verloofde van zijn vader. Naar analogie van de natuurlijke geboorte creëerde het oudcanonieke recht zelfs een geestelijke verwantschap (“cognatio spritualis”) die ontstond tussen alle deelnemers aan een doopsel en hun verwanten.

Buiten het vermijden van inteelt lagen een aantal zuiver (kerk)politieke redenen aan de grondslag van al deze verwantschapsbeletselen. In het kader van haar politiek tot beperking van het familiale wraakrecht (“godsvredes”) had de Kerk er vooreerst belang bij dat de huwelijken niet tussen familieleden maar met leden van andere families werden afgesloten zodat er tussen die families geen bloedwraak meer mogelijk was. Door huwelijken tussen verwanten te verbieden, vermeed de Kerk vervolgens patrimoniale concentraties die zich tegen haar konden keren. En tenslotte droegen de verregaande bloed- en aanverwantschapsbeletselen bij tot het bedwingen van de seksuele lust tegenover familieleden waarmee men frequent omging. Het moderncanonieke recht kent nog steeds een verbod om te huwen met bloedverwanten in de rechte lijn. In de zijlijn geldt dat verbod tot en met de vierde Romeinsrechtelijke graad (canon 1091§ 1 en 2 CIC). Voor de aanverwanten geldt er nog alleen een huwelijksverbod in de rechte lijn (canon 1092 CIC). Het moderncanonieke recht herformuleerde het huwelijksbeletsel van voorafgaande buitenhuwelijkse relaties tot het beletsel van publieke eerbaarheid (“publica honesta”). Het beletsel ontstaat uit een ongeldig huwelijk dat is voltrokken of uit een publiek concubinaat en treft de man en de bloedverwanten van de vrouw in de eerste graad van de rechte lijn en omgekeerd (canon 1093 CIC). De geestelijke verwantschap werd in 1563 en 1917 sterk beperkt en in 1983 afgeschaft.

Figuur 3: Beletsel van bloedverwantschap in het oudcanonieke recht

Figuur 4: Beletsel van bloedverwantschap in het protestantse recht

De hervormde staten zoals de Verenigde Provinciën, behielden de beletselen van bloedverwantschap en aanverwantschap, maar beperkten ze in de zijlinie tot de derde Romeinsrechtelijke graad. Jozef II nam dit over in zijn edict van 27 september 1784 (artikel 13 en 14). De Franse revolutionaire wetgeving ging nog verder en beperkte het beletsel van een te nabije bloedverwantschap in de zijlijn tot de huwelijken van broers en zussen (artikel 11 van de wet van 20-25 september 1792). Er bestond dus geen beletsel meer van aanverwantschap in de zijlinie.

Figuur 5: Beletsel van bloedverwantschap in het revolutionaire recht

Figuur 6: Beletsel van bloedverwantschap in het B.W.

De C.C. van 1804 breidde het huwelijksverbod voor de bloedverwanten in de zijlijn opnieuw uit tot de huwelijken van ooms en tantes met hun nichten en neven en tot de huwelijken met schoonbroers of schoonzusters. In het eerste geval was er wel dispensatie mogelijk door de uitvoerende macht (artikel 164 C.C.). Een wet van 28 februari 1831 breidde deze dispensatiemogelijkheid uit voor de huwelijken met schoonbroers of schoonzussen indien het huwelijk die de aanverwantschap in de zijlijn deed ontstaan, ontbonden was door de natuurlijke dood van een van de echtgenoten. Een wet van 11 februari 1920 bepaalde dat het huwelijk met schoonbroers en schoonzussen voortaan ook zonder dispensatie mogelijk was wanneer de echtgenoot die de aanverwantschap deed ontstaan, was overleden. Een wet van 1 juli 1957 liet toe dat de koning dispensatie verleende wanneer het huwelijk dat de aanverwantschap deed ontstaan, door een echtscheiding was ontbonden. Een wet van 27 maart 2001 schafte tenslotte het beletsel van aanverwantschap in de zijlinie opnieuw af.

2.4 De sociaalpolitieke huwelijksbeletselen

Een vierde reeks huwelijksbeletselen had te maken met de goede organisatie van de Kerk of de staat en dus niets met de aard of het doel van het huwelijk. Zo kende het oudcanonieke recht vanaf de 11de eeuw het nietigmakende huwelijksbeletsel van de geestelijke staat van een van de partijen (“impedimentum ordinis” of “votis”). Hierdoor konden de clerici vanaf de graad van onderdiaken of de religieuzen die een plechtige gelofte tot maagdelijkheid hadden afgelegd, niet trouwen. Een getrouwde man kon echter wel priester worden. Dit beletsel was een zuiver kerkelijk beletsel en had dus niets te maken met het wezen van het huwelijk: door het vrijwaren van het celibaat wou de Kerk zijn priesters volledig ter beschikking hebben. De paus kon er dispensatie verlenen. De geestelijke verloor in dit geval zijn staat en werd opnieuw leek. De gereformeerde staten volgden deze redenering niet en lieten hun priesters trouwen.

Het oudcanonieke recht kende vanaf de 5de eeuw ook het beletsel van eredienstverschil (“impedimentum disparis cultus”), waardoor een gedoopte niet mocht trouwen met een ongedoopte zoals een jood(se) of mohammedaan(se). Huwelijken met heidenen waren wel toegelaten omdat die zich gemakkelijk bekeerden. Dit beletsel werd louter ter vrijwaring van het geloof uitgevaardigd: bij gemengde huwelijken bestond immers het gevaar dat de ongedoopte partner de gemeenschappelijke kinderen in een andere godsdienst zou opvoeden, met alle gevolgen van dien voor de aanhang van de Kerk. Het huwelijk van een katholiek met een lid van een hervormde sekte (orthodox, anglicaan, lutheraan, calvinist) was in beginsel eveneens verboden, zij het alleen op straffe van een geldboete.¹⁸ Er kon voor een dergelijk huwelijk bovendien dispensatie worden bekomen, wat niet het geval was voor een huwelijk met een ongedoopte. Het moderncanonieke recht nam deze regelingen integraal over (canon 1086-1088 CIC). Jozef II behield op een onredelijke wijze de huwelijksbeletselen van geestelijke staat en eredienstverschil (artikel 10 en 21 van het edict van 27 september 1784) voor een burgerlijk huwelijk. In de moderne burgerlijke wetgeving, zoals de Franse revolutionaire wetgeving en ons Burgerlijk wetboek komen deze zuiver kerkelijke beletselen dan ook niet meer voor.

Zoals in het Romeinse recht kende het oudcanonieke recht het nietigmakende beletsel van de niet verbroken huwelijksband (“vinculum”). Wie al gehuwd was, kon geen tweede keer trouwen. Zoals al eerder aangegeven bleef dit bigamieverbod bewaard in elke latere wetgeving (artikel 11 en 12 van het edict van 28 september 1784, artikel 10 van de wet van 20-25 september 1792, artikel 147 C.C. en B.W. en canon 1095 CIC).

Uit het laat-Romeinse recht nam het oudcanonieke recht ook het huwelijksbeletsel van overspel (“crimen”) over. Dit beletsel strekte ertoe dat een overspelige niet kon trouwen met zijn of haar medeplichtige aan overspel. Het oudcanonieke recht voegde er wel een voorwaarde aan toe: het overspel moest gepaard gaan met huwelijksbeloften tussen de overspelige en zijn medeplichtige of het beramen door beiden van een doodslag op de bedrogen echtgenoot (“enormitas criminis”). Jozef II maakte van dit gekwalificeerde overspel twee afzonderlijk huwelijksbeletselen: gewoon overspel (zonder enige kwalificatie) en moord op de partner met hulp van de medeplichtige aan overspel waren voor hem twee afzonderlijke huwelijksbeletsels (artikel 18 en 19 van het edict van 28 september 1784). Omdat de Franse revolutionairen ervan overtuigd waren dat het overspel niet via wetgeving kon bedwongen worden, schaften zij dit huwelijksbeletsel af. Om de huwelijksmoraal te vrijwaren en aldus zoveel mogelijk sterke gezinnen bij elkaar te houden, voerde Napoleon dit huwelijksbeletsel opnieuw in, zij het zonder de kwalificaties van het oudcanonieke recht (artikel 298 C.C.). Een wet van 16 april 1935 schafte dit huwelijksbeletsel opnieuw af zodat het sindsdien niet meer voorkomt in ons B.W. Het moderncanonieke recht kent nog een reminiscentie aan het gekwalificeerde overspel van het oudcanonieke recht. Er bestaat nog altijd een huwelijksverbod voor diegene die, met de bedoeling om in het huwelijk te treden met een bepaalde persoon, diens huwelijkspartner heeft gedood (can 1090 CIC).

De schaking van een vrouw (“raptus”) werd door het Concilie van Trente in 1563 ingevoerd als compromis tussen de Franse bisschoppen die de familiale toestemming als nietigmakend beletsel wilden invoeren, en de Italiaanse consensualisten die zich hiertegen verzetten. Het beletsel van schaking hield in dat wanneer een man een vrouw met geweld ontvoerde om haar te trouwen, hij dit niet kon doen zolang hij de vrouw onder zijn macht hield, zelfs al gaf de vrouw haar toestemming voor dat huwelijk. Schaking kon echter niet worden ingeroepen wanneer de geschaakte vrouw vooraf met de schaker was verloofd. Het beletsel was bovendien slechts schorsend: het duurde slechts zolang als de vrouw onder de macht van de man bleef. Indien de man de vrouw terugbracht naar haar ouders of ze in een klooster liet verblijven, kon zij vrij haar toestemming geven. In de 18de eeuw ontstonden hierover zoveel conflicten tussen de kerkelijke en wereldlijke rechtbanken dat de wereldlijke overheden besloten om zelf het huwelijk in handen te nemen. Jozef II deed dat maar behield onlogischerwijs het huwelijksbeletsel van de schaking van een vrouw (artikel 17 van het edict van 28 september 1784). Hij voerde immers terzelfder tijd de familiale toestemming als een nietigmakend beletsel in. De Franse Revolutie vermeed deze fout en schafte de schaking van een vrouw af als huwelijksbeletsel. Het moderncanonieke recht kent de familiale toestemming niet als een nietigmakend beletsel en behield dan ook het beletsel van de schaking van een vrouw (canon 1089 CIC).

In de late middeleeuwen moest een leenvrouw die wenste te trouwen, louter om militaire redenen, de voorafgaande toestemming hebben van de leenheer. Eenzelfde logica lag aan de grondslag van het verbod voor een militair om te trouwen zonder de toestemming van de militaire overheid. Jozef II voerde dit laatste verbod in als een nietigmakend beletsel (artikel 20 van het edict van 27 september 1784). Onder Napoleon was dit beletsel nog alleen verbiedend. In de loop van de 20ste eeuw werd het in aparte wetgeving meer en meer uitgehold en tenslotte afgeschaft.

Om kroostverwarring te vermijden kende het Romeinse recht een wachttijd voor de weduwe of de uit de echt gescheiden vrouw (“tempus lugendi”). Die termijn van 300 dagen werd overgenomen in het Zuid-Franse recht, maar niet in het oudcanonieke recht omdat men vreesde dat de vrouw zich in die periode ontuchtig zou gedragen. Jozef II (artikel 56, 7° van het edict van 27 september 1784) en de C.C. van 1804 (artikel 228 en 296-297 C.C.) namen deze wachttijd wel over, de eerste als een nietigmakend, de tweede als een verbiedend beletsel. De wet van 31 maart 1987 op de afstamming, die nieuwe technieken betreffende het vaststellen van de afstamming invoerde, schafte dit beletsel af. In Frankrijk was dit al eerder gebeurd met wetten van 1922, 1928 en 11 juli 1975.

2.5 De huwelijksbeletselen in het Engelse recht

Engeland volgde tot 1857 min of meer het laatmiddeleeuwse oudcanonieke recht. Het huwelijk kon er worden nietig verklaard wegens het niet hebben bereikt van de huwbare leeftijd van 12 of 14 jaar, wegens impotentie bij het aangaan van het huwelijk en op grond van krankzinigheid, fysiek geweld of dwaling in de persoon, met inbegrip van de dwaling over een essentiële hoedanigheid van de partner. De ouderlijke toestemming was geen nietigmakend beletsel tot 1753. Andere huwelijksbeletselen waren een te dichte¹⁹ bloed- of aanverwantschap (op basis van een huwelijk of geslachtsgemeenschap) en het al getrouwd zijn. Hendrik VIII (1491-1547) maakte van zowat alle mogelijke beletselen gebruik om de nietigverklaring van zijn verschillende huwelijken te verkrijgen. Voor de nietigverklaring van zijn eerste huwelijk met Katharina van Aragon riep hij in dat deze laatste voordien getrouwd was met zijn broer Arhur en dus voor hem een aanverwante was.²⁰ Voor zijn huwelijk met zijn tweede vrouw, Anna Boleyn, riep hij in dat hijzelf voor dat huwelijk seksueel verkeer had met haar zuster Mary (“affinitas superveniens ex copula illicita”). Zijn derde vrouw, Anna van Kleef, zou al vooraf getrouwd zijn met een zekere Francis van Lotharingen (bigamieverbod). De koning riep toen eveneens impotentie en fysieke dwang in! Voor het huwelijk met zijn vierde vrouw, Katharina Howard, was er geen nietigverklaring nodig. Hoewel er bewijs was dat zij voorheen was getrouwd met een zekere Denham, werd zij uiteindelijk onthoofd omdat zij was schuldig bevonden aan hoogverraad door “in gedachten” overspel te plegen met Denham! Meteen is de soepelheid van het oudcanonieke recht voor het verkrijgen van nietigverklaringen aangetoond.

3. DE VORMVEREISTEN VAN HET HUWELIJK

3.1 De verloving

Het oudcanonieke recht maakte een onderscheid tussen de trouwbelofte of de wederzijdse belofte van een man en een vrouw om elkaar binnen korte tijd te huwen (“sponsalia per verba de futuro”) en het eigenlijke huwelijk (“sponsalia per verba de presenti”) dat een verklaring inhield van de huwenden waarbij zij zich in de echt verbonden.²¹ De verloving was niet verplichtend: een man en een vrouw konden ook zonder een voorafgaande verloving geldig een huwelijk sluiten.

De grondvereisten voor de verloving waren dezelfde als die voor de huwelijkssluiting: afwezigheid van een dirimerend of prohibitief huwelijksbeletsel en de vrije toestemming van de partijen. Iemand kon zich al verloven vanaf de jaren van discretie en verstand (circa zeven jaar) en dus ruim voor de huwbare leeftijd. De wijze waarop de verloving werd afgesloten was niet algemeen bepaald. In sommige bisdommen moest men de verloving afsluiten voor de pastoor van de parochie van een van beide partijen, maar dit gold (in tegenstelling met het huwelijk) niet op straffe van nietigheid. Om de verloving naderhand te kunnen bewijzen, werd zij soms afgesloten in aanwezigheid van familieleden of andere getuigen en werden daarbij allerlei symbolische handelingen gesteld zoals het overhandigen van een ring of een ander geschenk. Soms liet men de huwelijksbeloften optekenen in een onderhandse of authentieke akte, zoals een schepenbrief of notariële akte.

De verloving had tot gevolg dat de partijen elkaar binnen een korte termijn (meestal veertig dagen) moesten trouwen. Zo dit niet was gebeurd kon de trouwlustige partij de weigerende partij dagvaarden voor de (kerkelijke, later ook wereldlijke) rechtbank. De weigerende partij werd dan veroordeeld tot het afsluiten van het huwelijk binnen een bepaalde termijn op straffe van een schadevergoeding²² die werd berekend op basis van het geleden nadeel. Omdat de huwelijkstoestemming volledig vrij moest zijn, weigerden de kerekelijke rechtbanken om het huwelijk van rechtswege voor gesloten te verklaren na het verstrijken van de opgelegde termijn. Het Engelse recht nam deze regeling over. In de “common law” werd een vordering tot schadevergoeding toegekend wanneer een verloving onrechtmatig werd verbroken waarbij niet alleen het geleden verlies, maar ook de niet genoten, toekomstige voordelen in rekening werden gebracht. Deze vordering werd pas in 1970 afgeschaft. In de Verenigde Provinciën gingen de lekenrechtbanken nog verder: zij aarzelden niet om de verloofden voor getrouwd te verklaren wanneer het huwelijk na een bepaalde termijn niet was afgesloten.

Tot het Concilie van Trente (1563) had de verloving een tweede belangrijk gevolg: wanneer verloofden met elkaar geslachtsbetrekkingen hadden, werd hun verloving van rechtswege in een huwelijk omgezet. Deze conversie steunde op het onweerlegbare vermoeden dat de verloofden voor de geslachtsbetrekkingen elkaar hun huwelijkstoestemming hadden gegeven. Deze conversie noemde men het presumptieve huwelijk. Deze opvatting kon slechts worden aangehouden zolang het huwelijk zuiver consensueel werd afgesloten. De huwelijksformaliteiten op straffe van nietigheid opgelegd door het Concilie van Trente (1563) maakten een einde aan het presumptieve huwelijk.

De verloving kon met wederzijdse toestemming worden verbroken. Eenzijdig konden zowel de jongen als het meisje de verbreking van de verloving vorderen op grond van elke zwaarwichtige reden, zoals geslachtsbetrekkingen met een derde, insolventie of wangedrag van de partner of onverenigbaarheid van karakter.

Het natuurrecht was tegen de verloving omdat het de vrijheid van huwen aantastte. Dit had zijn weerslag in het wereldlijke recht vanaf het einde van de 18de eeuw. Jozef II vermeldde nog de verloving in artikel 1 van het edict van 27 september 1784, maar regelde ze geenszins. De Franse revolutionaire en latere wetgeving spraken niet meer over de verloving. Sinds de 19de eeuw staan de rechtbanken nochtans toe dat een verloofde op grond van artikel 1382 B.W. een schadevergoeding vordert wanneer een verloving onrechtmatig werd verbroken. De schadevergoeding wordt in dit geval negatief berekend. Het moderncanonieke recht kent nog steeds de verloving. Bij onrechtmatige verbreking van de verloving kan ook nog bij de officialiteit schadevergoeding worden bekomen (canon 1062 §2 CIC).

3.2 De eigenlijke vormvereisten bij de huwelijkssluiting

Volgens het vierde Concilie van Lateranen (1215) moest het huwelijk met de volgende vormvereisten worden afgesloten: een publieke, mondelinge afkondiging in de kerk op drie achtereenvolgende zondagen, een huwelijkssluiting in de kerk voor een priester in aanwezigheid van twee getuigen en ten slotte een inzegening door de priester. De publieke afkondigingen in (of aan de deuren van) de kerk hadden tot doel om de gelovigen in staat te stellen om mogelijke huwelijksbeletselen bekend te maken. Deze vormvoorschriften golden op straffe van een geldboete, niet op straffe van nietigheid van het huwelijk. In die tijd kon men het huwelijk ook met alle middelen bewijzen: een verklaring van twee getuigen, de bekentenis van de twee betrokken partijen, een schepenakte of ander geschrift en het bezit van staat. Onder dat laatste verstond men een geheel van feiten (“nomen, fama et tractatus”) die met getuigen werden bewezen en waaruit de rechter de huwelijkse staat afleidde.

Om de clandestiene huwelijken uit te sluiten bepaalde het Concilie van Trente in 1563 dat de partijen voortaan hun huwelijk op straffe van nietigheid moesten afsluiten ten overstaan van de pastoor van de parochie van een van de huwende partijen en in aanwezigheid van ten minste twee getuigen. De pastoor speelde hierbij een passieve rol: een huwelijksinzegening was niet noodzakelijk. Daarnaast bleven de (drie) voorafgaande zondagse publieke afkondigingen bestaan, zij het alleen op straffe van een geldboete. De pastoors moesten van elk huwelijk een huwelijksakte opmaken en deze optekenen in een daartoe speciaal aangelegd huwelijksregister. Deze huwelijksakte, of een afschrift ervan, gold als een volledig bewijs van het huwelijk. Behoudens in Engeland, werd die kerkelijke wetgeving in de meerdere landen in de wereldlijke wetgeving overgenomen. In Frankrijk bepaalden een aantal koninklijke ordonnanties (1629 en 1667) dat het huwelijk nog alleen kon bewezen worden door het voorleggen van (een afschrift van) het huwelijksregister. Alleen wanneer men kon bewijzen dat er geen huwelijksakte was opgemaakt of dat de huwelijksregisters waren verdwenen, kon het huwelijk nog met een ander geschrift of getuigen worden aangetoond.

Jozef II nam de kerkelijke vormvereisten over, met inbegrip van de publieke afkondigingen en de registratie van het huwelijk door de pastoor, en bepaalde dat al deze vormvereisten op straffe van nietigheid moesten worden nageleefd (artikel 29-35 van het edict van 27 september 1784). De Franse revolutionairen laïciseerden de huwelijkssluiting en bewijsregeling. Het burgerlijke huwelijk moest worden afgekondigd aan het gemeentehuis en vervolgens voor een (gemeentelijk) ambtenaar van de burgerlijke stand van de woonplaats van een van beide huwenden en twee getuigen worden afgesloten. Die ambtenaar moest van het huwelijk een akte opmaken en die in een huwelijksregister inschrijven. Het bewijs van het huwelijk kon nog alleen geleverd worden door het voorleggen van (een afschrift van) dit huwelijksregister. Alleen bij het ontbreken van dit huwelijksregister kon het huwelijk bewezen worden door getuigen of een bezit van staat.

Die regeling werd integraal overgenomen door de C.C. en is tot de dag van vandaag nog steeds van kracht. Een wet van 22 mei 1999 verving wel de afkondiging aan het stadhuis door een aangifte op het gemeentehuis (artikel 165-171 C.C. en B.W.). Het moderncanonieke huwelijk wordt verder afgesloten voor de pastoor van de parochie van een van beide huwenden en twee getuigen na een publieke afkondiging. De pastoor legt nog een huwelijksregister aan dat geldt als bewijs voor het huwelijk (canon 1063-1072 en 1108-1122 CIC).

Het Engelse recht nam uit het oudcanonieke recht de publieke afkondiging aan de kerk en de afsluiting van het huwelijk voor een pastoor op straffe van een geldboete over. Pas vanaf 1753 waren die formaliteiten op straffe van nietigheid. Van dan of moesten de huwelijken ook in een huwelijksregister worden opgetekend.

4. DE GEVOLGEN VAN HET HUWELIJK VOOR DE ECHTGENOTEN

Het huwelijk doet zowel voor de echtgenoten als voor derden (kinderen, schuldeisers van de echtgenote) rechten en plichten ontstaan. Daarbij zijn er burgerlijke, fiscale, sociaalrechtelijke, strafrechtelijke, vennootschapsrechtelijke, grondwettelijke en andere gevolgen die hier niet alle kunnen besproken worden. Binnen de burgerlijke gevolgen voor de echtgenoten zijn er persoonlijke en zakelijke gevolgen. Hierna worden alleen de persoonlijke gevolgen uiteengezet. De zakelijke gevolgen worden behandeld in het huwelijksvermogensrecht. Men kan de persoonlijke gevolgen bijeenbrengen in twee grote rubrieken: de verplichtingen die voortvloeien uit het samenleven van een man met een vrouw (vanaf 2002 ook van een man met een man en een vrouw met een vrouw) (punt 1), en het statuut van de gehuwde vrouw, ook wel de maritale macht genoemd (punt 2). Het statuut van de gehuwde vrouw in het Engelse recht wordt apart behandeld (punt 3).

4.1 De verplichtingen van de echtgenoten voortvloeiend uit hun samenleving

4.1.1 De samenwoningsplicht

Echtgenoten zijn momenteel tegenover elkaar tot samenwonen verplicht. Deze bepaling in artikel 213 B.W. was al in het oudcanonieke recht te vinden. Zij hield zoals nu in dat de echtgenoten hun gemeenschappelijke belangen in eenzelfde woning (echtelijke woonplaats) moeten onderbrengen, er hun kinderen moeten opvoeden en er samen moeten slapen. Het oud- en moderncanonieke recht (canon 1096 §1, laatste zinsnede CIC) legde daarbij de nadruk op de wederkerige plicht en het recht op geslachtsverkeer (echtelijke plicht), zij het volgens de regels van de zedelijkheid.²³ Deze plicht verviel bij overmacht, zoals ziekte of afwezigheid. De sanctie bij het niet vervullen van de samenwoningsplicht was de scheiding van tafel en bed.

Sinds de Franse Revolutie wordt er heel weinig gesproken over de precieze inhoud van deze samenwoningsplicht. Het is uiteindelijk de rechter die arbitrair beslist of er nog sprake is van samenwoning. Zo dit niet het geval is, spreekt hij een scheiding van tafel en bed of een echtscheiding uit op grond van grove belediging en vanaf 1974 ook op grond van een feitelijke scheiding.

4.1.2 De getrouwheidsplicht

De echtgenoten zijn elkaar van oudsher ook getrouwheid verschuldigd (artikel 213 B.W.). Dit hield voor beiden een verbod in om seksuele betrekkingen te hebben met een andere dan de huwelijkspartner. Wie deze getrouwheidsplicht niet naleefde, maakte zich schuldig aan overspel.

In het Germaanse recht werd het overspel van de vrouw hard aangepakt. De overspelige vrouw werd in aanwezigheid van beide families de haren afgeschoren, volledig uitgekleed en naakt uit het huis weggejaagd. De bedrogen man kon meteen hertrouwen. Het overspel van de man had geen gevolgen. Het oudcanonieke recht pleitte voor een gelijke behandeling van man en vrouw en opteerde voor beiden voor een geldboete of een scheiding van tafel en bed. Vanwege het gevaar voor kroostverwarring pakte het laatmiddeleeuwse en nieuwtijdse wereldlijke recht de overspelige vrouwen wel harder aan dan de overspelige mannen. Overspelige vrouwen werden gestraft met een opsluiting in een klooster, een verbanning of een geldboete. Overspelige mannen werden meestal met rust gelaten of kregen ten hoogste een geldboete.

De Franse Revolutie schafte de bestraffing van overspel af en dit zowel bij de mannen als de vrouwen. Overspel was volgens hen toch niet via de strafwet te bedwingen. Napoleon wou echter sterke gezinnen als hoeksteen voor de maatschappelijke organisatie en voerde daarom opnieuw de bestraffing in van overspel. Hij discrimineerde daarbij echter de vrouwen op een dubbele wijze. Waar overspelige vrouwen strafbaar waren van zodra zij één keer overspel hadden begaan, waren overspelige mannen alleen strafbaar wanneer zij hun bijzit in de echtelijke verblijfplaats hadden onderhouden. Vervolgens werden overspelige vrouwen zwaarder gestraft dan overspelige mannen: gevangenisstraf van drie maanden tot twee jaar voor de vrouw, geldboete voor de man (artikel 337 en 339 C.P). En ten slotte kon de man die zijn vrouw doodde nadat hij haar bij overspel op heterdaad betrapte, een verschoningsgrond inroepen (artikel 324 C.P). Latere wetgeving bracht een gelijkheid tussen de bestraffing van overspelige vrouwen en overspelige mannen en schafte op 20 mei 1987 de strafrechtelijke beteugeling van overspel opnieuw af. Eenzelfde gelijkheid werd eerst ingevoerd voor het inroepen van de verschoningsgrond bij de betrapping op heterdaad die pas op 24 november 1997 werd afgeschaft. Intussen werd de echtscheiding ingevoerd en behouden als “de” burgerlijke sanctie voor overspel (artikel 4 van de wet van 20-25 september 1792 op de echtscheiding: “dérèglement de moeurs notoire”, artikel 229 C.C. en B.W.).

4.1.3 Hulp en bijstand

Volgens het oudcanonieke recht bracht het huwelijk niet alleen een gemeenschap van bed, maar tevens van tafel en woonst met zich. Hieronder verstond men dat de echtgenoten elkaar (materiële) “hulp” en (morele) “bijstand” moesten bezorgen. In het oudcanonieke recht waren deze verplichtingen wederkerig geformuleerd, maar in de praktijk woog de verplichting van het verschaffen van hulp (kledij, huisvesting en voeding) eenzijdig op de man. Hij beheerde immers alle goederen, met inbegrip van die van de vrouw. Bij niet-naleving van deze hulpverplichting kon de vrouw bij de (kerkelijke of wereldlijke) rechtbank levensonderhoud vorderen of een scheiding van goederen.

De C.C. nam de verplichtingen van hulp en bijstand integraal over waardoor ze werden behouden in ons Burgerlijk Wetboek (artikel 213 B.W.). Wegens de gelijkheid van man en vrouw bij het bestuur van het huwelijksvermogen is de verplichting tot materiële hulp sinds de wet van 14 juli 1976 wederkerig. Artikel 221 B.W. bepaalt sindsdien ook dat iedere echtgenoot naar zijn vermogen bijdraagt in de lasten van het huwelijk. Wanneer een der echtgenoten deze verplichting niet nakomt is er bij de (vrede)rechter een vordering tot inkomstendelegatie mogelijk.

4.2 De maritale macht

Door haar huwelijk kwam de vrouw tot diep in de 20ste eeuw onder het gezag van haar echtgenoot (“maritus”) te staan. Deze maritale macht hield vooreerst in dat de vrouw gehoorzaamheid verplicht was aan haar man (punt 1). Daarnaast beheerde de man haar goederen en die van de huwelijksgemeenschap: de gehuwde vrouw kon (in beginsel) geen rechtshandelingen stellen en niet in rechte optreden (punt 2). Pas in de 20ste eeuw kwam hierin een duidelijke verandering. De gehoorzaamheidsplicht viel weg en de man en de vrouw namen gelijkwaardig deel aan het rechtsverkeer en het bestuur van het huwelijksvermogen. De afbouw van de maritale macht maakt een van de belangrijkste stukken uit van de vrouwengeschiedenis.

4.2.1 De gehoorzaamheidsplicht van de vrouw

De Kerk had een ietwat dubbelzinnige houding tegenover de gehuwde vrouw. Enerzijds poneerde zij de volledige gelijkheid van man en vrouw (bijv. Jeronimus, 77, 3: “Bij ons christenen is wat niet is toegelaten voor de vrouw, ook niet toegelaten voor de man”), maar anderzijds stelde Paulus dat de man de chef was van het gezin (“Vir caput mulieris”), zoals Jesus Christus dit was van zijn kerk. Vrouwen moesten daarom hun echtgenoot als een meester erkennen en … vrezen.

In het laatmiddeleeuwse en nieuwtijdse gewoonterecht was alleen dat laatste te vinden. Een gehuwde vrouw was aan haar echtgenoot gehoorzaamheid verschuldigd. Zij was verplicht om haar man te volgen naar de door hem gekozen echtelijke verblijfplaats, hij kon haar verbieden om een beroep uit te oefenen of als openbare koopvrouw op te treden en hij kon haar verplichten om het huishouden te doen en zich te onthouden van contact met andere personen, zoals andere mannen. Die gehoorzaamheidsplicht werd verantwoord doordat de man persoonlijk aansprakelijk was voor de onrechtmatige daden van zijn vrouw en ook moest instaan voor het onderhoud en de opvoeding van alle kinderen die zij ter wereld bracht. Om deze gehoorzaamheid af te dwingen bezat de man een tuchtigingsrecht waardoor hij zijn vrouw normale slagen mocht toedienen of haar een tijdje kon opsluiten, zonder haar te doden. Wat deze normale slagen inhielden, evolueerde in de loop van de tijden met de wisselende houding tegenover het fysiek geweld.

De gehoorzaamheidsplicht van de gehuwde vrouw werd overgenomen in de C.C. van 1804. Tijdens de besprekingen in de Raad van State drukte Napoleon deze plicht als volgt uit: “La nature a fait de nos femmes nos esclaves. Le mari a le droit de dire à sa femme: Madame, vous ne sortez pas; Madame, vous n'irez pas à la comédie; Madame, vous ne verrez pas telle ou telle personne! C'est dire: Madame, vous m'appartenez corps et âme.” Artikel 213 en 214 C.C. bepaalden dat de man aan zijn vrouw bescherming en de vrouw aan haar man gehoorzaamheid verschuldigd was. De vrouw was verplicht om samen met haar man te wonen en hem te volgen naar de plaats waar hij ook wou verblijven. De man moest haar wel altijd ontvangen en haar van het nodige voorzien. Deze discriminerende teksten werden in het Belgische recht pas afgeschaft in de wet van 30 april 1958. Sindsdien bestaat er geen gehoorzaamheidsplicht meer voor de vrouw.

4.2.2 De handelings(on)bekwaamheid van de gehuwde vrouw

Volgens het laatmiddeleeuwse en nieuwtijdse gewoonterecht was de gehuwde vrouw in beginsel handelingsonbekwaam, d.w.z. dat zij geen enkele rechtshandeling kon stellen en ook niet in rechte kon optreden. De vrouw werd in het rechtsverkeer vertegenwoordigd door haar echtgenoot, die in haar naam rechtshandelingen stelde en in haar naam optrad voor de rechtbank als eiser of verweerder. Er bestonden hierop slechts enkele uitzonderingen. De vrouw kon als openbare koopvrouw alle rechtshandelingen stellen nodig voor haar handel wanneer zij van haar man de toelating had verkregen om als dusdanig op te treden. Zij kon ook zelfstandig optreden wanneer er een scheiding van tafel en bed of van goederen had plaatsgevonden. Zij kon bij stilzwijgend, huishoudelijk mandaat van de man alle noodzakelijke uitgaven voor het gezin doen en een testament maken. Zij stond persoonlijk terecht in criminele zaken en kon bij de rechtbank zelfstandig de nietigverklaring van haar huwelijk, een scheiding van tafel en bed, een gerechtelijke scheiding of een uitkering tot levensonderhoud vorderen.

Die handelingsonbekwaamheid van de gehuwde vrouw werd in de late middeleeuwen uitsluitend verantwoord door de noodzakelijkheid van een eenheid in het optreden van de huwelijksgemeenschap naar buiten toe: “Er kan slechts één kapitein zijn op het schip.” Bijgevolg kon alleen de man (of zijn rechtsopvolgers) de nietigheid inroepen van de rechtshandelingen die de vrouw had gesteld en kon hij alleen deze rechtshandelingen post factum bekrachtigen. De handelingsonbekwaamheid van de gehuwde vrouw hield wel van rechtswege op van zodra de man zelf handelingsonbekwaam werd door één of andere omstandigheid, zoals krankzinnigheid, opsluiting in een gevangenis en de burgerlijke dood ten gevolge van een eeuwige verbanning.

Onder invloed van een antifeministische literatuur werd deze handelingsonbekwaamheid vanaf de 15de eeuw echter ook verantwoord vanuit de (in het Romeinse recht te vinden) “imbecillitas sexus”, zijnde de natuurlijke, fysieke, maar vooral geestelijke minderwaardigheid van de vrouw. Het juridische gevolg hiervan was dat de handelingsonbekwaamheid van de gehuwde vrouw voortaan werd opgevat als een beschermingsonbekwaamheid. Niet alleen de man, maar ook elke belanghebbende kon nu de nietigheid inroepen van de rechtshandelingen die de vrouw zonder de toestemming van haar man had gesteld. Zelfs de vrouw kon dit doen, zij het na de ontbinding van het huwelijk. Een bekrachtiging post factum door de man was niet meer mogelijk. Wanneer de man zelf handelingsonbekwaam werd, kon de vrouw niet meer van rechtswege optreden. Voor iedere rechtshandeling had zij in dit geval de toestemming nodig van de rechtbank of van een, door de rechtbank aangestelde, voogd.

Tijdens de eerste jaren na de Franse Revolutie werd herhaaldelijk gepleit voor een grotere gelijkheid tussen man en vrouw, maar de C.C nam toch maar de nieuwtijdse beschermingsonbekwaamheid van de gehuwde vrouw over. Volgens artikel 215-226 C.C. was de gehuwde vrouw niet in staat om zonder de toelating van haar man een proces te voeren, zelfs niet wanneer zij openbare koopvrouw was of gescheiden van goederen. De rechtbank kon haar daartoe wel machtigen. Zij stond wel alleen terecht voor de strafrechtbank. Zij kon zonder de toestemming van haar man geen geldige rechtshandeling stellen, met uitzondering van een testament, een huishoudelijke uitgave²⁴ en de rechtshandelingen als openbare koopvrouw. Indien de man zelf handelingsonbekwaam werd, had zij de toestemming van de rechtbank nodig om geldig een rechtshandeling te stellen.

Die handelingsonbekwaamheid van de gehuwde vrouw werd in de 19de eeuw gehandhaafd en slechts in de 20ste eeuw geleidelijk afgebouwd. Dit gebeurde onder de druk van de vrouwenbewegingen en een aantal vooruitstrevende mannen in vier fasen:

–  Een reeks wetten bezorgde de gehuwde (en andere) vrouwen omstreeks 1900 een aantal rechten zonder de C.C. te wijzigen. In de eerste plaats werd het arbeidsinkomen van de gehuwde vrouw beschermd door te bepalen dat zij dit inkomen zelf kon innen en kon gebruiken voor de behoeften van het gezin (o.a. de wet van 1900 op het arbeidscontract, die van 1922 op het bediendecontract en de diverse pensioenwetten). Andere wetten schaften de handelingsonbekwaamheid van de gehuwde vrouw voor een aantal specifieke rechtshandelingen af. Zo de wet van 1872 die aan de gehuwde handeldrijvende vrouw toestemming gaf om zelfstandig haar onroerende goederen te vervreemden, de wet van 1908 die de vrouw toeliet getuige te zijn bij akten van de burgerlijke stand, lid te zijn van een familieraad en als voogd te worden aangeduid, en de wet van 1927 die de van tafel en bed gescheiden vrouw volkomen handelingsbekwaam verklaarde.²⁵

–  De wet van 20 juli 1932 wijzigde voor het eerst de C.C. van 1804. Principieel bleef de macht van de man gehandhaafd, maar de handelingsonbekwaamheid van de gehuwde vrouw werd opnieuw alleen verantwoord door de noodzakelijkheid van een eenheid in het optreden van de huwelijksgemeenschap. Wanneer de man om een of andere reden handelingsonbekwaam werd, werd de vrouw van rechtswege handelingsbekwaam. De maritale macht verloor zijn arbitrair karakter: hij mocht voortaan alleen in het belang van het gezin, en dus niet meer louter in het belang van de man worden uitgeoefend. Om dit te waarborgen kreeg de gehuwde vrouw twee nieuwe middelen. Zij kon bij de rechter een inkomstendelegatie vorderen (ontstaan van artikel 221 B.W.) of dringende, voorlopige maatregelen zoals een afzonderlijke woonplaats, een verbod tot verplaatsing of vervreemding van bepaalde goederen en toezicht op de kinderen (ontstaan van artikel 223 B.W.). De onderhoudsplicht werd echter ook wederkerig.

–  De wet van 30 april 1958 schafte in beginsel de maritale macht af. Hij verklaarde de gehuwde vrouw handelingsbekwaam, schafte de gehoorzaamheidsplicht af en bepaalde dat de vrouw voortaan zelf een beroep en woonplaats mocht kiezen en zelfstandig in rechte kon optreden voor zover de huwelijksgemeenschap niet in het gedrang kwam. Bij betwisting kon de rechter optreden (“ménage à trois”). De draagwijdte van deze, op het eerste zicht verstrekkende, maatregelen was in de praktijk sterk uitgehold omdat het huwelijksvermogensrecht ongewijzigd bleef. De man behield het bestuur over alle gezinsgoederen en een uitgebreid beheersrecht over de goederen van zijn vrouw.

–  De wet van 14 juli 1976 voerde een werkelijke gelijkheid van man en vrouw in. De maritale macht werd nu geheel afgeschaft door het invoeren van een combinatie van alleenbestuur, gezamenlijk bestuur en gelijklopend bestuur van de goederen van de echtgenoten (artikel 1415-1426 B.W.). De artikelen 212-216 B.W. betreffende de wederzijdse rechten en plichten van de echtgenoten werden opnieuw grondig gewijzigd. Het huwelijk wijzigt hun handelingsbekwaamheid niet (artikel 212 B.W.). Elke echtgenoot mag vrij een beroep uitoefenen zonder de instemming van de andere echtgenoot (artikel 216 B.W.). Hij of zij ontvangt zijn inkomsten alleen en besteedt ze naar zijn vermogen en bij voorrang aan zijn bijdrage in de lasten van het huwelijk (artikel 217 en 221 B.W.).

Zoals het middeleeuwse recht bepaalt het moderncanonieke recht heel weinig over de gevolgen van het huwelijk. Ieder van de echtgenoten heeft gelijke plichten en rechten tot datgene wat tot de echtelijke levensgemeenschap behoort (canon 1134 CIC). Daartoe hoort inherent het recht en de plicht van beide echtgenoten op geslachtsverkeer en de getrouwheidsplicht (canon 1151 CIC).

4.3 Het statuut van de gehuwde vrouw in de “common law”

Zoals in de West-Europese gewoonterechten was de gehuwde vrouw in het laatmiddeleeuwse Engelse recht volledig onderworpen aan de man. Refererend aan het oudcanonieke recht (“erunt animae duae in carne una”) gebruikten de Engelse gewoonterechtsgeleerden de fictie dat de man en de vrouw samen één persoon uitmaakten of dat de persoonlijkheid van de vrouw door haar huwelijk door die van de man was opgeslorpt.

De vrouw was gehoorzaamheid verschuldigd aan de man. Volgens Bracton (ca. 1210-1268)²⁶ lag de vrouw onder de roede (“under de rod”) van haar man en was deze laatste haar “baron”. In “law French” drukte men dit uit door te stellen dat de gehuwde vrouw “feme covert” was in tegenstelling met de alleenstaande vrouw die “feme sole” was. De man waakte over haar en haar goederen gedurende de “coverture” daar zij in die periode zelf geen eigen goederen kon bezitten, er niet kon over beschikken en ook geen rechtshandelingen kon stellen. Zonder haar echtgenoot kon zij ook niet optreden in rechte, noch als eiseres noch als verweerster. Dit had onder meer tot gevolg dat zij haar eigen echtgenoot nooit voor de rechtbank kon vervolgen wanneer hij zich misdroegd. Het optreden van de man tegenover zijn vrouw was ook niet onderworpen aan enige rechterlijke controle.

De fictie van twee zielen in één persoon werd wettelijk nooit afgeschaft, maar allengs kwamen er zoveel uitzonderingen dat de rechtbanken in het laatste kwart van de 20ste eeuw bepaalden dat die fictie in de “common law” niet langer bestond. Een van die uitzonderingen bestond al in 1300 en liet toe dat de vrouw voor haar echtgenoot goederen aankocht die voor zijn gebruik of zijn voordeel waren bestemd. Rond 1500 kon dit nog alleen wanneer de man hiertoe voorafgaandelijk zijn toelating had gegeven of de verkoopsovereenkomst post factum bekrachtigde. De aangekochte goederen mochten bovendien niet weelderig of extravagant zijn. In dat laatste geval kon de echtgenoot de overeenkomst steeds laten vernietigen.

Een tweede uitzondering was dat de gehuwde vrouw een vordering tot levensonderhoud kon instellen bij de kerkelijke rechtbank wanneer de man haar verwaarloosde. Om te voldoen aan haar noodzakelijke behoeften konden gehuwde vrouwen sinds de 17de eeuw ook bij de gewone, wereldlijke rechtbanken vorderen dat het krediet van hun man bij een derde in hun voordeel in beslag werd genomen. Diezelfde rechtbanken stonden ook toe dat gehuwde vrouwen geld leenden bij een derde voor hun noodzakelijke behoeften en dat deze derde het geleende bedrag kon terugvorderen van de in gebreke zijnde echtgenoot. De hedendaagse mogelijkheden van de Engelse vrouwen om met eigen inkomsten in hun levensonderhoud te voorzien en hun recht om bij de gewone rechtbanken met gratis rechtsbijstand levensonderhoud te vorderen via kortgeding, deed deze twee vorderingen in onbruik raken. De “Matrimonial Proceedings and Property Act” schafte beide vorderingen af in 1970.

Door de industrialisatie in de 19de eeuw kregen steeds meer vrouwen een eigen inkomen uit arbeid. Volgens het eeuwenoude gewoonterecht moesten zij dit arbeidsinkomen aan hun man afgeven, die het desnoods kon verspillen. Een aantal vooruitstrevende vrouwen tekenden hiertegen vanaf 1856 fel protest aan. Er kwam een koninkijke commissie die de situatie onderzocht en een aantal voorstellen deed die uitmondden in de “Married Women's Property Act” van 1870. Voortaan kon elke vrouw in alle vrijheid beschikken over haar arbeidsinkomen en hiervoor ook zelfstandig rechtsvorderingen instellen. De toepassing van de wet stootte echter op allerlei technische moeilijkheden. Daarom werd hij in 1882 herzien. Voortaan kon een gehuwde vrouw onroerende en roerende goederen verwerven, beheren en erover beschikken zoals een “feme sole”. Haar contractuele en quasidelictuele aansprakelijkheid bleef beperkt echter tot een claim op deze afzonderlijke goederen. Op grond van de eenheid van persoon tussen man en vrouw kon haar man zelfs daarnaast nog voor de door haar gemaakte schulden worden aangesproken. Aan deze onlogische situatie werd in 1935 een einde gemaakt. De “Law Reform Married Women and Tortfeasors Act” bepaalde dat de vrouw voortaan alleen aansprakelijk was voor de contracten die zij afsloot of de schade die ze berokkende. Omgekeerd moest de gehuwde vrouw voor de schade die zij zelf had geleden, samen met haar man een vordering instellen tot herstel van de schade. Indien die schadevergoeding werd toegekend, werd ze uitbetaald aan de man die er vrij kon over beschikken. De “Law Reform Married Women and Tortfeasors Act” maakte ook hieraan in 1935 een einde. Voortaan kon de vrouw die schadevergoeding zelfstandig vorderen en innen.

5. DE ONTBINDING VAN HET HUWELIJK

5.1 De ontbinding van het kerkelijke huwelijk

Het oudcanonieke recht leidde uit het sacramentele karakter van het huwelijk af dat het (geslachtelijk voltrokken) huwelijk niet door een echtscheiding kon verbroken worden. Alleen de dood van de partner die door God was gewild of was toegelaten, kon een einde stellen aan de huwelijksband. De overlevende partner kon dan hertrouwen.

Op deze strenge aanpak kende het oudcanonieke recht wel enkele uitzonderingen die het geheel verzachtten. Zo kon de paus het niet-geslachtelijk voltrokken huwelijk ontbinden op vraag van één echtgenoot die een zwaarwichtige reden, zoals ongeloof van de andere partij, inriep. Op grond van een tekst van Paulus (I Kor. VII, 12-16) aanvaardde de Kerk ook dat een persoon die zich tot het christendom bekeerde, zijn ongedoopte echtgenoot of echtgenote kon verstoten indien deze wegens de bekering de samenwoning weigerde verder te zetten of totaal onmogelijk maakte. De ontdekking van nieuwe werelddelen, met onvaste huwelijksverhoudingen, polygamie en slavenhandel, lokten in de 16de eeuw nieuwe regelingen uit waarbij bij de bekering van een echtgenoot de paus een huwelijk kon ontbinden buiten het strikte schema van dit paulinische voorrecht. Zo mocht een bekeerling die meerdere vrouwen had en niet meer wist welke zijn eerste vrouw was, kiezen welke vrouw hij als echtgenote zou behouden.

De principiële onontbindbaarheid van het huwelijk werd ook afgezwakt doordat de Kerk een tamelijk ruime interpretatie gaf aan de gronden tot nietigverklaring van het huwelijk en door het instituut van de scheiding van tafel en bed. In tegenstelling tot de echtscheiding, liet de scheiding van tafel en bed de huwelijksband bestaan zodat de echtgenoten niet konden hertrouwen en zelfs getrouwheid aan elkaar verschuldigd bleven. Wel verviel de levensgemeenschap van bed, tafel en woonst, zodat er een einde kwam aan de wederzijdse plicht tot geslachtelijk verkeer, beide echtgenoten in een afzonderlijke woonplaats mochten verblijven en de gehoorzaamheidsplicht van de vrouw wegviel. Het gewoonterecht bepaalde dat dan de huwelijksgoederen werden verdeeld, de man geen levensonderhoud meer aan de vrouw verschuldigd was, behalve wanneer hij zelf in de fout gegaan was en de vrouw noodlijdend was, en de handelingsonbekwaamheid van de vrouw ophield. De scheiding van tafel en bed moest bij de officialiteit worden gevorderd. Allerlei zwaarwichtige redenen konden worden aangevoerd, zoals overspel, mishandelingen, grove beledigingen, onverenigbaarheid van karakter en de wederzijdse toestemming dat een van de partijen in het klooster binnentrad. De uitgesproken scheiding was steeds herroepbaar en verviel van rechtswege zodra de echtgenoten opnieuw met elkaar gingen samenwonen. De scheiding van tafel en bed werd goed onderscheiden van de gerechtelijke scheiding die de vrouw bij de wereldlijke rechtbank kon aanvragen wanneer de man de gezinsgoederen verspilde. Deze laatste bestond alleen uit een scheiding van de goederen. De Kerk huldigt momenteel nog steeds die onontbindbaarheid van het geslachtelijk voltrokken huwelijk. Ook de mogelijkheid van de paus om het nietgeslachtelijk voltrokken huwelijk te ontbinden en het paulinische voorrecht zijn behouden (canon 1142-1143 CIC). De Kerk kent ook nog steeds de scheiding van tafel en bed (canon 1151-1155 CIC).

5.2 De ontbinding van het burgerlijke huwelijk

Voor de protestantse hervormers zoals Maarten Luther en Johannes Calvijn, was het huwelijk een burgerlijke instelling en geen sacrament. Zij stonden dan ook toe dat naast de dood het huwelijk werd ontbonden door een echtscheiding. In de gereformeerde staten, zoals de Verenigde Provinciën, werd de echtscheiding dan ook vanaf de 16de eeuw ingevoerd, zij het meestal alleen op grond van overspel of familieverlating.

Voor de katholieken opteerde Jozef II nog principieel voor de onverbreekbaarheid van het huwelijk en de mogelijkheid van een scheiding van tafel en bed op grond van een zwaarwichtige reden (artikel 44-49 van het edict van 27 september 1784). Hij stond echter wel de echtscheiding toe voor de niet-katholieken, en dit op grond van bepaalde feiten (moordaanslag, overspel, familieverlating, wederzijdse haat of vijandschap). De huwelijksband werd in dit geval verbroken en de uit de echt gescheiden personen konden hertrouwen (artikel 50, 1° tot 57, 8° van het edict van 27 september 1784).

De Franse Revolutie voerde de echtscheiding in Frankrijk in voor zowel niet-katholieken als katholieken. Het huwelijk was immers voor de Franse revolutionaire wetgever een burgerlijke instelling die door een echtscheiding kon worden ontbonden. Deze echtscheiding kon bekomen worden op grond van wederzijdse toestemming, onverenigbaarheid van gemoed of karakter en een zevental bepaalde feiten: krankzinnigheid van een van de echtgenoten, de veroordeling van een van de echtgenoten tot een lijfstraf of een onterende straf, mishandelingen of grove beledigingen van de ene echtgenoot ten opzichte van de andere echtgenoot, kennelijk immoreel gedrag, familieverlating gedurende ten minste twee jaar, afwezigheid gedurende vijf jaar en emigratie naar het buitenland om politieke redenen. De echtscheiding had tot gevolg dat de huwelijksgoederen werden verdeeld en dat de echtgenoten een nieuw huwelijk konden sluiten (decreet van 20-25 september 1792 op de echtscheiding). De scheiding van tafel en bed werd afgeschaft. Na de invoering van de echtscheiding werd meteen veel gebruik gemaakt van deze nieuwigheid.

De C.C. behield de echtscheiding, maar beperkte ze heel sterk omwille van zijn geloof in het gezin als hoeksteen van de maatschappij. Voortaan was de echtscheiding maar mogelijk door onderlinge toestemming (artikel 275 B.W.) en op grond van overspel van de vrouw, onderhoud van bijzit in de gemeenschappelijke woonplaats door de man, gewelddaden, mishandelingen, grove beledigingen van de echtgenoot en een veroordeling tot een onterende straf (artikel 229-232 C.C., later 229-231 B.W.). Om tegemoet te komen aan de katholieken voerde Napoleon opnieuw de scheiding van tafel en bed in op dezelfde gronden als de echtscheiding (artikel 308-311 B.W. en artikel 1305 Ger. W.).

De echtscheiding op grond van een onterende straf verdween stilzwijgend uit het familierecht omdat die straf niet meer werd opgenomen in het Belgische Strafwetboek van 1867. De tekst die dit eerder bepaalde, werd later vervangen. Een wet van 28 oktober 1974 bepaalde dat het overspel voortaan voor beide echtgenoten een echtscheidingsgrond was (artikel 229 B.W.). Meteen werd de napoleontische discriminatie van de vrouw op dat vlak afgeschaft. Een wet van 1 juli 1974 voerde een nieuwe echtscheidingsgrond in, namelijk de echtscheiding op grond van feitelijke scheiding gedurende tien jaar, later vijf jaar (2 december 1982) en nog later twee jaar (16 april 2000), ten gevolge van een duurzame ontwrichting van het huwelijk of ten gevolge van krankzinnigheid of diepe geestesgestoordheid (artikel 232 B.W.). In de 20ste eeuw werden ook de formaliteiten tot het verkrijgen van een echtscheiding door meerdere wetten sterk versoepeld en en de wachttermijnen sterk ingekort.

5.3 De ontbinding van het Engelse huwelijk

Zoals eerder aangetoond volgde Hendrik VIII (1491-1547) nog nauwkeurig de oudcanonieke voorschriften betreffende de nietigverklaring van het huwelijk bij de ontbinding van zijn verschillende huwelijken. Aartsbisschop Thomas Cramer (1489-1556) van Canterbury, zijn steunpaal in zijn strijd tegen Rome, ontwierp een nieuw kerkelijk wetboek waarin hij voorstelde dat de echtscheiding mogelijk zou worden op grond van “adultery, cruelty, desertion, and bitter enmity”. Dit wetboek werd nooit afgekondigd, maar de Markies van Northampton beriep er zich in 1548 op ten tijde van Edward VI (1537-1553) nadat hij op grond van overspel feitelijk was gescheiden van zijn vrouw en een tweede maal huwde, wat door het Engelse Parlement werd goedgekeurd. Dit precedent vond navolging, maar werd ten tijde van Elisabeth I (1533-1603) “overruled” zodat van dan af alles opnieuw bij het oude bleef.

Pas in 1670 erkende het parlement opnieuw dat een huwelijk wegens overspel kon verbroken worden en er dan een tweede huwelijk kon plaatsvinden. Het gevolg was dat er van dan af meerdere verzoekschriften tot echtscheiding bij het parlement werden ingediend. Maar dat parlement was niet de geschikte plaats om dergerlijke processen te voeren. Het gevolg was dat zich vanaf ca. 1700 de gewoonte ontwikkelde dat er bij de gewone rechtbank eerst een klacht tegen de huwelijkspartner werd ingediend wegens overspel, waar een jury dan besliste over het bestaan van het overspel, er vervolgens een scheiding van tafel en bed bij de kerkelijke rechtbank werd aangevraagd, die deze moest toestaan op grond van het bewezen overspel en er tenslotte een verzoekschrift werd ingediend bij het “House of Lords” om het huwelijk te verbreken en opnieuw te kunnen trouwen.

Die procedure was veel te omslachtig en te duur. Daarom werd er in 1857 in Londen een speciale rechtbank voor echtscheidingszaken (“Court for Divorce and Matrimonial Causes”) opgericht, die de ganse procedure afhaspelde en de jurisdictie van de kerkelijke rechtbanken over het huwelijk volledig afschafte. Maar ook dan bleef de echtscheiding in beginsel alleen mogelijk op grond van overspel en moest de vrouw bovendien ook wreedheid (“cruelty”), familieverlating (“desertion”) of nog iets ergers bewijzen. Bovendien was in Engeland maar één dergelijke echtscheidingsrechtbank, wat de toegankelijkheid voor velen bemoeilijkte. Pogingen tot hervormingen in 1909, 1914 en 1923 leverden alleen op dat de echtscheidingsgrond gelijk werd voor mannen en vrouwen. Pas na de Tweede Wereldoorlog lieten de gewone rechtbanken ook andere echtscheidingsgronden toe, zoals wreedheid (“cruelty”) en feitelijke scheiding (“desertion”). Dit werd bekrachtigd in de “Divorce Reform Act” van 1969, die ook meer aandacht had voor het feitelijk verbreken van het huwelijk dan voor de fout van een van beide partijen.

TEKSTEN TOT BETER BEGRIP VAN HOOFDSTUK2

1. “Aardenburgse wettelijkhede” (14de eeuw) over het tuchtigingsrecht van de man

Een man mach zyn wyf slaen ende steken, upsniden, splitten van beneden tote boven ende waermen zyn voeten in haer bloet, ende naeyse weder toe, zonder verbuerte jeghen den heere, updat zoe levende blijft.

2. De “Malleus malificarum” (Heksenhamer) (1486) over de “imbecillitas sexus” van de vrouw (vertaling uit het Latijn)

Waarom zijn de meeste heksen vrouwen? Sommige professoren verantwoorden de hekserij bij de vrouwen als volgt: er zijn drie elementen in de natuur der dingen die het juiste midden niet kunnen houden in zake goedheid en slechtheid: de tong, de geestelijke en de vrouw. Zo zegt de Ecclesiasticus over de vrouwen: ‘Er is geen kwader venijn dan het venijn van de slang, er bestaat geen slechtere haat dan die van een vrouw. Ik zou liever met een leeuw of een draak wonen dan met een vrouw. En hij besluit: ‘Om het even welke slechtheid betekent niets bij de slechtheid van een vrouw’. Vandaar dat Chrysostomos, sprekende over de tekst van Mattheus (‘Het is wijs van niet te huwen’), schrijft: ‘Wat is de vrouw anders dan de vijand van de vriendschap, de niet te ontwijken straf, het noodzakelijke kwaad, de natuurlijke verleiding, de gewenste calamiteit, het huiselijke gevaar, de lieve ramp, het natuurkwaad in lichte kleuren geschilderd’. Omdat het zonde is haar weg te zenden en men haar moet bewaren, is onze plaag fataal. Ofwel moeten wij overspel plegen en haar verwerpen ofwel met haar in dagelijkse ruzie leven. Tullius Cicero zegt in zijn Rhetorica: ‘De vele hartstochten van de man leiden ze elk naar een ondeugd, maar één enkele hartstocht leidt de vrouwen naar alle ondeugden.’ Aan de basis van alle ondeugden van de vrouwen ligt de jaloersheid. Seneca zegt ook in zijn tragedies: ‘Een vrouw heeft lief of ze haat, er bestaat geen derde weg. Een wenende vrouw is een leugen. Twee soorten tranen haar ogen terzelfdertijd: de ene voor de smart, de andere voor de list. Een vrouw die denkt, die denkt aan kwaad.’

Anderen geven nog andere redenen op voor het feit dat er zich meer vrouwen dan mannen met het bijgeloof bezighouden. De eerste reden is dat ze bijgeloviger zijn. Vandaar dat de duivel, omdat hij het geloof zoekt te beschadigen, hen in eerste instantie aanpakt. Immers hij die een gemakkelijk geloof bezit, toont zijn zwakheid, zegt de Ecclesiasticus. De tweede reden is, dat de vrouwen gemakkelijker te beïnvloeden zijn en meer bereid zijn de onthullingen van de afgescheiden geesten te ontvangen. De derde reden is dat zij een praattong bezitten. Wat zij in de magische kunsten leren, verbergen ze met moeite aan de andere vrouwen, hun vriendinnen, en omdat ze zo zwak zijn, zoeken ze een middel om zich gemakkelijker in het geheim te wreken door betoveringen. En men zou er kunnen aan toevoegen: onstandvastig in hun wezen, zijn zij het ook in hun daden.

Wat de intelligentie en het begrijpen van geestelijke zaken betreft, hebben de vrouwen een andere natuur dan de mannen. Dit steunt op het gezag en de rede, met vele voorbeelden in de Heilige Schrift. Terentius zegt in Hecyre: ‘De vrouwen zijn bijna als kinderen door de lichtheid van de gedachte’. En Lactantius zegt in zijn Institutiones: ‘Behalve Themesta, heeft ooit een enkele vrouw wijsbegeerte geleerd?’ De natuurlijke reden hiervan is dat de vrouw veel vleselijker is dan de man. Men merkt het aan haar vele laagheden. Als onvolmaakt wezen ontgoochelt ze altijd. De etymologie van de naam bewijst het al: ‘femina’ komt van ‘fe’ en ‘minus’. Wat een andere zielskracht betreft, namelijk die van de natuurlijke wil kan hetvolgene gezegd worden: wanneer zij iemand haat die zij eerst heeft liefgehad, brandt zij van woede en ongeduld. Zoals de baren van de zee altijd koken en in beweging zijn, zo is zij ook geheel in woede. Uiteindelijk is er ook de vleselijke lust van haar lichaam waaruit zo talrijke kwalen voor het mensdom voortkomen (…). Valerius schrijft aan Rufinus: ‘Jij weet niet dat de vrouw een spook is, maar je moet het weten. Dit monster bezit een drievoudige vorm: het draagt het edele gelaat van een stralende leeuw, het bezoedelt zich met een geitenbuik, het is gewapend met de giftige staart van een schorpioen, wat wil zeggen: haar uiterlijk is mooi, haar contact afschuwelijk, haar gezelschap dodelijk.

Luisteren wij nog in dit verband naar haar kenmerken. Haar stem: als natuurlijke leugenaarster, is zij het in haar taal: zij steekt alles terwijl zij verleidt. Vandaar dat de stem der vrouwen vergeleken wordt met de zang der sirenen, die door hun zachte melodie de voorbijgangers aantrekken en doden. Vrouwen doden altijd, want zij legen de beurs, zij ontnemen de krachten, zij leiden tot afvallligheid van God. En hetzelfde geldt voor haar manier van gaan, haar voorkomen, haar houding. Dit is ijdelheid der ijdelheden. Er bestaat geen man op de wereld, die tracht de God van de goedheid zo te behagen als een gewone vrouw door haar ijdelheden aan de mannen probeert te behagen.

Besluiten we: al deze dingen komen voort uit de vleselijke lust die bij de vrouwen onverzadelijk is. Zie de op één na laatste van de spreuken: er zijn drie dingen die nooit verzadigd zijn, ja, er is een vierde die nooit zegt ‘het is genoeg’ en dat is de mond van de baarmoeder. Er zijn dan ook veel meer vrouwelijke dan mannelijke heksen en beide inquisitoren danken de Allerhoogste, dat hij het mannelijke geslacht voor zulk een misdaad heeft gespaard.”

3. Filips Wielant, “Corte instructie in materien criminele” (ca. 1515) over het tuchtigingsrecht van de man

Van den ghelycken de rechten permitteren den man dat hy zijn wyf mach zoetelick castien ende corrigieren zonder daerduere eeneghe boete te verbuerene of peine tincurrerene, also verre als zulcke correctie niet onmenschelick en is ende de behoorlicke maniere niet te buuten en gaet. Want waert dat hy met zijn punitie ende correctie exces committeirde ende onredelick haer tracteirde, zo zoude iustitie den man selve punieren van zulcke onghenadelicke correctie van zijn wyf.

4. Bewijs van een consensueel afgesloten huwelijk (Oudenaarde, 7 september 1522)

Wy scepenen ende raed van der vorseide stede van Audenaerde doen te wetene ende certiffieren over warachtich allen denghonen die dese presenten letteren zullen zien ofte hooren lesen, dat wy versocht zynde van den weghe van Grietkin van den Bossche, filia Adriaens, gheghaen zyn ten huuse van edele ende weerde vrauwe Marie van Rokeghem, weduwe van mer Arend van Schoorisse, ruddere, heere van Nokere ende van Bevere, etc., aldaer wy vonden deselve Mergriete ligghende naect te bedde met Arend Cabillaux, filius Jacobs, dewelke Mergriete liberabelic zonder constraincte ofte bedwanct van yemende voor ons declareerde dat zoe daer commen was tharen dancke ende wille omme te trauwene eenen wettelicken man, den voirseyden Arend aggreerende al tgheene dies zou ghedaen hadde ende segghende dat al hadde zout niet beghonnen was in wille, dat te vulcommene ende vulbringhene(sic) Actum den VJen septembre anno XVc XXIJ.

5. Ordonnantie van Karel V over de familiale huwelijkstoestemming (4 oktober 1540)

Art. 11. Ende want daghelicks veel inconvenienten ghebueren in onsen voorseyden landen overmids de heymelicke huwelicken die ghecontracteert worden tusschen ionghe lieden zonder advys raed ende consente van vrienden ende maeghen van beede zyden, wy anmerckende dat nae dispositie van geschreven rechte zulcke huwelicken niet en corresponderen tot eerbaerheyt ende goede ghehoorzaemheyt ende ghemeenlick commen tot zwaren hende, wy willen, ordonneren ende statueren dat indien yemandt hem vervoorderde te solliciteren ofte verleyden eeneghe ionghe dochteren niet excederende den ouderdom van twintigh jaeren met ghelofte oft andersins met haer huwelick te contracterene ofte by faicte contracteren huwelick zonder consent van vaeder ofte moeder van de voorseyde dochtere ofte van de naeste vrienden ende maeghen, ende in ghevalle zy vader nochte moeder en hadden ofte van de wethouders van der plaetse, dat zulcke man te gheenen tyde en zal moghen nemen ofte heffen eeneghe douarie oft ander ghewin, tsy uut crachte van thuwelick, van costume van den lande, by testament, ghifte, overdracht, cessie oft andersins in wat manieren dat het zy, op de goeden die de voorschreven dochter zal moghen achterlaeten, alwaert soo dat hy naer thuwelick volbraght zijnde, vercreghe tconsent van vaeder ende moeder, van de voorschreven vrienden ende maeghen ofte van de justitie, waerop wy in dit stick gheen regardt ghenomen en willen hebben.

Insghelijks indien eenighe dochter ofte vrauwe haer vervoorderde te contracteren huwelick met eenen zone niet excederende den ouderdom van vijfentwintich jaeren, zonder consente van vaeder ofte moeder, ofte van den naesten vrienden ende maeghen, ofte van die van de justitie van der plecke, zulcke vrauwe en sal nemmermeer moghen nemen ofte lichten eenighe douarie oft ander ghewin op de goeden die zulcke man zal moghen achterghelaeten, tsy uut crachte van den contracte van thuwelic, van de costume van den lande, by testament, ghifte, overdraght, cessie oft andersins in wat manieren dat het zy, alwaert ooc soo dat zy naer thuwelick gheconsommeert, vercreghe tconsent van vaeder ofte moedere, van de voorseyde vrienden ende maeghen, ofte van de justitie, waertoe wy niet en willen eenigh regaerd ghenomen te worden.

Voorts verbieden wy allen onsen ondersaeten, niet teghenwoordigh te wesene, consenterene oft accorderene zulck huwelick ghedaen zonder consent van vaeder ende moeder, van den naesten vrienden ofte van de justitie, ofte te ontfanghen, onderhauden ofte logieren zulcke ghehuwede in haere husen op de peyne van hondert gouden carolus guldenen oft andere groote peyne arbitraire. Verbieden ooc alle notarissen te ontfanghen eenigh contract voor thuwelick oft ander ghelofte om te commen tot zulcke huwelicke op de peyne van privatie van haeren staten ende boven desen arbitraelicken ghecorrigiert te wordene. Bevelende allen onzen officieren fiscalen, te nemen goede toesicht; te doen bewaeren ende onderhouden dese ordonnantie ende calengieren ende doen punieren de overbrekers der zelver, zonder faveur ofte dissimulatie.

6. Costumen van Veurne (1615) over het statuut van de gehuwde vrouw

Metten huwelyck de vrauwe volght de conditie van den man ende valt in syne macht, in der manieren dat sy niet en vermagh te contracteren, kennisse ofte verbanden te maken, niet meer wettelycke dan andere, sonder syn consent, tenwaere openbare coopvrauwen alleenelyck haeren handel van coopmanschap aangaende, die daarmede hemlieden ende hare mans mogen verbinden.

7. De ordonnantie van Jozef II over het huwelijk (28 september 1784)

Josephus, etc … statueren en ordonneren by het tegenwoordige edict de volgende pointen en artikelen:

Art. 1. Het huwelyk geconsidereert als een contract civil, de gerechtigheden en de civile banden die daeruyt voortkomen, hunne wezentheyd, hunne kracht, en hunne bepaelinge teenemael en eeniglyk houdende van de civile oppermagt, zoo moet de kennisse en de decisie van de geschillen die betrekkelyk zyn tot deze voorwerpen en tot al het gene de zelve is raekende, exclusivelyk toebehooren aen de weirelyke tribunaelen. Diensvolgens verbieden wy aen allen geestelyken rechter, op pene van absolute nulliteyt, daervan in eeniger maniere kennisse te nemen, tzy datter questie zy van de validiteyt of nulliteyt van thuwelyk, van de wettigheyd ofte onwettigheyd van de kinderen, van beloften van huwelyk, van ondertrouwen of van welkdaenig ander point het zoude konnen wezen, eenig betrek hebbende tot dit contract of tot de uytwerksels dier.

Art. 2. Alle die de welke by het tegenwoordige edict niet en zyn verklaert inhabil om het huwelyk te contracteren, mogen het zelve contracteren.

Art. 3. Wy verklaeren de minderjaerige, dat is te zeggen die de welke niet en hebben bereykt den volkomen ouderdom van vyfentwintig jaeren, inhabil om thuwelyk te contracteren zonder het consent van hunnen vader, ofte by desselfs gebrek, hetgene van hunne moeder, ist dat de zelve is hunne momboiresse, en by gebrek van de zelve moeder, hetgene van hunnen vaderlyken grootvader.

Art. 4. In cas van gereïtereert refus op de verscheyde instantien door den minderjaerigen met eenen zekeren tusschentyd gedaen, wy permitteren aen den zelven minderjaerigen of aen de partye met de welke men het huwelyk niet en zal willen toelaeten, ofte eyndelyk aen den vader of aen den momboir van de zelve partye, zich te adresseren tot den competenten rechter van den minderjaerigen.

Art. 5. Ist dat den rechter, naer gehoort te hebben den genen die zyn consent weygert, de redenen van den zelven bestandig vind, hy zal het refus van consent goedkeuren, zoo niet, hy zal trachten den genen die zyn consent weygert, metter minnen te verwilligen om het zelve toe te staen, hem zelfs eenen zekeren tyd verleenende om zich daerover te beraeden. En ist dat dezen middel vrugteloos is, den rechter zal van officie wegen het consent suppleren, en wy verklaeren dat niet alleen het huwelyk, het welke ingevolge dier zal aengegaen zyn, zal hebben zyne volle validiteyt, maer ook dat daeruyt geene de minste prejudicie en zal konnen voortskomen ten opsichte der gerechtigheden van de kinderen.

Art. 6. Waert dat ter contrarie de minderjaerige durven een huwelyk aengaen zonder het consent ofte tegen den dank van den vader, van de moeder hunne momboiresse, van den grootvader of van den rechter, wy verklaeren zulkdanig huwelyk nul, van geender weerde en zonder eenig uytwerksel.

Art. 7. Ingevalle geduerende het leven van den vader, van de moeder of van den grootvader den minderjaerigen zich ter oorzaeke van zekere redenen bevindt onder de momboirdye van eenen derden, hy zal op pene van nulliteyt, boven het consent van den vader, van de moeder of van den grootvader noch moeten hebben het gene van deze momboir. En ofte het geviele dat de meyningen tusschen de zelve des wegens niet en overeen en quaemen, zoo zal den rechter daer over de decisie geven.

Art. 8. Den vader, de moeder momboiresse en den grootvader overleden zynde, den minderjaerigen en zal zich op de zelven pene van nulliteyt tot den huwelyken staet niet mogen begeven tenzy met het consent van zynen momboir, welk consent nochtans niet en zal vergenoegen, zonder de toestemminge van den rechter.

Art. 9. Ist dat den momboir weygert tzy van te consenteren, tzy van zich te refereren tot den rechter, het zal aen den minderjaerigen vry zyn zich op den voet van den 4den artikel uytgedrukt te adresseren aen den zelven rechter, den welken, naer den momboir te hebben gehoort, op de vraege zal disponeren als gevolg van van hetgene by den vyfden artikel is voorgeschreven.

Art. 10. Het huwelyk tusschen eenen persoon van de christelyke religie en eenen anderen, die van deze religie niet en is, zal zyn van nul en van geender weerde.

Art. 11. Eenen getrouwden man, gelyk ook eene getrouwde vrouw, zyn, zoo lang als hun huwelyk duert, inhabil om een tweede huwelyk aen te gaen, ende waert zaeke dat zy des niettegenstaende het zelve contracteerden, het zoude wezen nul en van geender weerde.

Art. 12. Diensvolgens den genen den welken eens getrouwt geweest zynde, een tweede huwelyk zoude willen aengaen, en zal tot het zelve niet worden aenveerd zoolang hy ten genoege van rechte niet en zal hebben bewezen de aflyvigheyd van den persoon met wie hy is getrouwt geweest, tenzy in den gevalle dat deze aflyvigheyd notoirelyk zoude gekent zyn in de plaetse in de welke hy zal willen ertrouwen.

Art. 13. Daer en zal geen huwelyk konnen worden aengegaen tusschen de ouders en de kinderen, ofte de ascendenten en descendenten in welkdaenigen graed het zoude mogen wezen. Maer de inhabiliteyt om een huwelyk aen te gaen tusschen die de welke met elkanderen bestaen in zydelings maegschap ofte in linea collaterali, en zal niet verder plaetse hebben als tusschen broeder en suster, oom en nigt, moeye en neef en tusschen broeders- en susterskinderen.

Art. 14. Deze inhabiliteyt zal indistinctelyk plaetse hebben, niet alleenelyk als de broeders en susters zullen hebben den zelven vader en de zelve moeder, maer ook als zy zullen zyn van verscheyde bedden, en niet alleen wanneer het maegschap zal voortskomen uyt eenen wettelyken band, maer ook als het zelve zynen oorsprong zal hebben uyt eene onwettige verzamelinge.

Art. 15. Het aengetrouwt maegschap maekt ook inhabil tot het huwelyk die dewelke met elkanderen in diergelyk maegschap bestaen. Maer deze inhabiliteyt zal bepaelt zyn tot de personen uytgedrukt in de twee voorgaende artikelen, dit is te zeggen dat eenen man niet en zal mogen trouwen met die de welke met zyne vrouw bloedverwanten waeren in de graeden uytgedrukt in de voorzeyde artikelen, noch eene vrouw met diergelyke bloedverwanten van haeren man.

Art. 16. Ist zaeken nochtans datter in het een en het ander geval zwaere redens zyn om de welke het zoude behooren datter een huwelyk zoude worden aengegaen tusschen twee persoonen de welke met elkanderen bestaen in bloedverwantschap of in aengetrouwt maegschap, de zelve moeten ons hunne vertoogen doen ende en mogen hunnen toevlugt niet nemen tot hunnen bisschop om eene dispensatie te solliciteren, tenzy naer dat zy daertoe onze permissie zullen hebben bekomen. Maer die van de bloedverwanten ofte van het aengetrouwt maegschap de welke wy met ons tegenwoordig edict niet en hebben inhabil verklaert om tsaemen te trouwen, mogen validelyk onder hun het huwelyk contracteren zonder dispensatie, de welke het hun nochtans vrystaet te vraegen van hunnen bisschop, ist dat zy het goedvinden.

Art. 17. Den genen den welken forcelyk eene vrouw ofte dochter zal hebben weggeleeden, en zal met de zelve niet mogen trouwen, tenwaere dat de zelve gestelt zynde in vryheyt en buyten bedwang van dien die haer heeft weggeleeden, daertoe haer consent geve, in welk geval niets en zal beletten dat diergelyke persoonen tsaemen het huwelyk aengaen.

Art. 18. Wy verklaeren de mans en de vrouwen die overspeelders zyn, inhabil om het huwelyk aen te gaen met hunne medepligtige ingevalle zy voor hun huwelyk wettelyk overtuygt zyn geweest tsaemen het overspel te hebben begaen.

Art. 19. Wy verklaeren ook inhabil om tsaemen te trouwen die persoonen waer van den eenen den man of de vrouw van den anderen zal hebben ter dood gebragt, tzy dat de moord begaen zy door hun zelfs, tzy dat zy zich van de zelve moord andersints pligtig hebben gemaekt; en tzy dat de moord plaetse gehad hebbe met beraed ofte toestemminge van hun beyde, tzy dat eenen van hun daer van geene kennisse en heeft gehad.

Art. 20. De militairen in onzen dienst, en zullen niet mogen trouwen zonder het schriftelyk consent van hunne commandanten. En het huwelyk het welk zy, zonder van hun deze permissie te hebben bekomen, zullen hebben aengegaen, zal niet alleenelyk zyn nul en van geender weerde, maer de partyen contractanten en den pastoor, minister ofte pope, denwelken tot de celebrering van hun huwelyk zal hebben geprocedeert, zullen daerenboven worden gestraft volgens de omstandigheden.

Art. 21. Wy laeten op den tegenwoordigen voet de inhabiliteyt tot het huwelyk de welke voortkomt uyt de heylige orders en de solemnele beloftens van de religie.

Art. 22. De verbintenisse van het huwelyk bestaet in het wederzyds consent van eenen man en van eene vrouw om d'een met d'ander te leven in eene onverbrekelyke eendragtigheyd, om kinderen te teelen, en te genieten van alle de rechten die aen deze staet behooren.

Art. 23. Het consent in thuwelyk moet klaer en duydelyk zyn. En daer wordt gemeynelyk vereyscht dat het gegeven zy door de partyen zelfs in persoon, wy laeten nochtans toe de huwelyken by procuratie, maer zulkdanig huwelyk en zal maer bestandig zyn voor zoo veel den persoon by procuratie te trouwen bescheydentlyk zal aengewezen en genoemt geweest zyn in de procuratie, en voor zoo veel de procuratie voor de celebrering van t huwelyk niet en zy wederroepen geweest.

Art. 24. Al wat het consent belet, belet ook de validiteyt van het huwelyk. Diensvolgens de persoonen de welke verloren hebben het gebruyk van hunne reden, zyn inhabil om een huwelyk aen te gaen, tenwaere zy hadden tusschentyden van verligtinge, geduerende de welke zy konnen kennen ende begrypen de rechten en de pligten die uyt dit contract voortskomen. Maer de doove en stomme de welke in staet zyn om hun consent met teekens uyt te drukken, konnen het huwelyk aengaen.

Art. 25. Het huwelyk is nul als er erreur is geweest in den persoon met den welken het contract is aengegaen geweest. Maer erreur in de qualiteyten van den persoon en belet de validiteyt van het huwelyk niet, tenwaere dat het was eene qualiteyt de welke den wezentlyken staet van den persoon zoude veranderen, dat het consent door een van de partyen int huwelyk gegeven, expresselyk relatif en bepaelt waere tot deze qualiteyt ende dat wegens d'andere partye de zelve qualiteyt frauduleuselyk was voorgedraegen geweest.

Art. 26. Ist datter bevonden wordt dat eene vrouw het huwelyk aengaende bevrugt waere door de werken van eenen derden, het huwelyk zal nul verklaert worden, ist dat den man zich tot den regter adresseert zoo haest hem deze bevrugtheyd zal bekent zyn en dat hy kan bewyzen daer van geene de minste kennisse gehad te hebben voor het huwelyk.

Art. 27. Het huwelyk zal nul zyn, ist dat het consent afgeperst is geweest door vreese ofte geweld, wel verstaende nochtans dat de vreese zy ingejaegt geweest met inzicht van dit consent af te persen en dat dezelve dusdaenig zy geweest, dat eenen persoon van de soort van den genen aen wie de vreese is aengedaen geweest, aen de zelve niet en zoude hebben konnen wederstaen.

Art. 28. Het recht van een huwelyk by erreur of uyt vreese aengegaen, te doen nul verklaeren, en komt maer toe aen den genen den welken in het erreur of in de vreese is geleeden geweest en geensints aen dandere partye de welke van het erreur en het geweld is bevryd geweest. Den eersten en zal zelfs in zyne klagte tegen het huwelyk niet meer ontfangbaer wezen, ist dat hy, naer het erreur te hebben ontdekt, ofte naer dat hy uyt zyne vreese zal zyn geraekt, zyn consent vernieuwt heeft, tzy op eene uytdrukkelyke maniere, tzy by middel van vrywilliglyk de cohabitatie te continueren.

Art. 29. Wy verklaeren voorders dat het voor de validiteyt van thuwelyk niet en zal genoeg zyn dat het van het consent van de partye blyke op welkdaenige maniere het zoude konnen wezen. Maer wy gebieden als noodig tot dit contract, en als eene vereyschte conditie tot de validiteyt dier, dat het wederzyds consent van de partyen uytgedrukt zy voor den pastoor, minister ofte pope, onder wiens parochie ofte ressort de partyen woonen en in de tegenwoordigheyt van twee getuygen. Wy laeten nochtans toe aen den pastoor, minister ofte pope, eenen anderen aen te stellen om in zynen naem tot de celebreringe van het huwelyk tegenwoordig te zyn.

Art. 30. Ist dat de partyen woonen onder twee differente parochien, zal het genoeg wezen dat de celebrering vant huwelyk geschiede voor den pastoor, minister ofte pope van den man ofte voor den genen van de vrouw.

Art. 31. Al eer een huwelyk mag worden aengegaen, moet het zelve publikelyk worden afgekondigt in de parochiale kerke van de partyen op eenen sondag ofte feestdag ten tyde van het sermoen ofte wanneer daer andersints het volk genoegzaem is versaemelt. In deze afkondiginge moeten de twee partyen exactelyk worden gedesigneert met hunne doopnaemen en de gene van hunne familie, hunne geboorteplaetse en hunnen staet. En zy moet herhaelt worden op twee sondaegen ofte feestdaegen daernaer volgende, op dat alle de gene die kennisse zouden hebben van eenig beletsel het welk aen dit huwelyk zoude hebben van eenig beletsel het welk aen dit huwelyk zoude tegenstrydig zyn, zouden den tyd hebben van zulks te waerschouen.

Art. 32. Ist dat de partyen niet en zyn van de zelve parochie, deze dry afkondigingen zullen moeten gedaen worden in de parochien van beyde de partyen, en ist dat d'eene of dandere zich bevindt in eene parochie daer zy noch geene ses weken zouden gewoont hebben, zullen de afkondigingen bovendien moeten gedaen worden in de parochie daer de zelve immediatelyk te vooren heeft gewoont.

Art. 33. In de extraordinaire voorvallen, ofte alser perykel zoude zyn in den uytstel, laeten wy toe aen de partyen, te vraegen dispensatie van de dry afkondigingen ofte proclamatien. Maer zy zullen hun ten dien eynde moeten adresseren aen hunne weirelyke rechters, die wy mits deze autoriseren hun in diergelyke voorvallen de noodige dispensatie te verleenen.

Art. 34. In alle de voorvallen daer de proclamatien zullen moeten gedaen worden in meer als in eene parochie, zal den pastoor, minister ofte pope, in wiens tegenwoordigheyt het huwelyk zal moeten worden gecelebreert, verpligt wezen zig te doen voorbrengen het certificaat van de proclamatien die in dandere parochien zullen zyn gedaen. tis verboden aen de pastoors, ministers ofte popen, op pene van eene exemplaire correctie, tot de celebreringe van een huwelyk voorts te gaen zonder dat de proclamatien zyn gedaen geweest ofte dat het hun blyke van eene dispensatie door den competenten weirelyken rechter verleent. Ende ist dat het is eenen militairen persoon, van de schriftelyke permissie van den commandant van t regiment ofte corps aen het welk dezen persoon toebehoort. De huwelyken die zullen aengegaen geweest zyn zonder de dry proclamatien hierboven voorgeschreven, ofte zonder eene dispensatie ten dien eynde door den rechter verleent, ofte eyndelinge zonder wettelyke permissie, zullen absolutelyk zyn nul en van geender weerde.

Art. 35. Den pastoor, minister of pope zal gehouden zyn eygenhandig in eenen register daer toe gedestineert in te schryven alle de huwelyken die in zyne parochie zullen gecelebreert zyn geweest, klaerlyk noemende de getrouwde, gelyk ook de getuygen die aen thuwelyk zullen tegenwoordig geweest zyn, en mentie maekende van de plaetse in de welke het huwelyk zal gecelebreert zyn geweest, mitsgaders ofte het is geschiedt voor hem zelfs ofte voor eenen anderen in zyne plaetse, en voor wie; en hy zal hem boven dien moeten conformeren aen t gene ten dezen opzichte is voorgeschreven by het edict van den 6 augustus 1778.

Art. 36. Het huwelyk aengegaen zynde op de maniere die wy komen voor te schryven, zal wezen onverbrekelyk, en dezen band en zal op geen voorwendsel konnen worden teniet gedaen als met de aflyvigheyd van den eenen of van den anderen van de getrouwde.

Art. 37. Ofte het nochtans gebeurde dat om reden van onmachtigheyd den eenen van de getrouwde niet en konde volbrengen de essentiele pligt van het huwelyk, dat is te zeggen de naturelyke verzamelinge, het zal aen den anderen vry wezen zyn beklag te doen aen den weirelyken rechter, ten eynde van het huwelyk te doen nul verklaeren.

Art. 38. Den rechter en zal zich in dit geval niet te vreden houden met de bekentenisse van de onmachtigheyd, al was zy zelfs in judicio gedaen, maer hy zal de waerheyd van de geallegueerde onmachtigheyd altyd moeten onderzoeken by middel van ervaerene doctoors, chirurgyns ofte vroedvrouwen volgens het onderscheyd van de persoonen.

Art. 39. Ingevalle datter door dit onderzoek bevonden worden zekere teekens van eene geduerige onmachtigheyd, tzy absolut, tzy alleenelyk ten opzigte van den persoon met den welken het huwelyk is aengegaen, het huweluyk zal verklaert worden nul en van geender weerde. Maer ist dat de uytwendige teekens niet toe en laeten vastelyk te decideren of de onmachtigheyd maer alleenelyk en is voor eenen tyd ofte wel dat zy is standvastig en altyd duerende, zoo zullen de getrouwde noch moeten te saemen blyven ten tyde van dry jaeren, en de nulliteyt van hun huwelyk en zal maer worden uytgesproken op het eynde van dezen termyn ist dat de onmachtigheyd tot dan toe heeft geduert.

Art. 40. Ist dat ter contrarie uyt het examen by den 38sten artikel geordonneert, wordt bevonden dat de onmachtigheyd maer en is voor eenen tyd en kan ophouden by middel van behoorelyke remedien, moet de vraege van de klaegende partye worden afgewezen. Ende zal van gelyken het huwelyk niet mogen worden gescheyden, ist dat men ondervindt dat de onmachtigheyd niet en existeerde ten tyde van de celebreringe van het huwelyk, maer dat zy ten tyde van het huwelyk is veroorzaekt geweest tzy door ziekte ofte door andere accidenten.

Art. 41. Ist dat een huwelyk het welk men pretendeert door den rechter te doen nul verklaeren, wordt erkent goed en van weerde te zyn, zullen de partyen moeten te saemen blyven, al waeren zy uyt hunne eygene autoriteyt overeengekomen van elkanderen te scheyden. Maer ingevalle het huwelyk is nul verklaert, zoo zullen de rechters aendachtig zyn en voorsien dat de cohabitatie tusschen de gewezene gehuysschen, gelyk ook alle suspecte communicatie tusschen hun, komen te cesseren.

Art. 42. Ingevalle dat een huwelyk wierd nul bevonden ter oorzaeke van een beletzel tusschen de getrouwde van het welk zy geene kennisse en zouden gehad hebben, men zal altyd voor zooveel het zal konnen geschieden, het zelve beletzel int geheym trachten te lichten. Maer ist dat zy het beletzel hebben gekent en daerom niet en hebben naergelaeten te trouwen, hun huwelyk en zal niet alleenelyk worden nul verklaert, maer zy zullen boven dien worden gestraft met de gevangenisse ofte met eene detentie in een correctiehuys voor zulkdaenigen termyn als de rechters zullen goedvinden te bepaelen volgens de omstandigheden van de voorvallen en van de pligtige. Wy laeten nochtans aen t oordeel van de rechters, hun op te leggen eene andere pene geproportionneert aen het misdaed.

Art. 43. Zoo wanneer een huwelyk zal verklaert zyn van onweerde, zullen alle de rechten en de wedersydiche verbintenissen spruytende uyt het contract tusschen de partyen komen te cesseren. De kinderen zullen nochtans altyd blyven onder de macht van den vader, ende daer zal seffens door den rechter moeten worden gereguleert wat d'eene en d'andere partye voor de alimentatie en het onderhoud van deze kinderen zullen moeten contribueren. Van allen twelk, gelyk ook van de wedernemingen der goederen ende effecten in de gemeynschap vant huwelyk ingebrocht, van de schaeden en interesten ter oorzaeke van een onbestandig huwelyk geleden, en int generael van allen soort van actien daer uyt voortskomende, de kennisse zal toebehooren aen de weirelyke rechters.

Art. 44. Alhoewel volgens den inhoud van den 36sten artikel den band van het huwelyk moet dueren voor het leven van de getrouwde, Wy en verstaen nochtans niet van hun te praemen om de huwelyksche plichten te volbrengen, zelfs in de gevallen in de welke zy zouden hebben gefondeerde beswaerenissen en doordringende redenen om hun daer van te excuseren, maer Wy willen dat men in deze gevallen onderhoude de volgende regels.

Art. 45. Als den eenen van de getrouwde door den anderen zwaerlyk zal zyn mishandelt ofte door hem wezen geëxponeert aen de verleydinge, tzy tot het misdaed, tzy tot eene bedervinge van zeden, zal de beledigde partye haer mogen addresseren tot den weirelyken rechter om bystand en verzekeringe te bekomen by wege van de ordinaire rechtsmiddelen. Maer de vrywillige scheydinge van taefel en van bedde en zal geene plaetse mogen hebben tenzy als de twee gehuysschen zullen overeengekomen zyn van afzonderlyk te woonen ende dat zy hun daerenboven eerst en voor al zullen hebben verstaen en beschikt nopende het gene elk van hun van de goederen ofte effecten zal behouden ofte genieten, zonder dat het hun geoorloft zy daer over eene gereguleerde proceduere aen te stellen, ofte aen den rechter deswegens een formeel vonnis te draegen.

Art. 46. De getrouwde overeengekomen zynde over deze voorwerpen, zullen al eer van elkanderen te scheyden gehouden zyn zig in persoon te begeven by hunnen rechter om hem elkelyk te verzekeren dat het met hunnen vryen en liberen wille is, dat zy wedersyds van elkanderen scheyden, en dat zy te vrede zyn over de schikkingen tusschen hun overeen-gekomen, niet noodig wezende dat zy aen den rechter deze schikkingen kenbaer maeken. Om nochtans te vermyden dat deze scheydingen niet te veel en worden vermenigvuldigt, en zal den rechter de getrouwde niet aenhooren, ist dat zy hem geene schriftelyke getuygenisse voor en brengen van hunnen pastoor, minister ofte pope.

Art. 47. Ten dezen eynde zullen zy, aleer hun te begeven by den rechter, gelyk by den voorgaende artikel is geseyt, hun personelyk addresseren by hunnen pastoor, minister ofte pope, den welken zoo door krachtige vertooningen over de pligten vaan hunne conscientien, als door allen anderen mogelyken middel van overtuyginge zal trachten dusdaenige getrouwde wederom byeen te brengen, en het en zal maer wezen naer vrugteloos deze middelen te hebben geemployeert, dat den pastoor, minister ofte pope hun zal geven eene schriftelyke getuygenisse, inhoudende dat hy heeft gedaen al wat hem is mogelyk geweest om hun te verwilligen ten eynde van te saemen te blyven, zonder daerin te hebben konnen lukken. Ende ingevalle hy oordeelt dat de omstandigheden dusdaenig zyn dat de scheydinge behoorlyk en rechtmaetig is, hy zal daer van mentie maeken in de zelve getuygenisse.

Art. 48. De gehuysschen, op die wyze gescheyden zynde, zullen ten allen tyde wederom mogen byeen komen zonder andere formaliteyt als den rechter daer van te waerschouwen, en alle hunne huwelyksche conventien zullen blyven in hunne kracht; wat aengaet de kinderen, men zal in cas van scheydinge achtervolgen het gene is voorgeschreven by den 43sten artikel.

Art. 49. Alle onze onderdaenen zonder onderscheyd, zullen onderworpen zyn aen de onderhoudinge van het tegenwoordig edict. Wy maeken nochtans de volgende uytneminge voor die de welke niet en zyn van het catholiek geloof.

Art. 50. 1° Int cas daer den eenen van de twee getrouwde de welke niet catholiek en zyn, zoude geattenteert hebben op het leven van den anderen ofte een overspel zoude bedreven hebben, Wy laeten aen de beledigde partye toe te vraegen de absolute scheydinge van het huwelyk de welke door den ordinairen weirelyken rechter zal worden uytgesproken, ist dat het feyt in rechte is geprobeert.

Art. 51. 2° Wy geven de zelve permissie en het zelve recht aen dien van de getrouwde, geene catholieke wezende, den welken quaedaerdiglyk zal verlaeten geweest zyn door den anderen. In dit geval zal de afwezende partye gedaegt worden met dry citatien by edict volgens stiel ten eynde van haere afwezentheyd te komen justiferen. En ist dat den afwezigen zig binnen den bepaelden termyn niet en justificeert, zal de verlaetene partye verklaert worden ontslaegen van alle verbintenissen ten zynen opzichte.

Art. 52. 3° Wy accorderen ook de absolute egtscheydinge tusschen getrouwde, geene catholieke wezende, int cas daer tusschen hun zoude gerezen zyn eenen capitaelen haet ofte vyandschap, ofte eenen onverwinnelyken afkeer, en dat de twee partyen even gelyk zouden wenschen hun huwelyk te breken. Den rechter en zal nochtans in deze gevallen zoo seffens tot de egtscheydinge niet voortsgaen, maer hy zal beginnen met eene scheydinge van taefel en van bedde voor eenen tyd, de welke hy zal erhaelen, volgens de omstandigheden.

Art. 53. 4° Wanneer alle de middelen van versoeninge vrugteloos zullen int werk geleyd geweest zyn, en dat alle hope van de vereeninge en den vrede tusschen zulke getrouwde, niet catholiek wezende, te herstellen zal verloren zyn, zal den rechter de ontbindinge van thuwelyk mogen uytspreken, ist dat de twee partyen de zelve blyven vraegen ende mits dat'er geene schaede uyt en spruyte voor de kinderen.

Art. 54. 5° In alle de gevallen daer zal questie zyn van egtscheydinge tusschen gehuysschen de welke niet en zyn van de catholieke religie, moeten de partyen overeen gekomen zyn nopende hunne wedersydsche pretentien. Ende daer moet naementlyk eerst en voor al voorzien geweest zyn tot de alimentatie, het onderhoud en het lot van de kinderen, tzy by middel van eene conventie tusschen partyen gemaekt en door den rechter goedgekeurt, tzy by middel van eene uytspraeke des wegens door den zelven rechter gedaen. En het is, op pene van afzettinge van allen bedienaer der religien die niet catholiek en zyn, verboden eenigen gedivorceerden persoon te trouwen, tenzy men hem doe blyken van de schikkingen de welke ten opsichte van de kinderen uyt het voorgaende huwelyk voortgekomen zyn vastgestelt.

Art. 55. 6° De volle egtscheydinge door den rechter tusschen twee niet catholiek wezende gehuysschen uytgesproken zynde, zal het aen beede de partyen vry wezen te ertrouwen, behoudelyk nochtans dat in de gevallen in de welke een misdaed door een van de partyen tegen de andere begaen aen de egtscheydinge zoude hebben materie gegeven, de pligtige partye noyt en zal mogen trouwen met den persoon die wettelyk zal overtuygt geweest zyn int zelve misdaed medepligtig geweest te zyn.

Art. 56. 7° In cas van egtscheydinge tusschen twee getrouwde, niet catholiek zynde, zal de egtgescheyde vrouw altijd moeten wagten om andermael in huwelyk te treden tot datter zal verloopen zyn eenen genoegsaemen tyd om weg te nemen alle soort van twyffel ofte misverstand ten opsichte van het kind waer van zy zoude konnen bevrucht geweest hebben ten tyde vant voorgaende huwelyk.

Art. 57. 8° Ingevalle dat twee gehuysschen niet catholiek zynde, door de egtscheydinge van elkanderen ontbonden, andermael wilden byeen komen, zy en zullen zulks niet mogen doen als met te reïtereren de zelve formaliteyten de welke by het tegenwoordig edict tot de validiteyt van een huwelyk worden vereyscht.

Art. 58. Wy erroepen en doen te niet alle voorgaende wetten op het stuk van de huwelyken, gelyk ook alle gebruyken, concordaten ofte andere dispositien welkdaenige het konnen wezen, de welke zouden konnen tegenstrydig zyn aen den inhoud van het tegenwoordig edict, het welk int toekomende alleen zal voor regel dienen in alle de gevallen die deze materie aengaen.

8. De Franse wet van 20-25 september 1792 over het huwelijk

Section I. Qualités et conditions requises pour pouvoir contracter mariage

Art. 1. L'âge requis pour le mariage est quinze ans révolus pour les hommes et treize ans révolus pour les filles.

Art. 2. Toute personne sera majeure à vingt et un ans accomplis.

Art. 3. Les mineurs ne pourront être mariés sans le consentement de leur père ou mère, ou parens ou voisins, ainsi qu'il va être dit.

Art. 4. Le consentement du père sera suffisant.

Art. 5. Si le père est mort ou interdit, le consentement de la mère suffira également.

Art. 6. Dans le cas où la mère seroit décédée ou en interdiction, le consentement des cinq plus proches parens paternels ou maternels sera nécessaire.

Art. 7. Lorsque les mineurs n'auront point de parens ou n'en auront pas au nombre de cinq dans le district, on y suppléera par des voisins pris dans le lieu où les mineurs seront domiciliés.

Art. 8. Les parens et les voisins assemblés dans la maison commune du lieu du domicile du mineur délibéreront, à cet égard, devant le maire ou autre officier municipal à l'ordre de la liste, en présence du procureur de la commune.

Art. 9. Le consentement sera donné ou refusé d'après la majorité des suffrages.

Art. 10. Toute personne engagée dans les liens du mariage ne peut en contracter un second que le premier n'ait été dissous conformément aux lois.

Art. 11. Le mariage est prohibé entre les parens naturels et légitimes en ligne directe, entre les alliés dans cette ligne, et entre le frère et la soeur.

Art. 12. Ceux qui sont incapables de consentement ne peuvent se marier.

Art. 13. Les mariages faits contre la disposition des articles précédents seront nuls et de nul effet.

Section II. Publications

Art. 1. Les personnes majeures qui voudront se marier seront tenues de faire publier leurs promesses réciproques dans le lieu du domicile actuel de chacune des parties. Les promesses des personnes mineures seront publiées dans celui de leurs pères et mères, et si ceux-ci sont morts ou interdits, dans celui où sera tenue l'assemblée de famille requise pour le mariage des mineurs.

9. De Franse wet van 20-25 september 1792 over de echtscheiding

§ 1. Causes du divorce

Art. 1. Le mariage se dissout par le divorce.

Art. 2. Le divorce a lieu par le consentement mutuel des époux.

Art. 3. L'un des époux peut faire prononcer le divorce, sur la simple allégation d'incompatibilité d'humeur ou de caractère.

Art. 4. Chacun des époux peut également faire prononcer le divorce sur des motifs déterminés; savoir, 1° sur la démence, la folie ou la fureur de l'un des époux; 2° sur la condamnation de l'un d'eux à des peines afflictives ou infamantes; 3° sur les crimes, sévices ou injures graves de l'un envers l'autre; 4° sur le dérèglement de moeurs notoire; 5° sur l'abandon de la femme par le mari ou du mari par la femme pendant deux ans au moins; 6° sur l'absence de l'un d'eux, sans nouvelles, au moins pendant cinq ans; 7° sur l’émigration dans les cas prévus par les loix, notamment par le décret du 8 avril 1792.

Art. 5. Les époux maintenant séparés de corps par jugement exécuté ou en dernier ressort, auront mutuellement la faculté de faire prononcer leur divorce.

Art. 6. Toutes demandes et instances en séparation de corps non jugées, sont éteintes et abolies; chacune des parties payera ses frais. Les jugements de séparation non exécutés ou attaqués par appel ou par la voie de la cassation, demeurent comme non avenus, le tout sauf aux époux à recourir à la voie du divorce, aux termes de la présente loi.

Art. 7. A l'avenir aucune séparation de corps ne pourra être prononcée; les époux ne pourront être désunis que par le divorce.

10. De “Code Civil” van 1804 over het huwelijk

Chapitre I. Des qualités et conditions requises pour pouvoir contracter mariage

Art. 144. L'homme avant dix-huit ans révolus, la femme avant quinze ans révolus, ne peuvent contracter mariage.

Art. 145. Néanmoins il est loisible à l'Empereur d'accorder des dispenses d’âge pour des motifs graves.

Art. 146. Il n'y a point de mariage lorsqu'il n'y a point de consentement.

Art. 147. On ne peut contracter un second mariage avant la dissolution du premier.

Art. 148. Le fils qui n'a pas atteint l’âge de vingt-cing ans accomplis, la fille qui n'a pas atteint l’âge de vingt-un ans accomplis, ne peuvent contracter mariage sans le consentement de leurs père et mère: en cas de dissentement, le consentement du père suffit.

Art. 149. Si l'un des deux est mort, ou s'il est dans l'impossibilité de manifester sa volonté, le consentement de l'autre suffit.

Art. 150. Si le père et la mère sont morts, ou s'ils sont dans l'impossibilité de manifester leur volonté, les aïeuls et aïeules les remplacent: s'il ya dissentimententre l'aïeul et l'aïeule de la même ligne, il suffit du consentement de l'aïeul. S'il y a dissentiment entre les deux lignes, ce partage emportera consentement.

Art. 151. Les enfans de famille ayant atteint la majorité fixée par l'article 148, sont tenus, avant de contracter mariage, de demander, par un acte respectueux et formel, le conseil de leur père et de leur mère, ou celui de leurs aïeuls et aïeules, lorsque leur père et leur mère sont décédés, ou dans l'impossibilité de manifester leur volonté.

Art. 152. Depuis la majorité fixée par l'article 148, jusqu’à l’âge de trente ans accomplis pour les fils, et jusqu’à l’âge de vingt-cinq ans accomplis pour les filles, l'acte respectueux prescrit par l'article précédent et sur lequel il n'y aurait pas de consentement au mariage, sera renouvelé deux autres fois, de mois en mois; et, un mois après le troisième acte, il pourra être passé outre à la célébration du mariage.

Art. 153. Après l’âge de trente ans, il pourra être, à défaut de consentement sur un acte respectueux, passé outre, un mois après, à la célébration du mariage.

Art. 154. L'acte respectueux sera notifié à celui ou ceux des ascendans désignés en l'article 151 par deux notaires, ou par un notaire et deux témoins; et, dans le procès-verbal qiu doit en être dressé, il sera fait mention de la réponse.

Art. 155. En cas d'absence de l'ascendant auquel eût dû être fait l'acte respectueux, il sera passé outre à la célébration du mariage, en représentant le jugement qui aurait été rendu pour déclarer l'absence, ou, à défaut de ce jugement, celui qui aurait ordonné l'enquête, ou, s'il n'y a point encore eu de jugement, un acte de notoriété délivré par le juge de paix du lieu où l'ascendant a eu son dernier domicile connu. Cet acte contiendra la déclaration de quatre témoins appelés d'office par ce juge de paix.

Art. 156. Les officiers de l’état civil qui auraient procédé à la célébration des mariages contractés par des fils n'ayant pas atteint l’âge de vingt-cinq ans accomplis, ou par des filles n'ayant pas atteint l’âge de vingt-un ans accomplis, sans que le consentement des pères et mères, celui des aïeuls et aïeules, et celui de la famille, dans le cas où ils sont requis, soient énoncés dans l'acte de mariage, seront, à la diligence des parties intéressées et du procureur impérial au tribunal de première instance du lieu où le mariage aura été célébré, condamnés à l'amende potée par l'article 192, et, en outre, à un emprisonnement dont la durée ne pourra être moindre de six mois.

Art. 157. Lorsqu'il n'y aura pas eu d'actes respectueux, dans les cas où ils sont prescrits, l'officier de l’état civil qui aurait célébré le mariage, sera condamné à la même amende, et à un emprisonnement qui ne pourra être moindre d'un mois.

Art. 158. Les dispositions contenues aux articles 148 et 149, et les dispositions des articles 151, 152, 153, 154 et 155, relatives à l'acte respectueux qui doit être fait aux père et mère dans le cas prévu par ces articles, sont applicables aux enfans naturels légalement reconnus.

Art. 159. L'enfant naturel qui n'a point été reconnu, et celui qui, après l'avoir été, a perdu ses père et mère, ou dont les père et mère ne peuvent manifester leur volonté, ne pourra, avant l’âge de vingt et un ans révolus, se marier qu'après avoir obtenu le consentement d'un tuteur ad hoc qui lui sera nommé.

Art. 160. S'il n'y a ni père ni mère, ni aïeuls ni aïeules, ou s'ils se trouvent dans l'impossibilité de manifester leur volonté, les fils ou filles mineurs de vingt-un ans ne peuvent contracter mariage sans le consentement du conseil de famille.

Art. 161. En ligne directe, le mariage est prohibé entre tous les ascendans et descendans légitimes ou naturels, et les alliés dans la même ligne.

Art. 162. En ligne collatérale, le mariage est prohibé entre le frère et le soeur légitimes ou naturels, et les alliés au même degré.

Art. 163. Le mariage est encore prohibé entre l'oncle et la nièce, la tante et le neveu.

Art. 164. Néanmoins il est loisible à l'Empereur de lever, pour des causes graves, les prohibitions portées au précédent article.

Chapitre II. Des formalités relatives à la célébration du mariage

Art. 165. Le mariage sera célébré publiquement, devant l'officier civil du domicile de l'une des deux parties.

Art. 166. Les deux publications ordonnées par l'article 63, au titre des Actes de l’état civil, seront faites à la municipalité du lieu où chacune des parties contractantes aura son domicile.

Art. 167. Néanmoins, si le domicile actuel n'est établi que par six mois de résidence, les publications seront faites en outre à la municipalité du dernier domicile.

Art. 168. Si les parties contractantes, ou l'une d'elles, sont, relativement au mariage, sous la puissance d'autrui, les publications seront encore faites à la municipalité du domicile de ceux sous la puissance desquels elles se trouvent.

Art. 169. Il est loisible à l'Empereur, ou aux officiers qu'il préposera à cet effet, de dispenser, pour des causes graves, de la seconde publication.

(…)

Chapitre IV. Des demandes en nullité du mariage

Art. 180. Le mariage qui a été contracté sans le consentement libre des deux époux, ou de l'un d'eux, ne peut être attaqué que par les époux, ou par celui des deux dont le consentement n'a pas été libre.

Lorsqu'il y a eu erreur dans la personne, le mariage ne peut être attaqué que par celui des deux époux qui a été induit en erreur.

Art. 181. Dans le cas de l'article précédent, la demande en nullité n'est plus recevable, toutes les fois qu'il ya eu cohabitation continuée pendant six mois, depuis que l’époux a acquis sa pleine liberté, ou que l'erreur a été par lui reconnue.

Art. 182. Le mariage contracté sans le consentement des père et mère, des ascendans, ou du conseil de famille, dans les cas où ce consentement était nécessaire, ne peut être attaqué que par ceux dont le consentement était requis, ou par celui des deux époux qui avait besoin de ce consentement.

(…)

Chapitre VI. Des droits et des devoirs respectifs des époux

Art. 212. Les époux se doivent mutuellement fidélité, secours, assistance.

Art. 213. Le mari doit protection à sa femme, la femme obéissance à son mari.

Art. 214. La femme est obligée d'habiter avec le mari, et de le suivre partout où il juge à propos de résider: le mari est obligé de la recevoir, et de lui fournir tout ce qui est nécessaire pour les besoins de la vie, selon ses facultés et son état.

Art. 215. La femme ne peut ester en jugement sans l'autorisation de son mari, quand même elle serait marchande publique, ou non commune, ou séparée de biens.

Art. 216. L'autorisation du mari n'est pas nécessaire lorsque la femme est poursuivie en matière criminelle ou de police.

Art. 217. La femme, même non commune ou séparée de biens, ne peut donner, aliéner, hypothéquer, acquérir à titre gratuit ou onéreux, sans le concours du mari dans l'acte, ou son consentement par écrit.

Art. 218. Si le mari refuse d'autoriser sa femme à ester en jugement, le juge peut donner l'autorisation.

Art. 219. Si le mari refuse d'autoriser sa femme à passer un acte, la femme peut faire citer son mari directement devant le tribunal de première instance de l'arrondissement du domicile commun, qui peut donner ou refuser son autorisation, après que le mari aura été entendu ou dûment appelé en la chambre du conseil.

Art. 220. La femme, si elle est marchande publique, peut, sans l'autorisation de son mari, s'obliger pour ce qui concerne son négoce; et, audit cas, elle oblige aussi son mari, s'il y a communauté entre eux.

Elle n'est pas réputée marchande publique, si elle ne fait que détailler les marchandises du commerce de son mari, mais seulement quand elle fait un commerce séparé.

Art. 221. Lorsque le mari est frappé d'une condamnation emportant peine afflictive ou infamante, encore qu'elle n'ait été prononcée que par contumace, la femme, même majeure, ne peut, pendant la durée de la peine, ester en jugement, ni contracter, qu'après s’être fait autoriser par le juge qui peut, en ce cas, donner l'autorisation sans que le mari ait été entendu ou appelé.

Art. 222. Si le mari est interdit ou absent, le juge peut, en connaissance de cause, autoriser la femme, soit pour ester en jugement, soit pour contracter.

Art. 223. Toute autorisation générale, même stipulée par contrat de mariage, n'est valable que quant à l'administration des biens de la femme.

Art. 224. Si le mari est mineur, l'autorisation du juge est nécessaire à la femme, soit pour ester en jugement, soit pour contracter.

Art. 225. La nullite fondée sur le défaut d'autorisation ne peut être opposée que par la femme, par le mari, ou par leurs héritiers.

Art. 226. La femme peut tester sans l'autorisation de son mari.

Chapitre VII. De la dissolution du mariage

Art. 227. Le mariage se dissout,

1°. Par la mort de l'un des époux;

2°. Par le divorce légalement prononcé;

3°. Par la condamnation, devenue définitive, de l'un des époux à une peine emportant mort civile.

11. Portalis, “Discours préliménaire” over het statuut van de gehuwde vrouw (10 maart 1803)

Après nous être occupés des obligations qui naissent du mariage entre les pères et les enfans, nous avons fixé notre attention sur les droits et les devoirs respectifs des époux. Ils se doivent mutuellement fidélité, secours et assistance. Le mari doit protection à sa femme, et la femme obéissance à son mari. Voilà toute la morale des époux.

On a longtemps disputé sur la préférence ou l’égalité des deux sexes. Rien de plus vain que ces disputes. On a tres bien observé que l'homme et la femme ont partout des rapports et partout des différences. Ce qu'ils ont de commun, est dans l'espèce; ce qu'ils ont de différent, est du sexe. Ils seraient moins disposés à se rapprocher s'ils étaient plus semblables. La nature ne les a faits si différens que pour les unir.

Cette différence qui existe dans leur être, en suppose dans leurs droits et dans leurs devoirs respectifs. Sans doute, dans le mariage, les deux époux concourent à un objet commun; mais ils ne sauraient y concourir de la même manière. Ils sont égaux en certaines choses, et ils ne sont pas comparables dans d'autres. La force et l'audace sont du côté de l'homme, la timidité et la pudeur du côté de la femme. L'homme et la femme ne peuvent partager les mêmes travaux, supporter les mêmes fatigues, ni se livrer aux mêmes occupations. Ce ne sont point les lois, c'est la nature même qui a fait le lot de chacun des deux sexes. La femme a besoin de protection, parce qu'elle est plus faible; l'homme est plus libre, parce qu'il est plus fort.

La prééminence de l'homme est indiquée par la constitution même de son être, qui ne l'assujettit pas à autant de besoins, et qui lui garantit plus d'indépendance pour l'usage de son temps et pour l'exercice de ses facultés. Cette prééminence est la source du pouvoir de protection que le projet de loi reconnait dans le mari. L'obéissance de la femme est un hommage rendu au pouvoir qui la protége, et elle est une suite nécessaire de la société conjugale, qui ne pourrait subsister si l'un des époux n’était subordonné à l'autre.

Le mari et la femme doivent incontestablement être fidèles à la foi promise; mais l'infidélité de la femme suppose plus de corruption, et a des effets plus dangereux que l'infidélité du mari: aussi l'homme a toujours été jugé moins sévèrement que la femme. Toutes les nations, éclairées en ce point par l'expérience, et par une sorte d'instinct, se sont accordées à croire que le sexe le plus aimable doit encore, pour le bonheur de l'humanité, être le plus vertueux.

Les femmes connaitraient peu leur véritable intérêt, si elles pouvaient ne voir dans la sévérité apparente dont on use à leur égard, qu'une rigueur tyrannique plutôt qu'une distinction honorable et utile. Destinées par la nature aux plaisirs d'un seul et à l'agrément de tous, elles ont reçu du ciel cette sensibilité douce qui anime la beauté, et qui est sitôt émoussée par les plus légers égaremens du coeur; ce tact fin et délicat qui remplit chez elles l'office d'un sixième sens, et qui ne se conserve ou ne se perfectionne que par l'exercice de toutes les vertus; enfin, cette modestie touchante qui triomphe de tous les dangers, et qu'elles ne peuvent perdre sans devenir plus vicieuses que nous. Ce n'est donc point dans notre injustice, mais dans leur vocation naturelle, que les femmes doivent chercher le principe des devoirs plus austères qui leur sont imposés pour leur plus grand avantage et au profit de la société.

12. Advies van procureur-generaal Van Schoor voor het hof van beroep van Brussel in de zaak Marie Popelin (1888) (vertaling uit het Frans)

Doorloop het Burgerlijk Wetboek, overal wordt er de minderwaardigheid van de vrouw beklemtoond. Het is aan deze vrouw, die gedoemd is tot eeuwige ondergeschiktheid, die onbekwaam is om in rechte op te treden en over haar goederen te beschikken, die onbekwaam is om door haar getuigenis aan een akte authenticiteit te geven, die op enkele uitzonderingen na uitgesloten is van de voogdij en de familieraad, dat de wetgever van 1804, die tevens de opsteller is van het Burgerlijk wetboek was, de macht zou verleend hebben om aan de balie te verschijnen, bekleed met de onschendbaarheid van advocaat, om de belangen en de rechten van derden te verdedigen? Weerzinwekkende contradictie … De dag waarop een vrouw de Orde (van advocaten) zal binnentreden, zal de Orde ophouden te bestaan.

13. Het wetboek van kerkelijk recht (1983) over het huwelijk (vertaling uit het Latijn)

Titel VII. Huwelijk

Canon 1055. §1. Het huwelijksverbond, waardoor man en vrouw met elkaar een gehele levensgemeenschap vormen, die uit haar natuurlijke aard gericht is op het welzijn van de echtgenoten en op het voortbrengen en opvoeden van kinderen, is door Christus de Heer tussen gedoopten verheven tot de waardigheid van sacrament.

§2. Daarom kan er tussen de gedoopten geen geldig huwelijkscontract bestaan zonder dat het door dit feit zelf sacrament is.

Canon 1056. De wezenlijke eigenschappen van het huwelijk zijn de eenheid en de onontbindbaarheid, die in het christelijke huwelijk om reden van het sacrament een bijzondere bekrachtiging vinden.

Canon 1057. §1. Het huwelijk komt tot stand door de wilsinstemming van de partijen, die door rechtens daartoe bekwame personen wettig geuit wordt; deze kan door geen enkele menselijke macht aangevuld worden.

§2. De huwelijksconsensus is een daad van de wil, waardoor man en vrouw zich in een onherroepelijk verbond wederzijds aan elkaar schenken en elkaar aanvaarden om een huwelijk tot stand te brengen.

Canon 1058. Allen kunnen een huwelijk sluiten, indien hun dit niet door het recht verhinderd wordt.

Canon 1059. Het huwelijk van katholieken, ook al is maar één parij katholiek, valt niet alleen onder het goddelijke, maar ook onder het canonieke recht, behoudens de bevoegdheid van de burgerlijke overheid inzake de louter burgerlijke gevolgen van dit huwelijk.

Canon 1060. Het huwelijk geniet rechtsbegunstiging; daarom moet bij twijfel vastgehouden worden aan de geldigheid van het huwelijk totdat het tegendeel bewezen wordt.

Canon 1061. §1. Een geldig huwelijk tussen gedoopten heet enkel aangegaan wanneer het niet voltrokken is, aangegaan en voltrokken, wanneer de echtgenoten op menselijke wijze met elkaar een huwelijksdaad, uit zichzelf geschikt tot het voortbrengen van kinderen, gesteld hebben waarop het huwelijk van nature gericht is en waardoor de echtgenoten één vlees worden.

§2. Na de huwelijksviering wordt, als de echtgenoten samengewoond hebben, de voltrekking vermoed totdat het tegendeel bewezen wordt.

§3. Een ongeldig huwelijk heet vermeend, wanneer het door tenminste één partij te goeder trouw gesloten is, totdat beide partijen zekerheid gekregen hebben over de nietigheid daarvan.

Canon 1062. §1. Een belofte om te huwen, hetzij een eenzijdige hetzij een wederkerige, die men verloving noemt, valt onder het lokale recht dat door de bisschoppenconferentie vastgesteld is, rekening houdend met eventuele gewoonten en burgerlijke wetten.

§2. Uit een belofte om te huwen ontstaat geen rechtsvordering om de huwelijksviering te eisen; wel een rechtsvordering tot schadevergoeding, indien deze verschuldigd mocht zijn.

Hoofdstuk III. Ongeldigmakende beletselen in het bijzonder

Canon 1083. §1. Een man kan vóór de voltooiing van zijn zestiende levensjaar en een vrouw evenzo vóór de voltooiing van haar veertiende levensjaar niet geldig in het huwelijk treden.

§2. De bisschoppenconferentie kan een hogere leeftijd voor de geoorloofde viering van het huwelijk vaststellen.

Canon 1084. §1. Voorafgaande en blijvende impotentie tot geslachtsgemeenschap, hetzij bij de man hetzij bij de vrouw, hetzij absoluut hetzij relatief, maakt het huwelijk krachtens zijn aard zelf ongeldig.

§2. Indien het beletsel van impotentie twijfelachtig is, hetzij door een rechtstwijfel hetzij door een twijfel over feiten, mag het huwelijk niet verhinderd worden noch, zolang deze twijfel bestaat nietig verklaard worden.

§3. Onvruchtbaarheid maakt een huwelijk niet ongeoorloofd noch ongeldig, met inachtneming van het voorschrift van canon 1098.

Canon 1085. §1. Wie door de band van een vorig huwelijk gebonden is, ook al is het niet voltrokken, waagt ongeldig een huwelijk.

§2. Al is een vorig huwelijk nietig of om welke reden ook ontbonden, toch is het niet toegestaan een ander huwelijk te sluiten, voordat de nietigheid of ontbinding van het vorig wettig en zeker vaststaat.

Canon 1086. §1. Het huwelijk tussen twee personen van wie de ene gedoopt is in de katholieke Kerk of in haar is opgenomen en haar niet bij formele akte verlaten heeft, en van wie de ander niet gedoopt is, is ongeldig.

§2. Van dit beletsel mag niet gedispenseerd worden, tenzij de voorwaarden vervuld zijn waarover in de canones 1125 en 1126 wordt gesproken.

§3. Wanneer een partij ten tijde van het sluiten van het huwelijk algemeen als gedoopt beschouwd werd of haar doopsel twijfelachtig was, moet in overeenstemming met canon 1060 de geldigheid van het huwelijk verondersteld worden, totdat zeker bewezen wordt dat de ene partij gedoopt is en de andere niet gedoopt.

Canon 1087. Wie heilige wijdingen ontvangen hebben, wagen ongeldig een huwelijk.

Canon 1088. Wie gebonden zijn door een publieke gelofte van kuisheid, voor het leven afgelegd in een religieus instituut, wagen ongeldig een huwelijk.

Canon 1089. Tussen een man en een vrouw die ontvoerd is of die tenminste vastgehouden wordt met de bedoeling met haar een huwelijk sluiten, kan geen huwelijk tot stand komen tenzij daarna de vrouw, van haar ontvoerder gescheiden en op een veilige en vrije plaats gebracht, vrijwillig het huwelijk kiest.

Canon 1090. §1. Wie met de bedoeling in het huwelijk te treden met een bepaalde persoon, diens huwelijkspartner gedood heeft, waagt ongeldig dit huwelijk.

§2. Ook zij wagen ongeldig met elkaar een huwelijk, die in onderlinge fysieke of morele samenwerking een huwelijkspartner gedood hebben.

Canon 1091. §1. Bij bloedverwantschap in de rechte lijn is het huwelijk nietig tussen alle ascendenten en descendenten, zowel wettige als natuurlijke.

§2. In de zijlijn is het huwelijk nietig tot en met de vierde graad.

§3. Het beletsel van bloedverwantschap wordt niet verveelvoudigd.

§4. Nooit mag een huwelijk toegelaten worden, indien nog enige twijfel bestaat of partijen bloedverwant zijn in een of andere graad van de rechte lijn of in de tweede graad van de zijlijn.

Canon 1092. Aanverwantschap in de rechte lijn maakt het huwelijk in elke graad ongeldig.

Canon 1093. Het beletsel van publieke eerbaarheid ontstaat uit een ongeldig huwelijk, na aanvang van het gemeenschappelijke leven, of uit een algemeen gekend of publiek concubinaat; en het maakt het huwelijk ongeldig in de eerste graad van de rechte lijn tussen de man en de bloedverwanten van de vrouw en omgekeerd.

Canon 1094. Wie door wettelijke verwantschap voortvloeiend uit adoptie, in de rechte lijn of in de tweede graad van de zijlijn verbonden zijn, kunnen niet geldig een huwelijk sluiten met elkaar.

Hoofdstuk IV. Huwelijksconsensus

Canon 1095. Onbekwaam tot het sluiten van een huwelijk zijn:

1 ° zij die niet beschikken over voldoende gebruik van het verstand;

2° zij die lijden aan een ernstig gebrek aan oordeelsvermogen met betrekking tot de wederzijds over te dragen en te aanvaarden wezenlijke rechten en plichten van het huwelijk;

3 ° zij die wegens redenen van psychische aard de wezenlijke verplichtingen van het huwelijk niet op zich kunnen nemen.

Canon 1096. §1. Opdat een huwelijksconsensus kan bestaan, is het noodzakelijk dat de contractanten tenminste niet onwetend zijn aangaande het feit dat het huwelijk een blijvende gemeenschap is tussen een man en een vrouw, gericht op het verwekken van kinderen door enige seksuele samenwerking.

§2. Deze onwetendheid wordt na de puberteit niet verondersteld.

Canon 1097. §1. Dwaling aangaande de persoon maakt het huwelijk ongeldig.

§2. Dwaling aangaande een eigenschap van de persoon, ook al is zij oorzaak van het contract, maakt een huwelijk niet ongeldig, tenzij deze eigenschap rechtstreeks en hoofdzakelijk bedoeld wordt.

Canon 1098. Wie in het huwelijk treedt misleid door list aangewend om de consensus te verkrijgen betreffende een of andere eigenschap van de andere partij die uit haar aard de huwelijksgemeenschap ernstig kan verstoren, sluit het huwelijk ongeldig.

Canon 1099. Dwaling aangaande de eenheid of de onontbindbaarheid of aangaande de sacramentele waardigheid van het huwelijk tast, mits deze de wil niet bepaalt, de huwelijksconsensus niet aan.

Canon 1100. De wetenschap of de mening dat het huwelijk ongeldig is, sluit de huwelijksconsensus niet noodzakelijk uit.

Canon 1101. § 1. De innerlijke consensus wordt verondersteld in overeenstemming te zijn met de woorden of tekenen die in de huwelijksviering gebruikt zijn.

§ 2. Indien echter één of elk van beide partijen door een positieve wilsdaad het huwelijk zelf uitsluit, of een of ander wezenlijk element van het huwelijk, of een of andere wezenlijke eigenschap uitsluit, is het huwelijk ongeldig.

Canon 1102. §1. Een huwelijk kan onder een voorwaarde die op de toekomst betrekking heeft, niet geldig gesloten worden.

§2. Een huwelijk gesloten onder een voorwaarde die op het verleden of op het heden betrekking heeft, is al of niet geldig in zover dat datgene war onder de voorwaarde valt al of niet bestaat.

§3. De voorwaarde echter waarover in §2, kan niet geoorloofd worden toegevoegd tenzij met schriftelijk gegeven verlof van de plaatselijke Ordinaris.

Canon 1103. Ongeldig is een huwelijk dat aangegaan is onder dwang of onder ernstige vrees van buitenaf, ook zonder opzet aangejaagd, zó dat iemand, om zich hiervan te kunnen bevrijden, gedwongen wordt het huwelijk te kiezen.

Hoofdstuk V. Vorm van de huwelijksviering

Canon 1108. §1. Alleen die huwelijken zijn geldig die gesloten worden ten overstaan van de assisterende plaatselijke Ordinaris of pastoor of van een door een van beiden gedelegeerde priester of diaken en ten overstaan van twee getuigen …

(…)

Hoofdstuk VIII. De gevolgen van het huwelijk

Canon 1134. Uit een geldig huwelijk ontstaat tussen de echtgenoten een band die van nature blijvend en exclusief is. Bovendien worden in een christelijk huwelijk de echtgenoten door een bijzonder sacrament voor de plichten en de waardigheid van hun staat gesterkt en als het ware gewijd.

Canon 1135. Ieder van beide echtgenoten heeft gelijke plichten en rechten met betrekking tot datgene wat tot de echtelijke levensgemeenschap behoort.

Canon 1136. De ouders hebben de zeer ernstige plicht en als eersten het recht om, zo goed ze kunnen, zowel voor de fysieke, sociale en culturele als voor de morele en godsdienstige opvoeding van hun kinderen te zorgen.

Canon 1137. Wettig zijn kinderen die in een geldig of in een vermeend huwelijk ontvangen zijn of daaruit geboren.

Canon 1138. §1. Vader is hij die door een wettig huwelijk als zodanig aangewezen wordt, tenzij het tegendeel met klaarblijkelijke argumenten bewezen wordt.

§2. Als wettig worden vermoed kinderen die na ten minste 180 dagen sinds de dag van de huwelijksviering, of binnen 300 dagen sinds de dag van de beëindiging van het echtelijke leven geboren zijn.

Canon 1139. Onwettige kinderen worden gewettigd door een navolgend huwelijk van de ouders, hetzij geldig hetzij vermeend, of door een rescript van de Heilige Stoel.

Canon 1140 Gewettigde kinderen worden, voor wat de canonieke gevolgen betreft, in alles gelijkgesteld met wettige, tenzij iets anders uitdrukkelijk door het recht voorzien is.

Hoofdstuk IX. De scheiding van de echtgenoten

Art. 1. Ontbinding van de huwelijksband

Canon 1141. Een huwelijk dat aangegaan en voltrokken is, kan door geen enkele menselijke macht en door geen enkele oorzaak, behalve de dood, ontbonden worden.

Canon 1142. Een niet-voltrokken huwelijk tussen gedoopten of tussen een gedoopte partij en een niet-gedoopte partij kan door de Paus om een goede reden ontbonden worden, op verzoek van elk der partijen of van één van beiden, ook al is de andere partij ertegen.

Canon 1143. §1. Een huwelijk aangegaan door twee niet-gedoopten, wordt krachtens het Paulinisch privilege ontbonden ten gunste van het geloof van de partij die het doopsel ontvangen heeft, door het feit zelf dat door diezelfde partij een nieuw huwelijk gesloten wordt, mits de niet gedoopte partij heengaat.

§2. De niet-gedoopte partij wordt geacht heen te gaan, indien zij niet met de gedoopte wil samenwonen of niet in vrede wil samenwonen zonder belediging van de Schepper, tenzij de gedoopte na het ontvangen van het doopsel haar een goede reden gegeven heeft om heen te gaan.

(…)

Art. 2. Scheiding bij voortduring van de huwelijksband

Canon 1151. De echtgenoten hebben de plicht en het recht om het echtelijk samenleven in stand te houden, tenzij een wettige reden hen verontschuldigt.

Canon 1152. §1. Hoewel ten sterkste aanbevolen wordt dat een echtgenoot door christelijke liefde bewogen en bezorgd om het welzijn van het gezin, aan de overspelige partij vergeving niet weigert en het echtelijke leven niet verbreekt, heeft hij echter het recht, indien hij diens schuld niet uitdrukkelijk kwijtgescholden heeft, om het echtelijk samenleven te ontbinden, tenzij hij met het overspel ingestemd heeft of er de oorzaak van geweest is of zelf ook overspel bedreven heeft.

§2. Stilzwijgende kwijtschelding is er, als de onschuldige echtgenoot, na op de hoogte gekomen te zijn van het overspel, vrijwillig met de andere echtgenoot in huwelijksgezindheid is blijven leven; zij wordt echter verondersteld, als hij gedurende zes maanden het echtelijk samenleven in stand gehouden heeft en geen beroep gedaan heeft op een kerkelijke of burgerlijke overheid.

§3. Als de onschuldige echtgenoot uit eigen beweging het echtelijk samenleven ontbonden heeft, dient hij binnen zes maanden de scheidingsgrond voor te leggen aan de bevoegde kerkelijke overheid, die, na onderzoek van alle omstandigheden, afweegt of de onschuldige echtgenoot ertoe gebracht kan worden de schuld kwijt te schelden en de scheiding niet blijvend voort te zetten.

Canon 1153. §1. Als een van beide echtgenoten voor de andere of voor de kinderen een ernstig geestelijk of lichamelijk gevaar vormt, of anderszins het gemeenschappelijk leven te moeilijk maakt, verschaft hij de andere een wettige grond om weg te gaan, bij decreet van de plaatselijke Ordinaris en, indien uitstel gevaar met zich meebrengt, ook op eigen gezag.

§2. In alle gevallen moet, als de scheidingsgrond ophoudt te bestaan, het echtelijk samenleven hersteld worden, tenzij door de kerkelijke overheid anders bepaald wordt.

Canon 1154. Nadat de scheiding van de echtgenoten doorgevoerd is, moeten het vereiste levensonderhoud en de opvoeding van de kinderen altijd op een geschikte wijze gewaarborgd worden.

Canon 1135. De onschuldige echtgenoot kan de andere echtgenoot opnieuw tot het echtelijke leven toelaten, hetgeen lofwaardig is, in welk geval hij verzaakt aan het recht op scheiding.

______________________________________

1. De term “instelling” wordt gebruikt in verband met het huwelijk om aan te geven dat men er vrij toe kan toetreden, maar de inhoud ervan niet kan bepalen. Daarin verschilt een instelling van een contract.

2. Hiermee bedoelen wij het canonieke recht van de 12de tot 18de eeuw. Het canonieke recht vanaf de Franse Revolutie noemen wij dan het moderncanonieke recht.

3. Gratianus was een Italiaanse monnik die de grondlegger was van de canonieke rechtswetenschap. Zijn bekendste werk was de “Concordantia discordantium canonum”, meestal het “Decretum Gratiani” genoemd.

4. Volgens het laat-Romeinse recht was het huwelijk een zuiver consensueel contract dat zonder vormvereiste of bijslaap geldig tot stand kwam: “Nuptias non concubitus, sed consensus facit” (D.50.17.30).

5. Petrus Lombardus, een Italiaanse theoloog, doceerde in Frankrijk. In zijn “Sententiae” legde hij de grens vast tussen de rechtswetenschap en de theologie.

6. Zoals de afkondiging van het huwelijk en de inzegening door een priester,

7. Zo kon een echtgenoot geen beroep doen op de voordelen van de huwelijkse staat wanneer de andere echtgenoot overleed of zijn huwelijkstoestemming ontkende. Bij gebrek aan bewijs van het huwelijk werden hun kinderen als bastaarden behandeld. En ook de schuldeisers van de echtgenoten werden benadeeld omdat zij de gemeenschap van goederen en schulden, uitgedrukt door de rechtsregel “Qui épouse la femme, épouse les dettes”, niet konden inroepen.

8. Zie bijvoorbeeld de Politieke Ordonnantie van 1 april 1580 uitgevaardigd door de Staten van Holland.

9. Volgens Pothier was het huwelijk “un contrat que Jésus-Christ a élevé à la dignité de sacrement … tout à la fois et contrat civil et sacrement”.

10. Dit was ook het geval wanneer rooms-katholieken, hervormden en niet-gelovigen een huwelijk wilden afsluiten. Alleen de quakers en de joden hadden eigen huwelijksplechtigheden.

11. Hieronder verstond men de belofte tot zuiverheid die was afgelegd door novicen, begijnen en leden van geestelijke ridderorden.

12. In het vroeg-Romeinse recht bepaalde de vader of zijn kind al dan niet geslachtsrijp was.

13. De oudste gegevens van een dergelijke procedure zijn te vinden in de 14de-eeuwse rechtspraak van de kerkelijke rechtbanken van York en Canterbury. Een zekere Johannes, een oudere man die met een jonge vrouw was getrouwd, beweerde in die tijd dat hij impotent was. De kerkelijke rechtbank duidde daarom zeven vrouwen aan, waarvan één haar borsten ontblootte en met haar, bij het vuur verwarmde, handen over de roede en testikels van Johannes wreef. Zij omhelsde en kuste Johannes veelvuldig en nodigde hem uit om zijn viriliteit en potentie zoveel mogelijk te tonen. Omdat zijn roede de gehele tijd maar drie duimlang bleef, vervloekten de vrouwen hem uiteindelijk omdat hij het had gewaagd een jeugdige vrouw tot echtgenote te nemen maar haar niet kon bevredigen. Het parlement van Parijs verbood deze beschamende procedure in 1677 na een geruchtmakende gerechtelijke dwaling. De marquis de Langey van wie het eerste huwelijk wegens impotentie was ontbonden, huwde een tweede keer en kreeg bij die tweede vrouw zeven kinderen!

14. Dit was bijvoorbeeld het geval wanneer men getrouwd met een prostituee in plaats van met een eerbare vrouw.

15. In zijn “Institutes coustumières” van 1607 streefde hij ernaar het gemeenschappelijke element uit de costumen te distileren en hij gebruikte hiervoor vooral de costume van Parijs.

16. Hiermee bekrachtigde de Kerk de stelling van Petrus Lombardus, die inging tegen deze van Gratianus. Volgens deze laatste was die familiale toestemming wel vereist op straffe van nietigheid. Gratianus definieerde ook het wegleiden van een meisje uit de macht van haar ouders, zelfs al was zij hiermee akkoord, als een nietigmakend beletsel.

17. Zo konden bij de Egyptenaren en de Grieken de broers en zussen met elkaar huwen!

18. In een edict van 1680 verklaarde Lodewijk XIV de huwelijken tussen katholieken en protestanten nietig. De kinderen die uit dergelijke huwelijken voortsproten, werden als bastaarden beschouwd.

19. In de 16de eeuw beperkt tot de derde Romeinsrechtelijke graad.

20. Catharina riep zelf in dat haar eerste huwelijk onbestaande was daar het geslachtelijk niet was voltrokken!

21. De formule van de huwelijkstoestemming van de man in het bisdom Gent luidde in 1576: “Ick N. gheve u N. mijn mannelicke trauwe en neme u voor mijn wettelicke huysvrauwe, beloovende voor God u te doene sulckx als een man schuldigh is te doene zijn wettelicke huysvrauwe totter doot toe.”

22. In de middeleeuwen sprak men soms ook een excommunicatie of gijzeling uit.

23. Zo wezen theologen allerlei ongewone “standjes” als onnatuurlijk af. Voorts bestonden er dagen waarop het verboden was om te vrijen.

24. Niet wettelijk bepaald, maar in navolging van Pothier toegestaan in de rechtspraak op grond van een stilzwijgend huishoudelijk mandaat.

25. Terzelfder tijd verleenden een aantal afzonderlijke wetten de vrouw toegang tot bepaalde ambten. In 1920 kregen de vrouwen het recht om in de wetgevende kamers te zetelen en te stemmen bij de gemeenteraadsverkiezingen. In 1921 kregen de vrouwen het recht om in de gemeente- en provincieraden gekozen te worden en de functie van burgemeester en schepen uit te oefenen. In 1922 kregen zij toegang tot de advocatuur. In 1947 kregen zij stemrecht bij de wetgevende verkiezingen. In 1948 kregen zij toegang tot de magistratuur, in 1950 tot het notariaat en in 1976 tot de officiersgraden in het leger.

26. Was de belangrijkste auteur van het “common law” met zijn “De legibus et consuetudinibus Angliae”.

HOOFDSTUK 3

DE AFSTAMMING, DE OUDERLIJKE MACHT
EN DE VOOGDIJ

1. HET BEGRIP, DE INDELING EN DE ALGEMENE EVOLUTIE VAN DE AFSTAMMING

Afstamming was van oudsher de juridische band tussen de kinderen en hun ouders en van deze laatste met hun ouders enz. Deze band berustte in de regel op de bloedverbondenheid tussen personen, zijnde de verbondenheid die tot stand kwam doordat een natuurlijke persoon seksueel verkeer had met een andere natuurlijke persoon en daardoor had bijgedragen tot het ontstaan van een kind. Omdat dit steeds door een vader en een moeder gebeurde, was er steeds sprake van een vaderlijke en een moederlijke afstamming. Naast deze natuurlijke afstamming kende het Romeinse recht de afstamming die tot stand kwam door een overeenkomst met de bedoeling de contracterende partijen dezelfde rechten of plichten te geven als die van natuurlijke ouders tegenover hun kinderen en omgekeerd. Deze fictieve afstamming of adoptie wordt hier niet besproken. Zij was in de middeleeuwen en de nieuwe tijd zo goed als niet bekend en kende, nadat zij met veel moeite in de C.C. van 1804 (artikel 343 tot 360) was terechtgekomen, pas vanaf 1960 een relatief succes als oplossing voor echtparen die geen kinderen hadden. De regeling (leeftijdsvoorwaarden van adoptant en geadopteerde, voorafgaande toestemmingen, vormen van adoptie) werd zeer technisch georganiseerd. Adoptie werd meteen ook een huwelijksbeletsel (artikel 363 B.W.).

Om het familievermogen in stand te houden stond het Germaanse recht zeer negatief tegenover het kind dat bij een gehuwde vrouw was verwekt door een andere man dan haar echtgenoot. Dit overspelige kind van moederswege (“a matre”) werd als een ongewenste indringer in de familie beschouwd en kon door deze samen met de overspelige moeder uit de familie worden gezet. Het kind dat een (al dan niet gehuwde) man bij een concubine had verwekt, werd daarentegen vlot in de familie opgenomen.

Vanaf de 12de eeuw nam de Kerk de afstamming in handen omdat deze afstamming een belangrijk gevolg was van het huwelijk. Omdat die Kerk van oordeel was dat alle seksuele verkeer binnen het huwelijk moest plaatsvinden, stond zij zeer vijandig tegenover alle buitenhuwelijkse kinderen, zowel “a matre” als “a patre”. Het oudcanonieke recht noemde hen onwettige kinderen (“illegitimi”) en gaf hen, in de ijdele hoop dat liefhebbende ongetrouwden zich daardoor van buitenhuwelijkse relaties zouden onthouden, een statuut dat veel nadeliger was dan dat van de wettige of huwelijkse kinderen. Zo konden de buitenhuwelijkse kinderen geen hogere wijdingen krijgen. Waar de eenvoudige buitenhuwelijkse kinderen¹ nog op enig begrip konden rekenen, werden de overspelige kinderen² en de incestueuze kinderen³ nog negatiever behandeld. Het oudcanonieke recht betitelde hen als “ex damnato coitu” (uit een verboden relatie geboren), “nefarii” (afschuwelijken) of als “semen maledictum” (vervloekt zaad). Wel was de Kerk zeer welwillend voor het toekennen van levensonderhoud aan alle buitenhuwelijkse kinderen. Diegenen die zich hadden schuldig gemaakt aan ongeoorloofde betrekkingen, moesten volgens haar instaan voor de gevolgen ervan en niet de Kerk zelf die zich tot diep in middeleeuwen bekommerde voor alle ouderloze kinderen. Het laatmiddeleeuwse en nieuwtijdse wereldlijke recht nam deze dubbele discriminatie over. Bastaarden werden buiten de (grote) familie gehouden (“Bastard est hors de lignage”) en ook op andere vlakken als minderwaardig behandeld. Overwonnen bastaarden (overspelige en incestueuze kinderen) kregen nog minder rechten.

De Franse revolutionairen, die het huwelijk laïciseerden en de echtscheiding invoerden, hechtten minder belang aan de huwelijkse afkomst van de kinderen en keerden zich radicaal tegen de visie dat kinderen konden gestraft worden voor de fouten van hun ouders. Een decreet van 2 november 1793 verbeterde het erfrechtelijke statuut van sommige buitenhuwelijkse kinderen, toen natuurlijke kinderen (“enfants naturels”) genoemd. De C.C. van 1804 legde opnieuw de nadruk op de rol van het gezin als de hoeksteen van de maatschappelijke orde en voerde daarom opnieuw de dubbele discriminatie in voor buitenhuwelijkse kinderen. Eenvoudige buitenhuwelijkse kinderen die door hun ouders werden erkend, kregen slechts een beperkt erfrecht, overspelige en incestueuze kinderen slechts een recht op levensonderhoud. Het onderzoek naar het vaderschap van buitenhuwelijkse kinderen werd principieel verboden. De erkenning van overspelige en incestueuze kinderen was zowel van vadersals van moederszijde niet mogelijk.

De grotere seksuele vrijheid ten gevolge van de industrialisatie en de nieuwe libertijnse opvattingen, deed het aantal buitenhuwelijkse kinderen sterk stijgen in de tweede helft van de 19de eeuw. Door de rigoureuze aanpak van de C.C. was het veelal niet mogelijk om hun verwekkers hun verantwoordelijkheid te doen opnemen, waardoor zij aan hun lot werden overgelaten en een gevaar betekenden voor de maatschappij. Een aantal feministen en progressieve mannen eisten daarom een versoepeling in de vaststelling van de vaderlijke afstamming. Dit leidde tot de wet van 6 april 1908 die het verbod op het onderzoek naar het vaderschap behield, maar hierop een vijftal uitzonderingen maakte. Diezelfde wet introduceerde voor het buitenhuwelijkse kind ook de mogelijkheid om, los van een uitspraak over het vaderschap, levensonderhoud te verkrijgen van de man die met de moeder van het kind buitenhuwelijkse geslachtsbetrekkingen had tijdens de vermoedelijke verwekkingperiode en versoepelde de erkenning van sommige buitenhuwelijkse kinderen.

Het grote aantal echtscheidingen en de toename van het aantal ongehuwd samenwonenden deden na 1960 het besef ontstaan dat het huwelijk geen basis meer leverde voor een verschillende behandeling van de huwelijkse en buitenhuwelijkse kinderen. Nadat wetten van 1958 en 1974 het al mogelijk maakten om sommige eenvoudige en overspelige kinderen gelijk te stellen met huwelijkse kinderen, paste het Belgische parlement het Burgerlijk Wetboek in 1987 fundamenteel aan. Een veroordeling van de Belgische staat door het Europese Hof voor de rechten van de mens in Straatsburg op 13 juni 1979 was hiervoor de belangrijkste drijfveer. Naar het model van alle aanpalende staten (Frankrijk, Nederland, Duitsland) schafte de wet van 31 maart 1987 de onverantwoorde discriminatie tussen beide soorten kinderen af. Bepaalde incestueuze kinderen vallen echter nog steeds uit de boot. In dit hoofdstuk behandelen we achtereenvolgens de huwelijkse afstamming (punt 1) en de buitenhuwelijkse afstamming (punt 2) in de loop van de tijden. De ouderlijke macht en de voogdij worden bij de gevolgen van de afstamming behandeld.

2. DE HUWELIJKSE AFSTAMMING

2.1 Het begrip “huwelijks kind”

In navolging van het Romeinse recht was een “wettig” of huwelijks kind in het oudcanonieke recht elk kind dat tijdens het huwelijk van zijn ouders was verwekt. Rekening houdend met het eeuwenoude, geneeskundige vermoeden dat een zwangerschap tenminste 180 dagen en ten langste 300 dagen duurde,⁴ hield dit in dat alle kinderen die geboren waren in de periode van 180 dagen na het huwelijk tot 300 dagen na de ontbinding van het huwelijk, huwelijkse kinderen waren. Bij uitbreiding klasseerde het oudcanonieke recht ook de kinderen die geboren werden binnen de 180 dagen na dat huwelijk (en dus verwekt waren voor dat huwelijk!), bij de huwelijkse kinderen. Het deed dit omdat het de kinderen die verwekt en geboren waren voor het huwelijk van hun ouders, van rechtswege wettigde door dat huwelijk, waardoor ze het statuut van huwelijks kind kregen. A fortiori moest dat wettig statuut ook gelden voor de kinderen die verwekt waren voor het huwelijk en binnen dat huwelijk waren geboren. Het latere recht nam deze oudcanonieke regeling over (artikel 312 en 314 C.C. en 315 en 326 B.W en can. 1137-1140 CIC).

2.2 Het bewijs van de huwelijkse afstamming

Een kind (of een belanghebbende derde) dat zijn huwelijkse afstamming wou bewijzen, moest van oudsher aantonen dat een bepaalde, gehuwde vrouw zijn moeder was en dat haar echtgenoot zijn vader was. Het bewijs van dat huwelijkse moederschap, nu vaststelling van moederschap genoemd, bestond altijd uit het aantonen van twee materiële (moederschaps)feiten, namelijk het feit dat een bepaalde, gehuwde vrouw van een kind was bevallen en dat er identiteit bestond tussen dat kind en de persoon die beweerde van haar af te stammen. Het bewijs van het huwelijkse vaderschap bestond altijd uit het aantonen dat een bepaalde, gehuwde man een kind bij zijn echtgenote had verwekt.

2.2.1 De vaststelling van het huwelijkse moederschap

In het oudcanonieke recht kon het huwelijkse moederschap met alle (bewijs)middelen worden bewezen. Men drukte dit uit in de, aan het Romeinse recht (D., 2,4,5) ontleende, rechtspreuk: “Mater semper certa est.” In concreto gebeurde dat door een mondelinge bekentenis van de moeder, door het voorleggen van een door de pastoor opgestelde doopakte waarin de naam van de moeder stond of door het aantonen van een voortdurend bezit van staat van kind te zijn van een bepaalde gehuwde vrouw. Onder het bezit van staat (Fr. “possession d’état”) verstond het oudcanonieke recht een geheel van feiten waaruit de rechter de afstamming afleidde welke met getuigen werden bewezen. De voornaamste aldus te bewijzen feiten werden samengebald in de rechtspreuk: “Nomen, fama et tractatus”, dit wil zeggen dat het kind altijd de naam had gedragen van de echtgenoot van de beweerde moeder, dat de familie of buren het kind steeds hadden aangezien als het kind van de beweerde moeder en dat de beweerde moeder het kind steeds als haar eigen kind had behandeld.

Om de rust binnen de families te vrijwaren beperkte de C.C. van 1804 deze bewijsmogelijkheden. Voor het eerst werd voor het huwelijkse moederschap een gereglementeerd bewijs ingevoerd. In beginsel mocht het moederschap nog alleen door (de vermelding van haar naam in) de geboorteakte worden bewezen (artikel 319 C.C.). Wanneer de geboorteakte ontbrak (of onvolledig was), kon een voortdurend bezit van staat worden ingeroepen (artikel 320 C.C.). Bij gebrek aan een geboorteakte of een voortdurend bezit van staat of wanneer het kind onder valse namen was ingeschreven, kon de afstamming met getuigen bewezen worden (artikel 323 C.C.).

Het gereglementeerde bewijs werd behouden in de wet van 31 maart 1987. Het bewijs van het huwelijkse moederschap geschiedt sindsdien door het voorleggen van de geboorteakte (waarin de naam van de moeder normaal is vermeld), het voorleggen van een erkenningsakte uitgaande van de moeder (waarin tevens haar naam is vermeld) en een onderzoek naar het moederschap, zijnde een vaststelling van het moederschap door de rechter op basis van de voor hem bewezen moederschapfeiten of een voortdurend bezit van staat (artikel 312-314 BW). Deze drie bewijzen staan, zoals in de C.C. van 1804, in een hiërarchische verhouding. Het bezit van staat wordt nader omschreven in artikel 331nonies B.W. De daar vermelde feiten komen overeen met de “Nomen, fama et tractatus” van het oudcanonieke recht.⁵

2.2.2 De vaststelling van het huwelijkse vaderschap

Met een ruime interpretatie van een tekst uit het laat-Romeinse recht (D., 2, 4,5) deed het oudcanonieke recht beroep op een (weerlegbaar) vermoeden om het huwelijkse vaderschap vast te stellen. Vader van een huwelijks kind was de echtgenoot van de vrouw die een kind ter wereld bracht: “Pater is est quem nuptiae demonstrant.” Dit vaderschapsvermoeden steunde zelf op twee andere vermoedens, namelijk dat de moeder regelmatig geslachtsbetrekkingen met haar man had en dat zij trouw was gebleven, vermoedens die op hun beurt waren afgeleid uit de wederzijdse huwelijksplichten. Het vaderschapsvermoeden gold er voor alle huwelijkse kinderen (zie hoger) en uitzonderlijk ook voor de kinderen die meer dan 300 dagen (soms elf tot twaalf maanden!) na de ontbinding of nietigverklaring van het huwelijk waren geboren.

Het vaderschapsvermoeden kon weerlegd worden door te bewijzen dat de echtgenoot van de moeder die het kind ter wereld bracht, het kind niet had verwekt. Omdat de Kerk het onrechtvaardig vond dat de man die het kind niet had verwekt, dit kind moest onderhouden en zij anders zelf voor het levensonderhoud van het kind moest instaan, vatte zij dit bewijs van niet-vaderschap, ook wel betwisting van vaderschap genoemd, zeer ruim op. Het bewijs kon door om het even welke belanghebbende,⁶ op om het even welk tijdstip⁷ en met alle middelen geleverd worden. In concreto gebeurde dat door het aantonen van een fysieke onmogelijkheid tot geslachtsgemeenschap van de man tijdens de vermoedelijke verwekkingperiode ten gevolge van een fysieke verwijdering, ongeval of impotentie van de man. Daarnaast kon een morele onmogelijkheid worden ingeroepen, bestaande uit het bewijs dat de moeder tijdens de vermoedelijke verwekkingperiode overspel had gepleegd en dat het vaderschap van haar medeplichtige veel waarschijnlijker was dan dat van haar echtgenoot. Voor dat laatste wees men op de fysieke gelijkenissen tussen het kind en medeplichtige aan overspel. Sommige costumen, zoals die van Mechelen, stonden uitzonderlijk ook toe dat de gehuwde eenvoudig erkende dat het kind niet van haar echtgenoot was.

De C.C. van 1804 nam dit vaderschapsvermoeden over in artikel 312 C.C., maar maakte er een bijna absolute regel van. Om de rust binnen de families te verzekeren was volgens artikel 313 en 316 C.C. een betwisting van vaderschap nog alleen mogelijk door de echtgenoot (of zijn erfgenamen na zijn overlijden) en binnen een zeer korte termijn, namelijk één tot twee maanden na de geboorte. Ook de betwistings-gronden werden sterk beperkt. Het bewijs van een fysieke onmogelijkheid tot geslachtsgemeenschap kon niet meer geleverd worden door het aantonen van impotentie van de man tijdens de vermoedelijke verwekkingperiode omdat dit een inbreuk was op de waardigheid van de man. Fysieke verwijdering of een ongeval van de man tijdens die periode, waren wel nog mogelijk. De morele onmogelijkheid, die hoofdzakelijk bestond uit het bewijs van het overspel van de echtgenote, kon nog alleen worden ingeroepen indien de geboorte van het kind voor de man was verborgen gehouden (artikel 312, laatste lid en 313 C.C.). Voor kinderen geboren vóór de 180ste dag van het huwelijk volstond een eenvoudige verklaring van de man dat hij de vader niet was. Die verklaring mocht niet meer worden afgelegd wanneer de man kennis had van de zwangerschap voor het huwelijk of had meegewerkt aan het opstellen van de geboorteakte (artikel 312-318 C.C.).⁸ Een wet van 20 maart 1927 maakte het voor de echtgenoot ook mogelijk om het vaderschap te betwisten door een eenvoudige verklaring voor de kinderen die 300 dagen na het verkrijgen van een afzonderlijke woonplaats in een procedure tot echtscheiding of scheiding van tafel en bed geboren waren. Deze mogelijkheid werd verruimd in de wetten van 10 februari 1958 en 14 december 1970 en ligt aan de oorsprong van het huidige artikel 318 §3 B.W.

De wet van 31 maart 1987 nam het eeuwenoude vaderschapsvermoeden over in artikel 315 B.W.⁹ Artikel 317 B.W. voerde zelfs een tweede vaderschapsvermoeden in dat het eerste beperkte: “Het kind dat geboren is binnen de 300 dagen na de ontbinding of nietigverklaring van het huwelijk van zijn moeder en na een nieuw huwelijk van deze heeft de nieuwe echtgenoot tot vader.” In plaats van de rust binnen de families werd hier gekozen voor het belang van het kind dat er voordeel bij heeft dat het met zijn echte vader wordt verbonden. De vaderschapsbetwisting werd ook uitgebreid zonder zo ver te gaan als in het oude regime. Een vaderschapsbetwisting kan sindsdien door de aangewezen echtgenoot (of zijn erfgenamen in de rechte lijn na zijn overlijden), de moeder van het kind en het kind zelf worden ingesteld. Allen moeten zij dit doen binnen een aantal, relatief korte, termijnen (artikel 332 B.W).¹⁰ De betwisting zelf geschiedt in de vijf gevallen bepaald in artikel 318 §3 B.W. door een eenvoudige verklaring van de aangewezen man of met alle wettelijke (bewijs)middelen (artikel 318 §2 B.W.). In de praktijk komt dit neer op het aantonen van het niet-vaderschap van de echtgenoot door het aantonen van zijn steriliteit, een bloedonderzoek of een genenonderzoek (direct bewijs) of het aantonen van het ontbreken van geslachtsgemeenschap tijdens de verwekkingsperiode tengevolge van verwijdering, ongeval of impotentie van de man (indirect bewijs).

2.3 De gevolgen van de huwelijkse afstamming

De huwelijkse afstamming had van oudsher meerdere burgerlijke gevolgen¹¹: een huwelijks kind kon rechtsgeldig de (familie)naam van zijn vader dragen (punt 3.1), het had recht op levensonderhoud (punt 3.2), het had erfrecht in de nalatenschap van zijn ouders en hun familieleden (punt 3.3.) en het viel onder de vaderlijke of de ouderlijke macht (punt 3.4.).

2.3.1 Het dragen van de familienaam van de vader

In de eerste middeleeuwen droegen de personen alleen een voornaam (Clovis, Karel, Lodewijk) die soms van een heilige was overgenomen.¹² Pas in de 11de eeuw ontstond de gewoonte om ook een (familie)naam te dragen die werd afgeleid uit een plaatsnaam, een beroepsbezigheid, de voornaam van de vader of zelfs een spotnaam. Die naam werd aanvankelijk vrij gekozen en veranderd, maar allengs erfelijk en verplichtend.¹³ Een huwelijks kind kreeg volgens het gewoonterecht de naam van zijn vader. Wettelijk werd dit eerst bepaald door de wet van 31 maart 1987 (artikel 335 B.W.).¹⁴

2.3.2 Het recht op levensonderhoud, opvoeding en opleiding

Een huwelijks kind had ten aanzien van zijn ouders recht op alles wat het nodig had om tot lichamelijke en geestelijke volwassenheid te komen: voeding, kleding, huisvesting, gezondheidszorg, opvoeding, (godsdienstig) onderwijs, het aanleren van een beroep of ambacht. Dit recht verviel van zodra het kind was geëmancipeerd of meerderjarig werd verklaard.

Dit recht op levensonderhoud, opvoeding en opleiding was lange tijd alleen gewoonterechtelijk bepaald. Eerst in de C.C. van 1804 werd dit recht op levensonderhoud wettelijk geregeld. Artikel 203 C.C. bepaalde dat echtgenoten door hun huwelijk verplicht waren om hun huwelijkse kinderen te voeden, te onderhouden en op te voeden.¹⁵ De wet van 31 maart 1987, gewijzigd op 13 april 1995, herformuleerde deze verplichting. De ouders moeten nu naar evenredigheid van hun middelen zorgen voor de huisvesting, het levensonderhoud, het toezicht, de opvoeding en de opleiding van hun kinderen. Indien de opleiding niet voltooid is, liep de verplichting door na de meerderjarigheid van het kind (artikel 203 B.W.). In tegenstelling met het Romeinse recht, waren de ouders in de middeleeuwen en de nieuwe tijd niet verplicht om hun kinderen een huwelijksuitzet te verschaffen: “Il ne dote qui ne veut.” Deze regel werd in artikel 204 B.W overgenomen.

2.3.3 Het intestaaterfrecht van het huwelijkse kind

Huwelijkse kinderen waren in alle tijden de eerste erfgenamen van hun ouders. Dit was het geval zowel in het gewoonterecht van voor als in de wetgeving van na de Franse Revolutie. Wanneer hun ouders een testament maakten, hadden zij recht op een reserve. Het erfrecht van de kinderen wordt in het volgende hoofdstuk behandeld.

2.3.4 De ouderlijke macht en de voogdij over het huwelijkse kind

Van oudsher stonden de huwelijkse kinderen tot hun emancipatie of meerderjarigheid onder de macht van hun ouders. Onder deze macht of gezag verstond men het geheel van rechten en plichten die beide ouders konden uitoefenen over de persoon en de goederen van hun niet-zelfstandige kinderen. Bij het overlijden van beide ouders, brak in de regel de voogdij over het minderjarige kind uit. Nu is er nog alleen sprake van voogdij wanneer beide ouders overleden zijn.

2.3.4.1 In de late middeleeuwen en de nieuwe tijd

In tegenstelling met het Romeinse recht, dat een sterke vaderlijke macht kende,¹⁶ vertrouwden veel middeleeuwse en nieuwtijdse gewoonten de macht over de kinderen aan beide ouders toe.¹⁷ In de praktijk maakte dit niet veel verschil uit omdat de vader meestal alleen besliste wegens de gehoorzaamheidsplicht van de moeder. Wel moesten beide ouders gezamenlijk optreden bij het verlenen van belangrijke toestemmingen, zoals de toestemming om in het huwelijk te treden of de toestemming tot emancipatie. De moeder kon ook van rechtswege de ouderlijke macht over de huwelijkse kinderen uitoefenen wanneer de vader omwille van krankzinnigheid, gevangenschap, afwezigheid of ziekte tijdelijk was uitgeschakeld.

Volgens de christelijke moraal hadden de ouders de plicht om hun kinderen op te voeden om hen later in staat te stellen hun christelijke plichten zelf te vervullen. De rechten die de ouders over hun kinderen konden uitoefenen, waren onderworpen aan deze doelgebondenheid. Het gewoonterecht nam die plichtenleer over. De rechten van de ouders over de persoon en de goederen tot deugdzaamheid van hun kinderen werden eerder als plichten aangezien.¹⁸

De ouders hadden een recht op toezicht over de persoon van hun kinderen. Dit hoederecht hield een controle in over hun dagelijkse komen en gaan¹⁹, het geven van belangrijke toestemmingen en een tuchtigingsrecht. Door dat laatste konden zij hun kinderen berispen, slaan (niet verwonden of doden), opsluiten en uit het huisgezin zetten, wat men in het oude recht “ontbroden” (Fr. “mettre hors du pain”) noemde. Naar het model van het vorstelijke absolutisme werd die ouderlijke macht versterkt in de 17de en 18de eeuw.²⁰ De ouders beslisten voortaan discretionair over de huwelijken van hun kinderen en konden hen arbitrair in een gevangenis of klooster laten opsluiten, naar de kolonies zenden of geheel of gedeeltelijk onterven.²¹ Die sterke ouderlijke macht werd verantwoord vanuit de natuurlijke orde. In de 18de eeuw kwam hiertegen reactie bij auteurs zoals Christian Thomasius (1655-1728)²² en Jean-Jacques Rousseau (1712-1778).²³ Die keerden zich op grond van diezelfde natuurlijke orde tegen een veel te autoritaire ouderlijke of vaderlijke macht en legden meer de nadruk op de liefde voor de kinderen en het wederzijdse respect van kinderen en ouders. Ouders hadden volgens hen de plicht om hun kinderen op te voeden en liefdevol te beschermen.

De ouders hadden ook rechten over de goederen van hun kinderen. Waar de kinderen in de middeleeuwen nog geen eigen vermogen hadden en de vader beschikte over alle gezinsgoederen, recipieerde het nieuwtijdse gewoonterecht uit het Romeinse recht het “peculium quasi castrense” en erkende op grond daarvan dat de kinderen een eigen vermogen konden verwerven via eigen arbeid, erfenis of schenking of legaat. Op dat eigen vermogen hadden de ouders alleen een beheers- en genotrecht, geen beschikkingsrecht. Onder het beheer vielen alle daden van vruchtopbrengst of instandhouding van goederen van de kinderen en de vertegenwoordiging van de kinderen in rechte, waardoor deze handelingsonbekwaam waren. Van dit beheer moesten zij geen rekenschap geven. Er werd vermoed dat de ouders daarbij steeds handelden uit liefde voor hun kinderen. Het recht van genot hield in dat de ouders de goederen van de kinderen konden gebruiken en er de vruchten mochten van opstrijken (“ghebruuck ende bladinghe”). Omgekeerd waren de ouders financieel aansprakelijk voor de delictuele en quasi-delictuele schade die hun kinderen bij derden veroorzaakten. Men vermoedde in dit geval een gebrek aan opvoeding: indien de ouders hun tuchtigingsrecht goed zouden hebben uitgeoefend zou de schade niet zijn voorgevallen.

Aan de ouderlijke macht kwam een einde door de “selfmaekinghe” of emancipatie. Met dat laatste bedoelde men een verklaring van de vader en de moeder voor de rechtbank dat het kind voortaan zelfstandig kon optreden in het rechtsverkeer zodat het zelf contracten kon afsluiten of andere rechtshandelingen kon stellen en als eiser of verweerder voor de rechtbank kon optreden. Meteen werd het kind ook volledig burgerlijk en strafrechtelijk aansprakelijk voor zijn daden. In het Germaanse en laatmiddeleeuwse recht werd deze emancipatie nog opgevat als een verstoting van een ongehoorzaam kind. Onder invloed van het Romeinse recht kreeg de emancipatie vanaf de 14de eeuw een positievere inhoud. Kinderen werden nog alleen zelfstandig gemaakt om ze te laten deelnemen aan het rechtsverkeer om een beroep of handel uit te oefenen. In de meeste costumen eindigde de ouderlijke macht ook wanneer het kind een bepaalde leeftijd bereikte (aanvankelijk 14 tot 15 jaar, later overal 25 jaar), wanneer het in het huwelijk²⁴ of een klooster trad, het tot priester werd gewijd of een eerbaar ambt, zoals dat van schepen, baljuw of advocaat, verwierf.

Bij het overlijden van een van de ouders kende het middeleeuwse of nieuwtijdse gewoonterecht twee mogelijkheden: ofwel zette de langstlevende ouder de ouderlijke macht verder²⁵ ofwel viel de voogdij open. Dat laatste was zeker het geval wanneer beide ouders waren overleden. Vanaf de 13de eeuw werd de voogdij overal nauwkeurig georganiseerd. In het noorden van Frankrijk werd die taak toevertrouwd aan de beide families van het weeskind en was er dus sprake van een familiale voogdij. De C.C. van 1804 nam dit over. In Duitsland en de Nederlanden speelde de lokale magistraat, bestaande uit de schepenbank, het leenhof of een speciale weeskamer, een centrale rol en was er sprake van een gerechtelijke voogdij. In Duitsland is die gerechtelijke voogdij altijd behouden geweest. In het Belgische recht werd zij recentelijk opnieuw ingevoerd.

De voogden werden op drie wijzen aangesteld: van rechtswege (costumiere voogd), door een testament (testamentaire voogd) of door de overheid (datieve voogd). De langstlevende vader of moeder was meestal voogd van rechtswege. In sommige streken stelde men daarnaast een tweede voogd uit de andere familie aan, die dan dezelfde of een controlerende taak had. Zo stonden de deelvoogden in het Gentse gewoonterecht alleen in voor het bepalen van het erfdeel van het weeskind en de vraamvoogden voor het beheer van diens familiegoederen.

De voogd moest bij het begin van de voogdij een eed afleggen waarin hij zich ertoe verbond te waken over het welzijn van het weeskind. Hij moest toen ook een boedelbeschrijving opmaken van de goederen van het weeskind en zich persoonlijk of zakelijk borgstellen voor een goed beheer. In de loop van de voogdij had hij de zorg voor de persoon en de goederen van het weeskind. Hij stond in voor het levensonderhoud en de opvoeding van het weeskind alsof het zijn eigen kind was, zij het niet op zijn eigen kosten maar op die van de weesgoederen of op basis van het door de familie of de armenkas verstrekte geld. Hij oefende het hoederecht uit over de persoon van het weeskind, met inbegrip van het tuchtigingsrecht. Hij vertegenwoordigde het weeskind in alle rechtshandelingen, trad voor dit kind op als eiser of verweerder voor de rechtbank en beheerde zijn goederen. Bij dat laatste mocht hij een aantal handelingen stellen zonder de toestemming van de weeskamer of de familie. Hieronder vielen het in ontvangst nemen van inkomsten van het weeskind, het betalen van de lasten op de goederen van het weeskind, het beleggen van het geld van het weeskind in de stedelijke wezenkas of in grond- of lijfrenten, het verhuren van weesgoederen voor minder dan negen jaar en het aanvaarden van een nalatenschap, testament of schenking in naam van het weeskind. Voor het verkopen of belasten van weesgoederen, het verwerpen of toestemmen in de verdeling van een nalatenschap en het voeren van een proces had hij de toestemming nodig van de weeskamer of de familie. Over zijn beheer moest hij jaarlijks of tweejaarlijkse rekening en verantwoording afleggen voor de weeskamer of de familie.

Aan de voogdij kwam een einde door de emancipatie, het bereiken van de leeftijd van 25 jaar, het huwelijk, het priesterschap, de intrede in een klooster en het verwerven van een eerbaar ambt van of door het weeskind. Bij het einde van de voogdij moest de voogd meteen een eindafrekening opmaken, deze verantwoorden ten aanzien van het weeskind en het in het bezit van zijn goederen stellen. Bij slecht beheer moest de voogd de opgelopen schade vergoeden.

2.3.4.2 Vanaf de Franse Revolutie

De Franse revolutionairen waren gevoelig voor de opvoedkundige adviezen van Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) en keerden zich radicaal tegen een autoritaire vaderlijke macht. Vooral Honoré Gabriel de Riqueti, graaf van Mirabeau (1749-1791), die door zijn vader zeventien keer in een gevangenis was opgesloten, was een kampioen in het bestrijden van het autoritaire vaderschap. In zijn beschouwingen had hij het over de plicht van de ouders tot bewaking, bescherming, voeding en opvoeding van de kinderen die aan beide ouders gezamenlijk toekwam. In overeenstemming hiermee bepaalde de revolutionaire wetgever dat het ouderlijke gezag van rechtswege ophield bij het bereiken van de leeftijd van 21 jaar, de ouderlijke toestemming voor het huwelijk niet meer nodig was boven deze leeftijd en de opsluiting van een ongehoorzaam kind door de ouders in een publieke gevangenis slechts mogelijk was voor één jaar met toestemming van de rechtbank.²⁶ Hij beperkte ook heel sterk de mogelijkheid tot onterving van kinderen en overwoog zelfs om de kinderen boven de vijf jaar aan de staat in plaats van aan hun ouders toe te vertrouwen.²⁷

De C.C. van 1804 keerde terug naar een autoritair vaderschap. Volgens artikel 372 C.C. bleef het kind tot aan zijn meerderjarigheid of emancipatie onder het gezag van zijn ouders, dus zowel van zijn vader als moeder. Maar artikel 373 C.C. bepaalde onmiddellijk daarna dat dit gezag gedurende het huwelijk alleen door de vader werd uitgeoefend. Volgens de rechtspraak kon de moeder alleen optreden wanneer de vader in de onmogelijkheid was om zijn vaderlijk gezag uit te oefenen. De moeder had ook geen toezicht op het uitoefenen van het vaderlijke gezag. Het vaderlijke gezag hield voor de kinderen een absolute gehoorzaamheidsplicht in. Kinderen tot de leeftijd van 18 jaar konden het ouderlijke huis alleen verlaten met de toelating van hun vader (artikel 374 C.C.). Diezelfde vader kon zijn ongehoorzaam kind beneden de 16 jaar willekeurig laten opsluiten in de gevangenis gedurende één maand. Voor de kinderen tussen de 16 en de 21 jaar kon de vader een verzoekschrift indienen bij de voorzitter van de rechtbank van eerste aanleg om hen maximum zes maanden in een gevangenis op te sluiten (artikel 375-382 C.C.). Een jongen beneden de 25 jaar en een meisje beneden de 21 jaar konden slechts huwen met de toestemming van hun ouders. Bij onenigheid tussen de ouders besliste de vader en bij overlijden van de vader de moeder (artikel 148-149 C.C.). Boven de leeftijd van 21, respectievelijk 25 jaar, moesten zij één of meerdere akten van eerbied betekenen aan hun ouders (of grootouders bij gebreke van ouders). Indien dit niet het geval was mocht de ambtenaar van de burgerlijke stand het huwelijk niet afsluiten (artikel 151-157 C.C). Zolang het huwelijk duurde beheerde de vader de goederen van zijn minderjarige, niet-geëmancipeerde kinderen. Hij moest hiervan wel rekenschap geven bij het einde van zijn beheer (artikel 389 C.C.). Hij vertegenwoordigde ook in rechte zijn kinderen die zelf handelingsonbekwaam waren (artikel 488 C.C.). Volgens de rechtspraak in de 19de eeuw kon de vader hierdoor zelfstandig alle handelingen stellen die een voogd kon stellen zonder de machtiging van de familieraad of de rechtbank. Voor de handelingen waarvoor de voogd wel die machtiging nodig had, had hij de machtiging nodig van de rechtbank. Tenslotte had de vader, en de moeder bij vooroverlijden van de vader, een recht van genot op de goederen van zijn kinderen tot deze de leeftijd van achttien jaar hadden bereikt (artikel 384-385 C.C.).

In de 19de eeuw verdedigden zowel de liberalen als de katholieken deze autoritaire vaderlijke macht. De liberalen pleitten voor een sterke familiale organisatie onder leiding van de vader-echtgenoot om de kinderen gezonde morele principes bij te brengen. Dit was voor hen een waarborg voor meer democratie en tegen een staatstussenkomst in familiezaken. De katholieken verdedigden de vaderlijke macht omdat zij hierdoor hoopten dat de kinderen niet zouden doordrongen worden van maatschappijgevaarlijke, moderne denkbeelden.

In de moderne, geïndustrialiseerde maatschappij van het einde van de 19de eeuw kwam de Belgische wetgever echter tot het besef dat de vaderlijke macht niet altijd ten voordele van de kinderen werd uitgeoefend. Vele kinderen in de lagere sociale klassen werden aan hun lot overgelaten, ja zelfs tot criminaliteit aangespoord, waardoor zij een gevaar opleverden voor de maatschappij. Dit besef leidde tot een aantal kindvriendelijke maatregelen²⁸ die cumuleerden in de wet van 15 mei 1912 op de kinderbescherming.²⁹ Deze wet pakte strafrechtelijk de excessieve slagen en verwondingen aan, toegebracht in het kader van de uitoefening van het tuchtigingsrecht (artikel 410, tweede lid Sw.) en maakte de gehele of gedeeltelijke ontzetting uit de ouderlijke macht mogelijk bij de verwaarlozing van een kind. De ouderlijke macht werd dan toebedeeld aan de andere ouder, een derde of een opvoedingsinstelling. De wet van 15 mei 1912 voerde een speciale kinderrechter in (nu jeugdrechter genoemd), die maatregelen van bewaring en opvoeding kon nemen wanneer de gezondheid, de veiligheid of de zedelijkheid van een minderjarig gevaar liep.³⁰ Meteen werd de macht van de vader om zijn kind op te sluiten afgeschaft (artikel 374-382 C.C).

Latere wetgeving (1975, 1987 en 1995) zette het vaderlijke gezag om in een ouderlijke macht of gezag, dat wat de persoon van de minderjarige betreft door beide ouders gezamenlijk werd uitgeoefend en tegenover derden te goeder trouw door elk van beide ouders afzonderlijk. Bij conflict tussen de ouders beslist sindsdien de jeugdrechtbank. Wanneer de ouders niet meer samenleven, kan de jeugdrechtbank de ouderlijke macht of bepaalde aspecten daarvan aan een van de ouders toevertrouwen. De andere ouder krijgt in dit geval een recht op persoonlijk contact met het kind en een toezichtrecht (artikel 373-374 B.W.). Indien een van beiden is overleden of in de onmogelijkheid verkeert om zijn wil te kennen te geven, oefent de andere ouder deze macht uit (artikel 375 B.W.). Daarnaast kwam er een nauwkeurige regeling van het beheerrecht over de goederen van het kind. De ouders beheren gezamenlijk de goederen van het kind en treden gezamenlijk op als zijn vertegenwoordiger wanneer zij gezamenlijk de ouderlijke macht over de persoon van het kind uitoefenen. Tegenover derden te goeder trouw volstaat het zelfstandige optreden van een van de ouders. Wanneer slechts een van de ouders de ouderlijke macht uitoefent, heeft deze ouder het beheers- en vertegenwoordigingsrecht. De ouders hebben de machtiging nodig van de rechtbank voor alle handelingen waarvoor de voogd machtiging nodig heeft en zijn van hun beheer rekening en verantwoording verschuldigd (376-379 B.W.). Het genotrecht van de goederen van de kinderen was nu gekoppeld aan het beheerrecht (artikel 384 B.W.) en de gerechtelijke inmenging in de ouderlijke macht wordt nog eens extra in de verf gezet (artikel 387bis B.W.). Een wet van 19 januari 1990 legde de meerderjarigheid vast op achttien jaar (artikel 388 en 488 B.W.).

Volgens de C.C. van 1804 viel de voogdij open van zodra een van beide ouders overleed (artikel 390 C.C.). Bij het overlijden van een van de ouders kwam de voogdij van rechtswege toe aan de langstlevende ouder. Die langstlevende kon bij testament een tweede voogd aanstellen. Gebeurde dit niet, dan werd de dichtste ascendent van rechtswege voogd. Zo er geen ascendent was, wees de familieraad, bestaande uit de vrederechter en zes familieleden, een voogd aan. De taken van de voogd waren ongeveer dezelfde als in het oude recht: zorg voor de persoon van het weeskind, zijn vertegenwoordiging in rechte, het beheer van zijn goederen als een goede huisvader, het opmaken van een boedelbeschrijving en het vragen van toestemming van de familieraad of de rechtbank voor belangrijke rechtshandelingen. Aan de voogdij kwam een einde door het bereiken van de leeftijd van achttien jaar, door huwelijk en door ontvoogding.

Deze regeling bleef grotendeels bewaard tot de wet van 1 augustus 2001. Die wet schafte de familieraad af en bepaalde dat de voogdij eerst ontstaat wanneer beide ouders overleden zijn (artikel 389 B.W.). Wanneer de langstlevende ouder geen voogd heeft aangeduid, kiest de vrederechter de voogd (artikel 390-393 B.W.). Hij kan deze voogdij splitsen over een voogd over de persoon en een voogd over de goederen (artikel 395 B.W.). Bij elke voogdij is er een toeziende voogd (artikel 402-404 B.W.). De voogd draagt zorg over de persoon van de minderjarige, die hij opvoedt in overeenstemming met de beginselen die de ouders voorstonden. Hij vertegenwoordigt de minderjarige in alle burgerlijke handelingen en beheert zijn goederen. Hij besteedt de inkomsten van de minderjarige aan diens onderhoud en verzorging en vordert de toepassing van de sociale wetgeving in het belang van de minderjarige. Voor belangrijke rechtshandelingen heeft de voogd de toestemming nodig van de vrederechter (artikel 410 B.W.). De voogd moet bij het begin van de voogdij een boedelbeschrijving opmaken (artikel 406 B.W.) en vervolgens om het jaar een voogdijrekening voorleggen (artikel 413 B.W.). Op het einde moet hij een eindafrekening opmaken (artikel 415 B.W.). Aan de voogdij komt steeds een einde door het bereiken van de leeftijd van achttien jaar, door huwelijk en door ontvoogding (artikel 476 en 488 B.W.)

3. DE BUITENHUWELIJKSE AFSTAMMING

3.1 Het begrip “buitenhuwelijks kind” en de soorten buitenhuwelijkse kinderen

In het oudcanonieke recht definieerde men de buitenhuwelijkse kinderen negatief als alle kinderen die niet huwelijks waren. Hieronder vielen de kinderen van wie de ouders niet met elkaar waren getrouwd omdat zij niet met elkaar wilden trouwen (eenvoudige buitenhuwelijkse kinderen) en de kinderen van de ouders die niet met elkaar konden trouwen omdat er tussen hen een huwelijksbeletsel bestond (overspelige en incestueuze kinderen). Het latere recht nam deze begrippen over, zij het vanaf de wet van 31 maart 1987 nog louter om hen te onderscheiden en niet meer om hen te discrimineren.

3.2 Het bewijs van de buitenhuwelijkse afstamming

Een kind dat zijn buitenhuwelijkse afstamming wilde aantonen, moest van oudsher aantonen dat een bepaalde vrouw zijn moeder was en dat een bepaalde man die niet met haar was getrouwd, zijn vader was.

3.2.1 De vaststelling van het buitenhuwelijkse moederschap

In het oudcanonieke recht kon het buitenhuwelijkse moederschap met alle mogelijke bewijsmiddelen bewezen worden. Men drukte dit uit in de rechtspreuk: “Mater semper certa est, etiam si vulgo conceperit” (D.2,4,5). In concreto werd dit buitenhuwelijkse moederschap aangetoond zoals het huwelijkse moederschap: met een mondelinge bekentenis van de moeder, met een door de pastoor opgestelde doopakte en met het bewijs van voortdurend bezit van staat. Onder invloed van de strengere huwelijksmoraal die door de reformatie en contrareformatie werd opgelegd, bepaalden meerdere costumen of rechtsgeleerden in de 17de eeuw dat het bewijs van de moederlijke afstamming niet meer kon geleverd worden voor incestueuze en overspelige kinderen (“overwonnen bastaarden”).

De Franse revolutionairen kenden de eenvoudige buitenhuwelijkse kinderen een erfrecht toe gelijkwaardig aan dat voor de huwelijkse kinderen en kozen daarom voor een gereglementeerd bewijs van het buitenhuwelijkse moederschap. Volgens artikel 8 van het decreet van 2 november 1793 kon het bewijs van de moederlijke afstamming nog alleen geleverd worden door een onderhandse of openbare akte (“écrit privé ou public”) uitgaande van de moeder of door het aantonen van een ononderbroken verschaffen van levensonderhoud en opvoeding die door de moeder werden verschaft. Volgens de voorbereidende werken golden deze bewijzen alleen voor eenvoudige en overspelige kinderen, niet voor incestueuze kinderen.

De C.C. van 1804 opteerde voor een nog strengere bewijsregeling. Een moeder kon haar buitenhuwelijks kind nog alleen erkennen in de geboorteakte van het kind of in een andere authentieke akte. Dit gold slechts voor eenvoudige buitenhuwelijkse kinderen, want de erkenning van overspelige of incestueuze kinderen was uitdrukkelijk uitgesloten (artikel 334 en 335 C.C.). Een gerechtelijke vaststelling van de moederlijke afstamming, thans onderzoek naar het moederschap genoemd, was wel nog mogelijk op voorwaarde dat er een begin van bewijs in geschriften was en het ook nu niet om een overspelig of incestueus kind ging (artikel 341 en 342 C.C.). Bij gebreke aan erkenning door de moeder of een geslaagd onderzoek naar het moederschap was er tussen moeder en kind geen enkele juridische band en dat was ook niet het geval met hun familieleden.

In de 20ste eeuw keerden de wetgevers zich tegen deze onrechtvaardige aanpak van overspelige en incestueuze kinderen. Een wet van 6 april 1908 liet de moederlijke erkenning toe van incestueuze kinderen van wie de ouders op het ogenblik van de verwekking konden huwen mits dispensatie. Een wet van 10 februari 1958, aangevuld op 1 juli 1974, bepaalde dat de moeder haar overspelige kind kon erkennen (en zelfs wettigen) wanneer zij huwde met de medeplichtige aan overspel.

De wet van 31 maart 1987 streefde naar een volledige gelijkstelling van alle buitenhuwelijkse met de huwelijkse kinderen. De vaststelling van hun moederlijke afstamming gebeurt sindsdien op dezelfde wijze als voor huwelijkse kinderen: geboorteakte, erkenning en onderzoek naar het moederschap (artikel 312-314 B.W.). Maar de moederlijke erkenning en het onderzoek naar het moederschap zijn nog steeds niet mogelijk voor bepaalde incestueuze kinderen, namelijk wanneer tussen hun ouders een huwelijksbeletsel bestaat waarvoor de koning geen dispensatie kan verlenen volgens de artikelen 161 tot 164 B.W. (artikel 313§2 en 314, lid 2 B.W.). Anderzijds moet de erkenning door de moeder van een overspelig kind op straffe van niet-tegenstelbaarheid, aan haar echtgenoot worden meegedeeld (artikel 313 §3 B.W.).

3.2.2 De vaststelling van het buitenhuwelijkse vaderschap

Het bewijs van het buitenhuwelijkse vaderschap was in de late middeleeuwen en de nieuwe tijd alleen gericht op het verkrijgen van levensonderhoud voor het buitenhuwelijkse kind. Buitenhuwelijkse kinderen werden niet opgenomen in de familie en hadden geen erfrecht op de goederen van de vader of de vaderlijke familie: “Batard est hors de lignage.”

Een (al dan niet gehuwde) man kon zijn buitenhuwelijkse kind spontaan erkennen door het levensonderhoud te verschaffen, zijn naam te laten dragen, een doopakte te ondertekenen waarin hij als vader van het kind was vermeld of door zijn vaderschap te vermelden in een notariële of schepenakte. Dergelijke stilzwijgende of uitdrukkelijke erkenningen kwamen vrij frequent voor tot diep in de 16de eeuw. Vele mannen waren toen uitermate fier op hun verwekkingscapaciteit en lieten hun bastaarden door hun echtgenote in hun eigen huis opvoeden. De contrareformatie maakte hieraan een einde: alle seksualiteit buiten het huwelijk werd voortaan strafrechtelijk aangepakt. Spontane erkenningen kwamen bijgevolg bijna niet meer voor.

Wanneer de verwekker zijn buitenhuwelijks kind niet spontaan erkende of het levensonderhoud voor dat kind plotseling staakte, kon de moeder tegen hem een vordering tot levensonderhoud instellen.³¹ Zij moest dan eerst bewijzen dat de verweerder de verwekker van haar kind was, iets wat zij nog in de 15de eeuw deed met een eenvoudige eed voor getuigen tijdens haar barensweeën of voor de rechtbank in een latere periode: “Creditur virgini praegnanti” (men gelooft het zwangere meisje) of beter “parturienti” (wanneer ze aan het bevallen is). Deze vordering kon zij toen instellen tegen om het even welke man. Zelf moest zijn geen eerbaar imago hebben.

Onder de invloed van de reformatie en de contrareformatie, die zich keerden tegen elke seksualiteit buiten het huwelijk, beperkte de rechtspraak de vordering tot levensonderhoud op drie wijzen. Deze vordering kon vooreerst nog alleen door eerbare vrouwen worden ingesteld: prostituees, toneelspeelsters, meiden en andere oneerbare vrouwen waren ervan uitgesloten. Zij kon ten tweede niet meer tegen gehuwde mannen, familieleden of geestelijken worden ingesteld. Meteen was zij uitgesloten voor overspelige en incestueuze kinderen. En ten slotte werd de bewijslast voor het “vaderen” zwaarder. Met getuigen of met vermoedens moest de moeder van het buitenhuwelijkse kind vooreerst bewijzen dat de verweerder met haar geslachtsbetrekkingen had in de vermoedelijke verwekkingsperiode. Naargelang van de overtuigingskracht van dat bewijs besliste de rechtbank dan of de moeder de eed kon afleggen waarin zij verklaarde dat zij tijdens de vermoedelijke verwekkingsperiode geen geslachtsbetrekkingen had met een andere man, dan wel of de verweerder een zuiveringseed kon afleggen waarin hij verklaarde dat hij in diezelfde periode nooit geslachtsbetrekkingen had met de moeder. Indien aan de moeder de eed werd opgedragen en zij legde die af, won zij het proces en moest de vader levensonderhoud betalen voor het buitenhuwelijkse kind. Indien zij de eed niet aflegde of de verweerder zelf een zuiveringseed af legde, dan won hij het proces en moest hij geen levensonderhoud betalen. De verweerder kon de eed van de moeder voorkomen en vrijuit gaan door aan te tonen dat de moeder in de vermoedelijke verwekkingsperiode niet alleen met hem maar ook met meerdere andere mannen geslachtsbetrekkingen had (“exceptio plurium construpatorom” of “concubentium”). Sommige rechtbanken veroordeelden hem in dit geval wel tot de betaling van een deel van het levensonderhoud. De rest van het levensonderhoud werd dan pro rata betaald door de andere mannen die het risico van geslachtsbetrekkingen hadden genomen.

De Franse Revolutie gaf sommige buitenhuwelijkse kinderen een volwaardig erfrecht en koos daarom voor een strengere aanpak van de vaststelling van het vaderschap. Volgens artikel 8 van het decreet van 2 november 1793 kon die buitenhuwelijkse afstamming alleen worden bewezen door een bezit van staat dat werd afgeleid uit een onderhandse of openbare erkenningsakte uitgaande van een bepaalde man of uit het bewijs van een ononderbroken verschaffen van levensonderhoud en opvoeding door deze laatste. A contrario was dus elk ander onderzoek naar het vaderschap uitgesloten! De Franse revolutionairen verantwoordden deze strenge aanpak door te stellen dat een gedwongen erkenning tegen het vrijheidsbeginsel inging, door er de nadruk op te leggen dat de vaders en moeders in deze nieuwe tijden zonder kerkelijke taboes hun spruiten wel spontaan zouden erkennen en door te wijzen op het gevaar dat lichtekooien hun kinderen in de schoenen van eerbare mannen zouden schuiven.

De C.C. van 1804 koos voor een nog strengere aanpak. Een vader kon zijn buitenhuwelijks kind alleen erkennen in de geboorteakte of een andere authentieke akte. Dit kon hij niet doen voor zijn overspelige of incestueuze kinderen (artikel 334 en 335 C.C.). Het onderzoek naar het vaderschap werd uitdrukkelijk verboden, met uitzondering van het geval van schaking met geweld tijdens de vermoedelijke verwekkingperiode en op voorwaarde dat hiermee geen overspelige of incestueuze afstamming kwam vast te staan (artikel 340 en 342 C.C.).

In het laatste kwart van de 19de eeuw waren er in West-Europa overal feministische bewegingen die de mannelijke verwekkers van buitenhuwelijkse kinderen ten volle aansprakelijk wilden stellen voor de gevolgen van hun seksuele losbandigheid. Dit leidde in ons land tot de wet van 6 april 1908 die een eerste belangrijke verbetering inhield van het statuut van de buitenhuwelijkse kinderen. Het onderzoek naar het vaderschap bleef in beginsel verboden, maar werd nu bij uitzondering ook toegestaan wanneer het buitenhuwelijkse kind bezit van staat had of indien de moeder van het kind gedurende het tijdvak van de verwekking het slachtoffer was geweest van schaking met geweld, list of bedreiging, willekeurige opsluiting of verkrachting. Overspelige en incestueuze kinderen bleven van dat onderzoek wel uitgesloten. Wel werd de erkenning nu mogelijk van een incestueus kind waarvan de ouders op het ogenblik van de verwekking mits dispensatie met elkaar konden huwen.

Een wet van 10 februari 1958, aangevuld op 1 juli 1974, verbeterde aanzienlijk het statuut van de overspelige kinderen. Een vader kon voortaan zijn overspelig kind erkennen en zelfs wettigen wanneer hij met zijn medeplichtige aan overspel trouwde. De wet van 31 maart 1987 bepaalt sindsdien dat de vaderlijke erkenning mogelijk is voor alle buitenhuwelijkse kinderen, met uitzondering van bepaalde incestueuze kinderen, namelijk zij die zijn voortgesproten uit relaties waarvoor de koning geen dispensatie kan verlenen (artikel 321 B.W. letterlijk en a contrario). Die erkenning moet geschieden in de geboorteakte van het kind of een andere authentieke akte, met uitzondering van een testament (327 B.W.). Zij kan door elke andere belanghebbende worden betwist (artikel 330 B.W.). Die vaderlijke erkenning is geen eenzijdige rechtshandeling meer. Er is vooraf de toestemming vereist van het kind of zijn moeder (artikel 319§2 en 3 B.W.). Bij de erkenning van een kind dat “a patre” in overspel is verwekt, moet de erkenning worden gehomologeerd door de rechtbank van eerste aanleg. De echtgenote van de overspelige man moet daarbij in het geding betrokken worden op straffe van niet-tegenstelbaarheid (artikel 319bis B.W.).

Met uitzondering van bovengenoemde incestueuze kinderen, is er sindsdien ook voor alle andere buitenhuwelijkse kinderen een onderzoek naar het vaderschap mogelijk (artikel 322 en 325 B.W.). Het vaderschap kan dan bewezen worden door het aantonen van een voortdurend bezit van staat ten aanzien van de vermeende vader, door het bewijs van de geslachtsgemeenschap met de moeder tijdens de vermoedelijke verwekkingsperiode en door andere wettelijke bewijsmiddelen, zoals een bloedproef of een genenonderzoek (artikel 324 en 331octies B.W.). Indien een kind “a patre” in overspel is verwekt, moet het vonnis dat de afstamming vastlegt, aan de echtgenote van de overspelige vader op straffe van niet-tegenstelbaarheid worden betekend (artikel 322, tweede lid B.W.).

3.3 De gevolgen van de buitenhuwelijkse afstamming

3.3.1 De familienaam van het buitenhuwelijkse kind

Het buitenhuwelijkse kind wiens vaderschap vaststond, kreeg van oudsher de (familie)naam van zijn vader. Indien de vaderlijke afstamming niet vaststond, droeg het kind de naam van zijn moeder. Vondelingen kregen als naam een tweede voornaam. Die gewoonterechtelijke regeling werd, met uitzondering van deze voor de vondelingen, overgenomen in de wet van 31 maart 1987 (artikel 335 §1 en 2 B.W.).

3.3.2 Het recht op levensonderhoud van het buitenhuwelijkse kind

Alle buitenhuwelijkse kinderen, ook de overspelige en incestueuze, hadden van oudsher recht op levensonderhoud ten laste van hun natuurlijke vader: “Qui fait l’ enfant, le doit nourrir.”³² De vader besliste wel arbitrair of hij het kind in zijn eigen huis opnam, aan een derde tegen betaling uitbesteedde of tegen een uitkering bij de moeder liet. Sommige costumen legden deze verplichting tot levensonderhoud op aan de vader en de moeder. De moeder nam dan het kind ten laste gedurende zijn eerste levensjaren en kreeg dan hiervoor een vergoeding van de natuurlijke vader. Behoudens levensonderhoud moest de vader ook zorgen voor een passende opleiding van zijn buitenhuwelijks kind.

De Franse revolutionairen namen de verplichting tot levensonderhoud en opvoeding op in hun verschillende ontwerpen van het Burgerlijk Wetboek, maar bepaalden hieromtrent niets uitdrukkelijk bij wet. Dat deed ook de C.C. van 1804 niet. Artikel 203 C.C. had het alleen over de verplichting tot het verschaffen van levensonderhoud en opvoeding van de gehuwde ouders tegenover hun huwelijkse kinderen. De 19de-eeuwse Franse en Belgische rechtspraak vulde die leemte dan maar aan op grond van artikel 762, tweede lid en 764 C.C. die indirect levensonderhoud bepaalden voor overspelige en incestueuze kinderen. A fortiori gold dit volgens die rechtspraak voor de eenvoudige buitenhuwelijkse kinderen. Voor overspelige en incestueuze kinderen kon dat trouwens alleen gebeuren wanneer hun afstamming indirect was komen vast te staan, bijvoorbeeld na een geslaagde vaderschapsbetwisting of een nietigverklaring van het huwelijk op basis van te nauwe bloed- of aanverwantschap. Zoals boven al aangegeven was immers een vaderlijke of moederlijke erkenning of een onderzoek naar het vaderschap of moederschap niet mogelijk voor overspelige en incestueuze kinderen. De rechtspraak omzeilde vanaf 1850 wel het verbod naar het onderzoek naar het vaderschap door het verleide meisje op grond van artikel 1382 B.W een schadevergoeding toe te kennen waarin een uitkering voor levensonderhoud van het buitenhuwelijkse kind was vervat en door de schriftelijke schuldbekentenis tot betaling van levensonderhoud uitgaande van een bepaalde man uitvoerbaar te verklaren als een natuurlijke verbintenis.

De wet van 6 april 1908 kende aan het buitenhuwelijkse kind dat zijn vaderlijke afstamming niet voldoende kon bewijzen, toch een uitkering voor levensonderhoud en opvoeding toe ten aanzien van de man die tijdens de vermoedelijke verwekkingperiode geslachtsbetrekkingen had met de moeder van het kind. De man kon aan deze veroordeling ontsnappen door te bewijzen dat de moeder nog met andere mannen had gepaard tijdens de vermoedelijke verwekkingperiode. Overspelige en incestueuze kinderen konden die vordering niet instellen. Dit werd wel mogelijk door de wet van 10 februari 1958, aangevuld op 1 juli 1974.

De wet van 31 maart 1987 wijzigde artikel 203 B.W. in de zin dat zowel de huwelijkse als de buitenhuwelijkse ouders nu naar evenredigheid van hun middelen moeten bijdragen in de huisvesting, het levensonderhoud, het toezicht, de opvoeding en de opleiding van hun kinderen. Deze verplichting loopt verder na de meerderjarigheid wanneer een door de ouders toegestane opleiding nog niet is voltooid. Een overspelig kind “a patre” of “a matre” mag echter alleen maar in de echtelijke verblijfplaats worden opgevoed indien de echtgenote toestemt (artikel 334bis B.W.). De vordering tot uitkering voor levensonderhoud, opvoeding en passende opleiding ten aanzien van diegene die in de wettelijke verwekkingperiode gemeenschap had met de moeder van een buitenhuwelijks kind, bleef behouden en is opnieuw geregeld door artikel 336 tot 341 B.W.

3.3.3 Het erfrecht van het buitenhuwelijkse kind

De grootste discriminatie van de buitenhuwelijkse kinderen bestond eeuwenlang in het feit dat zij geen of slechts een beperkt erfrecht hadden op de goederen van hun ouders of hun andere familie. Dat was duidelijk het geval in de middeleeuwen en de nieuwe tijd waar de buitenhuwelijkse kinderen in beginsel geen erfrecht hadden op de goederen van hun vader of van hun moeder of van hun bloedverwanten in de rechte stijgende lijn of zijlijn. In Frankrijk drukte men dit uit met de rechtsspreuk: “Bastard est hors de lignage”. Bij uitzondering stonden sommige Vlaamse en Brabantse costumen wel erfrecht toe in de nalatenschap van de moeder of van de moederlijke verwanten, wat men uitdrukte in de rechtsspreuk: “Moeder maakt geen bastaard”. Onder invloed van de contrareformatie, die zich sterk keerde tegen alle seks buiten het huwelijk, werden in de 17de eeuw wel alle overspelige en incestueuze kinderen van dit erfrecht in de moederlijke lijn uitgesloten.³³ Deze onbekwaamheid om te erven kon in de regel ook niet omzeild worden door een schenking of een testament.

De Franse revolutionairen kenden op 2 november 1793 aan de eenvoudige natuurlijke kinderen eenzelfde erfrecht toe als aan de huwelijkse kinderen. Overspelige kinderen kregen (bij wijze van onderhoudsgeld) slechts een derde van wat zij als huwelijks kind zouden hebben gekregen (artikel 13). Incestueuze kinderen hadden volgens de voorbereidende werken van die wet geen enkel erfrecht!

De C.C. van 1804 kende aan de eenvoudige buitenhuwelijkse kinderen een beperkt erfrecht toe in de nalatenschap van hun ouders (niet in die van hun bloedverwanten). Naargelang ze in concurrentie kwamen met bepaalde erfgenamen, kregen zij een derde, de helft of drie vierden van het deel dat zij als huwelijks kind zouden gekregen hebben. Het overige deel werd toebedeeld aan de andere bloedverwanten (artikel 756-758 C.C.). Dit beperkte erfrecht mocht niet worden uitgebreid bij schenking of testament aan het buitenhuwelijkse kind (artikel 908 C.C.) en kon ook nog door een schenking of testament ten voordele van een derde worden ingekort (artikel 761 en 913 C.C.).

Overspelige en incestueuze kinderen hadden in de C.C. van 1804 geen erfrecht. Dat veranderde van zodra zij konden erkend of gewettigd worden. Volgens de wet van 31 maart 1987 heeft het buitenhuwelijkse kind van wie de afstamming vaststaat, hetzelfde erfrecht als een huwelijks kind (artikel 745, eerste lid, laatste zinsnede, B.W.). Een overspelig kind dat niet in de gemeenschappelijke woning is opgevoed kan wel worden uitgesloten van de verdeling in natura van de erfgoederen. Het ontvangt dan de tegenwaarde in geld van zijn erfdeel (artikel 837 B.W.).

3.3.4 De ouderlijke macht en de voogdij over de buitenhuwelijkse kinderen

In de middeleeuwen en de nieuwe tijd was het niet heel duidelijk of de buitenhuwelijkse kinderen onder gezag dan wel onder de voogdij van hun vader of moeder vielen en wie hun goederen beheerde. De vader die het kind had erkend, en bij afwezigheid van dergelijke erkenning de moeder, had over hen wel een hoederecht.

De C.C. van 1804 bepaalde alleen dat de vader zijn natuurlijk kind onder bepaalde voorwaarden kon opsluiten (artikel 376-379 C.C). De 19de-eeuwse rechtspraak leidde hieruit af dat de ouder die een buitenhuwelijks kind had erkend er het ouderlijke gezag over uitoefende. Indien beide ouders het kind hadden erkend besliste de vader. Een wet van 7 maart 1938 regelde voor het eerst op wettelijke wijze de ouderlijke macht, het gezag en de voogdij over de buitenhuwelijkse kinderen. Indien een buitenhuwelijks kind door zijn beide ouders was erkend, oefenden dezen samen het ouderlijke gezag uit. In geval van onenigheid besliste de rechtbank. Na de dood van een van die ouders viel de voogdij open. Die voogdij gold ook wanneer het buitenhuwelijkse kind slechts door een van zijn ouders was erkend.

De wet van 31 maart 1987, gewijzigd op 13 april 1995, bracht hierin enige verandering: buitenhuwelijkse kinderen van wie de afstamming vaststaat, vallen nu ook onder het gezag van hun ouders (artikel 334 B.W. in combinatie met de bepalingen van titel IX van het Burgerlijk Wetboek). Indien de afstamming slechts is vastgesteld ten aanzien van een van de ouders, oefent die het ouderlijke gezag uit. Indien beide ouders zijn overleden of niet meer in staat zijn om het ouderlijke gezag uit te oefenen, valt de voogdij open (artikel 375 B.W.).

3.3.5 Andere rechtsonbekwaamheden van buitenhuwelijkse kinderen

Bastaarden werden in de middeleeuwen en de nieuwe tijd nog aan andere rechtsonbekwaamheden onderworpen. Zij konden geen voogd zijn, geen hogere wijdingen verkrijgen, geen publieke ambten uitoefenen, geen lid worden van bepaalde ambachten en soms geen poorter zijn van een stad. De Franse Revolutie schafte al deze ongelijkheden af. Ze kwamen nooit meer terug in de wetgeving.

3.4 De wettiging van buitenhuwelijkse kinderen

In zijn opzet om het huwelijk en het statuut van huwelijks kind te bevoordelen nam het oudcanonieke recht uit het Romeinse recht de regel over dat buitenhuwelijkse kinderen van rechtswege werden gewettigd door het opvolgende huwelijk van hun ouders. Wel moest het huwelijk tussen hun ouders mogelijk zijn op het ogenblik van hun verwekking. Door die wettiging verkregen deze (mantel)kinderen alle rechten van een wettig kind. Andere buitenhuwelijkse kinderen konden deze gunst verkrijgen bij legitimatiebrief van de paus of de centrale vorstelijke administratie in Brussel. Soms had een dergelijke brief slechts een beperkt effect: het kunnen benoemd worden in een openbaar ambt, het kunnen poorter worden of het kunnen opnemen van de vaderlijke erfenis.

3.5 Het putatieve huwelijk

Indien een huwelijk nietig werd verklaard, werden de daaruit voortgekomen kinderen logischerwijze buitenhuwelijkse kinderen met alle gevolgen van dien. Om dit logische, maar voor de onschuldige kinderen zeer hardvochtige gevolg te milderen, bepaalde het oudcanonieke recht dat de kinderen hun wettig statuut behielden indien het huwelijk geldig was afgekondigd, voor een priester was gesloten en er tenminste een van de ouders te goeder trouw was. Dit putatieve huwelijk werd overgenomen in de C.C. van 1804 en staat nog steeds in ons Burgerlijk Wetboek (artikel 201-202 B.W.). Het voordeel is er uitgebreid tot de echtgenoten te goeder trouw.

3.6 Het statuut van de bastaarden in het Engelse recht

In de late middeleeuwen was het oudcanonieke recht betreffende de wettige en onwettige kinderen in Engeland onbeperkt van toepassing. Volgens dit oudcanonieke recht had de bastaard een minderwaardig statuut waardoor hij ondermeer geen priester kon worden. Een buitenhuwelijks kind was niemands kind (“filius nullius”). Het kon bij de kerkelijke rechtbank alleen levensonderhoud vorderen van zijn vermoedelijke vader.

Volgens de “common law” had de bastaard geen minderwaardig statuut, maar alleen geen familie. De bastaard had dezelfde rechten als iedere vrije man of vrouw, met deze belangrijke uitzondering dat hij niet kon erven van zijn bloedverwanten van zijn ascendenten en collateralen. Hierdoor kon hij bij intestaaterfenis geen onroerend goed verwerven. Al in de 12de eeuw stonden de “common law”-rechters daarom toe dat wanneer iemand een erfenis opeiste, er tegen hem bastaardij als verweermiddel kon worden ingeroepen. Indien dan de bastaardij werd betwist, werd dit (prejudiciële) geschil aanvankelijk aan de kerkelijke rechtbank voorgelegd.

Van oudsher bestond er echter een conflict tussen het canonieke recht en de “common law” over de legitimatie van kinderen bij opvolgend huwelijk van hun ouders en de gevolgen van de nietigheid van het huwelijk ten aanzien van de intussen geboren kinderen. De Engelse Kerk aanvaardde, zoals op het continent, de wettiging van een bastaard door een opeenvolgend huwelijk van zijn ouders en het putatieve huwelijk wanneer een van de ouders te goeder trouw was, waardoor het kind wettig bleef. De “common law” volgde daarentegen de harde logica dat wanneer men eenmaal als bastaard was geboren, men dit onveranderlijk bleef: “Eenmaal bastaard, altijd bastaard.” De wettiging door opvolgend huwelijk of op basis van een putatief huwelijk, werd er bijgevolg niet erkend.

Omdat het erfrecht nu een wereldlijke materie was, vonden de koninklijke rechters dat de “common law” voorrang had op het oudcanonieke recht en weigerden zij hieromtrent het Engelse recht te wijzigen. Het gevolg was dat een bisschoppelijk attest dat iemand bastaard was, door die rechters wel aanvaard werd en een attest dat iemand wettig kind was niet, daar het altijd kon zijn dat het iemand was die buitenhuwelijks was geboren en door het canonieke recht als wettig werd aangezien. De koninklijke rechters beslisten daarom dat men in grondzaken ook voor hen bastaardij kon pleiten en dat de jury over dat feit uitspraak kon doen.

De “common law” aanvaardde wel één uitzondering op haar harde doctrine over de bastaardij. Wanneer de oudste zoon buitenhuwelijks was geboren (“the bastard eigné”) en de volgende zoon uit dezelfde ouders na het huwelijk was geboren (“the bastard puisné”) en de oudste bastaard in het onroerend goed werd gevest en dit ongestoord bleef tot zijn eigen dood, was deze oudste bastaard de wettige erfgenaam van dit onroerend goed. De reden hiervoor was dat de persoon die door het canonieke recht was gewettigd, postuum niet meer kon worden “gebastardiseerd” daar hij niet langer de mogelijkheid had om zich hiertegen te verweren.

Die “laws of Engeland” bleven ongewijzigd bestaan tot 1926. Het buitenhuwelijkse kind werd pas met de “Family Law Reform Act” van 1969 gelijkgesteld met een huwelijks kind voor het erfrecht in de nalatenschap van zijn ouders (niet in deze van zijn verdere bloedverwanten). De oude wet van de “filius nullius” geldt er nog steeds voor het verwerven van adeldom.

TEKSTEN TOT BETER BEGRIP VAN HOOFDSTUK 3

1. Het bewijs van de afstamming volgens Willem van der Tanerijen, “Boec van der loopender practijcken der Raidtcameren van Brabant” (einde 15de eeuw)

Item, de filiacie van eenen kynde welc zijn moeder is, mach men rechtuuyt thoenen metten matroonen ende vrouwen die ter geboerten wairen. Mair wye die vader was en can men niet rechtuuyt gethoonen met enigen nootlycken thoen gerechtelyc proevende. Ende is genoech dat men dat thoene by proeven van presumptien, te weten dat men gesien ende gehoirt heeft dat Jan ende Margriete dat kynt ophielden, ende noemden ende hieten te zyn huer kyndt, ende dat alle zyn gebuere dat alsoe oick hielden.

2. Het “vaderen” van een buitenhuwelijks kind in de Brugse rechtspraak

Up den 14en dach van maerte, anno duust vier hondert ende achte, was ghewyst Joorise Zuerinc Michiels zone te vaderne een knechtken, gheheeten Copkin, twelcke hy hadde by Kathelinen Jan Boudins zoens dochter, oud zevene jaer of daer ontrent, ende dit mids dat de voorseide Katheline zwoer ten heileghen dat hy tvoorseits kinds vleesschelike vader was ende es.

3. Tweede voorbeeld van het “vaderen” van een buitenhuwelijks kind in de Brugse rechtspraak

Op den 20sten dach van meye int jaer 1400 ende twintich quam in den ghemeenen hoop van scepenen van Brugghe Ernegaerde Clais Jans dochter van sHertoghenbossche, met eenen jonghen kindekin, man hooft zynde, gheheeten Roegekin, dewelcke aldaer (ver)zekerde dat Clais Slabbaerd, filius Heinrich daer voor ooghen zynde, vader was van van den voerseyden kinde, begheerende de voerseyde Ernegaerd dat hyt als vader aenvaerden wilde. Daeraf de voorseyde Clais, mids de twifelen die hy hadde, hem excuseirde. Op twelcke by scepenen voerseyt, naer der informatie die zy daeraf hadden ende naer al dats voor hem(lieden) commen was, den voerseyden Clais gheseit was ende bevolen dat hy tvoorseyde kind als vader over zyn kind aenvaerden zoude ende der zelven kinde doen tgoend dat een vader sculdich es te doene.

4. De costumen van Gent (1563) over de ouderlijke macht (rubriek XXI)

Art. 1. De kinderen zyn ende blyven in de macht ende bedwang van huerlieder vadere ende moedere tot zy vijfentwintich jaeren oudt zijn, tenware dat zy by emancipatie, huwelicke, priesterschip of anderen staeten by den welcken men naer rechte zijn zelfs bedyt huer selfs bedeghen waeren.

Art. 2. Kinderen moghen gheemancipeert ende uuten broode ghedaen zijn, van wat oudde zij zijn, by scepenen van der kuere ende theurlieder ieghewoirdicheijt, up trapport ende verzouck van vadere ende moedere gheassisteert met vrienden ende maghen, omme voirtan heurlieder eijghen proffit te doene ende anderssins haerlieder zelfs bekent te zyne.

Art. 3. Ghiften ghedaen onderjareghe kinderen, gheemancipeert zijnde, zijn schuldich beleyt ende gheemployeert te zijne, zo wel in proprieteijt als upheve ende bladinghe, ten oorbore ende proffite van den beghiften, tenwaere anders bij den ghevere besproken.

Art. 4. Onderjaereghe gheemancipeerde kinderen beghift zijnde van leen, erfve, immueblen ofte mueblen goeden van importancien, moghen uut causen ende met kennesse van zaken voorzien werden van anderen voochden dan van vadere ofte moedere omme zulcke ghifte te administreeren.

Art. 5. Ghifte van eeneghen goeden, hoedanich die zijn, ghedaen kinderen wesende onder de macht ende bedwanck van vadere ende moedere, volghen in proprieteijt den beghiften zonder dat vadere ende moedere daer anne recht hebben, anders dan de administracie, ghebruuck ende bladinghe van dien, gheduerende d'onbejaerthede van hueren kinderen, of tot dat zij huer zelfs bedijden, mits zekere doende voer de restitutie van den zelven goede, tot goetdincken van scepenen, zonder nochtans van de voorseijde huerlieder administratie ende ghebruucke rekeninghe te moeten doene, al tenzij anders besproken.

Art. 6. Als de kinderen wesende onder de macht van vadere ende moedere, ijet versterft oft beghift werden, tzij naer de doot van den vadere ofte moedere ofte ooc staende thuwelick van den zelven vadere ende moedere ende daernaer tzelve huwelick bij der doot van deen oft dandere ghescheeden zij, zo en sal de lancxtlevende, vadere ofte moedere, niet hebben noch behouden tghebruuck van den selven verstorfven of beghiften goeden, zo verre die notabel ende excessijf zyn, nemaer danof alleenlic taux ende toeleeh, ter moderatie van scepenen, voor zijn administratie, maer wel indien de ghifte ofte versterfte van cleender importancie waere ende de kinders anders nijet voorzien van competenten goede, al tenzij anders besproken als vooren.

Art. 7. De voorseyde onbejaerde kinderen, wesende in de macht van vadere ende moedere, moghen beghift werden sonder gheemancipeert te moeten zyne, niet alleene bij derde persoenen, maer ooc bij huerlieder vadere of moedere, ende sorteren de selve ghiften onwederroupelic zo wel vooren als naer de doot, up de condicien in de naervolghende rubrice van den inbringhene gedeclareert.

Art. 8. Onbejaerde kinderen ende alsnoch huerlieder zelfs niet bedeghen, en moghen hemlieden niet verobligieren noch belasten, dan alleenlic in cas van crime ende mesdaet, als zij van competenter oude zijn, wetende goet ende quaet.

Art. 9. Een kindt wesende onder de subiectie van vadere ende moedere, en mach vadere ende moedere niet verbinden noch belasten, niet meer by contracte dan bij delicten of mesdaet, tenwaere in tcas van boeten, bruecken ende verbuerten bij voerghebode, ten laste van den ouders ghestelt.

Art. 10. Een dochter huwende wert gheeximeert van der macht van hueren vadere ende subiect hueren man ende kerckelicken voocht.

Art. 11. Alwaert dat de man deser weerelt overlede eer zijn huysvrauwe vijfentwintich jaer oudt ware, nochtans en compt niet weder onder de macht van hueren vadere, maer bedijt ende blyft huer zelfs wijf.

5. De rechten van de buitenhuwelijkse kinderen in de costumen van Leuven (1622)

Art. 1. Soo wanneer bastaerden sterven sonder wettich oir achter te laeten, aenveert den heere hun achterghelaeten goet, behoudelyck, indien een bastaert gehouwt zijnde, eerst sterft dat de lestlevende behoudt ende heeft alle de haeffelycke goeden alleene ende de tocht in alle des aflyvighen goeden ende alle voerder recht den lestlevenden naer deser stadt recht competerende.

Art. 2. Ende en moghen geenderhande bastaerden van hunne goeden testeren sonder consent ende octroy van den hertoghe van Brabant.

Art. 3. Maer moghen die in hun leven wel gheven, cederen ende transporteren dient hun gelieft.

Art. 4. Item een bastaert en heeft gheen recht van versterffenisse ofte successie, noch in de rechte linie, noch uyter zyde, maer moghen hem alderhande goeden wel worden gelegateert, gelaeten ende gegheven, behoudelyck dat vader ende moeder hun maer en moghen laeten gemodereerde alimentatie.

Art. 5. Item, die comen uyten struyck van bastaerdye, al zijn de selve wettich, en moghen hun maeghschap van wettighen bedde gecomen niet succederen.

Art. 6. Item, eene vrouwe ongehouwt is gelooft by haeren eedt dien sy doet ende vercleert op haeren aerbeyt te noemen den vader van heuren kinde, wanneer den man bekent met haer te doen gehadt te hebben binnen den tyde genoech corresponderende op de conceptie van den selven kinde, ofte dat sy tselve can bewijsen.

Art. 7. Item, soo verre den man tselve ontkent ende de vrouwe dat niet bethoonen en can, soo moet den man ten versoecke van de vrouwe hem by eede expurgeren ende affirmeren binnen den tyt voerschreven met haer niet vleesschelyck geconverseert te hebben.

Art. 8. Item, alle onwettighe ofte bastaertkinderen moeten by de moeder onderhouden worden d'eerste half jaer ende by den vader het tweede, ende soo voerts van halven jaere te halven jaere, de moeder voer ende de vader naer. Ende soo verre eenich van beyde gehoudt sy oft oock naermaels houde, die sulcx waere, ofte eerst sulcx dede, moet van dan voertaen tvoerschreven kindt tsijnen coste ende laste alleene houden.

Art. 9. Den man moet altyt der vrouwen geven voer heur kinderbeddegelt vyfthien Rhinsguldens.

Art. 10. Item, eene vrouwe mach altyt de naeste wesen om haer bastaertkindt te houden, soo verre syt houden wilt op haeren cost ende sonder cost van den vader, ende anders niet, tenwaere den vader eenighe merckelijcke redene thoonde, waeromme de moeder tkindt niet en behoirde te houden.

6. Het decreet van 2 november 1793 over het erfrecht van buitenhuwelijkse kinderen

Art. 1. Les enfants actuellement existants, nés hors du mariage, seront admis aux successions de leurs père et mère, ouvertes depuis le 14 juillet 1789. Ils le seront également à celles qui s'ouvriront à l'avenir, sous la réserve portée par l'article 10 ci-après.

Art. 2. Leurs droits de successibilité sont les mêmes que ceux des autres enfans.

Art. 3. Ils ne pourront néanmoins déranger de leur chef les partages faits; mais ils prendront leur portion sur les lots existants.

Art. 4. Si le père ou la mère de l'enfant né hors du mariage a transmis ses biens, en tout ou en partie, soit ab intestat, soit par disposition, à des parents collatéraux ou à des étrangers, ceux-ci, lors de la remise qu'ils feront à l'enfant né hors du mariage, pourront retenir le sixième de ce qui leur est échu, ou de ce qui leur a été donné.

Art. 5. Dans tous les cas, les enfants nés hors du mariage seront tenus de recevoir les biens en l’état où ils se trouveront, à compter de ce jour et de s'en rapporter, sur la consistance de ces biens, à l'inventaire qui en aura été dressé à la mort de leur père ou mère.

Art. 6. Les héritiers directs ou collatéraux qui ne pourront pas représenter en nature les effets et biens compris dans l'inventaire, feront état aux enfants nés hors du mariage, du prix qu'ils en ont tiré, ou de leur valeur au temps de la mort de leurs père ou mère. De leur côté, les enfants nés hors du mariage feront état aux héritiers directs ou collatéraux, des impenses utiles ou nécessaires que ceux-ci ont faites dans les biens, et ils rapporteront aux héritiers directs ce qui leur a été donné par leur père ou mère, les fruits et revenus exceptés.

Art. 7. Les enfants nés hors du mariage ne pourront exiger la restitution des fruits perçus, ni préjudicier aux droits acquis, soit à des tiers possesseurs, soit à des créanciers hypothécaires ou autres ayant titre authentique avant le 1er brumaire courant.

Art. 8. Pour être admis à l'exercice des droits ci-dessus, dans la succession de leur père décédé, les enfants nés hors du mariage seront tenus de prouver leur possession d’état. Cette preuve ne pourra résulter que de la représentation d’écrits publics ou privés du père, ou de la suite des soins donnés, à titre de paternité et sans interruption, tant à leur entretien qu’à leur éducation. La même disposition aura lieu pour la succession de la mère.

Art. 9. Les enfants nés hors du mariage dont la filiation sera prouvée de la manière qui vient d’être déterminée, ne pourront prétendre aucun droit dans les successions de leurs parents collatéraux ouvertes depuis le 14 juillet 1789. Mais à compter de ce jour, il y aura successibilité réciproque entre eux et leurs parents collatéraux, à défaut d'héritiers directs.

Art. 10. A l’égard des enfants nés hors du mariage, dont le père et la mère seront encore existants lors de la promulgation du Code civil, leur état et leurs droits seront en tout point réglés par les dispositions du Code.

Art. 11. Néanmoins, en cas de mort de la mère avant la publication du Code, la reconnaissance du père faite devant un officier public, suffira pour constater à son égard l’état de l'enfant né hors du mariage et le rendre habile à lui succéder.

Art. 12. Il en sera de même dans le cas où la mère serait absente, ou dans l'impossibilité absolue de confirmer, par son aveu, la reconnaissance du père.

Art. 13. Sont exceptés ceux de ces enfants dont le père ou la mère était, lors de leur naissance, engagé dans les liens du mariage. Il leur sera seulement accordé, à titre d'aliments, le tiers en propriété de la portion à laquelle ils auraient droit s'ils étaient nés dans le mariage.

Art. 14. Néanmoins s'il s'agit de la succession de personnes séparées de corps par jugement ou acte authentique, leurs enfants nés hors du mariage exerceront tous les droits de successibilité énoncés dans l'art. 1er, pourvu que leur naissance soit postérieure à la demande en séparation.

Art. 15. A l’égard des enfants nés hors du mariage, qui sont en instance avec des héritiers directs ou collatéraux, pour la succession de leur père ou de leur mère, ouverte avant le 14 juillet 1789, et dont les réclamations n'auraient pas été terminées par jugement en dernier ressort, il leur sera accordé le tiers de la portion qu'ils auraient eue, s'ils étaient nés dans le mariage.

Art. 16. Les enfants et descendants d'enfants nés hors du mariage, représenteront leurs père et mère dans l'exercice des droits que la présente loi leur attribue.

Art. 17. Tous procès actuellement existants entre des enfants nés hors du mariage et les héritiers directs ou collatéraux de leur père et de leur mère, sont et demeurent anéantis.

Art. 18. Des arbitres choisis par les parties, ou, à leur refus, par le juge de paix du lieu de l'ouverture de la succession, termineront toutes les contestations qui pourront s’élever sur l'exécution de la présente loi, notamment dans le cas où il n'aurait pas été fait inventaire à la mort du père ou de la mère des enfants nés hors du mariage. En aucun cas, les jugements de ces arbitres ne seront sujets à l'appel.

Art. 19. La Convention nationale déclare communs aux enfants nés hors du mariage, dont la filiation sera prouvée de la manière déterminée par l'article 8, les secours décrétés en faveur des enfants des défenseurs de la patrie.

7. De “Code Civil” van 1804 over het levensonderhoud voor en de opvoeding van de huwelijkse kinderen

Art. 203. Les époux contractent ensemble, par le fait seul du mariage, l'obligation de nourrir, entretenir et élever leurs enfants.

Art. 204. L'enfant n'a pas d'action contre ses père et mère pour un établissement par mariage ou autrement.

Art. 205. Les enfants doivent des aliments à leurs père et mère et autres ascendants qui sont dans le besoin.

(…)

Art. 208. Les aliments ne sont accordés que dans la proportion du besoin de celui qui les réclame, et de la fortune de celui qui les doit.

8. De “Code Civil” (1804) over de afstamming van huwelijkse kinderen

Titre VII. De la paternité et de la filiation

Chapitre Premier. De la filiation des enfants légitimes ou nés dans le mariage

Art. 312. L'enfant conçu pendant le mariage a pour père le mari. Néanmoins celui-ci pourra désavouer l'enfant, s'il prouve que, pendant le temps qui a couru depuis le trois centième jusqu'au cent quatre-vingtième jour avant la naissance de cet enfant, il était, soit par cause d’éloignement, soit par l'effet de quelque accident, dans l'impossibilité physique de cohabiter avec sa femme.

Art. 313. Le mari ne pourra, en alléguant son impuissance naturelle, désavouer l'enfant: il ne pourra le désavouer même pour cause d'adultère, à moins que la naissance ne lui ait été cachée; auquel cas il sera admis à proposer tous les faits propres à justifier qu'il n'en est pas le père.

Art. 314. L'enfant né avant le cent quatre-vingtième jour du mariage ne pourra être désavoué par le mari, dans les cas suivants: 1° s'il a eu connaissance de la grossesse avant le mariage; 2° s'il a assisté à l'acte de naissance, et si cet acte est signé de lui, ou contient sa déclaration qu'il ne sait signer; 3° si l'enfant n'est pas déclaré viable.

Art. 315. La légitimité de l'enfant né trois cents jours après la dissolution du mariage pourra être contestée.

Art. 316. Dans les divers cas où le mari est autorisé à réclamer, il devra le faire dans le mois, s'il se trouve sur les lieux de la naissance de l'enfant. Dans les deux mois après son retour, si, à la même époque, il est absent. Dans les deux mois après la découverte de la fraude, si on lui avait caché la naissance de l'enfant.

Art. 317. Si le mari est mort avant d'avoir fait sa déclaration, mais étant encore dans le délai utile pour la faire, les héritiers auront deux mois pour contester la légitimité de l'enfant, à compter de l’époque où cet enfant se serait mis en possession des biens du mari, ou de l'epoque où les héritiers seraient troublés par l'enfant dans cette possession.

Art. 318. Tout acte extrajudiciaire, contenant le désaveu de la part du mari ou de ses héritiers, sera comme non avenu, s'il n'est suivi, dans le délai d'un mois, d'une action en justice, dirigée contre un tuteur ad hoc donné à l'enfant, et en présence de sa mère.

Chapitre II. Des preuves de la filiation des enfants légitimes.

Art. 319. La filiation des enfants légitimes se prouve par les actes de naissance inscrits sur le registre de l’état civil.

Art. 320. À défaut de ce titre, la possession constante de l’état d'enfant légitime suffit.

Art. 321. La possession d’état s’établit par une réunion suffisante de faits qui indiquent le rapport de filiation et de parenté entre un individu de la famille à laquelle il prétend appartenir.

Les principaux de ces faits sont:

–  Que l'individu a toujours porté le nom du père auquel il prétend appartenir;

–  Que le père l'a traité comme son enfant, et a pourvu, en cette qualité, à son éducation, à son entretien, à son établissement;

– Qu'il a été reconnu constamment pour tel dans la société;

–  Qu'il a été reconnu pour tel par la famille.

Art. 322. Nul ne peut réclamer un état contraire à celui que lui donnent son titre de naissance et la possession conforme à ce titre. Et réciproquement, nul ne peut contester l’état de celui qui a une possession conforme à son titre de naissance.

Art. 323. A défaut de titre et de possession constante, ou si l'enfant a été inscrit, soit sous de faux noms, soit comme né de père et mère inconnus, la preuve de la filiation peut se faire par témoins.

Néanmoins cette preuve ne peut être admise que lorsqu'il y a commencement de preuve par écrit, ou lorsque les présomptions ou indices résultant de faits dès lors constants, sont assez graves pour déterminer l'admission.

Art. 324. Le commencement de preuve par écrit résulte des titres de famille, des registres et papiers domestiques du père ou de la mère, des actes publics et même privés, émanés d'une partie engagée dans la contestation, ou qui y aurait intérêt si elle était vivante.

Art. 325. La preuve contraire pourra se faire par tous les moyens propres à établir que le réclamant n'est pas l'enfant de la mère qu'il prétend avoir, ou même, la maternité prouvée, qu'il n'est pas l'enfant du mari de la mère.

Art. 326. Les tribunaux civils seront seuls compétents pour statuer sur les réclamations d’état.

Art. 327. L'action criminelle contre un délit de suppression d’état ne pourra commencer qu'après le jugement définitif sur la question d’état.

Art. 328. L'action en réclamation d’état est imprescriptible à l’égard de l'enfant.

Art. 329. L'action ne peut être intentée par les héritiers de l'enfant qui n'a pas réclamé, qu'autant qu'il est décédé mineur ou dans les cinq années après sa majorité.

Art. 330. Les héritiers peuvent suivre cette action lorsqu'elle a été commencée par l'enfant, à moins qu'il ne s'en fût désisté formellement, ou qu'il n'eût laissé passer trois années sans poursuites, à compter du dernier acte de la procédure.

9. De “Code Civil” (1804) over de vaststelling van de vaderlijke en de moederlijke afstamming van buitenhuwelijkse kinderen

Chapitre III. Des enfants naturels

Section I. De la légitimation des enfants naturels

Art. 331. Les enfants nés hors mariage, autres que ceux nés d'un commerce incestueux ou adultérin, pourront être légitimes par le mariage subséquent de leurs père et mère, lorsque ceux-ci les auront légalement reconnus avant leur mariage, ou qu'ils les reconnaîtront dans l'acte même de célébration.

Art. 332. La légitimation peut avoir lieu, même en faveur des enfants décédés qui ont laissé des descendants; et, dans ce cas, elle profite à ces descendants.

Art. 333. Les enfants légitimes par le mariage subséquent auront les mêmes droits que s'ils étaient nés de ce mariage.

Section II. De la reconnaissance des enfants naturels

Art. 334. La reconnaissance d'un enfant naturel sera faite par un acte authentique, lorsqu'elle ne l'aura pas été dans son acte de naissance.

Art. 335. Cette reconnaissance ne pourra avoir lieu au profit des enfants nés d'un commerce incestueux ou adultérin.

Art. 336. La reconnaissance du père, sans l'indication et l'aveu de la mère, n'a d'effet qu’à l’égard du père.

Art. 337. La reconnaissance faite, pendant le mariage, par l'un des époux, au profit d'un enfant naturel qu'il aurait eu, avant son mariage, d'un autre que de son époux, ne pourra nuire ni à celui-ci, ni aux enfants nés de ce mariage. Néanmoins elle produira son effet après la dissolution de ce mariage, s'il n'en reste pas d'enfants.

Art. 338. L'enfant naturel reconnu ne pourra réclamer les droits de l'enfant légitime. Les droits d'enfants naturels sont réglés au titre des successions.

Art. 339. Toute reconnaissance de la part du père ou de la mère, de même que toute réclamation de la part de l'enfant, pourra être contestée par tous ceux qui y auront intérêt.

Art. 340. La recherche de la paternité est interdite. Dans le cas d'enlèvement, lorsque l’époque de cet enlèvement se rapportera à celle de la conception, le ravisseur pourra être, sur la demande des parties intéressées, déclaré père de l'enfant.

Art. 341. La recherche de la maternité est admise. L'enfant qui réclamera sa mère sera tenu de prouver qu'il est identiquement le même que l'enfant dont elle est accouchée. Il ne sera reçu à faire cette preuve par témoins que lorsqu'il aura déjà un commencement de preuve par écrit.

Art. 342. Un enfant ne sera jamais admis à la recherche soit de la paternité, soit de la maternité, dans les cas où, suivant l'article 335, la reconnaissance n'est pas admise.

10. De “Code civil” van 1804 over de ouderlijke macht en de voogdij over huwelijkse kinderen

Titre IX. De la puissance paternelle.

Art. 371. L'enfant, à tout âge, doit honneur et respect à ses père et mère.

Art. 372. Il reste sous leur autorité jusqu’à sa majorité ou son émancipation.

Art. 373. Le père seul exerce cette autorité jusqu’à sa majorité ou son émancipation.

Art. 374. L'enfant ne peut quitter la maison paternelle sans la permission de son père, si ce n'est pour enrôlement, après l’âge de dix-huit ans révolus.

Art. 375. Le père qui aura des sujets de mécontentement très graves sur la conduite d'un enfant, aura les moyens de corrections suivants.

Art. 376. Si l'enfant est âgé de moins de seize ans commencés, le père pourra le faire détenir pendant un temps qui ne pourra excéder un mois; et, à cet effet, le président du tribunal d'arrondissement devra, sur sa demande, délivrer l'ordre d'arrestation.

Art. 377. Depuis l’âge de seize ans commencés, jusqu’à la majorité ou l’émancipation, le père pourra seulement requérir la détention de son enfant pendant six mois au plus; il s'adressera au président dudit tribunal, qui, après en avoir conféré avec le procureur impérial, délivrera l'ordre d'arrestation ou le refusera, et pourra, dans le premier cas, abréger le temps de la détention requis par le père.

(…)

Art. 384. Le père durant le mariage, et, après la dissolution du mariage, le survivant des père et mère, auront la jouissance des biens de leurs enfants jusqu’à l’âge de dix-huit ans accomplis, ou jusqu’à l’émancipation qui pourrait avoir lieu avant l’âge de dix-huit ans.

Titre X. De la minorité, de la tutelle et de l’émancipation.

Chapitre premier. De la minorité.

Art. 388. Le mineur est l'individu de l'un et de l'autre sexe qui n'a point encore l’âge de vingt et un ans accomplis.

Chapitre II. De la tutelle.

Section I. De la tutelle des père et mère.

Art. 389. Le père est durant le mariage administrateur des biens personnels de ses enfants mineurs.

Il est comptable, quant à la propriété et aux revenus des biens dont il n'a pas la jouissance; et, quant à la propriété seulement, de ceux des biens dont la loi lui donne l'usufruit.

Art. 390. Après la dissolution du mariage, arrivée par la mort naturelle ou civile de l'un des époux, la tutelle des enfants mineurs et non émancipés appartient de plein droit au survivant des père et mère.

(…)

Section VIII. De l'administration du tuteur.

Art. 450. Le tuteur prendra soin de la personne du mineur et le représentera dans tous les actes civils.

Il administrera ses biens en bon père de famille, et répondra des dommages intérêts qui pourraient résulter d'une mauvaise gestion.

Il ne peut ni acheter les biens du mineurs, ni les prendre à ferme, à moins que le conseil de famille n'ait autorisé le subrogé tuteur à lui en passer bail, ni accepter la cession d'aucun droit ou créance contre son pupille.

11. De “Code Civil” van 1804 over het erfrecht van de huwelijkse kinderen

Art. 745. Les enfants ou leur descendants succèdent à leur père et mère, aïeuls, aïeules ou autres ascendants, sans distinction de sexe ni de primogéniture, et encore qu'ils soient issus de différents mariages.

Ils succèdent par égales portion et par tête, quand ils sont tous au premier degré et appelés de leur chef: ils succèdent par souche, lorsqu'ils viennent tous ou en partie par représentation.

12. De “Code Civil”(1804) over het erfrecht van de buitenhuwelijkse kinderen

Art. 756. Les enfants naturels ne sont point héritiers; la loi ne leur accorde de droits sur les biens de leur père ou mère décédés, que lorsqu'ils ont été légalement reconnus. Elle ne leur accorde aucun droit sur les biens des parents de leur père ou mère.

Art. 757. Le droit de l'enfant naturel sur les biens de ses père ou mère décédés est réglé ainsi qu'il suit.

Si le père ou la mère a laissé des descendants légitimes, ce droit est d'un tiers de la portion héréditaire que l'enfant naturel aurait eue s'il eût été légitime; il est de la moitié lorsque les père ou mère ne laissent pas de descendants, mais bien des ascendants ou des frères ou soeurs; il est des trois quarts lorsque les père ou mère ne laissent ni descendants ni ascendants ni frères ni soeurs.

Art. 758. L'enfant naturel a droit à la totalité des biens, lorsque ses père ou mère ne laissent pas de parents au degré successible.

Art. 759. En cas de prédécès de l'enfant naturel, ses enfants ou descendants peuvent réclamer les droits fixés par les articles précédents.

Art. 760. L'enfant naturel ou ses descendants sont tenus d'imputer sur ce qu'ils ont droit de prétendre, tout ce qu'ils ont reçu du père ou de la mère dont la succession est ouverte, et qui serait sujet à rapport, d'après les règles établies à la Section II du Chapitre VI du présent Titre.

Art. 761. Toute réclamation leur est interdite, lorsqu'ils ont reçu, du vivant de leur père ou de leur mère, la moitié de ce qui leur est attribué par les articles précédents, avec déclaration expresse, de la part de leur père ou mère, que leur intention est de réduire l'enfant naturel à la portion qu'ils lui ont assignée.

Dans le cas où cette portion serait inférieure à la moitié de ce qui devrait revenir à l'enfant naturel, il ne pourra réclamer que le supplément nécessaire pour parfaire cette moitié.

Art. 762. Les dispositions des articles 757 et 758 ne sont pas applicables aux enfants adultérins ou incestueux. La loi ne leur accorde que des aliments.

Art. 763. Ces aliments sont réglés eu égard aux facultés du père ou de la mère, au nombre et à la qualité des héritiers légitimes.

Art. 764. Lorsque le père ou la mère de l'enfant adultérin ou incestueux lui auront fait apprendre un art mécanique, ou lorsque l'un d'eux lui aura assuré des aliments de son vivant, l'enfant ne pourra élever aucune réclamation contre leur succession.

Art. 765. La succession de l'enfant naturel décédé sans postérité est dévolue au père ou à la mère qui l'a reconnu; ou par moitié à tous les deux, s'il a été reconnu par l'un et par l'autre.

Art. 766. En cas de prédécès des père et mère de l'enfant naturel, les biens qu'il en avait reçus, passent aux frères ou soeurs légitimes, s'ils se retrouvent en nature dans la succession: les actions en reprise, s'il en existe, ou le prix de ces biens aliénés, s'il est encore dû, retournent également aux frères et soeurs légitimes. Tous les autres biens passent aux frères et soeurs naturels, ou à leurs descendants.

13. De wet van 6 april 1908 over de buitenhuwelijkse kinderen

Art. 337. De erkenning staande het huwelijk door een der echtgenooten gedaan ten voordeele van een onecht kind dat hij vóór zijn huwelijk mocht gehad hebben bij een ander persoon dan zijn echtgenoot, kan noch aan dezen, noch aan de kinderen uit dit huwelijk geboren nadeel toebrengen. Echter heeft het kind altijd het recht te worden onderhouden en opgevoed op kosten van zijn ouder.

Art. 338. Het erkende onecht kind kan de rechten van wettig kind niet vorderen. Zijne rechten worden geregeld in den titel: Van de Erfenissen.

(…)

Art. 340a. Het onderzoek naar het vaderschap is enkel toegelaten in de volgende gevallen:

1 ° Wanneer er is bezit van de staat van onecht kind, onder de omstandigheden voorzien bij art. 321;

2° Indien er, gedurende het wettelijke tijdperk der bevruchting, heeft plaats gehad schaking met geweld, list of bedreiging, willekeurige hechtenis of opsluiting of verkrachting.

Art. 340b. Het onecht kind kan van hem die gedurende het wettelijk tijdperk der bevruchting in gemeenschap heeft geleefd met zijne moeder, een jaarlijksch pensioen vorderen voor zijn onderhoud en zijne opvoeding totdat het den leeftijd van 18 jaren heeft bereikt.

Het bewijs van deze gemeenschap kan enkel voortvloeien uit een van de volgende omstandigheden:

1 ° Uit de erkenning daarvan in akten of geschriften afkomstig van den verweerder;

2° Uit den geregelden en algemeen bekenden aard daarvan;

3 ° Uit den aanslag op de eerbaarheid, zonder geweld bedreven op den persoon van een meisje beneden den leeftijd van 16 jaren;

4° Uit de verleiding van de moeder door huwelijksbelofte, bedrieglijke handelingen of misbruik van gezag.

Art. 340c. In de gevallen bij het vorige art. voorzien, heeft de moeder recht op de kosten veroorzaakt door hare bevalling als mede op onderhoud gedurende vier weken te rekenen van hare bevalling onverminderd de schadeloosstelling die haar mocht verschuldigd zijn door toepassing van artikel 1382.

Art. 340d. Onverminderd de andere middelen van verdediging, worden de vorderingen voorzien bij de artikelen 340a, 340b en 340c afgewezen, indien bewezen wordt dat gedurende het wettelijke tijdperk der bevruchting de moeder gemeenschap heeft gehad met een anderen man of dat zij van bekend slecht levensgedrag was.

Art. 340e. De vordering tot bekoming van onderhoudskosten komt aan het kind persoonlijk toe. Zij moet worden ingesteld binnen drie jaren te rekenen hetzij van de geboorte, hetzij van het staken van de hulp, rechtstreeks of onrechtstreeks door den verweerder verleend. Zij gaat niet over op de erfgenamen; dezen kunnen echter den begonnen eisch voortzetten.

De eisch, bij artikel 340c voorzien, komt aan de moeder persoonlijk toe en moet worden ingesteld binnen drie jaren te rekenen van de bevalling.

(…)

Art. 341a. Het onderzoek naar het moederschap is toegelaten:

1 ° Indien er is bezit van staat onder de omstandigheden voorzien bij artikel 321;

2° Indien de bevalling van de veronderstelde moeder en de identiteit van den eischer met het kind, dat zij gebaard heeft, waarschijnlijk zijn gemaakt door een begin van schriftelijk bewijs, in overeenstemming met de bepalingen van artikel 324, of door de vermeldingen voorkomende in de geboorteakte.

(…)

Art. 341c. Het vonnis, waarbij de natuurlijke afstamming wordt verklaard, heeft dezelfde gevolgen als de erkenning.

Het vonnis dat uit krachte van artikel 340b den verweerder veroordeelt tot het betalen van onderhoudskosten, heeft dezelfde gevolgen als de erkenning wat betreft de beletselen om te trouwen.

Art. 342a. In de gevallen waarin overeenkomstig artikel 335 de erkenning niet kan plaats hebben, wordt het kind nooit toegelaten tot het onderzoek naar het vaderschap of naar het moederschap, noch tot de vordering van onderhoudskosten voorzien bij artikel 340b.

Art. 342b. De verbodsbepalingen vervat in de artikelen 331, 335 en 342 betreffen niet de kinderen geboren uit bloed- of aanverwanten tusschen wie het huwelijk door dispensatie kon worden toegelaten.

______________________________________

1. Zijnde de kinderen van ouders die zonder enig probleem met elkaar konden huwen, maar dit niet deden.

2. Zijnde de kinderen van wie tenminste één van de ouders ten tijde van de verwekking was getrouwd met een derde.

3. Zijnde de kinderen geboren uit ouders die niet met elkaar konden trouwen omdat er tussen hen een beletsel van bloed- of aanverwantschap bestond.

4. Al geformuleerd in 375 voor Christus door Hippocrates.

5. Betwisting van moederschap was in de eerste twee gevallen mogelijk, tenzij er overeenstemmend bezit van staat was. Dit bewijs van het niet-moederschap kon met alle middelen worden geleverd (artikel 312-314 B.W.).

6. Bijvoorbeeld de echtgenoot aan wie het vaderschap werd opgelegd, de moeder van het kind, het kind zelf wanneer het meerderjarig was, de erfgenamen van de echtgenoot, de andere huwelijkse kinderen.

7. Sommige canonisten beweerden dat deze vordering onverjaarbaar was!

8. Deze voorwaarde werd afgeschaft door een wet van 14 december 1970.

9. Artikel 316 B.W. voegde eraan toe dat het vaderschapsvermoeden niet gold wanneer uit een vonnis van afwezigheidverklaring bleek dat het kind geboren was 300 dagen na de verdwijning van de echtgenoot.

10. Eén jaar voor de echtgenoot en de moeder, vier jaar nadat het de leeftijd van 18 jaar heeft bereikt voor het kind.

11. Daarnaast zijn er de dag van vandaag fiscale, sociaalrechtelijke, strafrechtelijke en andere gevolgen.

12. De keuze van de voornaam of voornamen is altijd heel vrij geweest. Meestal droeg men zijn doopnaam, die steeds de voornaam van een heilige was. Om aan de fantasieën van sommige revolutionairen een einde te maken, bepaalde een wet van 11 germinal van het jaar XI (1 april 1804) dat men de ‘voornaam’ voortaan moest kiezen tussen “les noms en usage dans les différents calendriers et ceux des personnages connus de l'histoire ancienne”. Op grond hiervan weigerden de ambtenaren van de burgerlijke stand lange tijd om voornamen te registreren die hieraan niet beantwoordden. Pas recentelijk bestaat er een zeer grote vrijheid om de voornaam te kiezen.

13. Het dragen van een naam werd eerst indirect verplicht door een decreet van 6 fructidor jaar II (23 augustus 1794). Artikel 1 van dit decreet bepaalde: “Aucun citoyen ne pourra porter de nom ni de prénom autre que ceux exprimés dans son acte de naissance.”

14. De geboorteakte bevatte volgens artikel 57 C.C. alleen de voornamen van het kind en de voornamen en namen van de ouders. Het bleef een gewoonte dat het kind de naam van zijn vader overnam. Een wet van 30 maart 1984 wijzigde artikel 57 B.W. in die zin dat de geboorteakte nu ook de naam van het kind bevat.

15.. Artikel 203 C.C. bepaalde: “Les époux contractent ensemble, par le fait seul du mariage, l'obligation de nourrir, entretenir et élever leurs enfants.” Dit artikel was dus niet van toepassing op buitenhuwelijkse kinderen!

16. In het oudste Romeinse recht kon de vader zijn kinderen niet alleen doden (“ius vitae necisque”) maar ook verkopen. Kinderen hadden geen eigen vermogen. Latere pretoriaanse en keizerlijke wetgeving bracht hierin allerlei verzachtingen.

17. Sommige costumen, zoals die van Luik, Namen, Bouillon, Rijsel, Orchies en Douai kenden wel een vaderlijk gezag.

18. Sommige Brabantse costumen spraken alleen over de ouderlijke ‘plicht’.

19. Keuze van verblijf, omgang met derden, opvoeding en opleiding, het verlenen van de toestemming om te huwen, in het klooster te treden, geëmancipeerd te worden en handel te drijven.

20. Een Franse koninklijke ordonnantie van 1639 drukte dit als volgt uit: “La naturelle révérence des enfants envers leurs parents est le lien de la légitime obéissance des sujets envers leur souverain.”

21. Zie echter verder wat de erfrechtelijke reserve betreft.

22. Duits rechtsgeleerde en filosoof, hoogleraar in Leipzig en vanaf 1694 in Halle.

23. Zwitsers-Franse opvoedingsfilosoof, schrijver en componist. Zijn boek “Emile ou de l’éducation”, voor het eerst verschenen in 1762, werd sterk betwist en bijna onmiddellijk na het verschijnen verboden.

24. Door haar huwelijk viel de vrouw echter onder de maritale macht.

25. In de costumen met vaderlijke macht, zoals die van Luik, Namen, Bouillon, Rijsel, Orchies en Douai, bleef de vader zijn macht ongewijzigd verder uitoefenen na het overlijden van de moeder. In de meeste Vlaamse costumen ontstond er dan een soort tussenvorm, “houdenesse genoemd” tussen het ouderlijke gezag en de voogdij en dit zowel wanneer de vrouw als de man overleed. Na het opmaken van een inventaris en het verlenen van een borgstelling had de langstlevende ouder het beheers- en genotrecht over de goederen van de kinderen zonder hieromtrent rekenschap te moeten geven.

26. Wet van 16-24 augustus 1790 op de rechterlijke organisatie.

27. Voorstel van Maximilien de Robespierre (1758-1794) op 13 juli 1793 dat werd gecounterd door Abbé Grégoire.

28. Het Belgische strafwetboek van 1867 voorzag al in de strafrechtelijke ontzetting uit de macht van de vader of moeder die op zijn kind een aanranding van de eerbaarheid of verkrachting pleegde of dat kind tot ontucht, prostitutie of bederf had aangezet. Artikel 4 van de wet van 28 mei 1888 op de bescherming van kinderen die in rondreizende bedrijven werden gebruikt, bepaalde dat de ouders die waren veroordeeld omdat ze hun kinderen gevaarlijke of onmenselijke oefeningen of toeren deden verrichtten of ze hadden afgestaan aan acrobaten, kunstenaars en kwakzalvers, konden ontzet worden uit de ouderlijke macht.

29. Opgesteld naar het voorbeeld van de Franse wet van 24 juli 1889.

30. Later gemoderniseerd door artikel 37-43 van de wet van 8 april 1965 betreffende de jeugdbescherming aangevuld door het decreet betreffende de bijzondere jeugdzorg gecoördineerd bij besluit van de Vlaamse regering van 4 april 1990.

31. In het oudcanonieke recht “actio in causa captionis partus” genoemd en in het wereldlijke recht een vordering tot “vaderen”. De moeder kon daarnaast een vergoeding voor haar zwangerschap- en bevallingkosten vorderen (“actio provisionis”) en, indien er trouwbeloften waren geweest, een schadevergoeding voor haar verminderde huwelijkskansen (“actio dotis”). De man kon deze schadevergoeding vermijden door met de vrouw te trouwen: “Dux vel dotis”.

32. Is een afkorting van volgde rechtspreuk van Loisel: “Quelques coutumes disent qu'un bâtard depuis qu'il est né est entendu hors du pain, mais l'on juge que qui fait l'enfant doit le nourrir”.

33. Anderzijds hadden de familieleden aan vaders- of moederszijde geen erfrecht op de goederen van een bastaard die zonder huwelijkse kinderen overleed. Bastaardgoederen vererfden in beginsel op de plaatselijke heer of vorst. Dit recht op bastaardgoed werd geleidelijk aan afgebouwd. Daar waar de regel “Moeder maakt geen bastaard” gold, verwierven de moeder en de moederlijke verwanten het recht om de nalatenschap te erven van een bastaard die zonder huwelijkse kinderen overleed. Privileges aan bepaalde steden, zoals Brugge en Gent, stelden hun poorters anderzijds vrij van het recht op bastaardgoed. Bastaarden konden soms ook bij wijze van testament zelf over hun goederen beschikken.

HOOFDSTUK 4

HET ERFRECHT

1. BEGRIP EN DOEL VAN HET ERFRECHT

Wanneer een natuurlijke persoon overlijdt, stelt zich de vraag wat er met zijn rechten en plichten gebeurt. Aan wie komen ze toe? Deze vraag rijst niet voor de rechten en plichten van collectiviteiten, zoals de staat, de Kerk, een vennootschap, een stichting een vzw enz. Al sterven in dat geval de individuen die deel uitmaken van die collectiviteit, toch blijft de collectiviteit voortbestaan als de titularis van haar rechten en plichten. De vraag rijst evenmin voor de strikt persoonlijke rechten van de natuurlijke persoon, zoals het recht op vrije meningsuiting of het recht op samenwoning van elk van de echtgenoten. Deze rechten hebben los van de oorspronkelijke titularis geen enkele waarde en vallen dus buiten het patrimonium van de natuurlijke persoon.

Wanneer nu een natuurlijke persoon overlijdt, zijn er voor zijn patrimoniale rechten drie theoretische bestemmingen mogelijk. Zij kunnen terugvallen in de natuur, d.w.z. in het domein van het niet-toegeëigende. Omdat de kosten gemaakt bij de oorspronkelijke toe-eigening hierdoor dreigen verloren te gaan en deze oplossing talloze conflicten in het leven roept wanneer meerdere personen zich hetzelfde object willen toe-eigenen, werd deze oplossing in geen enkel rechtssysteem gekozen. Een tweede oplossing bestaat erin dat de rechten van de overledene in het openbare domein terechtkomen. Hierdoor vallen zij niet meer onder de heerschappij van een bepaalde natuurlijke persoon of rechtspersoon, maar aan de staat of gemeenschap waar ze dan volgens bepaalde rechtsregels aan een nieuwe titularis worden toegewezen. Dit is bijvoorbeeld het geval voor de rechten en plichten verbonden aan de uitoefening van een politiek ambt of de uitvoering van een arbeidsovereenkomst door een werknemer. Die rechten en plichten worden niet vererfd van individu op individu, maar worden gerealloceerd door middel van, in het eerste geval, verkiezingen, of, in het tweede geval, een nieuwe arbeidsovereenkomst. De derde oplossing is de overdracht van de rechten en plichten van de overledene aan een andere natuurlijke persoon of rechtspersoon, hetzij op grond van regels vastgelegd in het gewoonterecht of de wet, hetzij op grond van een wilsbeschikking van de erflater. Deze regels noemen wij het erfrecht. Samenvattend bevat het erfrecht een antwoord op de vraag wat er moet gebeuren met de patrimoniale rechten van een overleden natuurlijke persoon.

Het oplossen van bovengenoemde vraag zegt ons wel “wat” erfrecht is, maar nog niet “waarom” er erfrecht is. Zeer algemeen kan men stellen dat de sociale functie van erfrecht altijd bestaan heeft in het verzekeren van de bestaanszekerheid van de achtergebleven familieleden. Deze laatste kunnen dan de familie in de brede betekenis (descendenten, ascendenten en collateralen) of in enge betekenis bevatten (enkel de gezinsleden, met inbegrip van de langstlevende echtgenoot).

De wijze waarop die bestaanszekerheid verzekerd wordt, kan verschillend zijn. Het erfrecht kan het voortbestaan van de familie in zijn geheel of de bestaanszekerheid van slechts enkele individuele familieleden tot doel hebben. In het eerste geval zal het van het allergrootste belang zijn om het productieve familievermogen samen te houden in de handen van een erfgenaam die geschikt is om de productie-eenheid te beheren en te vermeerderen. In het tweede geval zal men veel vlotter overgaan tot het effectief verdelen van het nagelaten vermogen tussen de diverse erfgenamen, het ontkoppelen van de naakte eigendom en vruchtgebruik en het belasten van al wat niet nodig is voor de elementaire bestaanszekerheid van de individuele nabestaanden.

Om het erfrecht in een gegeven maatschappij te kunnen begrijpen is het ook nodig om te weten welke sociale functie het erfrecht in die samenleving vervult en er rekening mee te houden dat de bestaanszekerheid van de overlevende familieleden ook langs andere wegen kan worden bereikt. Zo kan de bestaanszekerheid van de langstlevende echtgenoot georganiseerd worden door het erfrecht, maar ook door een verdeling van het huwelijksvermogen, een aanspraak op levensonderhoud tegenover de erfgenamen, een gebruiksrecht van de gezinswoning of een gegarandeerd pensioen, dat dan door de staat of een verzekeringsmaatschappij wordt betaald. De bestaanszekerheid van de kinderen wordt naast het erfrecht ook gediend door de kinderbijslag, de kinderopvang, het kosteloze onderwijs, de studiebeurzen en fiscale voordelen. Wie de historische ontwikkeling van het erfrecht wil begrijpen, moet dus ook rekening houden met de functionele alternatieven van het erfrecht.

Het erfrecht wordt traditioneel opgedeeld in het intestaaterfrecht, dit is het erfrecht dat van toepassing is wanneer de erflater geen testament heeft gemaakt en het testamentaire erfrecht, dit is de erfopvolging via een testament. In de loop van de geschiedenis waren deze twee erfrechtsystemen van verschillend belang. De Romeinen waren zeer individualistisch ingesteld en gaven de voorkeur aan het testamentaire erfrecht. De erfopvolgers werden er in de eerste plaats door de wil van de erflater aangewezen. Slechts aanvullend gold een intestaaterfrecht. De Germanen waren daarentegen zeer familiaal ingesteld. De goederen, en zeker de grond, waren in de eerste plaats eigendom van de familie en vererfden dan ook op de naaste bloedverwanten van de erflater. Onder de invloed van de Kerk, die tuk was op lucratieve legaten, deed het testament opnieuw zijn intrede in West-Europa vanaf de 13de eeuw. Wel heeft het sindsdien nooit meer het intestaaterfrecht, zoals dit door de gewoonte en later de wet werd vastgelegd, volledig kunnen opzij zetten. Meteen ontstond in onze gewesten een gemengd erfrecht waarin beide soorten erfrecht naast elkaar bestonden, zij het met een overwicht van het intestaaterfrecht. Dit gemengde erfrecht is tot heden bewaard gebleven. Wij behandelen eerst het intestaaterfrecht (punt 2) en vervolgens het testamentaire erfrecht (punt 3). Wanneer wij weten wie wat krijgt is het vervolgens nodig om na te gaan hoe de verschillende erfgenamen werkelijk in het bezit komen van de achtergelaten goederen (en schulden). Dit wordt behandeld in punt 4 dat handelt over de overgang en de verdeling van de nalatenschap. Het Engelse erfrecht vanaf de late middeleeuwen tot heden krijgt aandacht in punt 5.

2. HET INTESTAATERFRECHT

2.1 De basisregels van het intestaaterfrecht

Doorheen de tijden waren alleen de bloedverwanten van de erflater en zijn langstlevende echtgenoot intestaaterfgenamen. De bloedverwanten waren in elk rechtssysteem de natuurlijke erfgenamen. Onder invloed van het Romeinse recht kende men vanaf de 14de-15de eeuw ook erfrecht toe aan de langstlevende echtgenoot, zij het pas wanneer de erfgerechtigde bloedverwanten waren uitgeput. Deze regeling bleef tot 1981 bestaan. Sindsdien heeft de langstlevende echtgenoot, samen met of met uitsluiting van bepaalde bloedverwanten, een erfrecht op het geheel of een deel van de nalatenschap van de eerststervende. De overheid, bestaande uit de plaatselijke heer, de vorst en later de staat, nam de nalatenschap op wanneer de erflater geen bloedverwanten of langstlevende echtgenoot naliet. Zij deed dit als beheerder van alle onbeheerde goederen en alleen wanneer het actief groter was dan het passief. Door dat laatste stelden sommige juristen dat de overheid geen echte erfgenaam is.

De devolutie of toebedeling van de nalatenschap aan de bloedverwanten geschiedde van in de late middeleeuwen tot op heden door de toepassing van vijf regels die niet altijd, of niet altijd in dezelfde vorm, voorkwamen.

Figuur 7: (Zuiver) gradueel stelsel

–  De eerste regel was die van de (rang)orde, dit was de indeling van de bloedverwanten in groepen die achtereenvolgens, de ene bij ontstentenis van de andere, tot de nalatenschap werden geroepen, zodat erfgenamen in de volgende groep slechts aan de beurt kwamen, wanneer er geen erfgenaam meer was in de voorafgaande groep. Deze indeling geschiedde volgens een gradueel stelsel of een parentelenstelsel. Het graduele stelsel rangschikte de bloedverwanten in drie groepen die achtereenvolgens aan bod komen: de descendenten of de bloedverwanten in de rechte dalende lijn, de ascendenten of de bloedverwanten in de rechte stijgende lijn en de collateralen of de bloedverwanten in de zijlinie. Deze eenvoudige indeling werd soms doorkruist doordat men aan de broers en de zusters van de erflater of hun afstammelingen een geprivilegieerde positie toekende, waardoor zij erfden na de descendenten. Dit was onder meer het geval in het Romeinse recht en in het huidige Burgerlijke Wetboek. Het parentelenstelsel werd al eerder uiteengezet.

Figuur 8: Parentelenstelsel

–  De tweede regel was die van de graad (van bloedverwantschap met de erflater). De dichtste graad erfde voor de verdere graad: “Het naaste bloed erfde het goed.” Waren er (in dezelfde orde) meerdere erfgenamen in dezelfde graad, dan erfden zij in principe een evenredig deel. Het eerstgeboorterecht, het mannenvoorrecht en het jongstegeboorterecht vormden hierop uitzonderingen. De berekening van de graden geschiedde volgens het Romeinse of Germaanse recht.

–  De plaatsvervulling of representatie vormde de derde regel. Plaatsvervulling was een techniek waarbij op zichzelf in graad te ver staande bloedverwanten de plaats innamen van hun vooroverleden voorouders, wat een opschuiven in graad en, indien er meerdere vertegenwoordigers waren, een verdeling in staken tot gevolg had. Plaatsvervulling vond bijna altijd en onbeperkt plaats in de groep van de descendenten. Zij kwam soms voor in de groep van de collateralen, zij het op zeer verschillende wijzen. Voor de ascendenten was er nooit plaatsvervulling.

Figuur 9: Plaatsvervulling bij descendenten

Figuur 10: Plaatsvervulling bij collateralen (in de eerste zijlinie)

Figuur 11: Plaatsvervulling bij collateralen (in de tweede zijlinie)

Figuur 12: Nooit geen plaatsvervulling bij ascendenten

–  De vierde regel was die van het terugvalrecht, zijnde de regel dat de goederen moesten terugvallen aan de vaderlijke of moederlijke familie van waaruit zij gekomen waren: “Paterna paternis, materna maternis.” Dit terugvalrecht werd werkelijk of fictief toegepast. Bij een werkelijk terugvalrecht keerden de goederen “in natura” (= zoals zij natuurlijk waren) terug naar de familie (“lijn”) waaruit zij gekomen waren. Bij een fictief terugvalrecht vertrok men van de veronderstelling dat de goederen van de nalatenschap in gelijke mate van de vaderlijke en de moederlijke familie kwamen. Hierdoor moesten zij logischerwijs in gelijke mate naar beide families terugkeren, wat een kloving van nalatenschap tot gevolg had. Deze operatie werd soms herhaald voor de grootouderlijke en de overgrootouderlijke families, wat dan een herkloving in vierendelen, achtendelen enz. tot gevolg had. Het terugvalrecht werd niet toegepast wanneer de nalatenschap aan descendenten of broers of zussen en hun afstammelingen werd toebedeeld. Descendenten en broers en zussen en hun afstammelingen behoorden immers even veel tot de vaderlijke als de moederlijke familie, zodat een terugvalrecht in deze gevallen geen zin had.

Figuur 13: Werkelijk terugvalrecht (gradueel systeem)

Figuur 14: Fictief terugvalrecht (= kloving)

Figuur 15: Enkele kloving bij collateralen en ascendenten

Figuur 16: Herkloving bij collateralen en ascendenten

–  Er was ten slotte de grens van de erfgerechtigdheid. Deze regel sloot de bloedverwanten uit die in een te verre graad stonden. Daar het biologisch onmogelijk was in de rechte dalende en stijgende lijn te verre bloedverwanten te hebben, gold deze grens in feite alleen voor de collateralen.

Figuur 17: Grens van de erfgerechtigheid (alleen voor collateralen)

2.2 De historische wortels van het hedendaagse intestaaterfrecht

Het Germaanse erfrecht lag aan de oorsprong van een groot aantal erfrechtelijke gewoonten in onze gebieden. Dit Germaanse erfrecht kenmerkte zich door een parentelenstelsel, een specifieke berekening van de graad in de zijlinie, een uitsluiting van de vrouwen door mannen in dezelfde graad en het ontbreken van plaatsvervulling, terugvalrecht en een grens van de erfgerechtigdheid. Het Germaanse erfrecht lag aan de oorsprong van het intestaaterfrecht van de Franse Revolutie en het Engelse erfrecht voor onroerende goederen tot vandaag de dag.

Figuur 18: Mannenvoorrecht in dezelfde graad

Figuur 19: Geen plaatsvervulling en geen terugvalrecht in het Germaanse recht

In het zuiden van Frankrijk bleef het Justiniaanse of laat-Romeinse erfrecht gehandhaafd tot aan de Franse Revolutie. Het werd ook geheel of gedeeltelijk gerecipieerd als het gewoonterecht van de “pays de droit coutumier”, die zich in het noorden van Frankrijk en onze gewesten bevonden en kwam aldus in ons Burgerlijk Wetboek terecht. Dit laat-Romeinse erfrecht kende een gradueel stelsel waarbij de intestaaterfgenamen echter in vijf groepen werden opgedeeld: de descendenten, de ascendenten samen met de volle broers en zusters en hun afstammelingen, de halfbroers en de halfzusters, de overige collateralen en ten slotte de langstlevende echtgenoot. Binnen elke groep sloot de dichtste in graad de verdere in graad uit. Bij gelijke graad werd de nalatenschap in gelijke delen verdeeld, met uitzondering voor de tweede groep waar de volle broers en zusters (of hun kinderen in hun plaats) hoofdelijk erfden met de ouders en de verdere ascendenten uitsloten. De plaatsvervulling gold er onbeperkt en tot in het oneindige voor de descendenten en beperkt voor de kinderen van broer of zus die één graad konden opschuiven (niet “per saltem”). Verder kende het laat-Romeinse recht de enkele kloving van de volledige nalatenschap bij een vererving naar de ascendenten¹ en een grens van de erfgerechtigdheid tot en met de tiende graad.

Figuur 20: Orden in het Romeinse recht

Figuur 21: Tweede orde in het Romeinse recht

Figuur 22: Tweede orde in het Romeinse recht

Figuur 23: Beperkte plaatsvervulling in het Romeinse recht

Figuur 24: Enkele kloving voor ascendenten in het Romeinse recht

Figuur 25: Geen kloving voor collateralen in het Romeinse recht

De briljante civilist en rechtshistoricus Eduard Maurits Meijers (1880-1954) formuleerde in 1923 de stelling dat het West-Europese erfrecht niet alleen door het Germaanse en het laat-Romeinse erfrecht werd beïnvloed, maar ook door een erfrecht dat van Keltische of eerdere oorsprong was en dat hij het Ligurische erfrecht noemde. Dit erfrecht bleef volgens hem tot de Franse Revolutie voortbestaan in het gewoonterecht van streken die moeilijk toegankelijk waren voor de Romeinse en Germaanse veroveraars, zoals de hoger gelegen valleien in Zwitserland en Oostenrijk, Bretagne, het Baskenland, Zuid-Holland, Zeeland, Vlaanderen flamingant, West-Brabant en Noord-Artesië. Dit Ligurische erfrecht was gekenmerkt door een onbeperkte uitsluiting van de ascendenten door de collateralen, een onbeperkte toepassing van de plaatsvervulling en een onbeperkte toepassing van het terugvalrecht. In zijn oorspronkelijke vorm gold de ascendentenuitsluiting voor zowel de ascendenten in de rechte lijn (de eigenlijke ascendenten), als voor deze in de zijlijn (= de stijgende collateralen tegenover de erflater), zodat de collateralen in dezelfde of een verdere graad dan de erflater de voorkeur kregen boven die beide soorten ascendenten. In het laatmiddeleeuwse en het nieuwtijdse Ligurische gewoonterecht was die ascendentenuitsluiting verwaterd tot een uitsluiting binnen elke parentele van de ascendenten in de rechte lijn. De plaatsvervulling gold er onbeperkt voor de descendenten en de collateralen in elke zijlinie. Voor de familiegoederen, zijnde de onroerende goederen afkomstig van de familie, gold een werkelijk² of een fictief terugvalrecht. Voor de roerende goederen en de aanwinsten, zijnde de onroerende goederen die niet afkomstig waren van de familie, gold altijd een fictief terugvalrecht met kloving en herkloving. Het Ligurische erfrecht laat nog tot op heden zijn invloed gelden op het erfrecht.³

Figuur 26: Ascendentenuitsluiting in het oorspronkelijke Ligurische recht

Figuur 27: Ascendentenuitsluiting in het Ligurische costumiere recht

Figuur 28: Onbeperkte plaatsvervulling in het Ligurische costumiere recht

Figuur 29: Onbeperkt terugvalrecht in het Ligurische costumiere recht (1)

Figuur 30: Onbeperkt terugvalrecht in het Ligurische costumiere recht (2)

Figuur 31: Herkloving altijd bij ascendenten en collateralen in het Ligurische costumiere recht

2.3 Het intestaaterfrecht in de late middeleeuwen en de nieuwe tijd

2.3.1 Het onderscheid tussen onroerende en roerende goederen

De belangrijkste onderscheiding van de goederen in ons hedendaagse privaatrecht is het onderscheid tussen onroerende en roerende goederen (artikel 516 B.W.). Dit was ook al het geval in het laatmiddeleeuwse gewoonterecht. Het land was toen de bron van alle economische en politieke macht en moest daarom koste wat het kost in de familie blijven. Dit gold niet alleen voor dat land zelf, maar ook voor alle lichamelijke onroerende, lichamelijke roerende en onlichamelijke goederen die dit land een duurzame productiviteit verschaften, zoals de op het land staande huizen, schuren, molens of duiventillen, de ploegen, eggen, trekossen of werkpaarden die men nodig had om het land te bewerken en de jachtrechten, visrechten, mijnrechten, tolrechten die het land deden opbrengen. Om deze voor de landbouwactiviteit belangrijke, duurzame goederen voor de familie bijeen te houden, gaf men ze allen eenzelfde statuut onder de term “erve” of “erfachtichede” (Fr. “héritage”). Zij werden onderscheiden van alle andere goederen die slechts een tijdelijk en persoonlijk karakter hadden en die men “cateile” (Fr. “cateux”, Eng. “chattel”) noemde. Onder invloed van het Romeinse recht⁴ gebruikten de juristen vanaf de late middeleeuwen de termen “onroerend goed” voor “erve” en “roerend goed” voor “cateile”. Het is deze Romeinsrechtelijke indeling, maar met haar gewoonterechtelijke inhoud, die werd overgenomen in de C.C. van 1804 en die nog steeds van kracht is in ons recht.

Alle gronden, ongeacht hun statuut (leengoed, allodiaal goed of cijnsgoed), waren in de late middeleeuwen en de nieuwe tijd onroerend en hetzelfde gold voor de gebouwen die er blijvend op stonden, zoals huizen en schuren. In het vroegmiddeleeuwse recht maakte men aanvankelijk nog een onderscheid tussen de houten en lemen gebouwen die verplaatsbaar waren, en daarom als roerende goederen werden beschouwd, en de gebouwen die in steen of metselwerk waren opgetrokken, die als onroerende goederen werden beschouwd. Maar omdat de meeste gebouwen allengs niet meer verplaatsbaar waren, werden alle gebouwen als onroerend beschouwd, wat werd overgenomen in artikel 518 B.W. Sommige stadsrechten klasseerden echter wel de gronden in de stad en de huizen die erop stonden bij de roerende goederen. Ook dit was louter om economische redenen: hierdoor werden zij mobiliseerbaar voor de handels- of nijverheidsactiviteiten (verpandbaar en verkoopbaar). Gemetselde of op palen staande wind- en watermolens waren eveneens onroerend (artikel 519 B.W.). Als ze op een boot gebouwd waren, waren ze roerend (artikel 531 B.W.). In sommige laatmiddeleeuwse en nieuwtijdse gewoonterechten gold dit ook voor alles wat binnen de molen draaide of kon bewegen, zoals de molenstenen.

Alle materialen waarmee de gebouwen waren opgetrokken, zoals stenen, balken, pannen, buizen, en alles wat er met cement, nagels, pinnen of andere middelen blijvend aan was vastgemaakt, waren eveneens onroerend, zelfs al waren zij voor herstel tijdelijk verwijderd. Robert Joseph Pothier (1699-1772)⁵ stelde zelfs dat de spiegels in een appartement onroerend waren als het houtwerk waarmee zij verbonden waren deel uitmaakte van het beschot. Dit was ook het geval voor de schilderijen, versieringen en beelden die in een nis werden gezet. Het Burgerlijk Wetboek nam dit over in artikel 523 en 525 B.W.

Wegens hun duurzaam economisch karakter (vruchtopbrengst, brandstof, constructiemateriaal) rangschikte het laatmiddeleeuwse en nieuwtijdse gewoonterecht ook de wortelvaste bomen en struiken bij de onroerende goederen. De gewone hak van schaarbossen of van het hoogstammig hout dat aan geregeld kappen is onderworpen, beschouwde men daarentegen als roerend, zelfs wanneer het nog niet was gekapt. De “Code Civil” van 1804 volgde dit onderscheid in artikel 521 B.W., maar stelde dat dit slaghout maar roerend werd van zodra het was gehakt.

Veld- en boomvruchten werden in het laatmiddeleeuwse en nieuwtijdse gewoonterecht als onroerend beschouwd zolang ze aan het land waren vastgemaakt; van zodra ze gemaaid, gerooid of geplukt waren, waren ze roerend. Het Burgerlijk Wetboek nam dit over in artikel 520 B.W. Sommige gewoonterechten gebruikten echter een fictief criterium voor het bepalen van het onroerend of roerend karakter van deze veld- of boomvruchten. Aangezien de wintervruchten normaal vanaf half maart en de zomervruchten normaal vanaf half juni werden gemaaid, gerooid of geplukt, werden ze tot die data als onroerend en vanaf die datum als roerend beschouwd, ook al waren zij dan nog niet gemaaid, gerooid of geplukt.

Bij de onroerende goederen klasseerde het laatmiddeleeuwse en nieuwtijdse gewoonterecht ook een aantal lichamelijke goederen die van nature verplaatsbaar waren, maar aan het land een duurzaam productief karakter verleenden. Dit was bijvoorbeeld het geval voor de aan het landbouwbedrijf verbonden dieren, het landbouwgereedschap, de aan de pachters en deelpachters gegeven zaden, de duiven van de duiventillen, de konijnen van de warande, de vissen van de visvijvers, de persen, ketels, distilleerkolven, kuipen en tonnen van de wijnboer, het stro en de mest. Bij de industrialisatie in de tweede helft van de 18de eeuw werden deze onroerende goederen door bestemming uitgebreid tot al het gereedschap dat nodig was voor de exploitatie van een fabriek, zoals de machines en de transportmiddelen, en tot de sleutels, luiken en legkasten van een winkel. Het Burgerlijk Wetboek nam dat over in artikel 524 B.W.

Ten slotte beschouwde het laatmiddeleeuwse en nieuwtijdse gewoonterecht ook alle onlichamelijke rechten die duurzaam verbonden waren met een bepaald land als onroerend. Dit was onder meer het geval voor alle heerlijke rechten (jachtrecht, recht op bastaardgoed), de erfdienstbaarheden, de cijnsrechten of eeuwigdurende grondrenten, het vruchtgebruik van de langstlevende echtgenoot op een onroerend goed en de met de grond verbonden openbare ambten. Aflosbare renten op onroerend goed werden nu eens als roerend en dan weer als onroerend goed beschouwd. Ook de rechtsvorderingen op een onroerend goed, zoals de vordering tot levering van een stuk grond op basis van een verkoopsovereenkomst, waren volgens de rechtsgeleerden onroerend. De C.C. van 1804 nam dit grotendeels over in artikel 526 B.W. Alle goederen die niet onroerend waren, waren roerend.

De laatmiddeleeuwse en nieuwtijdse gewoonterechten hechtten meer belang aan de onroerende dan aan de roerende goederen: “Viles mobilium possessio” of “Res mobilis, res vilis”. Bijgevolg bevatte het toenmalige recht bijna uitsluitend regels ter bescherming van de onroerende goederen, zoals bijzondere formaliteiten bij de eigendomsoverdracht, een minutieuze regeling van de erfopvolging, een gerechtelijke bezitsbescherming en bijzondere waarborgen bij voogdij, huwelijk of gedwongen tenuitvoerlegging. De regeling van de roerende goederen werd overgelaten aan de wilsautonomie van de partijen. Deze voorkeursbehandeling voor de onroerende goederen werd overgenomen in de C.C. van 1804 en de “Code de procédure civile” van 1806. Pas nadat de roerende goederen in de 19de en 20ste eeuw even belangrijk en soms belangrijker werden als de onroerende goederen, kwam er buiten het Burgerlijk Wetboek een bijzondere wetgeving tot stand die deze roerende goederen beschermde. Voorbeelden hiervan zijn de wet van 15 april 1884 op de landbouwleningen, de wet van 24 juli 1921 op het onvrijwillige bezitsverlies van de titels aan toonder en het verdrag van 1 juli 1964 betreffende een eenvormige wet over de totstandkoming van internationale koopovereenkomsten m.b.t. roerende lichamelijke zaken.

2.3.2 De algemene kenmerken van het laatmiddeleeuwse en nieuwtijdse intestaaterfrecht

Het laatmiddeleeuwse en nieuwtijdse erfrecht was hoofdzakelijk gewoonterecht. Bijgevolg bestond er in die tijd niet één erfrecht, maar duizenden verschillende erfrechtstelsels. Elke stad, elk plattelandsgebied had zijn eigen erfrecht, dat weliswaar niet in alles verschilde van het naburige erfrecht, maar toch specifieke locale bepalingen bevatte. Deze diversiteit aan erfrechtstelsels leidde tot grote moeilijkheden wanneer iemand overleed en roerende of onroerende goederen naliet in verschillende rechtsgebieden. Welk erfrecht moest men dan toepassen: dat van de ligging van het goed of van de woonplaats van de erflater⁶? Om dit probleem op te lossen kozen de meeste rechtsgeleerden voor de oplossing dat de roerende goederen vererfden volgens het recht van de laatste woonplaats van de erflater en de onroerende goederen volgens het recht van de plaats waar ze gelegen waren: “Le meuble suit le corps et l'immeuble le lieu où il est assis.” Voor de roerende goederen gebruikte men daarbij een dubbele fictie, namelijk dat de erflater zijn roerende goederen altijd bij zich had en vervolgens overleden was in de plaats waar hij het meest verbleef. Dit realiteitsbeginsel werd overgenomen in artikel 3 van de C.C. van 1804. In Vlaanderen en Holland kende men wel ook een universaliteitsbeginsel voor de roerende en onroerende goederen van een poorter. Die vererfden samen volgens het erfrecht van de stad waar hij poorter was. De rechter van die stad oordeelde ook over alle geschillen die zich hierbij voordeden.

In tegenstelling met onze wetgeving, die in artikel 732 B.W. uitdrukkelijk bepaalt dat men bij de vererving van goederen geen rekening mag houden met de aard en de herkomst van de goederen, maakte het laatmiddeleeuwse en nieuwtijdse erfrecht wel dit dubbele onderscheid. Naargelang van de aard van de goederen maakte het een onderscheid tussen roerende en de onroerende goederen. De roerende goederen werden als minderwaardig beschouwd en kenden geen bijzondere beschermingsregels ter vrijwaring van het familiebelang. Binnen de onroerende goederen maakte men dan een onderscheid tussen familiegoederen en aanwinsten. De familiegoederen waren de onroerende goederen die de erflater had verkregen via een intestaaterfenis of via een testament of een schenking onder levenden van een ascendent. Verkrijgingen via een testament of een schenking waren meestal vooruitgiften op de intestaaterfenis en werden er bijgevolg mee gelijkgesteld. Alle andere onroerende goederen waren aanwinsten. Negatief uitgedrukt waren het de onroerende goederen die geen familiegoederen waren en positief uitgedrukt alle onroerende goederen die de erflater had verkregen ten bezwarenden titel (koop, ruil) of die hem via een testament of een schenking waren gegeven door een collateraal of vreemde, wat slechts zeer uitzonderlijk gebeurde.

Zoals in het Germaanse recht erfden oorspronkelijk alleen de bloedverwanten van de erflater. Bij gebrek aan bloedverwanten ging het nettoactief van de nagelaten goederen naar de plaatselijke heer of de centrale vorst, die zich deze goederen toe-eigende als rechthebbende van de onbeheerde goederen. Onder invloed van het Romeinse recht werd ook aan de langstlevende echtgenoot erfrecht toegekend, zij het pas wanneer er binnen de grens van de erfgerechtigdheid geen bloedverwanten (descendenten, ascendenten of collateralen) meer waren.

Onder de bloedverwanten werden de volgende categorieën van erfrecht uitgesloten: de bastaarden, de vreemdelingen, de burgerlijke doden en de onwaardigen. De nalatenschap van een vreemdeling kwam oorspronkelijk toe aan de plaatselijke heer of vorst. Om de handelseconomie te bevorderen werd deze uitsluiting allengs gemilderd door de vreemdeling nog alleen een “issue”-geld te doen betalen, zijnde een belasting van meestal één tiende van de waarde van de nalatenschap. Aan de omwonenden werd soms ook een naastingsrecht toegekend waardoor zij het onroerend goed dat door erfrecht aan een vreemdeling toekwam, naar zich toe konden trekken tegen de waarde van dat goed. Burgerlijke doden waren diegenen die bij verstek tot een doodstraf of een algemene verbeurdverklaring waren veroordeeld, en dus geen goederen meer konden bezitten, en diegenen die in een klooster of kapittel waren binnengetreden. Met deze laatste maatregel wou de overheid de dode hand (Fr. “main morte”) bestrijden, d.w.z. voorkomen dat er te veel onroerende goederen in het bezit kwamen van kerkelijke instellingen. Eenmaal ze in handen waren van de Kerk, vererfden die goederen niet meer en raakten zij daarom uit de handel, waardoor de prijs van de andere onroerende goederen sterk steeg. Onder invloed van het Romeinse recht (Novelle 115) bepaalden Franse rechtsgeleerden zoals Pothier dat volgende personen onwaardig waren om te erven: hij die de dood van de erflater had veroorzaakt of probeerde te veroorzaken, hij die tegen de overledene een lasterlijke beschuldiging had geformuleerd en hij die de dood van de overledene niet had gewroken. Het Burgerlijk Wetboek nam dat over in artikel 727 B.W.

Figuur 32: Erfbekwaamheid in de nieuwe tijd

2.3.3 De devolutie van de familiegoederen

De maatschappij van voor de Franse Revolutie was sterk agrarisch bepaald. Gegeven de stand van de toenmalige technologie was de grond toen aan de grens van zijn opbrengstmogelijkheden gekomen en konden ook geen nieuwe gronden meer worden aangesneden. In die omstandigheden was het van het allerhoogste belang dat de gronden niet zo ver zouden verdeeld worden dat er productie-eenheden zouden ontstaan die ontoereikend waren om voor een gezin te zorgen. Integendeel, de te sterk versplinterde gronden moesten opnieuw worden samengevoegd om nieuwe netwerken van solidariteit op te bouwen en te continueren. De devolutie van de familiegoederen was hieraan aangepast. Zij streefde ernaar om de hofsteden zo geconcentreerd mogelijk in handen van de familie te houden

Wat de (rang)orde van de erfgenamen betreft kenden nog vele laatmiddeleeuwse gewoonterechten de Ligurische costumiere rechtsregel dat ascendenten werden uitgesloten door collateralen die van hen afstamden. In het gewoonterecht drukte men dit uit met de rechtspreuk “Het (familie)goed klimt niet graag” of in het Frans “Propres ne remontent”. Deze ascendentenuitsluiting binnen eenzelfde parentele leidde ertoe dat jongere generaties de gronden erfden, wat hun versnippering meebracht daar die jongere generaties meestal met meerdere vertegenwoordigers aantraden. Om deze versnippering tegen te gaan zocht men in het nieuwtijdse gewoonterecht naar mogelijkheden om die ascendentenuitsluiting weg te laten. In de 15de eeuw zette men daartoe onder invloed van het Romeinse recht een eerste stap door de ascendentenuitsluiting nog alleen toe te passen wanneer broers of zusters (of hun kinderen) samen met ouders of verdere ascendenten tot de nalatenschap kwamen. In dat ene geval gaf men de voorkeur te geven aan de broers of zusters (of hun afstammelingen) boven de ouders of verdere ascendenten. De rechtsgeleerde Charles Du Moulin (†1566)⁷ holde deze beperkte ascendentenuitsluiting nog verder uit door te stellen dat de regel “Propres ne remontent” zoals die in de costumen van Parijs voorkwam, slechts van toepassing was om een collateraal uit de familie waarvan het goed gekomen was, de voorkeur te geven boven de ascendent uit de andere familie. Daar dit in feite niets anders was dan een toepassing van het terugvalrecht, interpreteerde hij op die wijze de ascendentenuitsluiting weg. Het parlement van Parijs bekrachtigde deze evolutie in het gewoonterecht van Parijs in een reglementarrest van 1676. Voortaan kregen alle ascendenten in de rechte lijn er de voorkeur boven alle collateralen. Volgens de 18de-eeuwse rechtsleer en rechtspraak was dit eenvoudige graduele systeem gemeen recht (“droit commun”), zodat het werd toegepast wanneer een gewoonterecht van een bepaalde streek dienaangaande niets bepaalde. Het was dan ook normaal dat dit systeem de voorkeur verkreeg in de C.C. van 1804. Op de ascendentenuitsluiting bestond daarnaast van oudsher de uitzondering dat de schenkingen van een ascendent aan een descendent terugkeerden naar deze ascendent wanneer de descendent kinderloos stierf en het goed nog in natura in zijn nalatenschap aanwezig was. Deze regeling ligt aan de oorsprong van de anomale nalatenschap in artikel 747 B.W.

Figuur 33: Laatste fase in het weginterpreteren van de regel ‘Familiegoed klimt niet’

Figuur 34: Anomale nalatenschap

Wat de graad betreft volgden alle gewoonterechten de regel dat de dichtste graad het goed kreeg. Sommige gewoonterechten volgden daarbij de Germaanse of canonieke berekeningswijze en andere de Romeinsrechtelijke berekeningswijze. Het Burgerlijk Wetboek nam deze laatste berekeningswijze over (artikel 735 tot 738 B.W.). Ter bevordering van de concentratie van het land in één hand kenden de meeste gewoonterechten toen voor de familiegoederen een eerstgeboorterecht gecombineerd met een mannenvoorrecht. Een jongstegeboorterecht kwam ook voor maar heel uitzonderlijk.

De plaatsvervulling was in de meeste gewoonterechten gekend voor de descendenten, maar niet voor de collateralen. De plaatsvervulling leidde immers tot een opsplitsing van de goederen omdat jongere generaties erdoor meer aan bod komen en deze jongere generaties meestal meer vertegenwoordigers in eenzelfde graad hadden. Onder invloed van het Romeinse recht voerden sommige gewoonterechten wel de plaatsvervulling in voor de broers- en zusterskinderen Andere gewoonterechten lieten zich nog verder inspireren door het Ligurische recht en kenden een onbeperkte plaatsvervulling in elke zijlinie.

Omdat de familiegoederen zonder meer in de familie moesten blijven, gold voor deze goederen een werkelijk terugvalrecht, dat, nu eens met mindere en dan eens met grotere gestrengheid, werd toegepast. In de costumen met een simpele opdeling werden de goederen naargelang van hun herkomst aan de vaderlijke of moederlijke familie toebedeeld, waar zij dan aan de dichtste bloedverwant(en) werden toebedeeld. De costumen met een dubbele of verdere opdeling gingen niet alleen na of het familiegoed van de vaderlijke dan wel van de moederlijke familie was gekomen, maar gingen ook na van welke (vaderlijke of moederlijke) bloedverwant dit familiegoed precies kwam, om het dan terug te geven aan de dichtste bloedverwant in die familie, ook al was dat een collateraal. De costumen met een stokgoederenstelsel namen dat laatste over maar bepaalden bovendien dat het familiegoed slechts kon worden toebedeeld aan de afstammeling van de voorouder die het goed in de familie had binnengebracht. Onder invloed van de rechtspraak en de rechtsleer stapten sommige gewoonterechten al in de 16de eeuw over naar een zachter terugvalrecht, zoals van een stokgoederenstelsel naar een stelsel met een dubbele opdeling of van een stelsel met een dubbele opdeling naar simpele opdeling. Wanneer het gewoonterecht hieromtrent niets bepaalde, kozen zij meestal voor een stelsel van een simpele opdeling.

Bij uitputting van de familie van waar het goed afkomstig was, viel dit goed aanvankelijk toe aan de overheid als beheerder van de onbeheerde goederen. Pas vanaf de 15de en 16de eeuw gingen de goederen eerst naar de andere vaderlijke of moederlijke families, en bij uitputting van de vaderlijke respectievelijk moederlijke familie naar de moederlijke (respectievelijk vaderlijke) zijde. Pas wanneer er dan geen enkel familielid meer was overgebleven, kreeg de overheid deze goederen.

Figuur 35: Terugvalrecht bij familiegoederen … een voorbeeld

Simpele opdeling : GOV, GTV en KV elk 1/3

Dubbele opdeling : GTV en KV elk 1/2

Stokgoederenstelsel : KV 1/1

Figuur 36: Terugvalrecht bij familiegoederen … de oplossing

Figuur 37: Uitputting van de lijn – oplossing 1

Figuur 38: Uitputting van de lijn – oplossing 2

2.3.4 De devolutie van de roerende goederen en aanwinsten

Aanwinsten vererfden zoals de roerende goederen omdat zij in de regel door geld waren verkregen en daarom in de plaats kwamen van dit roerend goed bij uitstek. Daar deze aanwinsten niet van één bepaalde familie kwamen, kon geen van beide families er bovendien aanspraak op maken. Roerende goederen en aanwinsten vererfden bijgevolg volgens eenzelfde stelsel.

Om te weten wie van de bloedverwanten een deel van deze roerende goederen en aanwinsten zou verkrijgen, werden de bloedverwanten vooreerst opgedeeld in drie groepen die achtereenvolgens aan bod kwamen: descendenten, ascendenten en collateralen. Bij gebrek aan bloedverwanten erfde de langstlevende echtgenoot. Indien ook die ontbrak, gingen de goederen naar de plaatselijke heer of de centrale vorst. Op deze zeer verspreidde regeling bestonden er enkele uitzonderingen. Onder invloed van het Ligurische recht kenden sommige gewoonterechten nog een ascendentenuitsluiting binnen elke parentele. Andere gewoonterechten lieten onder de invloed van het Romeinse recht de volle broers of zusters of hun afstammelingen hoofdelijk erven met de dichtste ascendent(en).

Binnen elke groep erfde de dichtste in graad en bij gelijkheid in graad werden de roerende goederen en aanwinsten in gelijke delen verdeeld. Er was geen sprake van eerstgeboorterecht, mannenvoorrecht of jongstegeboorterecht. Voor de descendenten gold er overal een onbeperkte plaatsvervulling. Voor de collateralen bestond er geen overwegend systeem. Onder invloed van het Germaanse recht was er in sommige gewoonterechten geen plaatsvervulling mogelijk voor collateralen. In andere gewoonterechten was er onder invloed van het Romeinse recht wel plaatsvervulling voor de broers- of zusterskinderen, die hierdoor één graad konden opschuiven. In nog andere gewoonterechten was de plaatsvervulling onder invloed van het Ligurische recht onbeperkt en tot het oneindige voor alle collateralen.

Daar de roerende goederen en de aanwinsten in de regel niet van een bepaalde familie kwamen, en er dan ook niet moesten naar terugkeren, was er voor de roerende goederen en aanwinsten in beginsel geen werkelijk of fictief terugvalrecht. Een belangrijke uitzondering hierop vormden de gewoonterechten met Ligurische invloed. In deze gewoonterechten paste men het terugvalrecht zoveel mogelijk toe en dus ook op de roerende goederen en aanwinsten. Omdat men echter hun herkomst niet kende of niet meer wilde kennen (zoals bij de roerende goederen) was dit terugvalrecht noodzakelijk een fictief terugvalrecht of kloving, die in vierendelen en achtendelen enz. (herkloving) werd voort gezet. In tegenstelling tot wat in het Romeinse recht gold,⁸ vond deze kloving er ook plaats wanneer iemand halfbroers of halfzusters naast volle broers of volle zusters naliet. Die kloving noemt men nu de kleine kloving. Bij het ontbreken van bloedverwant(en) in een zijde, vierendeel of achtendeel, vielen de roerende goederen en de aanwinsten oorspronkelijk toe aan de overheid. Later vond er aanwas plaats ten voordele van de erfgenamen van de andere zijde, vierendeel of achtendeel. De grens van de erfgerechtigdheid was nu eens onbeperkt, dan weer beperkt tot de tiende Romeinsrechtelijke graad of de vierde Germaansrechtelijke graad.

Figuur 39: Kloving en herkloving in het Ligurische costumiere recht

Figuur 40: Kleine kloving bij halfbroers en halfzussen in het Ligurische costumiere recht

De rechtsleer en de rechtspraak oordeelden vanaf de 16de eeuw dat dit stelsel van de vererving van de roerende goederen en de aanwinsten gemeen recht was. Meteen werd het toegepast telkens wanneer een gewoonterecht expliciet geen afwijkende regels kende. Het was dan ook dit (al)gemeen erfrecht dat de basisprincipes leverde voor de C.C. van 1804.

2.4 Het intestaaterfrecht in de nieuwste tijd

2.4.1 Het intestaaterfrecht van de Franse Revolutie

De Franse revolutionairen wilden met hun erfrecht een zo groot mogelijke gelijkheid bewerkstelligen tussen de burgers. Zij schaften daarom in de jaren 1790-1791 het eerstgeboorterecht, het jongstegeboorterecht en het mannenvoorrecht af en verleenden aan sommige buitenhuwelijkse kinderen (decreet van 1793) en aan de vreemdelingen (wet van 6 augustus 1790) gelijk erfrecht. In 1794 schaften zij ook de burgerlijke dood af.

Het decreet van 6 januari 1794 (17-21 nivôse jaar II) voerde een erfrechtstelsel in dat in gans Frankrijk gold voor alle soorten goederen. Het verbood nog rekening te houden met de aard en de herkomst van de goederen (artikel 62) en zocht zoveel mogelijk de goederen op te splitsen.

Dit erfrecht bepaalde dat alleen de bloedverwanten konden erven (niet meer de langstlevende echtgenoot), en legde de (rang)orde tussen de bloedverwanten als volgt vast: vooreerst de descendenten, vervolgens de broers of zusters of hun afstammelingen, vervolgens de ouders en ten slotte de verdere ascendenten en verdere collateralen, zij het dat deze verdere ascendenten steeds werden uitgesloten door de collateralen die ofwel van hen ofwel van de ascendenten in dezelfde graad afstamden (artikel 64-72 en 76 van het decreet). Deze erfopvolgingorde was geïnspireerd door een volksvertegenwoordiger uit de Loiret die zeer goed op de hoogte was van het Ligurische gewoonterecht zoals dit in het westen van Frankrijk werd beoefend tot het einde van de 18de eeuw. Hij overtuigde de Franse wetgevende vergadering van deze uitzonderlijke regeling om een zo groot mogelijke versnippering van de fortuinen te verkrijgen en de voorkeur te geven aan de jonge, meer revolutionair geachte generaties die men toen wilde emanciperen van hun ouders. Een uitzondering op deze ascendentenuitsluiting was de anomale nalatenschap die uit het gewoonterecht werd overgenomen. Schenkingen van een ascendent aan een descendent onder de voorwaarde van terugvalrecht keerden bij kinderloosheid van de descendent wel terug naar deze ascendent (artikel 74).

Figuur 41: Orden in het revolutionaire erfrecht

Figuur 42: Opvolgingsorde in het revolutionaire recht

Figuur 43: Ascendentenuitsluiting in het revolutionaire recht

Figuur 44: Ascendentenuitsluiting binnen dezelfde parentele in het revolutionaire recht

Binnen elke orde erfde de dichtste in graad – die Romeinsrechtelijk werd berekend – en bij gelijke graad erfde men in gelijke delen (artikel 64). Wanneer de erflater volle broers of zussen naliet naast halve broers of halve zussen, vond er bij die broers en zussen een verdeling plaats in een vaderlijke en een moederlijke tak (artikel 83 en 89). Deze kleine kloving werd overgenomen uit het Ligurische costumiere recht.

De plaatsvervulling gold onbeperkt en tot in het oneindige voor zowel de descendenten als de collateralen (artikel 68 en 82). De kloving en de herkloving van de gehele nalatenschap werd ingevoerd voor de vererving naar de collateralen (artikel 83-87), niet voor deze naar de ascendenten of naar een combinatie van ascendenten en collateralen. In deze laatste gevallen erfde men hoofdelijk (artikel 73).

Figuur 45: Kloving en herkloving bij collateralen in het revolutionaire recht

Figuur 46: Geen kloving bij ascendenten in het revolutionaire recht

2.4.2 Het intestaaterfrecht in de “Code Civil” van 1804

De C.C. van 1804 verwierp het bizarre systeem van 1794 en knoopte terug aan bij het recht van voor 1789. Het zocht daarbij een compromis tussen het gewoonterecht van Parijs en het Romeinse recht (Novelle 118). Hierbij werden vooreerst weer een aantal ongelijkheden ingevoerd, die dan later opnieuw ongedaan werden gemaakt. Vreemdelingen werden uitgesloten van erfopvolging, tenzij hun erfopvolging bij wederkerigheid was vastgelegd in een bilateraal verdrag met het land waarvan ze afkomstig waren (artikel 726 en 912 C.C.). In 1865 kregen alle vreemdelingen echter opnieuw gelijk erfrecht (artikel 726 B.W.) Het erfrecht van de buitenhuwelijkse kinderen werd beperkt, zonder dat men echter volledig terugkeerde naar het oude recht (zie hoger). De burgerlijke dood werd opnieuw ingevoerd voor diegenen die een zware strafrechtelijke veroordeling hadden opgelopen (artikel 22, 25, 719, 725 C.C.), maar de Grondwet van 1831 schafte die dood opnieuw af (artikel 13 van de Grondwet). Uit de verschillende onwaardigheden om te erven die de Franse rechtsleer behandelde, koos de C.C. er drie: doodslag of poging tot doodslag op de erflater, lasterlijke beschuldiging van de erflater en ontstentenis van aangifte van de doodslag op de erflater (artikel 727 C.C. en B.W.).

Voor de devolutie van de goederen bleef de eenheid van de nalatenschap behouden (artikel 732 C.C. en B.W.). Bij de opstellers van de C.C. waren er nog enkele hevige voorstanders van de regel: “Paterna paternis, materna maternis” voor de familiegoederen, maar Portalis antwoordde dat elke erfgenaam eigenaar werd van zijn erfenis en daarom vrij beschikte over de geërfde goederen: “S'il devient autrement, la propriété ne serait plus dans l'individu, elle serait dans la famille entière.” De regels betreffende de erfopvolging “ab intestato” waren het voorwerp van een lange discussie. Uiteindelijk kwam men tot een compromis.

De bloedverwanten werden opgedeeld in vier (rang)orden die achtereenvolgens, de ene bij ontstentenis van de andere, tot de erfenis werden geroepen. Deze orden waren vooreerst de descendenten (artikel 745 C.C. en B.W.), vervolgens de ouders (de bevoorrechte ascendenten) samen met de broers of zusters of hun afstammelingen (de bevoorrechte collateralen) (artikel 748, 751-753 C.C. en B.W.), vervolgens de overige (= niet-bevoorrechte) ascendenten (artikel 746 C.C. en B.W.) en tenslotte de overige (= niet-bevoorrechte) collateralen (artikel 753 C.C. en B.W.). Bij gebrek aan bloedverwanten erfde de langstlevende echtgenoot (artikel 767 C.C.) en zo die er ook niet was, de staat (artikel 768 en C.C. en B.W.). De schenkingen van een ascendent aan een descendent gingen wel terug naar deze ascendent indien de descendent kinderloos was overleden en de schenking nog in natura aanwezig was in zijn nalatenschap (artikel 747 C.C. en B.W.). Deze opvolgingsorde stemde volgens de opstellers van de C.C. overeen met de natuurlijke wil van de niet-testerende erflater.

Figuur 47: Vijf orden in de “Code Civil”

Figuur 48: Rechten van langstlevende (art. 745bis B.W.)

Binnen elke orde erfde de dichtste in graad en bij gelijke graad deelde men de nalatenschap in gelijke delen (artikel 745, laatste lid, 746, laatste lid, 750, laatste lid, 753, laatste lid C.C. en B.W.). De graadberekening geschiedde volgens het Romeinse recht (artikel 737-738 C.C. en B.W.). Wanneer echter beide ouders samen met broers of zusters of hun afstammelingen tot de nalatenschap kwamen, kregen de ouders de helft van de nalatenschap en de broers en zussen de andere helft. Indien een van de ouders was overleden, kreeg de nog levende ouder één vierde van de nalatenschap en gingen drie vierden van de nalatenschap naar de nog levende broers en zussen of hun afstammelingen. Indien beide ouders overleden waren kregen de broers en zussen of hun afstammelingen de volledige nalatenschap. Indien er broers en zussen van verschillende bedden waren, vond een kloving plaats in een vaderlijke en moederlijke tak (artikel 748, 751-752 C.C. en B.W). In de vakliteratuur noemt men dit nu de kleine kloving.

Figuur 49: 2de orde: vader en moeder leven nog (art. 751 B.W.)

Figuur 50: 2de orde: vader of moeder zijn gestorven (art. 749 B.W.)

Figuur 51: 2de orde: beide ouders leven nog en er zijn halfbroers of halfzusters

Figuur 52: Een van beide ouders is overleden en er zijn halfbroers of halfzusters

De plaatsvervulling gold onbeperkt voor de descendenten (artikel 740 C.C. en B.W.) en de afstammelingen van broers en zusters (artikel 742 C.C.). Hiermee koos de C.C. voor een compromis tussen het Romeinse recht en het revolutionaire recht. In 1919 werd die plaatsvervulling uitgebreid tot de tweede zijlinie.

Figuur 53: Plaatsvervulling in de “Code Civil”

Figuur 54: Plaatsvervulling na 1919

De kloving (niet de herkloving!) vond plaats voor de vererving van de goederen naar de ascendenten, met inbegrip van de ouders wanneer die zonder broers of zussen opkwamen, en de niet-bevoorrechte collateralen (artikel 733-734, 746, 753 C.C. en B.W). Indien nochtans in één lijn de vader of de moeder overbleef en in de andere lijn nog alleen een niet-bevoorrechte collateraal, zoals een oom of een tante of hun kinderen, verkreeg deze overlevende ouder, naast de helft van alle goederen in volle eigendom, het vruchtgebruik op een derde van de andere helft die naar de niet-bevoorrechte collateralen ging (= een vruchtgebruik op 1/6 van het geheel) (artikel 754 C.C. en B.W.). In de vakliteratuur noemt men dit de “gemilderde kloving”. Bij uitputting van de ene lijn erfden de bloedverwanten van de andere lijn (artikel 755, laatste lid C.C. en B.W.). De grens van de erfgerechtigdheid voor de collateralen werd bepaald op de twaalfde Romeinsrechtelijke graad (artikel 755, eerste lid C.C.).

Figuur 55: Enkele kloving voor ascendenten en collateralen

Figuur 56: Gemilderde kloving in art. 754 B.W.

2.4.3 Het intestaaterfrecht in de latere wetgeving

De latere wetgeving behield grotendeels het wettelijke systeem van de C.C., maar zorgde voor een gelijkstelling van de huwelijkse en buitenhuwelijkse kinderen (zie hoger), verbeterde de positie van de langstlevende echtgenoot en maakte de aanspraken van de staat groter. Op het einde van de 19de en in de loop van de 20ste eeuw ontwikkelde zich een gezinstype waarvan het vermogen niet zozeer van de familie afkomstig was, maar van de arbeid van beide echtgenoten. Dit leidde tot een verbetering van de erfrechtelijke positie van de langstlevende echtgenoot. De wet van 20 november 1896 betekende hierin een eerste belangrijke stap. Het erfrecht van de langstlevende werd behouden wanneer er geen bloedverwanten waren, maar wanneer hij of zij in concurrentie kwam met bloedverwanten van de eerststervende kreeg hij of zij nu ook een erfrechtelijk vruchtgebruik op de helft van de nalatenschap van de eerststervende. De wet van 14 mei 1981, gewijzigd door de wet van 31 maart 1987, verbeterde nog eens het erfrecht van de langstlevende echtgenoot. Indien de erflater descendenten naliet, verkreeg de langstlevende sindsdien het vruchtgebruik van de gehele nalatenschap. Indien de erflater ascendenten of collateralen naliet, verkreeg de langstlevende sindsdien de volle eigendom van het deel van de eerststervende in het gemeenschappelijke vermogen en het vruchtgebruik van diens eigen vermogen. Indien de overledene geen erfgerechtigde personen achterliet, verkreeg de langstlevende, zoals vroeger, de volle eigendom van de gehele nalatenschap. Het vruchtgebruik kan in blote eigendom worden omgezet (artikel 745bissepties B.W.). Daarmede is het Belgische recht nog zeer ver verwijderd van nog modernere erfrechtstelsels, zoals dit van het Nederlandse recht, die aan de langstlevende de voorkeur geven boven de kinderen en dit voorrecht ook toekennen aan de overlevende samenwoner, van welk geslacht ook.

Deze tendens tot verbetering van de positie van langstlevende echtgenoot (of samenwoner), moet in samenhang gezien worden met de vernauwing van de familierelaties die zich in diezelfde periode voordeed. Zoals in de meeste andere West-Europese landen werd dit in België wettelijk bekrachtigd tussen 1910 en 1928. De wet van 11 oktober 1919 beperkte de grens van de erfgerechtigdheid tot de vierde Romeinsrechtelijke graad (artikel 755, eerste lid B.W.). Terzelfder tijd werd de plaatsvervulling ten voordele van de afstammelingen van ooms en tantes ingevoerd (artikel 742 B.W.).

De vernauwing van de familiale relaties kwam ook de staat goed uit. Door de erfrechtelijke bekwaamheid van de bloedverwanten te beperken tot de vierde graad was de staat nu veel eerder rechthebbende. Diezelfde staat vergrootte bovendien zijn aanspraken op de nalatenschap door stijgende successierechten. Successierechten bestonden al voor de Franse Revolutie, maar tot in het begin van de 20ste eeuw waren zij zeer bescheiden in omvang en wogen zij niet op de bloedverwanten in de rechte lijn. De grote doorbraak van de successierechten kwam er na de Eerste Wereldoorlog. Sindsdien zijn de successierechten, net zoals de andere belastingen, regelmatig verhoogd geworden, zij het dat zij de bloedverwanten in de rechte lijn en de langstlevende echtgenoot nog redelijk ontzien. In samenloop met anderen is de staat nu een belangrijke erfgenaam geworden. Deze aanspraken van de staat moeten verklaard worden vanuit de vele opdrachten die de staat sindsdien op zich genomen heeft, zoals de financiering van het onderwijs, de subsidiëring van de woningkoop door jonge gezinnen, de sociale zekerheid en het in stand houden van collectieve goederen van de mensheid zoals het leefmilieu en historische monumenten, die hetzij door hun aard niet privé kunnen beheerd worden, hetzij aan het privébeheer dreigen ten onder te gaan. Meteen nam de staat een heel stuk over van het familiale erfrecht als garant van de bestaanszekerheid over de generaties heen. De staat doet dit trouwens niet alleen. Ook de levensverzekeringen en bijzondere wettelijke regels betreffende de huur of het gebruik van de gezinswoning ten voordele de langstlevende echtgenoot of samenwoner of de minderjarige kinderen dragen hiertoe bij.

2.5 Het intestaaterfrecht in het Engelse recht

Ook in het Engelse recht maakte men van oudsher een fundamenteel onderscheid tussen het erfrecht van “land” (= de grond en alles wat er economisch mee verbonden was) en de andere goederen die men “chattels” noemde. Bij de vererving van “land” of “real property” koos de “common law” voor een parentelensysteem bij het bepalen van de (rang)orde van de erfgenamen. Binnen elke parentele erfde de dichtste in graad, die Germaansrechtelijk werd berekend. Mannenvoorrecht binnen dezelfde graad en eerstgeboorterecht (“primogeniture”)⁹ verdrongen bijna overal de oorspronkelijke gelijkberechtiging (“coparcenary”) die gold vóór de Normandische inval. Verdere regels waren de uitsluiting van de halfbroers of -zussen door de volle broers of zussen,¹⁰ een onbeperkte plaatsvervulling voor de descendenten en voor collateralen in elke zijlijn en een werkelijk terugvalrecht. Deze bijzondere erfrechtregels voor onroerende goederen, waarvan men niet kon afwijken bij testament, maar wel bij schenking onder levenden, werden pas afgeschaft in 1926. De vererving van land gebeurde van dan af zoals het erfrecht bij “personal property”.¹¹

Voor “chattels” of “personal property” bestonden geen eenvormige regels. De erflater kon er zowel bij schenking onder levenden als bij testament meestal vrijelijk over beschikken. Aanvankelijke beperkingen waarbij twee derden of één derde naar de weduwe en de kinderen moesten gaan vielen allengs weg zodat vanaf 1724 in gans Engeland de absolute vrijheid bestond om over zijn roerende goederen te beschikken met een testament. Indien dit niet gebeurde of slechts gedeeltelijk gebeurde, werden de “chattels” in gelijke delen verdeeld over de weduwe en de kinderen en indien deze er niet (meer) waren over de andere familieleden. Voor deze goederen bestond geen enkele behoefte om deze goederen in de familie te houden.

3. HET TESTAMENTAIRE ERFRECHT

3.1 Inleiding

Een testament was een eenzijdige en herroepbare verklaring van wat iemand wou dat er na zijn dood zou geschieden. Die uiterste wilsbeschikking had meestal betrekking op het lot van zijn achtergelaten activa (en passiva), maar er konden ook allerlei niet-vermogensrechtelijke bepalingen in voorkomen, zoals de regeling van zijn begrafenis, het lezen van zielemissen, de benoeming van een voogd en de verplichting voor een kind om in het klooster te gaan of met een bepaalde persoon te huwen. Wanneer de erflater in een testament over zijn vermogen beschikte, sprak men over een legaat. Dit legaat kon een algemeen legaat zijn, dit is een beschikking over gans zijn vermogen (artikel 1003 B.W.), een legaat onder algemenen titel, dit is een beschikking over een breukdeel, bijvoorbeeld één derde van zijn vermogen (artikel 1014 B.W.), of een bijzonder legaat, dit is de beschikking over een bepaald goed (artikel 1014 B.W.).

Het testament was bij de Germanen vrijwel onbekend. Individuele beschikkingen om niet over de onroerende goederen achtte men strijdig met het familiebelang. De goederen moesten in de familie blijven om de familieleden te onderhouden. Onder invloed van de Kerk, die zelf zeer tuk was op vrome legaten, en het stijgende individualisme, beleefde het testament vanaf de 13de eeuw een ware renaissance. Aanvankelijk werd het alleen met religieuze doeleinden opgesteld, zoals het organiseren van een kerkelijke begrafenis, het vestigen van renten voor jaarlijkse zielemissen en het herstel van de aangerichte schade. Allengs gebruikte men het testament ook voor allerlei beschikkingen die men nodig vond om de overdracht te verzekeren van de productiemiddelen op de volgende generatie en ten slotte voor loutere individuele voorkeur. Nooit herwon het testament echter de positie die het bekleedde in het Romeinse recht. Tot vandaag de dag is het testament slechts gericht op het aanbrengen van beperkte afwijkingen op de gewoonterechtelijke, later wettelijke aanduiding van intestaaterfgenamen.

3.2 Enkele bijzondere rechtsregels over het testament

3.2.1 De bekwaamheid om te beschikken en te verkrijgen bij testament

Om een testament te maken moest men van oudsher gezond van geest zijn. In de late middeleeuwen werd deze gezondheid van geest nog vastgesteld door het uitvoeren van een krachtproef, zoals het nog kunnen rondlopen of naar de kerk gaan. In de 16de eeuw werd die slechte gewoonte soms bij wet afgeschaft en vervangen door een eenvoudige verklaring van de openbare ambtenaar die het testament opstelde, over de geestelijke gezondheid van de testator. De C.C. van 1804 nam dit over en dit staat nu nog steeds in ons Burgerlijk Wetboek (artikel 901 B.W.). Om de testamentaire activiteit te bevorderen legde de Kerk de leeftijd om een testament te maken lager dan deze voor het stellen van een andere rechtshandeling. Het gewoonterecht nam dat over en bepaalde de leeftijd om een testament te kunnen maken op 12, 14, 16, 18 of 20 jaar.¹² De C.C. van 1804 nam deze verlaagde leeftijd over en bepaalde die op 16 jaar (artikel 902-903 B.W.). Al in het gewoonterecht konden gehuwde vrouwen een testament maken ondanks hun handelingsonbekwaamheid. Dit was ook het geval in de C.C. van 1804 (artikel 905 C.C.) en uiteraard in het huidige recht.

In beginsel kon iedere natuurlijke persoon of rechtspersoon bij testament verkrijgen. In het laatmiddeleeuwse en nieuwtijdse recht werden sommige personen uitgesloten omdat er gevaar bestond dat zij op de testator morele druk zouden uitoefenen. Een verordening van Karel V van 4 oktober 1540 bepaalde dat onroerende schenkingen onder levenden of bij testament door personen beneden de 25 jaar nietig waren wanneer die werden gedaan ten voordele van hun voogden of concubines. Het Eeuwig Edict van 12 juli 1611 vulde deze bepaling aan met een schenkingsverbod ten voordele van de notaris of de pastoor die het testament had opgesteld of hun bloedverwanten tot de vierde graad. De C.C. van 1804 nam het schenkingsverbod voor een minderjarige ten voordele van een voogd over (artikel 907 B.W.). Er werd bovendien een schenkingsverbod ten voordele van artsen, verplegers en apothekers ingevoerd (artikel 909 B.W.).

Opdat men het verbod van een erfrecht ten voordele van buitenhuwelijkse kinderen niet zou omzeilen, stelde het gewoonterecht meestal dat men niet bij testament of schenking onder levenden kon beschikken ten voordele van die kinderen. De C.C. van 1804 nam dit over in artikel 908 C.C. Dit artikel werd later opgeheven door de wet van 1987 die de gelijkheid tussen buitenhuwelijkse en huwelijkse kinderen invoerde. Het gewoonterecht kende eenzelfde testeer- en schenkingsverbod ten voordele van vreemdelingen. De C.C. van 1804 behield dit testeer- en schenkingsverbod, tenzij er wederkerigheid was (artikel 912 C.C.). Een wet van 1980 schafte het af (artikel 912 B.W.).

3.2.2 De vorm van het testament

Het laatmiddeleeuwse en nieuwtijdse recht kende diverse verschillende testamentvormen, zoals een mondeling testament, een testament opgesteld door een pastoor, een notarieel testament, een testament opgesteld door schepenen, een mystiek testament¹³ en holografisch of eigenhandig geschreven testament. In navolging van de Franse ordonnantie van Moulins van 1566 bepaalde het Eeuwig Edict van 1611 voor de Spaanse Nederlanden dat het testament dat beschikkingen inhield voor een waarde van meer dan driehonderd ponden, op straffe van nietigheid moest geschreven zijn. Dit edict bepaalde ook dat men zich strikt moest houden aan de gehomologeerde costumen voor wat betreft de testamentvorm. Zo er daar dienaangaande niets werd bepaald, moest het testament opgesteld worden door een notaris of een pastoor in aanwezigheid van twee getuigen. Hiermee werd de voorkeur uitgedrukt voor een openbaar testament. Wanneer het testament beschikkingen over onroerende goederen bevatte, moest het bovendien geregistreerd worden voorgelegd op de rechtbank van de plaats waar het onroerend goed gelegen was.

De C.C. van 1804 beperkte de vorm van de testamenten tot het testament bij openbare akte of het openbare testament dat nog alleen voor een notaris in tegenwoordigheid van getuigen kon verleden worden (artikel 971-975 B.W.), het eigenhandige testament (artikel 970 B.W.) en het mystieke testament (artikel 976 C.C.). Het mystieke testament is sindsdien verdwenen. De wet van 2 februari 1983 verving deze testamentvorm door het internationale testament (artikel 969 en 976 B.W.).

In navolging van het Romeinse recht kende het gewoonterecht ook testamenten waarin twee of meer personen in eenzelfde akte over hun vermogen beschikten in een wederkerige en onderlinge beschikking. Deze wederkerige testamenten werden veelal opgesteld door echtgenoten wanneer zij elkaar een groter voordeel wilden toekennen dan de costumiere huwelijksvoordelen, en door samenlevende vrijgezellen. Deze wederkerige testamenten hadden veel weg van een gewone overeenkomst en daarom werd het herroepbare karakter betwist. Een Franse koninklijke ordonnantie van 1735 verbood dergelijke wederkerige testamenten. Het Burgerlijk Wetboek nam dit verbod over in artikel 968 B.W.

Voor de herroeping van een testament waren in het costumiere recht geen formaliteiten vereist. Men kon dit uitdrukkelijk doen in een later testament of stilzwijgend wanneer de testator een daad stelde die onverenigbaar was met het testament, bijvoorbeeld de verkoop van het gelegateerde goed. Herroepingen van testamenten moeten voortaan wel in een akte geschieden (artikel 1035 B.W.).

3.2.3 De inhoud van het testament

Het testament bevatte oorspronkelijk alleen religieuze beschikkingen, zoals het organiseren van de begrafenis, jaarlijkse missen of het herstel van de schade aan bepaalde personen. Om de medewerking van alle familieleden aan zowel de productie als de huwelijksstrategieën te verzekeren nam men er allengs ook andere beschikkingen in op zoals correcties op het geldende intestaaterfrecht. Zo was er de clausule waarbij bepaalde goederen werden toebedeeld aan de dochters die door het mannenvoorrecht van de nalatenschap waren uitgesloten. Andere clausules beschikten dat een familiaal bedrijf in handen van een bepaald kind zou komen of dat de geschonken goederen bij kinderloos overlijden van de begiftigde zouden terugkeren naar de familie van de testator.

Uit het Romeinse recht werd de fideï-commis of de erfstelling over de hand gerecipieerd. Hierbij schonk de testator aan een bepaalde persoon, zoals zijn oudste zoon, een bepaald (onroerend) goed met last dit goed bij het overlijden van de begiftigde over te maken aan een derde persoon, bijvoorbeeld de oudste zoon van de begiftigde. Deze erfstellingen over de hand waren aanvankelijk onbeperkt, wat leidde tot een feitelijke onvervreemdbaarheid van het goed. Om dit tegen te gaan beperkte een Franse ordonnantie van 1560 het aantal erfstellingen over de hand tot drie.¹⁴ Het Eeuwig Edict van 1611 nam deze regeling over voor de Spaanse Nederlanden. Het B.W. nam dit gedeeltelijk over en liet nog erfstellingen toe ten voordele van kleinkinderen en ten voordele van de kinderen van broers en zusters (artikel 1048-1049 B.W.). In de C.C. van 1804 was het testament nog enkel een middel om vrij te beschikken over zijn vermogen (actief en passief) (artikel 895 B.W.). Nochtans konden er ook bepalingen in voorkomen zoals de aanstelling van een voogd en de beschikking over zijn lijk.

3.2.4 De uitvoering van uiterste wilsbeschikkingen

De middeleeuwse testamenten duidden bijna altijd twee tot drie personen aan die moesten instaan voor de uitvoering van het testament. Deze testamentaire uitvoerders kwamen in het bezit (“saisine”) van al de goederen om de uitvoering van de testamentaire beschikkingen op zich te nemen. Als testamentaire uitvoerders koos men meestal geen familieleden omdat men deze wantrouwde. Geestelijken en grote heren genoten de voorkeur.

Omdat vele testamentaire uitvoerders hun bevoegdheid te buiten gingen door de goederen gedurende een zeer lange periode onder zich te houden, werd hun activiteit eerst door het kerkelijke en later door het wereldlijke recht gereglementeerd. Er werd een termijn bepaald (meestal één jaar en één dag), waarop het testament moest zijn uitgevoerd. De uitvoerders moesten verantwoording en rekenschap van hun beheer geven en voor de verkoop van de onroerende goederen de toestemming krijgen van de intestaaterfgenamen of van de rechtbank. In de rechtspraak gaf men hun uiteindelijk alleen “saisine” over de roerende goederen.

Het aanstellen van testamentuitvoerders raakte in onbruik in de loop van de 16de eeuw. De intestaaterfgenamen namen hun plaats in. In de 18de eeuw stelde Pothier dat een testamentaire uitvoerder niet als een eigenaar (“ut dominus”), maar alleen als een lasthebber (“ut procurator”) kon optreden en dat hij geen enkel goed, zelfs niet een roerend goed, kon vervreemden zonder de toestemming van de erfgenamen of de rechtbank. Het aanstellen van uitvoerders van uiterste wilsbeschikkingen werd in het Burgerlijk Wetboek behouden, maar zoals in het oude recht sterk aan banden gelegd (artikel 1025-1034 B.W.).

3.2.5 De ascendentenverdeling

In vele gewoonterechten was het de ascendenten (ouders, grootouders) toegestaan om nog tijdens hun leven een verdeling op te maken van hun boedel ten voordele van hun descendenten via een schenking onder levenden of door een testament. Deze verdeling beoogde latere ruzies tussen de verschillende erfgenamen te vermijden, bepaalde familiegoederen of lenen geconcentreerd in handen van één bepaald kind te laten en allerlei bijzondere erfrechtelijke regels, zoals het eerstegeboorterecht, het mannenvoorrecht en de benadeling van de kinderen uit het tweede bed te omzeilen. In tegenstelling tot in het Romeinse recht kon een dergelijke ascendentenverdeling niet alleen door één ascendent maar ook door beide ouders samen in één akte worden opgesteld. Ascendentenverdelingen bij wijze van testament waren herroepbaar. Het Burgerlijk Wetboek nam deze regelingen over in artikel 1075-1080 B.W.

3.3 De beperkingen van de testeer- en schenkingsvrijheid

3.3.1 De costumiere reserve

In het Germaanse recht bestond vanouds een absoluut vervreemdingsverbod, en dus ook testeer- en schenkingsverbod, voor alle onroerende goederen. Niemand mocht bij wijze van testament of schenking onder levenden beschikken over zijn onroerende goederen, die volgens het intestaaterfrecht moesten toekomen aan de familieleden. Dit absolute testeer- en schenkingsverbod bleef in sommige gewoonterechten tot aan de Franse Revolutie gehandhaafd voor familiegoederen. Men kon daar dan bij testament of schenking alleen beschikken over de aanwinsten en de roerende goederen. Vele gewoonterechten zwakten dit absolute verbod af door een onderscheid te maken tussen een groot deel van de familiegoederen (vier vijfden of twee derden) waarover men niet bij testament (of soms ook schenking) kon beschikken, en een klein deel (één vijfde of één derde) waarover men bij testament (of soms ook schenking) wel kon beschikken. Het onbeschikbare gedeelte noemde men de costumiere reserve.

De costumiere reserve had vijf kenmerken die diametraal ingingen tegen de kenmerken van de legitieme portie van het Romeinse recht:

–  Haar grondslag was puur familiaal, namelijk de behoefte om het grootste deel van de familiegoederen in de familie te houden.

–  De rechthebbenden of reservatairen waren alle familieleden (descendenten, ascendenten en collateralen) aan wie deze goederen normaal toekwamen volgens het intestaaterfrecht, d.w.z. zij die behoorden tot de juiste costumiere lijn.

–  Het recht van deze familieleden bestond uit een werkelijk erfrecht (“pars hereditatis”) zodat zij hun aandeel in de reserve alleen konden opeisen in hun hoedanigheid van intestaaterfgenaam. Hieruit volgde dat zij alleen aanspraak konden maken op de costumiere reserve indien zij de intestaatnalatenschap aanvaardden, dat zij een deel van het actief en van het passief van de nalatenschap kregen en dat zij meteen “saisine” op de costumiere reserve hadden. Zij werd als een geheel toegekend aan de voltallige groep van de familieleden. Wanneer een van de reservatairen verzaakte aan zijn deel in de costumiere reserve, kwam dit deel toe aan de overige reservatairen. Zij was bovendien volledig verenigbaar met andere erfrechtelijke regels zoals het eerstgeboorterecht, het mannenvoorrecht en het jongstegeboorterecht. Verder had deze costumiere reserve een sterk collectief karakter.

–  De omvang van de costumiere reserve verschilde van gewoonterecht tot gewoonterecht. In sommige streken, zoals Parijs, bedroeg zij vier vijfden van de nagelaten familiegoederen. In andere streken was dat maar twee derden van die goederen. Concreet betekende dit dat de erflater dan niet over dit grootste gedeelte van de familiegoederen bij testament kon beschikken,¹⁵ wel over een klein deel van die familiegoederen.

–  De sanctie bij het niet-waarborgen van de costumiere reserve was een inkorting “in natura” van de gedane legaten of schenkingen.

Figuur 57: Costumiere reserve, een collectief recht

Massa: op alle ‘nagelaten’ ‘familiegoederen’

■ (en schulden die erop wegen)

= inbreuk op testamenten

Breukdeel: 4/5 of 2/3 van die nagelaten familiegoederen

Figuur 58: Omvang costumiere reserve

3.3.2 De invoering van de legitieme (portie) in het gewoonterecht

In Zuid-Frankrijk kende men van oudsher de legitieme (portie) van het Romeinse recht. Hiermee bedoelde men het aandeel van de nalatenschap dat aan elk van de bloedverwanten die van dit recht genoten (descendenten of ascendenten) moest toekomen. Deze legitieme had volgende kenmerken:

–  De grondslag was een piëteitsplicht (“officium pietatis”), dit was de morele plicht om bepaalde van zijn bloedverwanten een (klein) deel van zijn vermogen na te laten.

–  Deze piëteitsplicht strekte zich alleen uit tot de bloedverwanten in de rechte lijn, namelijk de descendenten en de ascendenten, en dus niet de collateralen.

–  De legitieme was een “pars bonorum”, d.w.z. een individueel schuldvorderingrecht dat elk van de legitimarissen op grond van zijn bloedverwantschap met de erflater kon opeisen. De legitimaris kon daarom zijn intestaatnalatenschap verwerpen en toch nog zijn legitieme opeisen. De legitieme sloeg op het nettoactief van de nalatenschap: de schuldeisers van de erflater konden de legitimaris nooit aanspreken voor de betaling van de schulden van de nalatenschap. Een legitimaris had geen “saisine”: hij moest zich in het bezit laten stellen door de testamentaire erfgenaam.

Figuur 59: Individueel recht

Figuur 60: Omvang van de legitieme bij descendenten

–  De massa waarop de legitieme werd berekend, bevatte alle nagelaten roerende en onroerende goederen ongeacht hun herkomst, min de schulden van de nalatenschap en vermeerderd met de roerende en onroerende schenkingen. Elke legitimaris had recht op een deel van zijn versterfportie, d.w.z. van wat hij als intestaaterfgenaam zou ontvangen hebben. Voor de ascendenten bedroeg dit deel één vierde van hun versterfportie, voor de kinderen één derde of de helft van hun versterfportie naargelang de testator respectievelijk één tot vier kinderen of meer dan vier kinderen had nagelaten.

Figuur 61: Omvang van legitieme bij descendenten

Figuur 62: Omvang legitieme bij ascendenten

–  De sanctie bij het niet-naleven van de legitieme was een persoonlijke vordering tegen de legataris tot aanvulling van de legitieme.

In de loop van de 15de en 16de eeuw recipieerden de gewoonterechten in het noorden van Frankrijk en de Nederlanden deze legitieme ter aanvulling van de leemten van de costumiere reserve.¹⁶ Onder invloed van de costumiere reserve kreeg de legitieme daar wel een aantal gewoonterechtelijke kenmerken: zij behield haar individuele karakter, maar kon alleen verkregen worden wanneer de legitimaris de nalatenschap aanvaardde. De schuldeisers van de erflater konden de legitimaris wel aanspreken, de legitimaris had “saisine” en de sanctie bij het niet respecteren van de costumiere legitieme was een inkorting “in natura”. Deze inkorting “in natura” geschiedde eerst in evenredigheid op de legaten en vervolgens, wanneer de niet-uitbetaling van de legaten niet genoeg opleverde, op de schenkingen in omgekeerde volgorde van de schenkingsdatum.

3.3.3 De wettelijke reserve in de nieuwste tijd

Een groot aantal revolutionairen keerden zich radicaal tegen het testamentaire erfrecht. In navolging van Jean-Jacques Rousseau stelden zij dat er aan het eigendomsrecht een einde kwam met het overlijden van de eigenaar en dat dit recht bijgevolg na zijn dood niet kon afhangen van zijn wil. Zij keerden zich bovendien tegen een te sterke vaderlijke macht waarbij onder meer onwillige kinderen in sommige streken geheel, en in de streken waar er een reserve of een legitieme bestond, in belangrijke mate, konden onterfd worden. Zij vreesden ten slotte dat allerlei eeuwenoude ongelijkheden die recentelijk waren afgeschaft, zoals het eerstgeboorterecht en het mannenvoorrecht, via de testamenten opnieuw de kop zouden opsteken. Slechts enkele parlementairen, vooral uit het zuiden, stelden dat het recht om via een testament over zijn goederen te beschikken even natuurlijk was als het recht om over zijn goederen te beschikken tijdens zijn leven. Testamentaire vrijheid was volgens hen bovendien een spoorslag voor noeste arbeid en spaarzaam beheer.

Uiteindelijk kozen de Franse revolutionairen voor de gelijkheid boven de vrijheid. Een decreet van 7 maart 1793 verbood alle schenkingen onder levenden of bij testament tussen bloedverwanten in de rechte lijn en bepaalde dat de descendenten een gelijk erfrecht hadden in de nalatenschap van hun ascendenten. Een decreet van 6-10 januari 1794 bepaalde de erfrechtelijke reserve op negen tiende van alle nagelaten goederen, min de schulden en vermeerderd met alle schenkingen wanneer de erflater bloedverwanten in de rechte lijn (descendenten of ascendenten) naliet, en op vijf zesden van deze massa indien de erflater collateralen naliet. Het beschikbare gedeelte kon nooit aan een intestaaterfgenaam worden toebedeeld. Ten gevolge van deze maatregel werden bijna geen testamenten meer verleden.

De C.C. van 1804 keerde zich tegen dit revolutionaire extremisme en probeerde het stelsel van de testamentaire vrijheid met dat van de gedwongen wettelijke erfopvolging te verzoenen. Vooral de hoegrootheid van de wettelijke reserve was een twistpunt tussen de opstellers van de C.C. Om de kinderen tot gezag en eerbied voor hun vader te dwingen en deze laatste ook toe te laten om allerlei ongelijkheden tussen zijn kinderen te herstellen, verdedigde Portalis een grote testamentaire vrijheid die ten hoogste door de Romeinsrechtelijke legitieme mocht worden beperkt. Anderen zoals Trochet waren meer doordrongen van het revolutionaire gedachtegoed dat een zo groot mogelijke gelijkheid tussen de erfgenamen en zeker de kinderen voorstond en een te grote vaderlijke willekeur verafschuwde.

Discussie was er ook over het feit of de collateralen, en meer specifiek de broers en de zusters en hun afstammelingen, een reserve nodig hadden. Uiteindelijk werd er gekozen om alleen aan de descendenten en de ascendenten een wettelijke reserve toe te kennen. Deze reserve werd berekend op alle nagelaten goederen min de schulden van de nalatenschap en vermeerderd met alle schenkingen onder levenden (artikel 922 B.W.). Het beschikbare gedeelte en de wettelijke reserve verschilden naargelang de erflater descendenten dan wel ascendenten naliet. Ingeval van descendenten bedroeg de wettelijke reserve de helft van de massa bij achterlating van één kind, twee derden bij achterlating van twee kinderen en drie vierden bij achterlating van drie en meer kinderen. Bij achterlating van ascendenten in één lijn bedroeg de wettelijke reserve één vierde, bij achterlating van ascendenten in twee lijnen de helft. De langstlevende echtgenoot kreeg door wetswijzigingen in 1896 en 14 mei 1981 een wettelijke reserve in vruchtgebruik op de helft van de nagelaten goederen en een waarborg van het vruchtgebruik op de gezinswoning en het huisraad (artikel 915bis B.W.).

Volgens de rechtspraak en de rechtsleer was deze wettelijke erfrechtelijke reserve een “pars hereditatis”. Dit betekende dat men de nalatenschap moest aanvaarden zo men reservatair wou zijn, dat de reservatair een deel kreeg van het actief en van het passief van de nalatenschap en daarom ook voor de schulden van de nalatenschap kon worden aangesproken, dat de wettelijke reserve een collectief karakter had, dat de reservatair “saisine” had (art. 1004 B.W.) en dat er bij overschrijding van de wettelijke reserve een inkorting “in natura” gebeurde. Deze regels zijn nog steeds van toepassing in het Belgische recht.

Figuur 63: Beschikbaar gedeelte en reserve (913-916 B.W.)

Figuur 64: Inkorting legaten en schenkingen (art. 923-927 B.W.)

4. DE OVERGANG EN DE VERDELING VAN DE NALATENSCHAP

4.1 De erfrechtelijke “saisine”

Al in de late middeleeuwen kende men de rechtsspreuk: “Le mort saisit le vif” of “Den doden erft den levenden”, waarmee men bedoelde dat de erfgenaam van rechtswege in het bezitsrecht van de nalatenschap trad zonder dat er gerechtelijke levering nodig was. De gevolgen van deze rechtsregel waren niet overal dezelfde. In de Franse costumen betekende dit dat alle rechten (activa) en alle schulden (passiva) van de erflater onmiddellijk overgingen op de erfgenaam ten gevolge waarvan er meteen boedelvermenging ontstond tussen de nalatenschap van de erflater en het vermogen van de erfgenaam. Bijgevolg konden de schuldeisers van de erflater zich onmiddellijk na zijn overlijden verhalen op de goederen van de erfgenaam. De erfgenaam kon dit alleen verhinderen door een latere verwerping van de nalatenschap. In het Vlaamse en Hollandse recht vond echter van rechtswege geen onmiddellijke boedelvermenging plaats. Dit geschiedde slechts vanaf het ogenblik dat de erfgenaam de nalatenschap uitdrukkelijk had aanvaard. Intussen konden de schuldeisers van de erflater zich wel keren tegen de boedel van de erflater die als een soort zelfstandige entiteit bleef voortbestaan en door de erfgenaam werd beheerd. Door de dood van de erflater gingen dus in deze streken alleen het bezit en de rechten, niet de schulden van de nalatenschap van rechtswege over op de erfgenaam.

In het gewoonterecht werd deze “saisine” aanvankelijk alleen aan de descendenten en de ascendenten toegekend. Naderhand kregen ook de collateralen, de langstlevende echtgenoot, de algemene legataris en de legataris ten algemenen titel “saisine”. De C.C. van 1804 bepaalde dat alle intestaaterfgenamen (descendenten, ascendenten en collateralen) van rechtswege in het genot traden van de goederen, rechten en rechtsvorderingen van de overledene onder de verplichting om alle lasten van de nalatenschap (= schulden en legaten) te voldoen (artikel 724 C.C. en 1004 B.W.). Dit gold ook voor de algemene legataris zo er geen reservatairen waren en het testament notarieel was opgesteld (artikel 1006 en 1008 C.C. en B.W.). De buitenhuwelijkse kinderen, de langstlevende echtgenoot en de staat moesten zich door de rechtbank in het bezit laten stellen van de nalatenschap (artikel 724 C.C. en B.W.). Dit was ook het geval voor de algemene legataris bij aanwezigheid van reservatairen of was aangeduid in een eigenhandig geschreven of een mystiek testament (artikel 1008 C.C. en B.W.). De legataris ten algemenen titel en de bijzondere legataris moesten deze inbezitstelling altijd vragen aan de intestaaterfgenamen (artikel 1011 en 1014 C.C. en B.W.).

Figuur 65: Boedelvermenging

In de latere wetgeving verkregen ook de buitenhuwelijkse kinderen (1987) en de langstlevende echtgenoot (1976) “saisine” van rechtswege (artikel 724 B.W.). De algemene legataris moest zich nu in het bezit van de nalatenschap laten stellen indien hij is aangesteld in een eigenhandig of een internationaal testament (artikel 1008 B.W.).

4.2 De aanvaarding en de verwerping van de nalatenschap

In het gewoonterecht gold, in tegenstelling tot het Romeinse recht, de algemene regel dat niemand verplicht was om een hem toegevallen nalatenschap te aanvaarden: “Niemant van bloede bestaende is hoir necessaire.” Dit gold zowel voor de intestaaterfgenamen als voor de legatarissen. Het Burgerlijk Wetboek nam dit over (artikel 775 B.W.).

In de Nederlanden kende men het systeem van de uitdrukkelijke aanvaarding en de stilzwijgende verwerping. De uitdrukkelijke aanvaarding geschiedde via een verzoek om zich in de boedel te laten leiden dat binnen de termijn van één jaar en één dag bij de rechtbank moest worden ingediend. Deze termijn kon worden ingekort door een purgeprocedure waarbij de langstlevende echtgenoot of een aanvaardende intestaaterfgenaam iedereen die aanspraak maakte op de nalatenschap liet oproepen om op een bepaalde dag voor de rechtbank te verschijnen en daar zijn aanspraak waar te maken. De rechtbank besliste dan over ieders aanspraken. De verwerping geschiedde stilzwijgend door zich niet binnen één jaar en één dag in de boedel te laten leiden of door niet op te komen in een zuiveringsproces.

In Frankrijk kende men meestal het systeem van de stilzwijgende aanvaarding en de uitdrukkelijke verwerping. De erfgenaam werd vermoed de nalatenschap stilzwijgend te aanvaarden van zodra hij zich maar ook één goed, bijvoorbeeld een lepel, toe-eigende, wanneer hij feitelijk bezit nam van het sterfhuis, wanneer hij de schulden van het sterfhuis betaalde of wanneer hij de nalatenschap niet verwierp binnen een termijn van drie maanden en veertig dagen na het openvallen van de nalatenschap. De verwerping diende in dit geval te gebeuren door een uitdrukkelijke verwerping voor de bevoegde rechtbank.

De C.C. van 1804 nam dit laatste systeem van een stilzwijgende aanvaarding en een uitdrukkelijke verwerping over. De aanvaarding geschiedde stilzwijgend wanneer de erfgenaam een daad verrichtte die noodzakelijk zijn bedoeling om te aanvaarden insloot en die hij slechts in zijn hoedanigheid van erfgenaam bevoegd was te verrichten. Daden van bewaring, toezicht of voorlopig beheer waren geen daden van aanvaarding (artikel 778-779 B.W.). De aanvaarding kon ook uitdrukkelijk geschieden wanneer de erfgenaam in een authentieke of onderhandse akte de hoedanigheid van erfgenaam aannam. De verwerping van een nalatenschap moest uitdrukkelijk geschieden met een verklaring op de rechtbank (artikel 784 B.W.). Het aandeel van de verwerpende erfgenaam kwam door aanwas ten goede aan zijn mede-erfgenamen (artikel 786-787 B.W.). Het recht om een nalatenschap te aanvaarden of te verwerpen verjaarde na dertig jaar (artikel 789 en 2262 B.W.).

De aanvaarding had tot gevolg dat het vermogen van de erflater en dat van de erfgenamen definitief werden vermengd. Hierdoor kreeg de aanvaardende erfgenaam van rechtswege een deel van het actief, maar werd hij tevens aansprakelijk voor een deel van de schulden van de nalatenschap, zelfs al bedroegen deze schulden meer dan wat hij uit de nalatenschap ontving (“ultra vires successionis”). In dat laatste geval moest hij met zijn eigen goederen bijpassen. De aanvaardende erfgenaam was in de regel tevens verplicht om de schenkingen en de legaten vanwege de erflater in te brengen.

Door de verwerping kreeg een erfgenaam niets van het actief, maar ook niets van het passief van de nalatenschap. Het aandeel van de verwerpende erfgenaam vererfde aldus op de andere aanvaardende erfgenamen of, wanneer die er niet meer waren, op de fiscus. De nalatenschap werd dus verdeeld alsof de verwerpende erfgenaam overleden was, echter met dien verstande dat zijn afstammelingen hem niet konden vertegenwoordigen. De erfgenaam moest in beginsel de schenkingen en legaten vanwege de erflater niet inbrengen. Al deze regels zijn overgenomen in ons Burgerlijk Wetboek (artikel 785-787 en 870-871 B.W.).

Onder invloed van het Romeinse recht werd de aanvaarding onder voorrecht van boedelbeschrijving in het gewoonterecht ingevoerd. Hierbij kreeg de erfgenaam het voordeel dat wanneer hij een behoorlijke boedelbeschrijving maakte, hij voor de betaling van de schulden van de nalatenschap slechts gehouden was tot beloop van het actief van deze nalatenschap (“intra vires successionnis”). Dit voorrecht kon hij tegen betaling bij de centraal vorstelijke kanselarij verkrijgen. De talrijke misbruiken die de uitoefening van dit voorrecht met zich meebracht, zoals de late uitbetaling van de schuldeisers, zette dit centrale gezag aan tot wetgevend werk. In de Zuidelijke Nederlanden geschiedde dit door het Eeuwig Edict van 1611. Dit bepaalde dat het voorrecht bij de vorstelijke kanselarij moest worden aangevraagd binnen de drie maanden na het overlijden van de erflater. Binnen de veertig dagen na het verlenen van de vorstelijke patentbrief moest de erfgenaam een behoorlijke boedelbeschrijving van alle goederen en schulden opmaken. Hierop volgde binnen de twee weken een publieke oproeping van alle schuldeisers om zich tegen een bepaalde dag bekend te maken. Ten slotte was er de gerechtelijke verkoop van alle roerende, en zo nodig van de onroerende goederen, tot alle schuldeisers waren voldaan. Zo er nog goederen overbleven, werden die aan de erfgenamen toegewezen.

Deze beginselen zijn min of meer behouden tot de dag van vandaag. Het aanvaarden onder voorrecht van boedelbeschrijving is nu een recht dat geschiedt door een verklaring op de rechtbank (artikel 793 B.W.). De erfgenaam moet een behoorlijke boedelbeschrijving opmaken binnen de termijn van drie maanden na het openvallen van de erfenis. Daarnaast heeft hij een termijn van veertig dagen om zich te beraden (artikel 794-795 B.W.). Ten gevolge van het voorrecht van boedelbeschrijving worden de boedels van de erfgenaam en de erflater niet vermengd. De erfgenaam is wat de betaling van de schulden en de lasten van de nalatenschap betreft slechts gehouden tot het bedrag van de waarde van de goederen die hij uit de nalatenschap verkrijgt. Hij is wel belast met het beheer van de nalatenschap. De verkoop van de roerende en onroerende goederen van de nalatenschap moet gerechtelijk geschieden (artikel 802, 803 en 806 B.W.). Al die bepalingen kwamen al voor in de C.C. van 1804.

4.3 De aansprakelijkheid en de betaling voor de schulden van de nalatenschap

Bij de aanvaarding van de nalatenschap rezen van oudsher diverse vragen over het passief van de nalatenschap. De eerste vraag was of de schulden van de erflater overgingen op zijn intestaat- of testamentaire erfgenamen. Tot de 14de eeuw was dit niet het geval. Men achtte de schulden toen strikt persoonlijk waardoor zij meegingen in het graf van de erflater. Onder invloed van het Romeinse recht, dat de overgang van het globale patrimonium van de erflater op de erfgenaam voorstond, en de Kerk, die poneerde dat de erfgenamen moreel verplicht waren om de schulden van de erflater te betalen, opteerde het gewoonterecht vanaf de 14de eeuw voor de boedelvermenging. Hierdoor gingen ook de schulden van de nalatenschap over op de intestaaterfgenamen, zelfs al waren deze schulden groter dan het actief van deze nalatenschap. Ook de legatarissen en de fiscus waren gehouden tot het betalen van de schulden, zij het slechts “intra vires successionis”.

Eenmaal het probleem van de schuldovergang was opgelost, stelde zich de vraag op welke goederen nu (De roerende goederen? De aanwinsten? De familiegoederen? De leengoederen?) de schulden en legaten van de erflater konden worden verhaald. Het laatmiddeleeuwse en nieuwtijdse erfrecht kende immers zoals gezegd geen eenheid van de nalatenschap. Aanvankelijk gold de regel dat de schulden en legaten van de erflater alleen konden verhaald worden op de erfgenamen van den roerende goederen: “Meubles sont le siège des dettes.” De familiegoederen en zeker de lenen moesten vrij en onbelast op de familieleden overgaan en aanwinsten waren er bijna niet. De toenemende praktijk van de vestiging van renten op onroerende goederen en het opstellen van legaten maakte dat deze onroerende schulden en legaten vanaf de 14de eeuw ook op de aanwinsten, de familiegoederen en de leengoederen konden worden verhaald. Vanaf het einde van de 15de eeuw ging men nog een stap verder en stelde men dat ook de persoonlijke schulden, zoals voor aankopen, op deze onroerende goederen konden worden verhaald. Wel moesten eerst alle roerende goederen, vervolgens alle aanwinsten, vervolgens alle familiegoederen en slechts in laatste instantie de lenen worden aangesproken. Deze hiërarchische regeling was nog in vele costumen van de 16de eeuw terug te vinden. Onder invloed van het Romeinse recht vond men ook deze oplossing onbillijk in de 17de eeuw. Daarom hanteerde de rechtspraak meer en meer de regel: “Ubi emolumentum, ibi onus”, d.w.z. dat de aansprakelijkheid voor de schulden en legaten naar evenredigheid met hun aandeel in de nalatenschap over de verschillende soorten erfgenamen werd verdeeld. Deze laatste oplossing werd overgenomen door ons Burgerlijk Wetboek Alle intestaaterfgenamen, de algemene legataris en de legataris ten algemenen titel moeten in de schulden en lasten van de nalatenschap bijdragen naar evenredigheid van wat zij uit de nalatenschap ontvangen, zelfs al overschrijdt het passief het actief. De bijzondere legataris is niet gehouden tot een betaling van een bijdrage in de schulden en lasten, onverminderd de hypothecaire vordering op het vermaakte goed (artikel 870 en 871 B.W.).

Behoudens de vraag naar de aansprakelijkheid voor de schulden en lasten van de nalatenschap stelde zich de vraag tot welke erfgenamen de schuldeisers van de erflater zich konden wenden om hun schuld betaald te zien of wie aansprakelijk was voor de schulden van de erflater. Elk van de intestaaterfgenamen of testamentaire erfgenamen voor een deel van de schuld of één van hen voor de gehele schuld? Het gewoonterecht bood hiervoor twee oplossingen. Sommige costumen stelden dat de schuldeisers elk van de erfgenamen voor de gehele schuld konden aanspreken; de uitgewonnen erfgenaam moest zich dan maar verhalen op de andere erfgenamen. Andere costumen bepaalden dat de schuldeisers van de erflater elk van de erfgenamen moesten aanspreken voor het evenredige deel van wat zij uit de nalatenschap had ontvangen. Uitzondering hierop vormden de hypothecaire schulden. Deze waren van rechtswege ondeelbaar zolang er geen verdeling had plaatsgevonden en konden daarom in hun geheel verhaald worden op een van de intestaaterfgenamen, die zich dan maar moest verhalen op de andere erfgenamen met inbegrip van de algemene legataris en de legataris ten algemenen titel.

De C.C. van 1804 nam de regeling over waarbij de intestaaterfgenamen, de algemene legataris en de legataris ten algemenen titel op dezelfde wijze gehouden waren als deze waarop zij onder elkaar tot betaling van de schulden van de nalatenschap moesten bijdragen, m.a.w. persoonlijk naar evenredigheid van het aandeel dat zij uit het vermogen van de overledene ontvingen. Het bijdragend passief van deze erfgenamen kwam dus in de regel overeen met hun aansprakelijk passief. Uitzondering hierop vormden de hypothecaire schulden: hiervoor konden voor de verdeling van de goederen alle intestaaterfgenamen, de algemene legataris en de legataris ten algemenen titel elk afzonderlijk voor het geheel van de hypothecaire schuld worden aangesproken, en na de verdeling van de goederen diegene in wiens kavel het gehypothekeerde goed viel, zij het dat deze erfgenaam dan deze schuld pro rata van het aansprakelijk passief kon verhalen op zijn mede-erfgenamen, met inbegrip van de algemene legataris en de legataris ten algemenen titel (artikel 873, 875, 1009 en 1012 B.W.). Indien de bijzondere legataris een hypothecaire schuld terugbetaalde die ten laste was van het door hem verkregen goed, kon hij deze schuld van de erfgenamen, de algemene legataris en de legataris ten algemenen titel terugvorderen pro rata van het aandeel dat deze laatste verkregen in het actief van de erflater (artikel 874 B.W.).

Het Franse gewoonterecht nam uit het Romeinse recht het recht op het gescheiden houden van de boedels (“separatio bonorum”) over, dit was de gunst voor de schuldeisers van de nalatenschap dat de boedel van de erflater afgescheiden bleef van de boedel van de erfgenaam wanneer deze laatste meer schulden had dan actief. Deze gunst, die men alleen via een vorstelijke patentbrief kon verkrijgen, bood het voordeel dat de schuldvorderingen van de nalatenschap niet werden vermengd met de (soms oeverloze) schulden van een insolvente erfgenaam. Het Burgerlijk Wetboek nam dit over in artikel 878-880.

4.4 De inbreng

Ondanks de talrijke uitzonderingen (eerstgeboorterecht, mannenvoorrecht, jongstegeboorterecht) was de gelijke verdeling uiteindelijk de hoofdregel van het erfrecht. De vraag stelde zich dan wat er moest gebeuren wanneer een van de erfgenamen bij wijze van huwelijksuitzet of anders een schenking onder levenden van de erflater had gekregen. Dezelfde vraag werd gesteld wanneer een van de erfgenamen een legaat van de erflater had gekregen. Kon de erfgenaam dit legaat cumuleren met een aandeel in de rest van de nalatenschap?

Het gewoonterecht loste deze vragen verschillend op. Sommige gewoonten, zoals die van Normandië en Vlaanderen, opteerden voor een strikte gelijkheid tussen alle intestaaterfgenamen. Bij het openvallen van de nalatenschap moesten alle intestaaterfgenamen, zelfs diegenen die de nalatenschap verwierpen, alle schenkingen inbrengen. Het was deze aanpak die de revolutionaire wetgever van 6 januari 1794 inspireerde. Andere gewoonten, zoals die van Wallonië en het zuiden van Frankrijk, kozen voor een systeem waarbij de erfgenamen met hun schenkingen en legaten, of ten minste met hun schenkingen, buiten de verdeling bleven, en daarnaast aan de verdeling van de nalatenschap konden deelnemen. Nog andere gewoonten, zoals die van Brabant, Luik en Parijs, namen een tussenpositie in. De intestaaterfgenaam kreeg de keuze: ofwel verwierp hij de nalatenschap en bleef hij met zijn schenkingen en legaten als een vreemde buiten de verdeling van de intestaatnalatenschap, ofwel nam hij samen met de andere intestaaterfgenamen deel aan de verdeling van de intestaatnalatenschap en moest hij alle hem geschonken goederen inbrengen en zich geen legaten laten uitkeren: “Aucun ne peut être héritier et légataire d'un défunt ensemble.”

De C.C. van 1804 nam het keuzerecht van het gewoonterecht van Parijs over maar combineerde die keuze met de mogelijkheid van de erflater op een uitdrukkelijke vooruitmaking. Iedere intestaaterfgenaam die de nalatenschap aanvaardde, moest ten aanzien van de mede-erfgenamen inbreng doen van al wat hij van de erflater bij schenking onder levenden ontvangen had (artikel 851-857 en 869 B.W.). Hij mocht de schenkingen niet behouden noch de legaten voor hem opeisen die hem door de erflater waren gedaan, tenzij de giften en legaten hem uitdrukkelijk waren gedaan bij vooruitmaking of buiten erfdeel en het beschikbare gedeelte niet was overschreden (artikel 843-844 B.W.). De erfgenaam die de nalatenschap verwierp, mocht de hem gedane schenkingen behouden of het hem gemaakte legaat opeisen tot beloop van het beschikbare gedeelte (artikel 845 en 919 en B.W.). Deze regels zijn nog steeds geldig.

Het voorwerp van de inbreng waren steeds de schenkingen onder levenden en soms de legaten. Inbreng van legaten gebeurde door ze niet op te nemen (artikel 843 B.W.). Daarnaast moest de intestaaterfgenaam het bedrag inbrengen van de schulden die de erflater voor hem had betaald of hem had kwijtgescholden (artikel 851 B.W.) en de geldsommen die de erflater hem had uitgeleend (artikel 869 B.W.). Kosten van voeding, onderhoud, opvoeding, het aanleren van een ambacht en een bruiloft waren niet aan inbreng onderhevig (artikel 852 en B.W.).

De inbreng geschiedde “in natura” of in mindere ontvangst (artikel 858 B.W.). De inbreng “in natura” was de regel voor de onroerende goederen (artikel 859 B.W.). De inbreng in mindere ontvangst geschiedde voor allerlei roerende goederen, met inbegrip van het geld, en soms voor de onroerende goederen (artikel 860 en 868-869 B.W.). Inbreng door mindere ontvangst bestond erin dat de begiftigde intestaaterfgenaam de hem geschonken goederen behield en de gelijkheid ten voordele van de andere erfgenamen herstelde, hetzij door de mede-erfgenamen goederen te laten nemen in de rest van de boedel voor een gelijke waarde van het geschonken goed, hetzij door aanrekening van de waarde van het in te brengen goed op het aandeel van de begiftigde erfgenaam.

4.5 De eigenlijke verdeling van de nalatenschap of de boedelscheiding

Al in de late middeleeuwen kende men de regel dat, indien er meerdere erfgenamen waren, niemand van hen gedwongen kon worden om in onverdeeldheid te blijven: “Nul n'est contraint de demeurer dans l'indivision.” De rechtspraak verklaarde daarom alle clausules in testamenten of overeenkomsten die de verdeling verboden, nietig en bepaalde dat de vordering tot verdeling niet verjaarbaar was. Dit werd overgenomen in ons Burgerlijk Wetboek (artikel 815 B.W.).

De verdeling zelf geschiedde ofwel minnelijk ofwel, bij onenigheid tussen de erfgenamen, door de rechtbank. In dit laatste geval maakten gezworen schatters gelijke kavels op waarover het lot besliste aan wie zij toevielen. Indien er geen gelijke verdeling “in natura” mogelijk was, konden er kavels met overbedeling worden opgemaakt. Wie aldus te veel kreeg moest dit overschot aan de andere erfgenamen met zijn eigen vermogen in geld vergoeden. Was dit niet uitvoerbaar, dan werden alle roerende en onroerende goederen openbaar verkocht en werd het geld verdeeld. Een van de erfgenamen of de langstlevende kon ook de gehele nalatenschap of een deel ervan inkopen. Dit alles werd overgenomen in het Burgerlijk Wetboek (artikel 826-842 B.W.).

Volgens de vaste rechtspraak en rechtsleer had de boedelscheiding een verklarend karakter. Iedere mede-erfgenaam werd verondersteld alleen en onmiddellijk te zijn opgevolgd in alle goederen die in zijn kavel zijn begrepen of die hem bij veiling zijn ten deel gevallen, en nooit de eigendom van de andere goederen van de nalatenschap te hebben gehad. Door de boedelscheiding kwam men dus precies te weten wie precies de eigenaar van de nagelaten goederen was zodat er geen gerechtelijke levering nodig was. Dit was ook het geval bij overbedeling of inkoop. Het Burgerlijk Wetboek nam dit over in artikel 883 B.W.

TEKSTEN TOT BETER BEGRIP VAN HOOFDSTUK 4

1. Een Kortrijkse turbe van 1540 over het terugvalrecht

Meester Cornelis van den Berghe, oudt 59 jaeren, Franchois van Caloen, oudt 59 jaeren, Simoen Calewaert, 72, bailliu van Wacken, Louis van den Kerchove, bailliu van Winghene, 46, Louis de Wulf, oudt 66, Joos van den Berghe, 56 jaeren, Jan Adin, 51 jaeren, alle ghevraecht up 24ste ende 25ste article van der nieu faicten in vorme van tourbe, deposeren eendrachtelic by der mont van den voirseiden Meester Cornelis van den Berghe ende by den anderen adjoinctelic gheachtervolcht, dat naer de costume generaele slandts alle patrimoniale goedinghen, tzy leenen, erfve ende cheinslandt, in materie van successie cant ende zyde houden, ghereserveert in sterfhuusen ter contrarien gheprevelegieert. Ende wordt alle meuble ende conquest ghedeelt half en half tusschen den houder ofte houderigghe ende den hoirs van den overledene, uutghedaen gheconquestreerde leenen die succederen volghens leenrecht daer gheen previlegie en es ter contrarien.

2. Het statuut van de nalatenschap volgens Georges de Ghewiet, “Institutions du droit Belgique”, 1736

Art. 9. La succession des meubles suit le corps, où ils puissent se trouver, et elle se règle suivant la coutume du domicile de celui decujus successione agitur, comme le remarque Van den Hane dans ses notes sur la coutume de Gand rub. 28. art. 19. Il cite plusieurs auteurs pour appuyer son sentiment. M. Pollet part. 2. ar. 16. tient la même chose, & la coutume de Lille au titre des successions art. 7. porte en termes exprès, que les meubles suivent le corps & se partissent selon la coutume du lieu de la maison mortuaire. Il en est de même à Liège, comme l'observe M. de Méan part. 3. obs. 327. Voyez ci-devant tit. 3. §. 3. art. 2.

Art. 10. Quant à la succession des immeubles non féodaux, elle se règle selon la coutume de leurs situations. Voyez Van den Hane, loc. tit. & Christinaeus vol. 4., decisio 63, n. 5. Ce qui est conforme à la I. 1. C. ubi in rem act. & à la I. un. C. ubi de haeredit. agat. Tellement qu'on peut dire qu'il y a autant de successions, qu'il y a d'immeubles situés en différentes coutumes. Tot sunt haeriditates quot sunt provinciae, dit Burgundus, consuet. Flandr. tract. 1. n. 36.

Art. 11. Il faut néanmoins observer à l’égard de la Flandre Flamande, que par une espèce de concordat ou confraternité entre toutes les coutumes de la province, c'est la coutume de la bourgeoisie du défunt qui règle sa succession, non seulement quant aux meubles non féodaux, dans quelque endroit de la Flandre, qu'ils se trouvent, sans avoir égard au domicile du défunt, ni à la coutume de la situation des immeubles. M. Pollet. 3. arr. 15. parle de cette confraternité, & dit que ceux de Messines près de Warneton, ont sur ce fondement obtenu en leur faveur, un arrêt du Parlement de Flandres, le 7. Mars 1691. Et telle est la disposition expresse de plusieurs coutumes particulières, Bruges, tit. I., art. 9. Furnes tit. II., art. 7. Bergues-Saint-Winoc, rub. 19. art 6, Courtrai, rub. 15, art. 15, Bailleul, rub. I., art. 9. & Estaires art. 13. Voyez ci-devant part. I. tit. 2. §. 12. art. 5.

Art. 12. On l'observe ainsi au fait des successions des immeubles non féodaux, encore qu'ils fussent situés en différentes dominations. Il en a été ainsi préjugé par arrêt du Parlement de Flandres, le 21. Octobre 1724 entre les héritiers paternels & maternels du seigneur de Terdeghem, châtellenie de Cassel; auquel arrêt les parties ont déféré après une mûre délibération de conseil. J'avais travaillé au procès.

3. Het Franse decreet van 6 januari 1794 over het intestaaterfrecht

Art. 62. La loi ne reconnaît aucune différence dans la nature des biens ou dans leur origine, pour en régler la transmission.

Art. 63. Il y a trois espèces de successions pour les parents: la succession qui échoit aux descendants, celle qui échoit aux ascendants, et celle à laquelle sont appelés les parents collatéraux.

De la succession des descendants

Art. 64. Si le défunt laisse des enfants, ils lui succéderont également.

Art. 65. A défaut d'enfants, les petits-enfants succèdent à leur aïeul ou aïeule.

Art. 66. A défaut de petits-enfants, les arrière-petits-enfants succèdent à leur bisaïeul ou bisaïeule.

Art. 67. À défaut de ceux-ci, les autres descendants succèdent dans l'ordre de leur degré.

Art. 68. Lorsqu'il y a des petits-enfants ou des descendants des degrés ultérieurs, la représentation a lieu.

De la succession des ascendants

Art. 69. Si le défunt n'a laissé ni descendants, ni frères ou sœurs, ni descendants de frères ou de sœurs, ses père et mère ou le survivant d'entre eux lui succèdent.

Art. 70. À défaut pères et mères, les aïeuls et aïeules ou les survivants d'entre eux succèdent, s'il n'y a pas de descendants de quelqu'un d'entre eux.

Art. 71. À défaut d'aïeuls ou d'aïeules, les ascendants supérieurs sont appelés à la succession, suivant la proximité du degré, s'il ne reste pas de descendants de ce même degré.

Art. 72. Dans tous les cas, les ascendants sont toujours exclus par les héritiers collatéraux qui descendent d'eux ou d'autres ascendants au même degré.

Art. 73. Les ascendants succèdent toujours par tête.

Art. 74. Les biens donnés par les ascendants à leurs descendants, avec stipulation de retour, ne sont pas compris dans les règles ci-dessus; ils ne font pas partie de la succession du descendant, tant qu'il y a lieu au droit de retour.

Des successions collatérales

Art. 75. Les parents collatéraux succèdent lorsque le défunt n'a pas laissé de parents en ligne directe.

Art. 76. Ils succèdent même au préjudice de ses ascendants, lorsqu'ils descendent d'eux, ou d'autres ascendants au même degré.

Art. 77. La représentation a lieu jusqu’à l'infini en ligne collatérale. Ceux qui descendent des ascendants les plus proches du défunt excluent ceux qui descendent des ascendants plus éloignés de la même ligne.

Art. 78. Ainsi, les descendants du père excluent tous les descendants des aïeul et aïeule paternels; les descendants de la mère excluent tous les autres descendants des aïeul et aïeule maternels.

Art. 79. À défaut des descendants du père, les descendants des aïeul et aïeule paternels excluent tous les autres descendants des bisaïeuls et bisaïeuls de la même ligne.

Art. 80. À défaut des descendants de la mère, les descendants des aïeul et aïeule maternels excluent tous les autres descendants des bisaïeuls et bisaïeules de la même ligne.

Art. 81. La même exclusion a lieu en faveur des descendants des bisaïeuls ou bisaïeules, ou ascendants supérieurs, contre ceux des ascendants d'un degré plus éloigné dans la même ligne.

Art. 82. Par l'effet de la représentation, les représentants entrent dans la place, dans le degré et dans tous les droits du représenté. La succession se divise en autant de parties qu'il y a de branches appelées à la recueillir; et la subdivision se fait de la même manière entre ceux qui en font partie.

Art. 83. Si donc les héritiers du défunt descendent, les uns de son père, les autres de sa mère, une moitié de la succession sera attribuée aux héritiers paternels, et l'autre moitié aux héritiers maternels.

Art. 84. Si le défunt n'a pas laissé d'héritiers descendants de son père, la portion paternelle sera attribuée, pour une moitié, aux descendants de l'aïeul paternel, et pour une autre aux descendants de l'aïeule paternelle.

Art. 85. Si le défunt n'a pas laissé d'héritiers descendants de sa mère; la portion maternelle sera pareillement partagée entre les descendants de l'aïeul maternel et de l'aïeule maternelle.

Art. 86. Il en sera de même si le défunt n'a pas laissé d'aïeul ou d'aïeule, soit dans l'une, soit dans l'autre branche. Les descendants du bisaïeul et ceux de la bisaïeule prendront chacun une moitié dans la portion qui aurait appartenu à l'aïeul ou à l'aïeule.

Art. 87. Il en sera de même encore pour les descendants des degrés supérieurs, lorsque le bisaïeul ou la bisaïeule n'auront pas laissé de descendants.

Art. 88. Ces règles de représentation seront suivies dans la subdivision de chaque branche. On partagera d'abord la portion qui est attribuée à chacune en autant de parties égales que le chef de cette branche aura laissé d'enfants, pour attribuer chacune de ses parties à tous les héritiers qui descendent de l'un de ses enfants, sauf à la subdiviser encore entre eux dans les degrés ultérieurs, proportionnellement aux droits de ceux qu'ils représentent

Art. 89. La loi n'accorde aucun privilège au double lien; mais, si des parents collatéraux descendent tout à la fois des auteurs de plusieurs branches appelés à la succession, ils recueilleront cumulativement la portion à laquelle ils sont appelés dans chaque branche.

Art. 90. À défaut de parents de l'une des lignes paternelle ou maternelle, les parents de l'autre ligne succéderont pour le tout.

4. De wet van 20 november 1896 over het erfrecht van de langstlevende echtgenoot

Art. 1, II, 1: De niet uit de echt gescheiden noch van tafel en bed gescheiden echtgenoot die den vollen eigendom niet erft, heeft op de goederen van den eerst overledenen, een recht op vruchtgebruik, als volgt:

1° Van een aandeel van het minst ervende wettig kind, zonder dat dit aandeel meer dan een vierde mag bedragen, indien de overledene kinderen achterlaat gesproten uit het voorgaande huwelijk;

2° Van de gansche gemeenschap, wanneer hij slechts andere zijverwanten dan broeders of zusters of dezer afstammelingen achterlaat;

3° Van de helft, in alle andere gevallen.

______________________________________

1. En dus niet bij een vererving naar de collateralen of een combinatie van ascendenten en collateralen.

2. Werkelijk terugvalrecht dat soms op enkele of soms op dubbele en meer wijze werd toegepast. Zie verder onder de devolutie van de familiegoederen.

3. Dit is bijvoorbeeld het geval voor de onbeperkte plaatsvervulling in de eerste en tweede zijlinie en de kleine kloving.

4. Het Romeinse recht kende dit onderscheid tussen onroerende en roerende goederen nauwelijks. Het was er zekerlijk niet het belangrijkste criterium bij de onderscheiding van de goederen en men gebruikte voor het onderscheid slechts het fysieke criterium van de verplaatsbaarheid.

5. Pothier beschreef in een hele reeks traktaten, beginnende met zijn “Traité des obligations” (1761) de verschillende takken van het Franse burgerlijke recht waarbij hij een synthese maakte tussen gewoonterecht en Romeins recht. De opstellers van de C.C. van 1804 namen soms letterlijk teksten van hem over in hun voorontwerp van wetboek.

6. Hetzelfde gold voor de vraag welke rechtbank bevoegd was om de erfrechtelijke geschillen betreffende deze goederen op te lossen

7. Was de grootste geleerde commentator van het Franse gewoonterecht. Hij streefde naar een eenmaking van het Franse gewoonterecht op basis van dat van Parijs. Zijn bekendste werk daartoe was de “Oratio de concordantia et unione consuetudinum Franciae” dat in 1576 postuum werd uitgegeven.

8. In het Romeinse recht sloten de volle broers en zusters of hun afstammelingen de halve broers en zusters of hun afstammelingen uit (Novelle 118). Sommige gewoonten recipieerden deze oplossing. Men noemde dit “le privilège du double lien”.

9. Jongstegeboorterecht (“ultimogeniture”) kwam soms ook voor in sommige “boroughs” tot 1926.

10. Deze regel werd afgeschaft door de “Inheritance Act” van 1833.

11. “Administration of Estates Act” van 1925.

12. Vijfentwintig jaar was toen meestal de meerderjarigheidsleeftijd.

13. Hiermee bedoelde men een door de testator geschreven en ondertekend testament dat door de testator in een gesloten omslag en in aanwezigheid van getuigen aan een notaris, pastoor of schepenbank werd afgegeven met de mededeling dat dit zijn uiterste wilsbeschikking was. Dit besloten of mystiek testament werd uit het Romeinse recht overgenomen.

14. Later verfijnd door een ordonnantie van 1747 op initiatief van kanselier d'Aguesseau.

15. In andere costumen (bijv: West-Frankrijk, West-Vlaanderen) bedroeg de costumiere reserve 2/3 van de nagelaten, maar ook van de weggeschonken familiegoederen en aanwinsten. De reserve maakte in dit geval inbreuk op de testamenten en de schenkingen.

16. De meeste reserves sloegen niet op de, soms zeer belangrijk geworden, roerende goederen en aanwinsten of maakten geen inbreuk op de schenkingen. Bovendien waren zij verenigbaar met regels zoals het eerstgeboorterecht en het mannenvoorrecht, zodat de later geboren kinderen of de dochters niets kregen.

HOOFDSTUK 5

HET HUWELIJKSVERMOGENSRECHT

1. INLEIDING

Het huwelijksvermogensrecht omvatte het geheel van rechtsregels over de vermogensrechtelijke gevolgen van het huwelijk voor de echtgenoten en derden. Dat recht liet deze gevolgen van oudsher afhangen van het al dan niet bestaan van een huwelijkscontract, zijnde de overeenkomst waarbij de huwelijkspartners of hun wederzijdse families de vermogensrechtelijke gevolgen van hun huwelijk regelden. Wanneer er geen huwelijkscontract of slechts een onvolledig huwelijkscontract was opgesteld, gaf het recht steeds een aanvullende regeling, die men het costumiere huwelijksvermogensstelsel noemt zolang ze door het gewoonterecht werd bepaald en het wettelijke vermogenstelsel sinds de C.C. van 1804 ze bepaalde. Het huwelijksvermogensrecht vormde samen met het erfrecht het familiale vermogensrecht. Beide rechtstakken zaten in elkaar verweven en kunnen moeilijk los van elkaar bestudeerd worden. Aangezien het huwelijkscontract een belangrijke rol speelde in het huwelijksvermogensrecht, wordt het ontstaan van de contractvrijheid eerst besproken in punt 2. In punt 3 komt dan het huwelijksvermogensrecht van voor 1400 aan bod, in punt 4 het huwelijksvermogensrecht vanaf 1400 tot de Franse Revolutie, in punt 5 het huwelijksvermogensrecht vanaf de Franse Revolutie en in punt 6 het Engelse huwelijksvermogensrecht sinds de 12de eeuw.

2. HET ONTSTAAN VAN DE CONTRACTVRIJHEID

2.1 Het begrip contractvrijheid

Het begrip “contractvrijheid” heeft momenteel een dubbele betekenis. In formele zin betekent het dat er voor het geldig sluiten van een overeenkomst geen vormvereisten bestaan. De loutere wilsovereenstemming tussen de partijen (“consensus”) is dan voldoende. Deze contractvrijheid in formele zin is nu meestal bekend als het beginsel van de consensualiteit. In de materiële zin betekent de contractvrijheid dat een persoon vrij is om al dan niet een overeenkomst af te sluiten, met wie hij wil en waarover hij wil. Men spreekt in dit geval van een open systeem van overeenkomsten of het beginsel van de wilsautonomie.

De contractvrijheid in haar dubbele betekenis is momenteel een van de grote basisbeginselen van het moderne contractenrecht en zelfs van het markteconomisch denken. Zij bestond echter al lang voor het tot stand komen van de C.C. van 1804, maar kwam merkwaardig genoeg niet uit het Romeinse recht. De contractvrijheid in formele zin hebben we te danken aan de middeleeuwse canonisten en aan de handelaars in bepaalde Italiaanse, Duitse en andere steden. De contractvrijheid in de materiële betekenis ontstond bij een aantal natuurrechtelijke auteurs van de 17de en 18de eeuw, die waren beïnvloed door bepaalde theologen uit de 16de eeuw.

2.2 Het invoeren van het beginsel van de consensualiteit

In de late middeleeuwen waren de meeste contracten of formeel of reëel of beide tegelijk. Bij de formele contracten kwamen dan vormvereisten voor op straffe van nietigheid, zoals het afleggen van een eed of het uitspreken van andere stereotiepe formules, het maken van bepaalde gebaren, zoals de handslag, het breken van een twijg of het geven van een kus, het overgeven van symbolische voorwerpen, zoals een staf, een strohalm of een aardkluit en het plechtig overhandigen van een schriftelijk stuk. Bij reële contracten waren bepaalde feitelijkheden nodig, zoals de “traditio” in het Germaanse huwelijk en de levering van een zaak bij huur of koop. Bij deze laatste overeenkomst volstond allengs een gedeeltelijke prestatie waarbij de koper een handgeld gaf. Dit handgeld evolueerde tot een louter vormelement. Doordat het onmiddellijk vloeibaar in een herberg werd opgebruikt (wijnkoop) was het slechts een schijnprestatie. Een zuiver vormelijk element bij koop was ook de zogenaamde godspenning. Dit betrof handgeld dat niet aan de tegenpartij werd gegeven, maar aan een godsdienstig of liefdadig doel. In het laatmiddeleeuwse en nieuwtijdse gewoonterecht zijn de formele en de reële contracten daarom niet altijd goed te onderscheiden.

Tussen de romanisten en de canonisten van de 13de en 14de eeuw ontstond er een felle schriftelijke discussie over het formele dan wel consensuele karakter van de overeenkomsten. De romanisten, die dweepten met het Romeinse recht, baseerden zich op bepaalde teksten van Ulpianus die stelden dat er op grond van een overeenkomst die niet van de nodige formaliteiten was voorzien, geen vordering mogelijk was: “Ex nudo pacto, nulla nascitur actio.” Onder invloed van de christelijke moraal verdedigden de canonisten daartegen de opvatting dat diegene die onder eed een verbintenis op zich had genomen, deze verbintenis moest nakomen.¹ Hij die dit niet deed, kon door de kerkelijke rechtbank met een geldboete of excommunicatie wegens meineed gestraft worden of tot een schadevergoeding worden veroordeeld. Onder invloed van een aantal teksten uit de Bijbel die zich tegen het lichtvaardig zweren keerden,² verdedigden die canonisten allengs de stelling dat men ook zijn woord moest houden wanneer men geen eed had afgelegd. Wie dit niet deed, was een leugenaar en kon voor die zonde door de kerkelijke rechtbank gestraft worden. Dit laatste werd overgenomen in de decretalen van Gregorius IX (1234) en uitgedrukt in de rechtsspreuken: “Ex nudo pacto oritur actio” (= uit een naakte afspraak vloeit er ook een vordering voort) of “Pacta, quantumque nuda, servanda sunt” (= afspraken, hoe naakt ook, moeten worden nagekomen). Die kerkelijke houding leidde indirect tot het uitvoeren van de overeenkomsten.

Totaal los van deze discussie ontwikkelden zich intussen in de Italiaanse, Franse, Engelse en Duitse handelspraktijk allerlei mondelinge, consensuele contracten (Fr. “convenance”, Eng. “conveyance”) waarbij het gegeven woord eveneens verbindende kracht had. Vandaar de uitspraak: “Toutes convenances sont à tenir et pour ce, dit on, vainquent loi”, die al in de 13de eeuw was terug te vinden bij de Franse gewoonterechtkenner Philippe de Beaumanoir,³ maar toen alleen maar betekende dat men met een overeenkomst van de Romeinse wetgeving kon afwijken.

Het consensualisme brak definitief door in de 16de eeuw. Antoine Loisel drukte dit in zijn “Institutes coustumières” van 1607 uit in de rechtsspreuk: “Men bindt runderen met hun horens vast, mensen met hun woorden.”⁴ Deze evolutie werd sterk vergemakkelijkt door de toenmalige verschriftelijking van het recht. Notariële akten en schepenbrieven hadden een volledige en absolute bewijskracht en namen de onbewijsbaarheid van de consensuele overeenkomst, het voornaamste bezwaar tegen die overeenkomst, weg. Het beginsel van het consensualisme werd overgenomen door auteurs van de School van het natuurrecht, zoals Hugo de Groot (V1645)⁵ en Samuel Pufendorf (V1694).⁶ Het bleef sindsdien in ons recht behouden.

2.3 Het invoeren en beperken van het beginsel van de wilsautonomie

Onder invloed van de hervorming en het humanisme, die de nadruk legden op de emancipatie van het individu en zijn vrije wil, pleitte deze School van het natuurrecht er ook voor dat elke persoon vrij kon beslissen of hij al dan niet een overeenkomst zou afsluiten, met wie hij die overeenkomst afsloot en welke de inhoud ervan zou zijn. Hierdoor stond deze school aan de wieg van het beginsel van de wilsautonomie, dat Jean Domat van 1689 verwoordde in zinnen zoals: “Toutes les conventions nommées ou innommées ont toujours leur effet et elles obligent à ce qui est convenu” of “Le consentement fait la convention” of “Les conventions sont des engagements qui se forment mutuel de deux ou plusieurs personnes, qui se font entre elles une loi d'exécuter ce qu'elles promettent.” Uit deze zinnen leidden de opstellers van de “Code Civil” van 1804 de tekst af van artikel 1134 B.W., maar dan zowel ter formulering van het beginsel van de wilsautonomie als van dat van de consensualiteit.

Onder invloed van het liberalisme en zijn rationeel mensbeeld werd deze wilsautonomie in de 19de eeuw de hemel in geprezen. Volgens de liberalen was de individuele vrijheid de hoeksteen van de maatschappij en de noodzakelijke voorwaarde voor elke voorspoed. Deze vrijheid vond zijn hoogste gading in de overeenkomst tussen twee partijen, die verondersteld werden van nature gelijk te zijn. De wil van de partijen stond volgens hen dan ook boven de wet, die alleen aanvullend kon zijn. Wat de partijen overeenkwamen moest worden uitgevoerd omdat het op zichzelf rechtvaardig was: “Qui dit contractuel, dit juste” of “Il n'y a d'autre juste prix que celui dont les parties ont convenu.” Noch de rechter nog de wetgever mocht zich bemoeien met wat de partijen hadden bepaald: “Toute loi en soi est un mal.” De staat moest er alleen over waken dat de individuele vrijheid te allen tijde was gevrijwaard. Een mooi voorbeeld hiervan was de wet-Le Chapelier van 14-17 juni 1791 die op de meest absolute wijze de vrijheid van arbeid en nijverheid garandeerde door zware straffen op te leggen aan zij die zich verenigden in vakverenigingen of verzamelingen tussen burgers van dezelfde stand om lonen te verhogen of te dumpen en voor overeenkomsten tot stakingen of uitsluitingen.⁷

In het pre-industriële klimaat van de 17de en 18de eeuw was deze absolute wilsautonomie nog best moreel te verantwoorden. Men vatte haar immers op als een economische vrijheid ten aanzien van de staat die inhield dat iedereen vrij moest zijn om zijn gronden te verkopen of te belasten of de door hem geproduceerde goederen te verkopen aan om het even wie tegen een door hem bepaalde prijs. Omdat er in die tijd nog geen echte scheiding bestond tussen arbeid en kapitaal en diegenen die de goederen produceerden en er letterlijk hun zweet in investeerden, ze meestal ook op de markt aanboden, was het toen nog best verdedigbaar dat men zich verzette tegen het feit dat de staat tussenkwam in de prijsvorming. Een vrije markt zorgde toen nog voor een natuurlijke selectie en een zelfregelend effect, wat uiteindelijk leidde tot een optimale voorziening van de behoeften, een rechtvaardige prijs en een grote mate van sociale gelijkheid.

De industrialisatie tijdens de 19de eeuw wijzigde sterk deze omstandigheden. In plaats van een netwerk van onderling afhankelijke, min of meer gelijke producenten en consumenten, ontstond er een samenleving die was opgesplitst tussen een klein aantal grote ondernemers en een grote, anonieme massa van loonarbeiders. De eersten beschikten over de productiemiddelen, terwijl de tweeden alleen hun arbeidskracht konden inzetten en alleen in theorie over looneisen of betere werkvoorwaarden konden onderhandelen. Van een zekere sociale gelijkheid was nu geen sprake meer. Integendeel, via een vrij contract kon de, steeds groter wordende, feitelijke sociale ongelijkheid zich doorzetten met alle gevolgen van dien zoals kinderarbeid vanaf zes jaar, arbeidsdagen tot vijftien uur, hongerlonen, krotwoningen en harde discipline in de fabrieken. Hierdoor stortte de ethische grondslag waarop de contractuele vrijheid was gebaseerd, volledig in. Om een nieuw evenwicht te brengen tussen de wederzijdse prestaties van werknemers en werkgevers en de feitelijke gelijkheid tussen die twee groepen te herstellen, voelde de staat zich nu geroepen om actief optreden.

Dit deed zich vooreerst voor in het sociale recht waar, na de dramatische stakingen van 1886, een hele reeks wetten werd uitgevaardigd die de misbruiken van het liberale systeem wegwerkten.⁸ In diezelfde sfeer ontstonden vanaf 1906 collectieve arbeidsovereenkomsten die alle werkgevers en werknemers van eenzelfde bedrijfstak of van alle bedrijfstakken samen verbonden.⁹ Onder invloed van het socialisme en de christelijke arbeidersbeweging werden ook andere zwakke groepen in de maatschappij wettelijk beschermd. Dat was het geval voor de pachters tegenover de verpachters,¹⁰ de handelshuurders tegenover de handelsverhuurders,¹¹ de huishuurders tegenover de huisverhuurders, de kredietleners tegenover de kredietverleners, de kopers op afbetaling tegenover de verkopers, die telkens een terugkeer naar formele contracten op straffe van nietigheid betekenden.

Om diezelfde redenen stuurde de staat daarnaast de economie in een bepaalde richting met vestigingswetten, wisselcontrole, invoervergunningen, het geven van een monopolie voor bepaalde diensten aan staatsbedrijven en het verzekeren van de mededinging. Zij verzekerde bovendien de schadeloosstelling van slachtoffers van ongevallen met de verplichte autoverzekering en de verplichte verzekering voor arbeidsongevallen. Terzelfder tijd was ook de rechtspraak zeer actief door het uitbreiden van de noties van de ongeoorloofde oorzaak en schending van de openbare orde en goede zeden, die al in artikel 1131 en 1133 van de C.C. van 1804 te vinden waren.

In die periode voerden anderzijds een aantal overheidsbedrijven en een aantal private groepen toetredingscontracten in die de vrijheid om met om het even wie te contracteren en de inhoud van een overeenkomst vrij te bepalen, sterk beperkten door allerlei verkoopvoorwaarden eenzijdig op te leggen. Het beginsel van de wilsautonomie stond dus sinds de tweede helft van de 20ste eeuw sterk op de helling, maar is nog steeds het uitgangspunt in het moderne Westerse contractenrecht.

3. HET HUWELIJKSVERMOGENSRECHT VOOR 1400

3.1 Een gebrekkige tekstoverlevering van het Germaanse recht

Over het Germaanse huwelijksvermogensrecht zijn er ons maar enkele schaarse gegevens overgeleverd. Uit die gegevens blijkt dat de man, of beter zijn familie, bij de huwelijkssluiting een schenking deed aan zijn vrouw van een aantal roerende en later ook onroerende goederen, die men als “dos ex marito” betitelde en die bestemd waren om de vrouw te laten overleven wanneer de man als eerste overleed. De vrouw kon er dus alleen als weduwe aanspraak op maken. Als tegenprestatie gaf de vrouw, of beter haar familie, soms enkele roerende of onroerende goederen aan de man als bruidsschat. Daarnaast was er sprake van een speciaal statuut voor de goederen die de vrouw voor of tijdens haar huwelijk van haar familie verkreeg en die samen met de bruidsschat de eigen goederen van de vrouw vormden. Over alle andere huwelijksgoederen beschikte de man vrij. Hieronder vielen de goederen die de man bezat voor zijn huwelijk, diegene die hij tijdens het huwelijk van zijn familie erfde en diegene die de beide echtgenoten tijdens hun huwelijk verwierven.

Tijdens het huwelijk had de man het “mundium” over alle gezinsgoederen met inbegrip van deze van zijn vrouw. Wat er precies onder deze heerschappij viel is niet zo duidelijk. Bij het vooroverlijden van de vrouw of bij haar verstoting wegens een gegronde reden, kon de man aanvankelijk alle vrouwelijke goederen voor zich houden. Later bepaalde men bij huwelijkscontract dikwijls dat de man deze vrouwelijke goederen moest overmaken aan de gemeenschappelijke kinderen van zodra deze meerderjarig werden. Meteen had hij slechts een vruchtgebruik over deze goederen. Bij het vooroverlijden van de man, of wanneer de man de vrouw ten onrechte had verstoten, kreeg de vrouw de vrije beschikking over alle vrouwelijke goederen en daarnaast een eigendomsrecht op een derde van de aanwinsten, zijnde alle goederen die de echtgenoten tijdens het huwelijk ten bezwarenden titel hadden verworven. Men noemde dat derde de “tertia collaborationis”.

3.2 Een drievoudige evolutie vanaf de 10de eeuw

Het Germaanse erfrecht kende vanaf de 10de eeuw een evolutie die in een drietal punten kan worden samengevat:

–  Het recht van de weduwe op de “dos ex marito” werd vooreerst beperkt van een volle eigendom tot een vruchtgebruik. Dit kwam tot stand omdat steeds meer huwelijkscontracten bepaalden dat de “dos ex marito” na het overlijden van de vrouw naar de gemeenschappelijke kinderen moest gaan en bij gebreke aan dergelijke kinderen naar de familie van de man. Deze conventionele beperking, die allengs door het gewoonterecht werd overgenomen, betekende feitelijk dat het recht van de vrouw tot een vruchtgebruik werd beperkt. Dit vruchtgebruik werd bovendien, ook eerst via huwelijkscontracten en later door het gewoonterecht, beperkt tot een deel van de eigen goederen van de man. Meteen was de “douarie” (Fr. douaire, Eng. “dower”) geboren, zijnde een levenslang genotrecht van de weduwe op een derde of de helft van de (eigen) goederen van haar overleden man. Met een huwelijkscontract kon die gewoonterechtelijke “douarie” ten slotte beperkt of uitgebreid worden.

–  In vele streken ontstond vervolgens de gewoonte om de vrouw bij haar huwelijk meteen haar erfdeel bij wijze van bruidschat in geld mee te geven. Hierdoor waren de andere, voornamelijk mannelijke erfgenamen gevrijwaard van haar latere aanspraken op het familiegoed. Omdat de familie van de vrouw wel wilde verhinderen dat de echtgenoot deze goederen vlug zou verspillen, bepaalden zij bij huwelijkscontract precies wat er moest gebeuren met deze ruime bruidsschat of met de goederen die de vrouw later kreeg van haar familie: het meegegeven geld moest in een behoorlijk onroerend goed belegd worden en de echtgenoot kreeg het verbod opgelegd om dat onroerend goed of andere onroerende goederen van de vrouw zonder haar toestemming te vervreemden. Dit alles werd overgenomen in het gewoonterecht.

–  Ten slotte ontwikkelden zich vanaf de 13de eeuw tussen de echtgenoten allerlei vormen van gemeenschap van goederen (en schulden). De gemeenschap van roerende goederen was de oudste, maar kwam uiteindelijk, net zoals de gemeenschap van aanwinsten, heel weinig voor. De gemeenschap van roerende goederen en aanwinsten en de algemene gemeenschap kenden het meeste succes. De oorsprong van deze gemeenschapsstelsels is betwist. Volgens sommige historici ontwikkelden zij zich uit de “tertia collaborationis” van het Germaanse recht. Door het toekennen van een derde van de samenwerking ontstond de idee dat deze aanwinsten een soort mede-eigendom waren. Andere historici zijn van oordeel dat de oorsprong te vinden is in de christelijke opvatting over het huwelijk. De Kerk predikte dat de man en vrouw één van vlees en bloed waren (“erunt animae duae in carne una”) en hieruit zou de idee van ook één materiële gemeenschap van goederen zijn ontstaan. Marxistisch geïnspireerde geschiedschrijvers wijzen tenslotte op de toenmalige noodzakelijkheid van het vormen van economische familiegemeenschappen. Om de schaarse productiemiddelen ten voordele van zo veel mogelijk personen aan te wenden, was het op het platteland en in de opkomende steden nodig om allerlei gemeenschapsvormen te ontwikkelen. Die zouden dan aan de oorsprong liggen van de gemeenschapsstelsels.

Figuur 66: Twee hoofdsoorten van huwelijksgemeenschap

Figuur 67: Beperkte gemeenschap

4. HET LAATMIDDELEEUWSE EN NIEUWTIJDSE HUWELIJKSVERMOGENSRECHT

4.1 De gemeenschappelijke kenmerken

Zoals het erfrecht werd het huwelijksvermogensrecht toen vrijwel uitsluitend door het gewoonterecht geregeld. Daar dit recht van plaats tot plaats en soms van stand tot stand verschilde, kende men in die tijd niet één maar meerdere (honderden) huwelijksvermogensstelsels waarvan de kenmerken nu eens gelijkliepen, maar dan weer zeer sterk van elkaar verschilden. Dit gaf moeilijkheden wanneer de echtgenoten goederen in hun bezit hadden die in verschillende plaatsen waren gelegen. De vraag stelde zich dan welk huwelijksvermogensrecht men op deze goederen moest toepassen tijdens en na de ontbinding van het huwelijk en welke rechtbank bevoegd was om conflicten dienaangaande op te lossen. In de praktijk behielp men zich voor het oplossen van deze diversiteit meestal met het realiteitsbeginsel. Dat bepaalde het toepasselijke recht en de bevoegdheid van de rechtbank aan de hand van de werkelijke ligging van het goed, zij het met deze nuance dat de roerende goederen werden verondersteld te liggen in de laatste woonplaats van de echtgenoten.¹² In Vlaanderen en Holland kende men echter voor de poorters een universaliteitsbeginsel. Met uitzondering van de lenen volgden daar alle goederen van de poorters, ongeacht hun ligging, het recht van de stad waar zij poorter waren. Daar de vrouw steeds het persoonlijke statuut van de man volgde, kwam dit in de praktijk neer op het recht van de stad waar de man poorter was. In de 17de eeuw wensten sommige auteurs, zoals Nicolas Burgundus¹³ en Pieter Stockmans¹⁴ dit systeem in de Zuidelijke Nederlanden te veralgemenen, maar de hogere justitieraden volgden hen daarin niet. Om dan toch tot een eenheidsstatuut te komen, kozen sommige rechtsgeleerden, zoals Charles Du Moulin en Johannes Voet (1647-1713),¹⁵ voor een derde oplossing, namelijk het volgen van de wil van de partijen. Zij onderscheidden daarbij drie hypothesen:

–  Indien de echtgenoten een huwelijkscontract sloten waarin zij duidelijk opteerden voor een bepaald huwelijksvermogensstelsel, moest de rechter dit gekozen stelsel toepassen voor al hun goederen, waar die ook gelegen waren.

–  Hadden de echtgenoten een huwelijkscontract gesloten waarin het stelsel niet nauwkeurig was bepaald, dan moest de rechter door redenering te achterhalen welk stelsel zij voor ogen hadden en het op al hun goederen toepassen.

–  Indien de echtgenoten geen huwelijkscontract hadden gesloten, of indien de bepalingen ervan niet precies duidelijk maakten welk stelsel zij voor ogen hadden, dan moest de rechter het huwelijksvermogensrecht van hun eerste echtelijke woonplaats toepassen. Dit laatste steunde op de fictie dat indien de echtgenoten een ander stelsel hadden gewild, zij dit in een huwelijkscontract zouden hebben bepaald. Deze wilsautonomie werd soms in het moderne internationaal privaatrecht overgenomen.

De echtgenoten, of hun families, hadden in de meeste gewoonterechten al in het laatmiddeleeuwse recht het recht verworven om een huwelijkscontract op te maken en daarin het lot van hun huwelijksgoederen vrijelijk te bepalen. Daarbij konden zij geheel of gedeeltelijk van het costumiere huwelijksvermogensstelsel afwijken. Een aantal gewoonten, zoals de costumen van Kortrijk, bepaalden nog in het begin van de 16de eeuw nog dat het huwelijkscontract van rechtswege verviel van zodra de echtgenoten kinderen kregen. Bij de codificatie van deze gewoonten in de loop van de 16de en 17de eeuw werd deze laatmiddeleeuwse reminiscentie aan een vroeger recht ongedaan gemaakt.

Zoals in Parijs en de rest van het noorden van Frankrijk was de gemeenschap van goederen in de Zuidelijke Nederlanden meestal beperkt tot de roerende goederen en aanwinsten. Wanneer er echter bij de ontbinding van het huwelijk kinderen achterbleven, werd die gemeenschap veelal omgezet in een algemene gemeenschap, die in de Noordelijke Nederlanden de regels was. Om zoveel mogelijk goederen voor de handel te mobiliseren bepaalden anderzijds een aantal gewoonterechten in de Zuidelijke Nederlanden dat de gronden en huizen in de stad “cateilen” waren waardoor zij in de gemeenschap vielen.

Typisch voor de Zuidelijke Nederlanden was ook dat aan de langstlevende echtgenoot een groot overlevingsvermogen werd toegekend, ongeacht of de langstlevende de vrouw was of de man. Dit overlevingsvermogen bestond minstens uit een vruchtgebruik op de helft van de gehele nalatenschap van de eerststervende echtgenoot, iets wat in scherp contrast stond met het gewoonterecht in Frankrijk en Engeland waar de “douarie” alleen aan de weduwe werd toegekend en slechts sloeg op een beperkt deel van de familiegoederen van de man.

4.2 Het conventionele huwelijksvermogensrecht¹⁶

Het conventionele huwelijksvermogensrecht is het geheel van rechtsregels die bepalen in welke mate de echtgenoten of hun familie bij huwelijkscontract het statuut van de huwelijksgoederen kunnen regelen. In de meeste gewoonterechten moest het huwelijkscontract vóór het huwelijk worden afgesloten en kon men het tijdens het huwelijk niet meer wijzigen. Deze prioriteit en onveranderbaarheid van het huwelijkscontract waren ingegeven door de vrees van de families dat door de invloed van de ene echtgenoot op de andere een aantal goederen van de ene familie naar de andere familie zouden overgaan.¹⁷ Hetzelfde motief zat achter het verbod voor de echtgenoten om elkaar bij schenking onder levenden of bij testament te bevoordelen.

Huwelijkscontracten werden eerst mondeling, later schriftelijk (onderhandse akte, schepenakte, notariële akte) afgesloten. In Frankrijk kon een huwelijksovereenkomst vanaf de ordonnantie van Moulin in 1566 nog alleen met een geschrift worden bewezen. Artikel 19 van het Eeuwig Edict van 11 juli 1611 voerde deze verplichting in voor de Zuidelijke Nederlanden. In sommige gewoonterechten was bovendien bepaald dat wanneer een huwelijkscontract een onroerend goed tot voorwerp had, het moest worden verleden voor en geregistreerd bij de rechtbank van de plaats waar dit onroerend goed gelegen was. Deze regeling gold op straffe van niet-tegenstelbaarheid tegenover derden.

De inhoud van de huwelijkscontracten beperkte zich veelal tot kleine wijzigingen aan het costumiere huwelijksvermogensstelsel. Dit gebeurde onder meer door het beding van vooruitmaking, zijnde een beding waarbij de langstlevende echtgenoot een roerend of onroerend goed of een som geld voor de verdeling uit de gemeenschap mocht nemen, een beding van immobilisering of realisering, waarbij aan een roerend goed een onroerend statuut werd gegeven zodat het uit de gemeenschap viel, een beding van mobilisering, waarbij een onroerend goed een roerend statuut werd gegeven zodat het in de gemeenschap viel, een beding tot het beperken of uitbreiden van het vruchtgebruik van de langstlevende echtgenoot of een beding tot het toebedelen van een groter (meer dan de helft) aandeel bij de verdeling van de nalatenschap.

4.3 De gemeenschap beperkt tot de roerende goederen en aanwinsten

4.3.1 Het begrip

De gemeenschap beperkt tot de roerende goederen en aanwinsten was de huwelijksgemeenschap waarin alleen de roerende goederen en de aanwinsten in de gemeenschap werden opgenomen. Man en vrouw bezaten daarnaast elk een eigen vermogen, dat bij definitie uit onroerende goederen bestond.

4.3.2 De totstandkoming van de gemeenschap

Dit gemeenschapsstelsel van rechtswege kwam meestal tot stand bij het sluiten van het huwelijk. In bepaalde gewoonterechten nam men als criterium nog de bijslaap, wat een reminiscentie was van het Germaanse huwelijk.

4.3.3 De samenstelling van de gemeenschap

In het actief van de gemeenschap vielen vooreerst alle roerende goederen van beide echtgenoten, zowel diegene die zij voor hun huwelijk in hun bezit hadden (voorhuwelijkse roerende goederen) als deze die zij tijdens het huwelijk om niet of onder bezwarenden titel verkregen, met inbegrip van al het geld en de vruchten van de eigen goederen (huwelijkse roerende goederen). Om zo veel mogelijk goederen voor de handel te mobiliseren bepaalden meerdere stadsrechten dat bepaalde onroerende goederen, zoals gronden, huizen of andere bebouwingen in de stad of de renten gevestigd op deze goederen, roerende goederen waren en daarom in de gemeenschap vielen. Het gevolg was dat de beperkte gemeenschap praktisch werd uitgebreid tot een algemene gemeenschap. Omgekeerd hielden een aantal Brabantse gewoonten familiale roerende goederen, zoals beddenkussens, juwelen en het zilverwerk met familiewapens buiten de gemeenschap, en betitelden ze als “vliegende erven”.

Naast de roerende goederen vielen ook de aanwinsten in de huwelijksgemeenschap. Hiermee bedoelde men alle onroerende goederen die de echtgenoten tijdens het huwelijk hadden verkregen ten bezwarenden titel. Deze goederen waren normaal in de plaats gekomen van geld dat het roerend goed bij uitstek was. Sommige costumen, zoals die van Parijs, Antwerpen en Namen, bepaalden onlogisch dat de onroerende goederen die tijdens het huwelijk door schenking onder levenden waren verkregen, in de gemeenschap vielen. Men drukte dit uit in de rechtsspreuk: “Il n'est si bel acquêt que le don.”

Het passief van de gemeenschap bevatte alle schulden van de man en de vrouw, zowel van voor als tijdens het huwelijk. De man stond in voor de betaling van deze schulden: “Qui espouse la femme, espouse les debtes.” Deze regeling ging terug op het feit dat men oorspronkelijk de schulden alleen op de roerende goederen kon verhalen: “Meubles sont le siège des dettes.” Daar nu de roerende goederen in de gemeenschap vielen, vielen ook de schulden in de gemeenschap. De schulden die echter duidelijk betrekking hadden op de eigen goederen van man of vrouw vielen buiten de gemeenschap en waren eigen aan de man of vrouw. Tijdens het huwelijk kon de man aansprakelijk gesteld worden voor de schulden die zijn vrouw met zijn toestemming maakte. Dit gold ook voor de huishoudschulden die de vrouw maakte en deze die ze maakte als openbare koopvrouw.

4.3.4 De samenstelling van de eigen vermogens

In een stelsel van roerende goederen en aanwinsten hadden man en vrouw elk een eigen vermogen dat uit een actief en een passief bestond. Het actief van hun eigen vermogen bevatte alle onroerende goederen die de man of de vrouw vóór hun huwelijk in bezit hadden (alle voorhuwelijkse onroerende goederen), en alle onroerende goederen die de man of de vrouw tijdens het huwelijk door erfenis, schenking of testament hadden verkregen (huwelijkse onroerende goederen om niet). Deze laatste goederen, die normaal patrimoniale of eigen goederen waren, mochten in geen geval naar de partner of zijn familie gaan. Voor de voorhuwelijkse onroerende goederen was het onbelangrijk hoe deze in het bezit van de echtgenoten waren gekomen.

Het passief van het eigen vermogen bestond uit de schulden aangegaan om eigen goederen te verwerven of in stand te houden. Hieronder vielen ook de grondrenten op deze goederen en de verdere afbetalingen van een onroerend goed dat vóór het huwelijk was verworven. Tijdens het huwelijk werden deze eigen schulden met gemeenschapsgeld betaald, maar bij de ontbinding van de gemeenschap werd deze betaling vereffend.

4.3.5 Het bestuur van de goederen

Daar de vrouw handelingsonbekwaam was tijdens haar huwelijk, had de man in principe de alleenheerschappij over zijn eigen goederen, die van de gemeenschap en die van zijn vrouw. Hierdoor kon hij deze goederen vrij beheren, belasten en erover beschikken. Op dit alleenbestuur bestonden slechts enkele uitzonderingen. Zo kon de man alleen met toestemming van zijn vrouw beschikken over haar eigen goederen. De opbrengst van de verkoop van deze goederen moest hij besteden aan de aankoop van een gelijkwaardig onroerend goed, dat dan op de naam van de vrouw werd geregistreerd. Sommige vrouwvriendelijke gewoonten bepaalden dat deze toestemming ook vereist was voor de vervreemding van de onroerende goederen die de echtgenoten tijdens het huwelijk samen hadden verworven.

4.3.6 De ontbinding, vereffening en verdeling van de huwelijksgemeenschap

De huwelijksgemeenschap werd ontbonden door de dood van een van beide echtgenoten, door een scheiding van tafel en bed, door een nietigverklaring van het huwelijk en door een scheiding van goederen die men had aangevraagd bij een wereldlijke rechtbank. Als gevolg van de ontbinding konden de echtgenoten (of hun erfgenamen in hun plaats) hun eigen goederen opnieuw in hun bezit nemen en werd de gemeenschap verdeeld.

Eerst werd echter de gemeenschap vereffend. Dit hield een verrekening in van de vergoedingen die de gemeenschap aan het eigen vermogen van man en/of vrouw was verschuldigd tot beloop van het geld of de goederen die in deze gemeenschap waren gevallen door verkoop van eigen goederen en waarvan de gelden niet in een ander onroerend goed waren herbelegd. Anderzijds werden de vergoedingen verrekend die elk van de echtgenoten verschuldigd was aan de gemeenschap tot beloop van de bedragen die zij uit het gemeenschapsvermogen hadden genomen om een eigen schuld te betalen.

De verdeling van de gemeenschap gebeurde in de regel bij gelijke helften. Het actief en passief van de gemeenschap kwamen elk voor de helft toe aan elk van de echtgenoten of hun erfgenamen. Op deze principiële verdeling in twee helften bestonden in sommige gewoonten uitzonderingen. Zij hadden vooreerst betrekking op de verdeling van de roerende goederen. Sommige gewoonten, zoals die van Brussel, Leuven, Luxemburg en Namen, bepaalden dat de langstlevende alle roerende goederen verkreeg, op voorwaarde dat hij of zij ook alle gemeenschapsschulden betaalde. Andere costumen bepaalden dat de langstlevende vóór de verdeling bij vooruitmaking enkele strikt persoonlijke goederen voor dagelijks gebruik uit de gemeenschap mocht nemen. Dit “voordeel” verschilde van gewoonte tot gewoonte. Voor de man bevatte het zijn wapens, het beste paard, zijn kledij en soms zijn boeken. Voor de vrouw bestond deze weduwestoel uit haar klederen, haar juwelen, haar kerkboek, het beste bed of de beste pot.

Figuur 68: Verdeling van de gemeenschap in twee helften

Figuur 69: ‘Beste goed’ naar langstlevende

Een tweede reeks uitzonderingen op de regel van de verdeling bij gelijke helften deed zich voor wanneer een huwelijk eindigde door het overlijden van een van de echtgenoten en er uit dat huwelijk kinderen waren geboren.

–  Sommige costumen, zoals die in West-Vlaanderen en in Mechelen, bepaalden dat de beperkte gemeenschap van roerende goederen en aanwinsten als dan werd omgezet in een algemene gemeenschap, die dan bij helften werd verdeeld tussen de langstlevende en de erfgenamen van de eerststervende. De langstlevende aan wie aldus onroerende goederen toevielen die afkomstig waren van de familie van de eerststervende, kon op deze goederen wel alleen een vruchtgebruik uitoefenen.

–  Andere costumen, voornamelijk in Brabant en Namen, kenden een zogenaamd devolutierecht (“droit de dévolution”). Bij achterlating van kinderen werden in dit geval alle onroerende goederen, ook deze die van de zijde van de langstlevende kwamen, in naakte eigendom aan de kinderen en in levenslang vruchtgebruik aan de langstlevende toebedeeld. Ook hier ontstond dus een soort van algemene gemeenschap tussen de langstlevende en de kinderen, zij het beperkt tot de onroerende goederen en opgedeeld in naakte eigendom en vruchtgebruik.

Figuur 70: Omzetting in algehele gemeenschap

Figuur 71: Devolutierecht

–  Nog andere costumen, zoals die van Vlaanderen gallicant, Henegouwen, Doornik en Artesië, opteerden voor een “ravestissement de sang”. Bij achterlating van kinderen vielen alle roerende en onroerende goederen, welke ook hun herkomst was, in volle eigendom toe aan de langstlevende echtgenoot. Men drukte dit uit met de rechtsspreuk: “Wie het langst leeft, heeft het al.” Indien de echtgenoten geen kinderen hadden, konden zij elkaar bij wederzijdse onherroepelijke schenking dit voordeel toekennen in vruchtgebruik of in volle eigendom. Men noemde deze regeling dan de “ravestissement de lettres”.

Figuur 72: Ravestissement de sang

–  De costumen van Luik ten slotte kenden de “mainplévie”. Hierbij kreeg de langstlevende alle goederen van de huwelijksgemeenschap, met inbegrip van de eigen goederen van de eerststervende, indien er uit het huwelijk geen kinderen waren gesproten. Bij achterlating van kinderen verkreeg de langstlevende, zoals in het devolutierecht, alle nagelaten onroerende goederen in vruchtgebruik en alle roerende goederen in volle eigendom.

Figuur 73: Mainplévie

4.3.7 De rechten van de langstlevende echtgenoot

Daar waar bovengenoemde grotere toebedelingen in vruchtgebruik of volle eigendom niet golden, kreeg zowel de weduwe als de weduwnaar een overlevingsvermogen bestaande uit een vruchtgebruik op de helft van de eigen goederen van de eerststervende en de helft van de gemeenschap. Het vruchtgebruik in onze streken verschilde hierdoor van de Franse “douarie” die enkel sloeg op de eigen goederen van de man en die ook alleen aan de weduwe werd toegekend.

Figuur 74: Vruchtgebruik langstlevende

De weduwe en de weduwnaar hadden het recht om een tijdje (meestal veertig dagen tot zes weken) in het sterfhuis te blijven en er op kosten van de boedel te leven. Dit recht werd, zij het alleen voor de weduwe, overgenomen in artikel 1465 van de C.C. van 1804. De langstlevende echtgenoot kreeg ook het recht om de gezinswoning in zijn/haar deel van de gemeenschap te doen vallen. Dit recht was slechts een voorkeurrecht. Bij overbedeling moest er met andere goederen worden gecompenseerd (vergelijk met artikel 1446 B.W.).

Opdat een weduwe niet zou moeten instaan voor schulden die haar overleden man had gemaakt zonder haar toestemming, kenden sommige gewoonten haar het recht toe om afstand te doen van de gemeenschap. Het gevolg van die afstand of verwerping van de gemeenschap was dat de weduwe niets kreeg van het passief van de gemeenschap, maar ook niets van het actief. Wanneer het passief groter was dan het actief kon zij hiervoor dan niet voor haar eigen goederen worden aangesproken. Deze afstand gebeurde aanvankelijk symbolisch door de sleutels op de voordeur van het sterfhuis te laten zitten bij de begrafenis van de man of ze in het open graf te gooien. Later kon dit door een afgifte van de sleutels aan of een verklaring bij de plaatselijke magistraat binnen de termijn van veertig dagen tot één jaar na het overlijden van de man. De ordonnantie van 1667 op de civiele rechtspleging van Lodewijk XIV legde deze termijn eenvormig vast op drie maanden en veertig dagen, wat werd overgenomen door de C.C. van 1804.

Onder invloed van het erfrecht werd ook het voorrecht van boedelbeschrijving aan de weduwe toegekend. Indien de weduwe binnen de termijn van één maand tot zes weken een behoorlijke boedelbeschrijving had opgemaakt, kon zij door de schuldeisers van haar man slechts tot beloop van het actief van de gemeenschap worden aangesproken.

5. HET HUWELIJKSVERMOGENSRECHT IN DE NIEUWSTE TIJD

5.1 Het huwelijksvermogensrecht in de “Code Civil” van 1804

Na de inlijving van onze gewesten bij Frankrijk veranderde er weinig aan het costumiere huwelijksvermogensrecht. Het huwelijksvermogensrecht kwam wel aan bod in de verschillende ontwerpen van het Burgerlijk Wetboek die tussen 1792 en 1799 werden opgesteld, maar geen enkele van deze ontwerpen werd wet. Volgens de rechtspraak bleef het costumiere huwelijksvermogensrecht met inbegrip van de rechten van de langstlevende echtgenoot in voege. Het decreet van 6 januari 1794 op de erfopvolging schafte wel de regels van het huwelijksvermogensrecht af.

De C.C. van 1804 nam het huwelijksvermogensrecht van de costumen van Parijs grotendeels over maar vereenvoudigde het. Volgens artikel 1387-1389 C.C. konden de echtgenoten het statuut van hun huwelijksgoederen naar goeddunken regelen mits zij daarin niets bedongen dat strijdig was met de openbare orde of de goede zeden en het dwingende recht. Zoals in het gewoonterecht van vóór de Franse Revolutie moest het huwelijkscontract in een notariële akte zijn neergelegd en vóór het huwelijk worden afgesloten. Het kon nadien niet meer worden gewijzigd (artikel 1391-1395 C.C.). De C.C. van 1804 formuleerde ook enkele modelvoorbeelden van bepalingen die men in een huwelijkscontract kon bepalen, zoals de gemeenschap van aanwinsten, de algemene gemeenschap, de scheiding van goederen, het dotale stelsel, de bedingen van realisering, mobilisering en de scheiding van schulden en vooruitmaking (artikel 1497 C.C. e.v.).

De C.C. van 1804 koos voor een gemeenschap van roerende goederen en aanwinsten als wettelijk stelsel. Dit wettelijke stelsel kwam tot stand op het ogenblik van de huwelijkssluiting (artikel 1399 C.C.). Het actief van de gemeenschap was samengesteld uit alle vóórhuwelijkse en huwelijkse roerende goederen en alle aanwinsten, zijnde de tijdens het huwelijk ten bezwarenden titel verworven onroerende goederen. Het passief van de gemeenschap omvatte alle voorhuwelijkse roerende schulden van beide echtgenoten, alle schulden ten laste van een roerende erfenis tijdens het huwelijk verkregen en alle schulden die de man tijdens het huwelijk had aangegaan. Het eigen vermogen van de man en van de vrouw bestond uit al hun voorhuwelijkse onroerende goederen en alle onroerende goederen die zij tijdens het huwelijk via een schenking onder levenden of een testament hadden verworven. De schulden ten laste van een voorhuwelijks onroerend goed of ten laste van een onroerend goed dat tijdens het huwelijk om niet werd verworven, bleven eigen aan elke echtgenoot. Het bestuur, zowel van de gemeenschapsgoederen als van de eigen goederen van de man en de vrouw, was in handen van de man. De man had wel de uitdrukkelijke toestemming nodig van de vrouw om te beschikken over de eigen goederen van de vrouw. Bij de ontbinding van de gemeenschap vond er na de vereffening een verdeling in gelijke helften plaats tussen de echtgenoten of hun erfgenamen van het actief en het passief van de gemeenschap. De eigen goederen van de man of de vrouw werden aan hun of hun erfgenamen toebedeeld. De weduwe had het recht om afstand te doen van de gemeenschap of die te aanvaarden onder voorrecht van boedelbeschrijving.

Bij wijze van huwelijkscontract kenden vele echtgenoten elkaar de vroeger gebruikelijke voordelen van de langstlevende toe. Schenkingen tussen echtgenoten waren toegelaten, maar waren steeds herroepbaar (artikel 1096 B.W.). Zij moesten ook rekening houden met de erfrechtelijke reserve. De wetten van 20 november 1896 en 14 mei 1981 bezorgden de langstlevende echtgenoot nog uitgebreidere voordelen.

5.2 Het huwelijksvermogensrecht in het Belgische recht sinds 1976

De regeling van de C.C. van 1804 bleef, met uitzondering voor wat betreft de handelingsonbekwaamheid van de gehuwde vrouw, tot 1976 behouden. Op 14 juli 1976 werd voor het eerst een huwelijksvermogensrecht ingevoerd dat de gelijkheid van man en vrouw binnen het huwelijk beklemtoont.

De mogelijkheid om in een huwelijkscontract het statuut van de huwelijksgoederen te bepalen aan de hand van een notariële akte en voor zover dit niet afweek van de regels van de openbare orde en goede zeden en het dwingende recht, werd behouden (artikel 1387-1389 B.W.). Het Burgerlijk Wetboek gaf nu zelf een aantal typevoorbeelden op van afwijkingen waaronder de scheiding van goederen (artikel 1451-1469 B.W.). Dit huwelijkscontract kan men nu zowel voor als tijdens het huwelijk afsluiten en ook tijdens het huwelijk wijzigen (artikel 1392-1396 B.W.).

Indien er geen huwelijkscontract was of het huwelijkscontract slechts kleine wijzigingen inhield, gold een wettelijk stelsel van gemeenschap van aanwinsten. In die (beperkte) gemeenschap vallen alle roerende en onroerende goederen die tijdens het huwelijk ten bezwarende titel zijn verworven (= aanwinsten) en alle schulden met uitzondering van de ‘eigen’ schulden (artikel 1405-1408 B.W.). Alle vóórhuwelijkse (roerende en onroerende) goederen en alle (roerende en onroerende) goederen die tijdens het huwelijk door de echtgenoten om niet worden verworven, zijn eigen aan elk van de echtgenoten. Hetzelfde gold voor een aantal strikt persoonlijke goederen. In het passief van het eigen vermogen vielen de voorhuwelijkse schulden van elk van de echtgenoten en een aantal ‘eigen’ schulden (artikel 1399-1401 en 1406-1407 B.W.).

Voor het eigen vermogen van elk van de echtgenoten was er in beginsel alleenbestuur voorzien, voor de gemeenschapsgoederen gelijklopend bestuur en voor de noodzakelijke gezinsgoederen gezamenlijk bestuur (artikel 1415-1426 B.W.).

Het wettelijke stelsel werd ontbonden door het overlijden van een van de echtgenoten, door echtscheiding of scheiding van tafel en bed, door de gerechtelijke scheiding (artikel 1470-1474 B.W.) en door de overgang naar een ander huwelijksvermogensstelsel. In dit geval was er eerst een vereffening (vergoedingsrekeningen en verrekening van de lasten) nodig en vervolgens een verdeling in twee helften van het batig saldo van de gemeenschap over de echtgenoten of hun erfgenamen. Anderzijds nam elk van de echtgenoten of hun erfgenamen zijn eigen goederen tot zich (artikel 1427-1450 B.W.). De rechten van de langstlevende worden nu geregeld door het erfrecht (artikel 745bis B.W.). De langstlevende kan vragen dat hem de gezinswoning wordt toebedeeld (artikel 1446 B.W.).

6. HET ENGELSE HUWELIJKSVERMOGENSRECHT

Op grond van de fictie dat de man en de vrouw één persoon vormden, stond het al in de 13de eeuw vast dat alle goederen die de vrouw voor haar huwelijk bezat als “feme sole”, aan haar man toevielen. Dit was zeker het geval met haar persoonlijke, roerende goederen (“chattels”), waarover de man een volledig beheers- en beschikkingsrecht kreeg. Wanneer hij als eerste overleed kon de vrouw deze roerende goederen niet terugeisen van diegenen ten voordele van wie hij er tijdens de “coverture” had over beschikt. Zij moest genoegen nemen met wat er van die roerende goederen overbleef. Dezelfde regels werden toegepast na een echtscheiding. Wanneer de man een testament had gemaakt, kon de weduwe van de legataris slechts een aantal zeer persoonlijke roerende goederen, zoals haar eigen klederen en juwelen (“paraphernalia”), opeisen. Zij moest zich daarbij wel beperken tot wat er volgens haar stand strikt nodig was en ook rekening houden met de schulden van de man “for it is not fit she should shine in jewels, ande the creditors in the mean time to starve”. Door haar huwelijk werden ook alle voorhuwelijkse en huwelijkse onroerende goederen van de vrouw in haar zelf en in haar man “gevest”. Beiden hadden er dus “saisine” op. De man kon ze beheren en zich hierdoor de vruchten van deze goederen toeeigenen, maar kon ze niet vervreemden. Indien hij dit toch deed, kon zijn vrouw of haar erfgenaam deze onroerende goederen na zijn overlijden terugvorderen van diegene in wiens voordeel hij erover had beschikt. De vrouw had ook de toestemming van haar echtgenoot nodig om deze onroerende goederen te vervreemden, maar omgekeerd had de man de toestemming nodig van de vrouw om zich te ontdoen van de toekomstige “douarie” die op zijn eigen onroerende goederen woog.

Vanaf de 16de eeuw ontstonden “in equity” een aantal uitzonderingen op die regels. Gehuwde vrouwen konden voortaan zelfstandig een rechtsvordering instellen in verband met hun onroerende goederen, zij konden schenkingen krijgen die hen alleen toekwamen, zij konden hun onroerende goederen in een “trust” onderbrengen en zij konden speldengeld (“pin-money”) opzij leggen.

Bij het overlijden van de man kreeg de weduwe haar eigen onroerende en haar persoonlijke roerende goederen (voor zover die er nog waren) in volle eigendom. Zij had bovendien recht op een vruchtgebruik (“dower”) op een derde van de nagelaten eigen (onroerende) goederen van de man. Dit vruchtgebruik bleef gehandhaafd tot in de eerste helft van de 20ste eeuw. De “Dower Act” van 1833 liet toe dat dit vruchtgebruik door de echtgenoot bij testament of een schenking onder levenden werd opzij gezet. Pas in 1925 werd de “douarie” volledig afgeschaft.

Wanneer de vrouw als eerste overleed kon de man haar land nog verder in “saisine” houden tot hij zelf overleed. Dit specifieke Engelse recht van de weduwnaar heette “the curtesy of England”. De man kon het slechts uitoefenen als er gemeenschappelijke kinderen waren. De “curtesy” werd pas afgeschaft in 1925, maar bleef nog enige tijd nawerken voor langlopende renten.

TEKSTEN TOT BETER BEGRIP VAN HOOFDSTUK 5

1. De verwerping van de huwelijksgemeenschap volgens een Kortrijkse turbe van 1522

Jan de Tolnare, out 65, Hughe Ruebin, 75, Roeger de Muelnare, 60, Christoffels Mergart, out 73, Pieter Bouckaert, 40 jaeren, Fransois de Pau, 56, Oste van den Berghe, 54, Antheunis Lene, 41 Joos van der Male, 60, Martin Steyt, 61, ende Jacop Willecomme, 60, alle ghevraecht ende gheinterrogueert op ‘t 3de, 5de ende 6de article van der duplicque, zegghen ende deposeren eendrachtelic by der mont van Jan de Tolnare, te weten op ‘t 3de article, dat zy al huerlieden tyt hebben gheweten ende zien useren bin der stede ende casselrie van Curtricke dat een houder ofte houderigghe huerlieden sterfhuus niet vlien ofte loochenen en moghen, nemaer moeten bliven in commeren ende lasten den sterfhuuse anclevende. Zegghen voorts daerup diverssche exemplen ghesien hebbende ende vonnessen daerup ghewyst, te weten in sterfhuus van Jan van Brabant, de weduwe van Roeger Denys ende de weduwe van Jan de Dondere ende diverssche andre die van ghelycken den sleutel op den put leyden, nemaer ne bescudden daermede maer alleenlic huerlieder lichaem. Op ‘t 5de article zegghen dat eeneghe van hemlieden ghesien hebben dat vrouwen catheilen waren, ende hebben oick sichtiene ghesien de kuere daerup ghemaect daerby dat blyct dat vrouwen gheen catheilen en zyn. Op ‘t 6de article, dat men daghelick useert dat vrouwen gheen catheilen en zyn, ende alzo en mueghen de zelve niet vlien zy en deden de sculden beteren, zonderlinghe sculden tsedert ghemaect.

2. Het universaliteitsbeginsel volgens een Gentse turbe van 24 mei 1555

Allen den ghonen die dese presente lettren zullen zien ofte hooren lesen, scepenen ende raedt van der stede van Ghendt saluyt, met kennessen der waerheden doen te wetene dat wy ter instancie ende verzoucke van joncheere Pieter van der Cauwerburch, heere van Uplintere, ghehoort ende gheexamineert hebben als tourbisten ende costumieren deser stede van Ghendt de naervolghende persoonen (…) up zekere queritur by gheschrifte gheexhibeert, daeraf tinhouden hiernaer volcht van woorde te woorde: “Oft tgheprevililegiert sterfhuys van Ghendt ghefundeert ende van auden tyden, datter gheene memorie en es van den beghinne, gheuseert ende gheobserveert heeft, dat alle de goeden aldaer bevonden hemlieden tusschen den houdere ofte houderigghe, leste supervivant, metgaders den hoyrs onderlinghe bringhende in ghedeele naer de costume van den zelven sterfhuyse, waer die ghestaen ofte gheleghen zouden moghen wesen, binnen Vlaendren ofte daer buyten, zonder te moeten aensiene de particuliere costumen van den plaetsen of stede daer de poortere zoude moghen aflivich bedeghen zyn; ende van ghelycken of de testamenten ghemaect by zulcken poortere in andere plaetsen aflivich bedydende, hemlieden oock nyet en reguleren naer de costume ende oude observantie vanden zelven poorters steerfhuusen deser stede.”

Up welcke queritur de bovenghenomde costumieren hebben, by huerlieder eede daertoe ghemaent alzoo tbehoort, verclaerst, hoe dat, naer de notoire costume van den zelven poorters sterfhuusen deser stede, van allen houden tyden gheuseert ende gheobserveert, alle de goeden concernerende ende anclevende den sterfhuuse van eenen poortere ofte poortersse der voornomder stede, tusschen den houdere ofte houderigghe leste supervivant metgaders den hoyrs onderlinghe ghedeelt werden naer de costume van den zelven poortelicken sterfhuusse van Ghendt, waer die ghestaen ofte gheleghen zouden moghen wesen, zonder ooc regard nemene of de zelve poortere of poorteresse overleden es binnen de voornomde stede van Ghendt ofte in andere plaetsen daer ander particuliere costumen zouden moghen in contrarien gheuseert wesen, ghereserveert de lenen. (…). Ghegheven in kennessen der waerheden onder den seghele van zaken der voorseyder stede van Ghendt den vierentwintichsten may vyftien hondert vyf en vyftich.

3. Het huwelijksvermogensrecht volgens de costumen van Leuven van 1622

Capittel XII. Van rechten den gehouden lieden aengaende

Art. 1. Een man is voecht ende momboir van syne huysvrouwe, ende mach alle goeden, actien ende schulden haer eenichsints competerende, reël ende personeel, als voeght ende momboir vervolghen, heysschen, versoecken ende beschudden, sonder authorisatie, last oft consent van syne huysvrouwe te moeten hebben, ende hy heeft vrye administratie van alle hun beyder goeden.

Art. 2. Item, een man mach alle haeffelycke goeden ende vlieghende erfve die hy ende syne huysvrouwe besitten, tzy die verstorven, vercreghen ofte ten houwelycke inghebrocht zyn, met oock alle erffelycke goeden, huysen, chynsen ende renten by hem ten houwelycke ingebrocht ofte staende het houwelyck vercreghen, daer hy alleene in gegoet is, ofte die van synder zyde gecomen, ofte hem gegheven ofte gelaeten zyn, int geheel ofte in deel vercoopen, versetten, geven, belasten ende alieneren, sonder consent, wille, weten ofte byzyne van synder huysvrouwe, behoudelyck haer duwarie, indien tselve daerop geconstitueert zy. Ende van alle goeden, staende den houwelicke vercreghen daer man ende vrouwe tsaemen in gegoeyt zyn ofte oock de vrouwe alleene, mach de man altydt deene hellicht sonder heur consent vercoopen ende alieneren als voer.

Art. 3. Maer erffelycke goeden, die de vrouwe ten houwelyck brenght, ofte die heur, oock staende den houwelycke, verstorven, gesuccedeert ofte gegheven zyn, met oock deene hellicht van alle erfgoeden ofte erfrenten, die staende den houwelycke vercreghen zyn, ende daer sy alleene, ofte mede in gegoeyt is, en mach den man niet vercoopen, belasten ofte alieneren, sonder procuratie ofte consent van syne huysvrouwe.

Art. 4. Item, eene vrouwe gehoudt zynde, en mach haer selven noch haere haeffelycke ofte erffelycke goeden niet verbinden, verobligeren, vercoopen, alieneren ofte belasten, noch eenich contract aengaen, sonder consent ende authorisatie van haeren man, maer mach wel van heure erffelycke goeden ende vlieghende erfve disponeren by testamente ofte uytersten wille, sonder consent van haeren man, behalven dat sy gheene kinderen van dien houwelycke en hebbe, ende dat alsulcken dispositie den man in den rechte dat competeert niet en prejudiciëre.

Art. 5. Item, eene vrouwe en mach in rechte niet staen noch procureur constitueren sonder consent ende authorisatie van haeren man, tenzy dat de vrouwe ofte heure goeden met recht vervolght zynde ende den man, die negligerende ofte niet willende beschudden ofte verantwoorden, by de weth, met kennisse van saecke tot heuren gemeynen coste te moghen verantwoorden.

Art. 6. Item, eene vrouwe en can noch en mach heuren man noch syne goeden niet belasten met eenighe schulden, die sy maeckt ofte contraheert staende hun beyder houwelyck, voerder dan by de hanteringhe ende coopmanschap die sy gedaen heeft by wel weten ende aensien van haeren man theuren gemeynen proffyte ende verliese, ofte nootelichheyt van huyshoudinghe.

Art. 7. Alle erfgoeden, tzy huysen, chynsen, renten ende pachten, staende thouwelyck van twee gehuysschen vercreghen, tzy den man alleene daerinne gegoeyt is ofte de vrouwe alleene ofte beyde tsamen, indien sy van dien houwelycke gheen wettighe kinderen achter en laeten, moeten twee zyden hebben, ende voer deene hellicht volghen des mans erfgenaemen ofte zyde, ende voer dandere hellicht der vrouwen erfgenaemen ofte zyde, sonder dat den man het deel van de vrouwe, ofte de vrouwe het deel van den man, met testamente ofte uytersten wille mach beswaeren ofte belasten, tenwaere met hunnen expressen gemeynen consente ende wille. Maer by vercoopinghe, ghiften ende andere contracten, mach die man doen gelyck hiervoer int tweede artikel van dit capittel geseght is.

Art. 8. Item, de erffelycke goeden eender vrouwe die gheen coopwyf en is, en moghen niet vercocht ofte geexecuteert worden voer de schulden by haeren man staende hunder beyder houwelycke, ofte te voerens gecontraheert, soo verre de vrouwe daervoere niet geloeft en hebbe ofte dat sy haer mans sterfhuys niet aenveert en hebbe maer tselve behoirlyck gerepudieert; uytghenomen in saecken hieronder int 18de artikel van dit capittel verhaelt.

Art. 9. Item, den man die eene vrouwe trouwt is metten houwelycke verbonden in alle schulden ende personele actien daer die vrouwe eenichsins in gehouden is, ende mach daervoere in synen persoon ende goeden vervolght ende geëxecuteert worden.

Art. 10. Item, soo wanneer tusschen man ende vrouwe houwelycsche voerwaerde gemaeckt zy, moet de selve van weerden blyven ende eenyegelyck hem daernaer reguleren, oock naer daflyvicheyt van hun beyden ende van elck van hun, in der vueghen dat de lancxtlevende, ofte syns actie hebbende, gheenen keus en heeft van hem daeran te houden ofte aen syn landtrecht, ten waere dat sy de voerschreven voerwaerde tsamenderhandt ende met gemeynen consente, ofte deen met consent des anders, int geheel ofte deel gebroken ende te niete gedaen hadden, ofte met contracten, testamenten, uytersten wille ofte anderssints contrarie ofte anders gewillecoert ofte geaccordeert.

Art. 11. Item, alle beddenen, sittecussenen ende oircussenen met pluymen gevult, ende oock alle sittecussenen met pluymen niet gevult zynde, soo verre daerop staen die wapenen van de gehoude lieden, ofte heure ouderen, ofte andere vrienden ende maeghen, daeraf hun die verstorven ofte gelaeten zyn, item, culckten, sargien, tapyten mette wapenen, als voeren, alle tafelen, schapprayen, tritsoiren, coetsen, kisten, schabellen, ende alle andere beroerlycke goeden van herden houte gemaeckt, alle eerenwerck geheel, onghelapt ende ongegaet zynde, alle corael, peerlen ofte gesteente, alle ringhen ofte bagghen van goude, ende alle silverenwerck, dat notabelyck meer vergult is als alleene silver, zyn ende worden geacht ende gehouden voer vlieghende erfve, ende succederen, versterven ende devolveren gelyck gronden van erfve, behalven dat den man alle vlieghende erfve, gheene uytgenomen, sonder consent van syne huysvrouwe mach vercoopen, versetten ende alieneren staende hun beyder houwelyck, soo verre den man ofte vrouwe daeraf te dien tyde zyn vrye heere ofte vrouwe ofte meesteresse; maer naer der vrouwen aflyvicheyt, oft oock by testamente ofte uyttersten wille, niet dan met heuren consente.

Art. 12. Ende alle anderen meublen, gelt, penningen, silverenwerck, juweelen, actien ende crediten, met oock alle renten, niet gerealiseert zynde, ofte daervoer gehouden ende geacht, zyn ende worden al gerekent ende gereputeert voer have.

Art. 13. Item, die lestlevende van twee gehuysschen competeert de tocht in alle erffelycke goeden, renten, pachten ende vliegende erfve, by hen ofte den eenen van hen staende heuren houwelycke vercreghen, mede oock in de ghene by den eersten aflyvighen ten houwelycke gebrocht, ofte anderssints hem duerende den selven houwelycke, met vollen rechte, gecompeteert ofte toebehoort hebbende.

Art. 14. Item, den lestlevende wint met syn lanxtleven ende behoudt met vollen rechte alle haeffelycke ofte meuble goeden, ofte die daervoer gerekent zyn als voer. Ende mach daeraf disponeren naer synen vryen wille. Ende indien hy daeraf niet en disponeert, volghen ende competeren die geheelyck ende al den ghenen dien syne have, by testamente ofte ab intestato, naer den landtrechte competeert, op last dat sulcken lestlevende daerteghens oock moet draeghen alle schulden ende personele actien, geloften ende commeren, by hen beyden, ofte den eenen van hun, ofte heuren ouderen ofte voersaeten, daeraf eenich van hun successeur is, gecontraheert, ofte die zy ofte deen van hun, anderssints, uyt wat saecken dat het zy, moeten draeghen.

Art. 15. Ende moet alsoo de lestlevende, uyt allen saken ende redenen voerschreven, daer eenighe kinderen van sulcken houwelyck gebleven zyn, de selve naer synen ende hunnen staet, macht ende rycdom, doen leeren, instrueren, opbrenghen ende doen opbrenghen tot dat sy hun broodt connen winnen, ende anderssints gelyck, naer diergelycke ouderen ende kinderen staet, qualiteyt ende conditie, gewoonlyck is ende gerequireert wordt, ende hun stellende tot houwelycke ofte anderen geapprobeerden staet, tot onderstandt van den selven staet helpen, assisteren ende geven naer dat de faculteyten aen allen zyden dat vereysschen.

Art. 16. Item, vader ende moeder, tzy tbedde gescheyden zy ofte niet, ende oock den ghenen van hun die naer het scheyden van tbedde compt te herhouwen, hebben vrye administratie van alle heure kinderen goeden, uyt wat zyde ofte maniere die hun competeren, tot dat sy hun begheven hebben tot houwelycken ofte anderen geapprobeerden staete, ofte gecomen zyn totten ouderdom van vyfentwintich jaeren, ende [moghen] maecken alle vruchten, daerentusschen daeraf comende, heure, midts wel onderhoudende de selve kinderen gelyck hunnen staet, qualiteyt ende conditie ende de faculteyt van hunnen goeden dat verheyscht ende verdraecht.

Art. 17. Item, eenen man en mach tsterfhuys van syne huysvrouwe niet abandonneren, maer eene vrouwe mach het sterfhuys van haeren man wel abandonneren, stekende den slotel op de dore als sy metten lycke uytgaet oft legghende dien opt mans graf als hy begraven wordt, uytgaende met heure gewoonlycke cleederen, niet de beste ofte de slechtste, van elcx een aen hebbende, ende daernaer niet meer int sterfhuys wederkeerende.

Art. 18. Item, de vrouwe in vueghen voerschreven haers mans sterfhuys geabandonneert hebbende, en can men gheene schult, gelofte noch personele actie van heurs mans weghen gecomen, ofte by hem alleene staende den houwelycke gecontraheert, heysschen, tenwaere dat sy heur ofte heure goeden daervoer verbonden hadde, ofte dat het waere van eten ofte drincken theuren gemeynen huyse gehaelt ende verteert, ofte van bodenloon, pyne ende aerbeydt, theuren beyden oirboire gedaen, ofte van cleederen ofte juweelen theuren lyve dienende, die sy selve hadde gecocht, gehaelt ofte gemaeckt, ofte doen haelen ofte maecken, ofte soo verre sy, geduerende dleven van haeren man, by syne wete, met eenighe hanteringhe ofte coopmanschap ommegegaen hadde, ende daeraf ten achter gebleven waere, ende andere van gelycke natuere zynde, alle de welcke de voerschreven vrouwe, nietteghenstaende tvoerschreven abandonneren van het sterfhuys haers mans, betaelen moet.

Art. 19. Item, soo verre der weduwe eenighe schult ofte personele actie geheyscht wordt uyt saecken oft van weghen haeren overleden man, moet den heysscher, inghevalle van ontkennen, bethoonen dat de selve int sterfhuys heurs mans gebleven is, ofte syne achterghelaeten haeffelycke goeden, oft eenighe van dien, ofte die daervoer gerekent worden, aenveert heeft.

Art. 20. Item, eene vrouwe, tsterfhuys van haeren man abandonnerende, verbeurt daerdoer, ende priveert haer selven van alle haeffelycke ofte meuble goeden, ende die daervoer gerekent worden, gelyck personele actien, renten ende dierghelycke, behalven de ghene heur competerende uyt crachte van haere houwelycksche voerwaerde, ende verbeurt oock mede alle recht ende actien haer competerende in de goeden staende den houwelycke vercreghen, daer den man alleene in gegoeyt is. Maer in erfgoeden ofte renten daer de vrouwe alleene, ofte mede in gegoeyt is, blyft ende volght der vrouwe, los ende vry van de voerschreven actien, schulden ende lasten in de voergaende artikelen begrepen, haere hellicht daeraf, ende volghen ende blyven der selver oock, los ende vrye, alle erfgoeden, renten, chynsen ende vlieghende erfve, heur ofte van heuren tweghe ofte zyde aengecomen ende verstorven, ende verbeurt de selve oock alle tochte heur competerende naer den landtrechte in de erfgoeden van heurs mans weghen gecomen, behoudelyck heur duwarie, met allen tghene des heur daermede toegheseght is.

4. Het huwelijksvermogensrecht volgens de “Code Civil” van 1804

Chapitre I. Dispositions générales

Art. 1387. La loi ne régit l'association conjugale, quant aux biens, qu'a défaut de conventions spéciales, que les époux peuvent faire comme ils le jugent à propos, pourvu qu'elles ne soient pas contraires aux bonnes mœurs, et en outre, sous les modifications qui suivent.

Art. 1388. Les époux ne peuvent déroger ni aux droits résultant de la puissance maritale sur la personne de la femme et des enfants, ou qui appartiennent au mari comme chef, ni aux droits conférés au survivant des époux par le titre de la puissance paternelle et par le titre de la minorité, de la tutelle et de l’émancipation, ni aux dispositions prohibitives du présent Code.

Art. 1389. Ils ne peuvent faire aucune convention ou renonciation dont l'objet serait de changer l'ordre légal des successions, soit par rapport à eux-mêmes dans la succession de leurs enfants ou descendants, soit par rapport à leurs enfants entre eux; sans préjudice des donations entre vifs ou testamentaires qui pourront avoir lieu selon les formes et dans les cas déterminés par le présent Code.

Art. 1390. Les époux ne peuvent plus stipuler d'une manière générale que leur associations sera réglée par l'une des coutumes, lois ou statuts locaux qui régissaient ci-devant les diverses parties du territoire français, et qui sont abrogés par le présent Code.

Art. 1393. A défaut de stipulations spéciales qui dérogent au régime de la communauté ou le modifient, les règles établies dans la première partie du chap. II formeront le droit commun de la France.

Art. 1394. Toutes conventions matrimoniales seront rédigées, avant le mariage, par acte devant notaire.

Art. 1395. Elles ne peuvent recevoir aucun changement après la célébration du mariage.

Chapitre II. Du régime en communauté

Art. 1399. La communauté, soit légale, soit conventionnelle, commence du jour du mariage contracté devant l'officier de l’état civil: on ne peut stipuler qu'elle commencera à une autre époque.

Première partie. De la communauté légale.

Art. 1400. La communauté qui s’établit par la simple déclaration qu'on se marie sous le régime de la communauté, ou à défaut de contrat, est soumise aux règles expliquées dans les six sections qui suivent.

Section 1. De ce qui compose la communauté activement et passivement.

§ 1. De l'actif de la communauté.

Art. 1401. La communauté se compose activement,

1° De tout le mobilier que les époux possédaient au jour de la célébration du mariage, ensemble de tout le mobilier qui leur échoit pendant le mariage à titre de succession ou même de donation, si le donateur n'a exprimé le contraire;

2° De tous les fruits, revenus intérêts et arrérages, de quelque nature qu'ils soient, échus ou perçus pendant le mariage, et provenant des biens qui appartenaient aux époux lors de sa célébration, ou de ceux qui leur soient échus pendant le mariage, à quelque titre que ce soit;

3° De tous les immeubles qui sont acquis pendant le mariage.

Art. 1402. Tout immeuble est réputé acquêt de communauté, s'il n'est prouvé que l'un des époux en avait la propriété ou possession légale antérieurement au mariage, ou qu'il lui est échu depuis à titre de succession ou donation.

Art. 1404. Les immeubles que les époux possèdent au jour de la célébration du mariage, ou qui leur échoient pendant son cours à titre de succession, n'entrent point en communauté.

Art. 1405. Les donations d'immeubles qui ne sont faites pendant le mariage qu’à l'un des deux époux, ne tombent point en communauté et appartiennent au donataire seul, à moins que la donation ne contienne expressément que la chose donnée appartiendra à la communauté.

(…)

§ 2. Du passif de la communauté

Art. 1409. La communauté se compose passivement:

1° De toutes les dettes mobilières dont les époux étaient grevés au jour de la célébration de leur mariage, ou dont se trouvent chargées les successions qui leur échoient durant le mariage, sauf la récompense pour celles relatives aux immeubles propres à l'un ou à l'autre des époux;

2° Des dettes, tant en capitaux qu'arrérages ou intérêts, contractées par le mari pendant la communauté, ou par la femme les cas ou elle a lieu;

3° Des arrérages et intérêts seulement des rentes ou cettes passives qui sont personnelles aux deux époux;

4° Des réparations usufructuaires des immeubles qui n'entrent point en communauté;

5° Des aliments des époux, de l’éducation et entretien des enfants, et de toute autre charge du mariage.

Art. 1410. La communauté n'est tenue des dettes mobilières contractées avant le mariage par la femme, qu'autant qu'elles résultent d'un acte authentique antérieur au mariage, ou ayant reçu avant la même époque une date certaine, soit par l'enregistrement, soit par le décès d'un ou de plusieurs signataires dudit acte.

Le créancier de la femme, en vertu d'un acte n'ayant pas de date certaine avant le mariage, ne peut en poursuivre contre elle le paiement que sur la nue propriété de ses immeubles personnels.

Le mari qui prétendrait avoir payé pour sa femme une dette de cette nature, n'en peut demander la récompense ni à sa femme ni à ses héritiers.

Art. 1411. Les dettes des successions purement mobilières qui sont échues aux époux pendant le mariage, sont pour le tout à la charge de la communauté.

Art. 1412. Les dettes d'une succession purement immobilière qui échoit à l'un des époux pendant le mariage, ne sont point à la charge de la communauté, sauf le droit qu'ont les créanciers de poursuivre leur paiement sur les immeubles de ladite succession.

Néanmoins, si la succession est échue au mari, les créanciers de la succession peuvent poursuivre leur paiement, soit sur tous les biens propres au mari, soit même sur ceux de la communauté; sauf, dans ce second cas, la récompense due à la femme ou à ses héritiers.

Art. 1421. Le mari administre seul les biens, de la communauté. Il peut les vendre, aliéner et hypothéquer sans le concours de la femme.

Art. 1422. Il ne peut disposer entre vifs à titre gratuit des immeubles de la communauté, ni de l'universalité ou d'une quotité du mobilier, si ce n'est pour l’établissement des enfants communs.

Il peut néanmoins disposer des effets mobiliers à titre gratuit et particulier, au profit de toutes personnes, pourvu qu'il ne s'en réserve pas l'usufruit.

Art. 1426. Les actes faits par la femme sans le consentement du mari et même avec l'autorisation de la justice, n'engagent point les biens de la communauté, si ce n'est lorsqu'elle contracte comme marchande publique et pour le fait de son commerce.

Art. 1427. La femme ne peut s'obliger ni engager les biens de la communauté, même pour tirer son mari de prison, ou pour l’établissement de ses enfants en cas d'absence du mari, qu'après y avoir été autorisé par justice.

Art. 1428. Le mari a l'administration de tous les biens personnels de la femme.

Il peut exercer seul toutes les actions mobilières et possessoires qui appartiennent à la femme.

Il ne peut aliéner les immeubles personnels de sa femme sans son consentement.

Il est responsable de tout dépérissement des biens personnels de sa femme, causé par défaut d'actes conservatoires.

(…)

Section III. De la dissolution de la communauté et de quelques unes de ses suites.

Art. 1441. La communauté se dissout, 1 ° par la mort naturelle; 2° par la mort civile; 3° par le divorce; 4° par la séparation de corps; 5° par la séparation de biens.

Art. 1443. La séparation de biens ne peut être poursuivie qu'en justice par la femme dont la dot est mise en péril, et lorsque le désordre des affaires du mari donne lieu de craindre que les biens de celui-ci ne soient point suffisants pour remplir les droits et reprises de la femme.

Toute séparation volontaire est nulle.

Art. 1449. La femme séparée soit de corps et de biens, soit de biens seulement, en reprend la libre administration.

Section IV. De l'acceptation de la communauté, et de la renonciation qui peut y être faite, avec les conditions qui y sont relatives.

Art. 1453. Après la dissolution de la communauté, la femme ou ses héritiers et ayant cause ont la faculté de l'accepter ou d'y renoncer: toute convention contraire est nulle.

Art. 1456. La femme survivante qui veut conserver la faculté de renoncer à la communauté, doit, dans les trois mois du jour du décès du mari, faire faire un inventaire fidèle et exact de tous les biens de la communauté, contradictoirement avec les héritiers du mari, ou eux dûment appelés.

Art. 1457. Dans les trois mois et quarante jours après le décès du mari, elle doit faire sa renonciation au greffe du tribunal de première instance dans l'arrondissement duquel le mari avait son domicile; cet acte doit être inscrit sur le registre établi pour recevoir les renonciations a succession.

Section V. Du partage de la communauté après l'acceptation.

Art. 1473. Après l'acceptation de la communauté par la femme ou ses héritiers, l'actif se partage, et le passif est supporté de la manière ci-après déterminée.

Art. 1474. Après que tous les prélèvements des deux époux ont été exécutés sur la masse, le surplus se partage par moitié entre les époux ou ceux qui les représentent.

(…)

§2. Du passif de la communauté, et de la contribution aux dettes.

Art. 1482. Les dettes de la communauté sont pour moitié à la charge de chacun des époux ou de leurs héritiers: les frais de scellé, inventaire, vente de mobilier, liquidation, licitation et partage, font partie de ces dettes.

Art. 1483. La femme n'est tenue des dettes de la communauté, soit à l’égard du mari, soit à l’égard des créanciers, que jusqu’à concurrence de son émolument, pourvu qu'il y ait eu bon et fidèle inventaire, et en rendant compte tant du contenu de cet inventaire que de ce qui lui est échu par le partage.

Art. 1485. Il n'est tenu que pour moitié, de celles personnelles à la femme et qui étaient tombées à la charge de la communauté.

Section VI. De la renonciation à la communauté, et de ses effets.

Art. 1492. La femme qui renonce, perd toute espèce de droit sur les biens de la communauté, et même sur le mobilier qui y est entré de son chef.

Elle retire seulement les linges et hardes à son usage.

Art. 1494. La femme renonçante est déchargée de toute contribution aux dettes de la communauté, tant à l’égard du mari qu’à l’égard des créanciers. Elle reste néanmoins tenue envers ceux-ci lorsqu'elle s'est obligée conjointement avec son mari, ou lorsque la dette, devenue dette de la communauté, provenait originairement de son chef; de tout sauf son recours contre le mari ou ses héritiers.

Seconde partie. De la communauté conventionnelle, et des conventions qui peuvent modifier ou même exclure la communauté légale.

Art. 1497. Les époux peuvent modifier la communauté légale par toute espèce de conventions non contraires aux articles 1337, 1388 1339 et 1390.

Les principales modifications sont celles qui ont lieu en stipulant de l'une ou de l'autre des manières qui suivent; savoir:

1° Que la communauté n'embrassera que les acquêts;

2° Que le mobilier présent ou futur n'entrera point en communauté, ou n'y entrera que pour une partie;

3 ° Qu'on y comprendra tout ou partie des immeubles présents ou futurs, par la voie de l'ameublissement;

4° Que les époux paieront séparément leurs dettes antérieures au mariage;

5° Qu'en cas de renonciation, la femme pourra reprendre ses apports francs et quittes;

6° Que le survivant aura un préciput;

7° Que les époux auront des parts inégales;

8° Qu'il y aura entre eux communauté à titre universel.

_____________________________________________

1. Deze eed moest niet meer, zoals vroeger, worden afgelegd terwijl men een relikwie aanraakte. Een eenvoudige eed, bestaande uit de woorden “Ik zweer”, volstond.

2. Mattheus, V, 33-37: “Gij hebt ook gehoord, dat tot de ouden gezegd is: Gij zult geen meineed doen, maar den Heer uw eden houden. Maar ik zeg u, in het geheel niet te zweren, noch bij de hemel, want hij is Gods troon, noch bij de aarde, want ze is zijn voetbank, noch bij Jeruzalem, want ze is de stad van de grote Koning. Ook bij uw hoofd zult ge niet zweren, want ge kunt nog niet eens één enkel haar wit of zwart maken. Maar uw woord ja zij ja, neen, neen, wat daarbij komt, is uit den boze.”

3. Schreef circa 1279-1283 de “Coutumes de Beauvaisis” waarmee hij het gewoonterecht optekende van een streek ten westen van Parijs.

4. “Comme les bœufs par les cornes on lie, aussi les gens par leurs mots font folie.”

5. Auteur van Mare liberum (1609) en vooral “De jure belli ac pacis libri tres” (1623).

6. Hoogleraar in Heidelberg en auteur van de “De iure naturae et gentium libri VIII” (1672), gevolgd door een beknopte versie, “De officiis hominis et civis iuxta legem naturalem libri II” (1673).

7. Deze bepalingen werden later verder uitgewerkt door de wet van 22 germinal van het jaar XI en art. 414 tot 416 van de “Code pénal” van 1810.

8. Bijvoorbeeld de wet van 16 augustus 1887 op de betaling van het loon, de wet van 18 augustus 1887 over de afstand en beslag op loon, de wet van 28 mei 1888 op bescherming van de kinderen in de rondtrekkende beroepen, de wet van 13 december 1889 op de vrouwen- en kinderarbeid, de wet van 21 juli 1890 op de hulp- en voorzorgskas inzake arbeidsongevallen, de wet van 23 juni 1894 op de ziekenfondsen, de wet van 11 april 1896 op het toezicht op de uitvoering van de wet betreffende de betaling van loon, de wet van 15 juni 1896 op het werkplaatsreglement, de wet van 31 maart 1898 op de beroepsverenigingen, de wet van 2 juli 1899 op de veiligheid der werklieden in handels- en nijverheidsondernemingen, de wet van 10 maart 1900 op de arbeidsovereenkomst, de wet van 10 mei 1900 op de ouderdomspensioenen, de wet van 30 juli 1901 op de meting van het werk, de wet van 17 juli 1905 op de zondagsrust, de wet van 10 augustus 1911 op het verbod op nachtarbeid der vrouwen, de wet van 26 mei 1914 tot wijziging van de wet op de vrouwen- en kinderarbeid.

9. De eerste collectieve arbeidsovereenkomst werd, na stakingen en uitsluitingen die twee maanden aansleepten, op 30 oktober 1906 in Verviers afgesloten tussen de “Féderation Patronale de l’Industrie Textile” en de “Fédération Textile Ouvrière”.

10. De wet van 7 maart 1929 gewijzigd op 7 juli 1951 en 4 november 1969 en ingevoegd in het B.W.

11. De wet van 30 mei 1931, gewijzigd bij de wet van 30 april 1951 en ingevoegd in het B.W.

12. In navolging van de statutisten, zoals Jacques de Révigny en Bartolus, werd deze realiteitsleer in de 16de eeuw verdedigd door Bertrand d'Argentré. Jacques de Révigny (1235-1296), was een Frans rechtsgeleerde die doceerde te Orléans en in 1289 bisschop werd van Verdun. Bartolus de Saxoferrato (1313-1357) was een Italiaanse rechtsgeleerde, die doceerde in Pisa en Perugia. Hij was een van de voornaamste postglossatoren of commentatoren, zijnde de juristen die zich na de glossatoren wijdden aan een vernieuwde beoefening van het Romeinse recht. Bertrand d'Argentré (1519-1590) was een Frans rechtsgeleerde. Zijn voornaamste werk was een commentaar op de costumen van Bretagne.

13. Nicolas de Bourgogne (1586-1649) was achtereenvolgens advocaat bij de Raad van Vlaanderen, raadsman van de keurvorst van Beieren en de Duitse keizer en raadsheer in de Raad van Brabant. Hij schreef een belangrijk traktaat over de rechtsconflicten in het Vlaamse recht: “Tractatus controversiarum ad consuetudines Flandriae”, Antwerpen, 1621.

14. Pieter Stockman (1608-1671) was achtereenvolgens raadsheer in de Raad van Brabant en de Geheime Raad en voorzitter van het opperste Krijgshof. Hij schreef meerder juridische traktaten.

15. Johannes Voet (1647-1713), hoogleraar in Utrecht en Leiden, was een van de belangrijkste vertegenwoordigers van de Hollandse elegante school. Deze probeerde het Romeins recht aan te passen aan de moderne praktijk.

16. Het conventionele huwelijksvermogensrecht is het geheel van rechtsregels die bepalen in welke mate de echtgenoten of hun familie bij huwelijkscontract het statuut van de huwelijksgoederen kunnen regelen.

17. De prioriteit en onveranderbaarheid golden niet in Brabant. Volgens de meeste costumen konden de echtgenoten daar vrij hun huwelijkscontract wijzigen en elkaar bij wijze van een, al dan niet wederzijdse, schenking onder levenden of testament bevoordelen. Een verklaring voor deze afwijkende grote vrijheid is er niet.

PERSOONSNAMENREGISTER

A

Alexander III, paus 31

Argentré, Bertrand d’ 194

B

Bartolus de Saxoferrato 194

Beaumanoir, Philippe de 189

Berghe, Cornelis van den 181

Berghe, Joos van den 181

Berghe, Oste van den 207

Bigot-Préameneu, Félix 13

Bonaparte, Napoleon 13

Bossche, Grietkin van den 66

Bouckaert, Pieter 207

Boudins, Katheline 114

Bracton, Henry 59

Brabant, Jan van 207

Burgundus, Nicolas 195

C

Cabillaux, Arend 66

Calewaert, Simoen 181

Caloen, Franchois van 181

Calvijn, Johannes 33, 61

Cantimpré, Thomas van 24

Cauwerburch, Pieter van der 207

Chapelier, Le 190

Christus, Jesus 55

Chrysostomos 64

Clais, Ernegaerd 114

Cicero, Tullius 64

Cramer, Thomas 63

D

Denham 50

Denys, Roeger 207

Domat, Jean 189

Dondere, Jan de 207

E

Edward VI 63

Elisabeth I 63

F

Filips IV 42

G

Ghewiet, Georges de 182

Gratianus 31, 41

Groot, Hugo de 189

H

Hane, Van den 182

Hendrik VIII 49, 63

Hippocrates 93

Howard, Katharina 50

J

Jeronimus 55

Jozef II 33, 39, 40, 42, 43, 46, 48, 49, 51, 52, 62, 67

K

Karel II 42

Karel V 42, 66, 165

Kerchove, Louis van den 181

Kleef, Anna van 50

L

Lactantius 65

Laurent, François 14

Lene, Antheunis 207

Lequino 38

Loisel, Antoine 40, 189

Lombardus, Petrus 31, 41

Lotharingen, Francis van 50

Luther, Maarten 33, 61

M

Male, Joos van der 207

Malleville, Jean de 13

Maria Theresia 42

Mattheus 32, 64, 188

Méan, de 182

Meijers, Eduard Maurits 140

Mergart, Christoffels 207

Mirabeau, Honoré Gabriel de Riqueti, graaf van 101

Moulin, Charles Du 147, 195

Muelnare, Roeger de 207

N

Nicolaï, Pierre Thomas 14

Northampton, Markies van 63

P

Pau, Fransois de 207

Paulus 32, 55, 61

Pollet 182

Popelin, Marie 81

Portalis, Jean 13, 34

Pothier, Robert Joseph 41, 143

Pufendorf, Samuel 189

R

Révigny, Jacques de 194

Robespierre, Maximilien de 101

Rousseau, Jean-Jacques 99, 101, 172

Ruebin, Hughe 207

Rufinus 65

S

Schoor, Van 81

Schoorisse, Arend van 66

Seneca 64

Slabbaerd, Clais 114

Steyt, Martin 207

Stockmans, Pieter 195

T

Tanerijen, Willem van der 114

Terentius 65

Themesta 65

Thomasius, Christian 99

Tolnare, Jan de 207

Tronchet, François 13

V

Valerius 65

Voet, Johannes 195

W

Wielant, Filips 65

Willecomme, Jacop 207

Wulf, Louis de 181

Z

Zuerinc, Joorise 114

TREFWOORDENREGISTER

A

Aansprakelijkheid voor de schulden van de nalatenschap 178

Aanvaarding van de nalatenschap 177

Aanvaarding onder voorrecht van boedelbeschrijving 177

Aanverwanten 19-21, 25, 44, 125

Aanverwantschap 19, 44, 46, 47, 49, 84, 91, 109

Aanwinsten 140, 146, 151-153, 168, 169, 172, 178, 192, 193, 195, 197, 198, 200, 204, 205

Actio dotis 106

Actio in causa captionis partus 106

Actio provisionis 106

Adoptie 13, 84, 91

Afkondiging van huwelijk 52-53

Afwezigheid 13, 15, 37, 50, 53, 62, 98, 111

Akten van de burgerlijke stand 15, 58

Akten van eerbied 43, 102

Algemeen legaat 163

Alleenbestuur 58, 198, 205

Allodiaal goed 143

Anomale nalatenschap 148, 154

Arbeidsinkomen van de gehuwde vrouw 57

Ascendenten 68, 83, 113, 129, 132, 134, 135, 137, 139, 140, 142, 146-148, 151, 153, 155-157, 160-162, 167-174

Ascendentenuitsluiting 19, 140, 141, 147, 148, 151, 154, 155

Ascendentenverdeling 167, 168

Aucun ne peut être héritier et légataire d'un défunt ensemble 180

B

Bastaard, zie ook: buitenhuwelijks kind

Batard est hors de lignage 106

Bedrog 40, 41

Beginhuwelijk 31

Beginsel van de consensualiteit 187, 188

Beginsel van de wilsautonomie 187, 189, 191

Beletselen 32, 34, 37, 44, 45, 48, 49, 82, 125

Belofte tot maagdelijkheid 37

Bezitsbescherming 145

Bezit van staat 52, 94, 105, 107, 108, 125

Bigamie 48

Bijstand 22, 24, 55

Bijzit 54, 62

Bijzonder legaat 164

Bloedverwanten 19, 21, 25, 44, 45, 47, 69, 84, 110, 111, 113, 114, 130-132, 136, 146, 151, 153, 157, 161, 162, 165, 169, 170, 172

Bloedverwantschap 19, 20, 24, 44-46, 69, 83, 132, 170

Boedelbeschrijving 100, 104, 177, 203, 204

Boedelscheiding 22, 181

Boedelvermenging 174, 175, 178

Bruidschat 193

Buitenhuwelijks kind 104-107, 109-111, 113, 114

Buitenhuwelijkse kinderen 91, 92, 97, 104-112, 116, 117, 120, 123, 124, 153, 156, 161, 165, 175

Burgerlijk contract 33, 34

Burgerlijk huwelijk 33, 34, 37, 48

Burgerlijke doden 146

Burgerlijke dood 57, 153, 156

C

Canonisten 31, 39, 40, 95, 187, 188

Cateile 143

Cijnsgoed 143

Code Civil 13, 14, 16, 21, 23, 29, 76, 117-123, 144, 156, 160, 189, 203, 211

Code de procédure civile 145

Codex iuris canonici 35

Collateralen 113, 129, 132, 133, 135-137, 139, 140, 142, 146-149, 151-153, 155-157, 160-163, 168, 170, 172-174

Common law 13, 51, 59, 113, 163

Concessie Carolina 43

Concilie van Lateranen 32, 36, 51

Concilie van Trente 32, 36, 42, 48, 51, 52

Concubine 91

Congresprocedure 39

Consensualisme 31, 189

Consensus 31, 32, 41, 84, 187

Contractvrijheid 187

Contrareformatie 105-107, 110

Costumiere reserve 168, 169, 172

Costumiere voogd 100

Court for Divorce and Matrimonial Causes 63

Creditur virgini praegnanti 107

Curtesy 206

D

Datieve voogd 100

Decreet Tametsi 35

Deelvoogden 100

Den doden erft den levenden 174

Descendenten 19, 68, 83, 129, 132-134, 137, 140, 146, 149, 151, 153, 155, 157, 160, 162, 163, 167-174

Desponsatio 30

Devolutie 131, 140, 147, 151, 157

Devolutierecht 200, 201

Dispensatie 33, 37-39, 47, 69, 71, 106, 108, 125

Divorce Reform Act 64

Dode hand 146

Doopakte 94, 105, 106

Dotatio 30

Douarie 22, 66, 192, 193, 196, 202, 206

Dower Act 206

Dringende, voorlopige maatregelen 58

Dronkenschap 40

Dubbele of verdere opdeling 149

Dux vel dotis 106

Dwaling 39-41, 49, 84

E

Echtelijke verblijfplaats 54, 56, 110

Echtscheiding 32, 36, 39, 47, 54, 60-63, 76, 92, 96, 205, 206

Eenvoudige buitenhuwelijkse kinderen 91, 92, 104, 105, 109, 111

Eenvoudige verklaring 95, 96, 164

Eerstgeboorterecht 132, 149, 151, 153, 163, 168, 172, 179

Eeuwig Edict 165, 166, 177, 196

Eigendomsoverdracht 145

Eigenhandig geschreven testament 165

Emancipatie 12, 35, 98-110, 114, 189

En cas de mariage, il trompe qui peut 40

Eredienstverschil 32, 47, 48

Erfdienstbaarheden 144

Erfstelling over de hand 166

Erkenning 30, 92, 105-109, 111, 124, 125

Erkenningsakte 94, 107

Erve 143

Exceptio plurium construpatorum 107

F

Familiale huwelijksbeletselen 44

Familiale toestemming 23, 31, 33, 34, 41-44, 48, 49

Familiale voogdij 24, 100

Familie, grote 21, 24, 29

Familiegoederen 24, 100, 140, 146, 147, 149, 150, 157, 167-169, 178, 196

Familienaam 97, 109

Familieverlating 62, 63

Family Law Reform Act 114

Feitelijke scheiding 54, 63, 64

Feme covert 59

Feme sole 59, 60, 205

Fictief terugvalrecht, zie ook: kloving

Fideï-commis 166

Formaliteiten, huwelijk 32, 51

Fysieke dwang 40, 50

Fysieke huwelijksbeletselen 38

G

Geboorteakte 94, 96, 97, 105-108, 125

Gebrek aan oordeelsvermogen 41, 84

Geestelijke staat 32, 47, 48

Geestelijke verwantschap 32, 44, 45

Gehoorzaamheidsplicht van de vrouw 55, 61

Gelijklopend bestuur 58, 205

Gemilderde kloving 160, 161

Gerechtelijke voogdij 100

Germaanse erfrecht 136-137

Germaanse graadberekening 20

Geslacht, verschillend 31, 35, 38

Geslachtsdaad 30, 31, 36, 39

Geslachtsverkeer 53, 59

Getrouwheidsplicht 30, 54, 59

Geweld, zie: fysieke dwang

Gezamenlijk bestuur 58, 205

Gezin 14, 21-23, 35, 55-58, 62, 86, 92, 147

Graad 20, 21, 44-47, 49, 83, 84, 132, 136, 137, 140, 149, 151-153, 155, 158, 161-163, 165

Gradueel systeem 134

Grens van de erfgerechtigdheid 136, 137, 146, 152, 161, 162

Grondrenten 144, 198

Grove belediging 39, 54

H

Handelingsbekwaamheid 58

Handelingsonbekwaamheid 56-58, 61, 164, 204

Handgeld 188

Herkloving 134, 135, 140, 142, 152, 155, 156, 160

Herroeping van een testament 166

Het (familie)goed klimt niet graag 147

Het naaste bloed erfde het goed 132

Hoederecht 99, 100, 111

Huishoudelijk mandaat 56, 57

Hulp 24, 48, 55, 125, 191

Huwelijk 9, 15, 19-24, 29-44, 47-53, 55-64, 66, 67, 75, 76, 81-86, 91-93, 95-98, 100-102, 104, 106, 107, 109, 110, 112, 113, 124, 125, 145, 184, 187, 188, 192-201, 204-206

Huwelijksakte 52

Huwelijksbeletselen 37, 38, 40, 44, 47-49, 52

Huwelijkscontract 24, 42, 82, 187, 192, 193, 195, 196, 204, 205

Huwelijks kind 93, 95-97, 111, 112, 114

Huwelijksregister 52, 53

Huwelijkssluiting 29, 30, 34-36, 40, 50-52, 192, 204

Huwelijkstoestemming 31, 32, 40, 41, 43, 50, 51, 66

I

Il ne dote qui ne veut 30, 97

Il n'est si bel acquêt que le don 197

Il n'est si bon mariage, qu'une corde ne rompe 43

Imbecillitas sexus 57, 64

Impotentie 31, 34, 38, 39, 49, 50, 83, 95, 96

Inbreng 179, 180

Incestueuze kinderen 91-93, 104-111

Inkomstendelegatie 55, 58

Inkorting 169, 172-174

Issuegeld 146

J

Jachtrecht 144

Jongstegeboorterecht 132, 149, 151, 153, 163, 168, 179

K

Kerkelijke beletselen 34, 48

Kinderrechter 103

Kleine kloving 140, 152, 153, 155, 158

Kloving 134, 135, 137, 139, 140, 152, 153, 155, 156, 158, 160, 161

Krankzinnigheid 40, 41, 57, 62, 63, 98

Kroostverwarring 49, 54

L

Landbouwleningen 145

Langstlevende echtgenoot 129-131, 137, 144, 146, 151, 153, 157, 161, 162, 173-176, 184, 196, 197, 201-204

Law Reform Married Women and Tortfeasors Act 60

Leeftijd, als huwelijksbeletsel 38-39

Leengoed 143

Legaat 99, 163, 164, 179, 180

Legitieme 168-173

Le mort saisit le vif 174

Levensonderhoud 23-25, 30, 55, 56, 59-61, 87, 92, 95-97, 100, 105-107, 109, 110, 113, 118, 130

Ligurische erfrecht 140

M

Magen 19

Mainplévie 201, 202

Mannenvoorrecht 132, 136, 149, 151, 153, 163, 166-168, 172, 179

Maritale macht 22, 23, 53, 55, 58, 100

Married Women's Property Act 60

Materialisme 14, 32

Mater semper certa est 94, 105

Matrimonial Proceedings and Property Act 60

Meerderjarigheid 97, 101, 103, 110

Men bindt runderen met hun horens vast, mensen met hun woorden 189

Meubles sont le siège des dettes 178, 198

Moederlijke afstamming 91, 105, 106, 120

Moeder maakt geen bastaard 110

Moederschapfeiten 94

Monogamie 22, 36

Moreel geweld 40

Morgengift 30

Mundium 192

Mystiek testament 165, 175

N

Naasting 13, 25

Nalatenschap 12, 16, 42, 96, 101, 110, 111, 114, 130, 131, 134, 137, 146-148, 154, 155, 157, 158, 162, 166, 168-182, 196, 197

Natuurlijke kinderen, zie ook: buitenhuwelijkse kinderen

Natuurlijke verbintenis 109

Natuurrecht 33, 51, 189

Nietigheid 32-34, 36, 37, 39-41, 43, 50-53, 57, 82, 83, 113, 165, 188, 191

Nietigmakend beletsel 31-33, 40-43, 48, 49

Niet-tegenstelbaarheid 106, 108, 196

Nomen, fama et tractatus 52, 94

Notaris 42, 165

Nul n'est contraint de demeurer dans l'indivision 181

O

Onderzoek naar het moederschap 94, 105, 106, 125

Onderzoek naar het vaderschap 92, 107-109, 124, 125

Onroerende goederen 15, 58, 136, 140, 143-146, 163-165, 167, 168, 170, 177, 178, 180, 181, 192, 193, 197, 198, 200, 201, 204-206

Ontbroden 99

Onterven 23, 42, 99

Onvruchtbaarheid 39, 83

Onwetendheid 41, 84

Onwettige kinderen 85, 91, 113

Openbare koopvrouw 56, 57, 198

Openbare orde en goede zeden 191, 205

Openbaar testament 165

Orde 14, 81, 92, 99, 131, 132, 138, 147, 153, 155, 158, 159, 163, 191, 203, 205

Ouderlijke macht 12, 15, 22, 89, 93, 98-100, 103, 111, 114, 121

Overspel 33, 48, 50, 54, 61-64, 69, 74, 86, 95, 106, 108

Overspelig kind 106, 108, 110, 111

P

Parentele 19, 20, 140, 147, 151, 155, 163

Parlement van Parijs 39, Parijs 148

Pars bonorum 170

Pars hereditatis 168, 173

Pater is est quem nuptiae demonstrant 95

Paterna paternis, materna maternis 134, 157

Paulinisch voorrecht 61

Plaatsvervulling 132-134, 136, 137, 139-141, 149, 151, 152, 155, 160, 162, 163

Pretium virginitatis 30

Propres ne remontent 147

Purgeprocedure 176

Putatief huwelijk 113

Q

Qui fait l'enfant, le doit nourrir 109

Qui espouse la femme, espouse les debtes 198

R

Ravestissement de lettres 201

Ravestissement de sang 201

Realiteitsbeginsel 145, 194

Reformatie 105, 107

Reserve 24, 25, 98, 99, 168, 169, 172, 173, 204

Res mobilis, res vilis 144

Roerende goederen 13, 60, 140, 142-146, 151-153, 163, 167, 168, 172, 178, 180, 193-195, 197-201, 204-206

Romanisten 188

Romeinse graadberekening 158

Romeins recht 9, 13, 29, 143, 195

S

Sacrament 32, 33, 35, 36, 40, 61, 81, 82, 85

Saisine 167, 168, 170, 172-175, 206

Samenwoningsplicht 53, 54

Schadevergoeding 25, 51, 60, 82, 106, 109, 188

Schaking 42, 48, 49, 108, 124

Scheiding van tafel en bed 53, 54, 56, 61-63, 96, 199, 205

Schenking 24, 42, 99, 101, 110, 111, 146, 157, 163, 165, 167, 168, 179, 180, 192, 196-198, 201, 204, 206

School van het natuurrecht 33, 189

Separatio bonorum 179

Simpele opdeling 149

Simulatie 41

Sociaalpolitieke huwelijksbeletselen 47

Stokgoederenstelsel 149

Successierechten 162

T

Tertia collaborationis 192, 193

Terugvalrecht 134-137, 140-142, 148-150, 152, 154, 163, 181

Testament 24, 42, 56, 57, 66, 98, 100, 101, 104, 108, 110, 111, 130, 146, 163-169, 172, 175, 196, 198, 204, 206

Testamentaire voogd 100

Toestemming, wederzijdse 31, 32, 36, 40, 51, 61, 62

Toutes convenances sont à tenir et pour ce, dit on, vainquent loi 189

Traditio puellae 30

Tuchtigingsrecht 56, 64, 65, 99, 101, 103

U

Ubi emolumentum, ibi onus 178

Universaliteitsbeginsel 145, 194, 207

V

Vaderen 106, 107, 114

Vaderlijke macht 22, 23, 98-102, 172

Vaderschapsbetwisting 96, 109

Vaderschapsvermoeden 95, 96

Vereffening en verdeling van de gemeenschap 199

Verloving 44, 50, 51, 82

Vermoedelijke verwekkingperiode 92, 95, 108, 110

Veroordeling tot een onterende straf 62

Verrekening 199, 205

Verschil in geslacht 38

Verwerping van de huwelijksgemeenschap 207

Verwerping van de nalatenschap 174, 175

Vleselijke conversatie 30, 31

Vliegende erven 197

Voogdij 12, 15, 24, 81, 89, 93, 98, 100, 101, 103, 104, 111, 112, 121, 145

Voorrecht van boedelbeschrijving 177, 203, 204

Vooruitmaking 180, 196, 199, 204

Vorm van het testament 165

Vormvereisten bij de huwelijkssluiting 51

Vraamvoogden 100

Vrees voor de ouders 40, 41

Vruchtgebruik 15, 22, 130, 144, 160-162, 173, 184, 192, 196, 197, 200-202, 206

W

Wachttijd van de weduwe 49

Wederkerige testamenten 166

Weduwestoel 199

Weeskamer 100, 101

Werkelijk terugvalrecht 134, 140, 149, 163

Wettelijke reserve 172, 173

Wettelijke verwekkingperiode 110

Wettiging 22, 112, 113

Wettig kind 112, 113, 124, 184

Wijnkoop 188

Wilsautonomie 145, 187, 189-191, 195

Wilsgebreken 40

Woonplaats 15, 52, 53, 58, 61, 62, 96, 145, 194, 195

Wraak 24

Z

Zoen 13, 24

Zuiveringseed 107