De Tien Geboden voor vandaag

Dit boek is opgedragen aan mijn kleindochters, Susanna, Adele en Cara, en aan alle jongeren van hun generatie. Ik hoop dat zij ontdekken dat gehoorzaamheid aan Gods geboden vreugde en vrijheid geeft.

© 2002 Day One Publications

Oorspronkelijke titel: The Ten Commandments for Today

Oorspronkelijke uitgever: Day One Publications

Voor de in dit boek voorkomende Bijbelteksten is gebruikgemaakt van de Statenvertaling. Er is echter gekozen voor een vertaling van de Bijbeltekst in het Engelse origineel als dat de bedoeling van de auteur duidelijker weergaf. Op die plaatsen staat achter de tekst vermeld: Eng. Vert.

Brian Edwards

De Tien Geboden voor vandaag

© B.V. Uitgeverij De Banier, 2010

Vertaling: René Barkema

Omslagontwerp: Albert Bloemert

Vormgeving: Corné van der Horst

ISBN 978 90 336 0858 2

NUR 700

www.debanier.nl

Alle rechten voorbehouden.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Brian Edwards

DE TIEN GEBODEN

VOOR VANDAAG

Inhoud

Woord vooraf

  1. Welke wet?

  2. De waarde van de wet

  3. Geen andere goden

  4. Aanbid geen afgoden

  5. Laster Gods Naam niet

  6. De sabbat onderhouden

  7. De bedoeling van de sabbat

  8. Ouders eren

  9. De waarde van het leven

10. Houd het huwelijk hoog

11. Eigendomsrechten

12. Leugens en nog eens leugens

13. Het gaat om de binnenkant

14. Terug naar het begin

Woord vooraf

‘Ga me nu niet vertellen dat ze weer nieuwe geboden gevonden hebben!’ Zo reageerde een schooljongen die hoorde over de vondst van de Dode-Zeerollen. Hij verwoordde daarmee de moeite die wij misschien allemaal wel hebben met die tien allesomvattende wetten die God aan Mozes gaf. In dit boek worden deze korte en krachtige geboden in al hun volheid uitgelegd. Ze worden toegepast in een tijd waarin alles op losse schroeven staat. Zo komen we uit bij Christus, die vergeving en gerechtigheid schenkt aan allen die zich tot Hem keren en niet langer wetsovertreders zijn.

Maar zitten we nu echt te wachten op een nieuw boek over de Tien Geboden? Ik denk het wel. Ten eerste omdat de eeuwige waarheid van tijd tot tijd opnieuw verwoord moet worden, anders gaat de waarde ervan verloren. Het zand van de tijd moet het aloude spoor niet uitwissen. Ten tweede omdat in een snel veranderende wereld de grote en blijvende waarden voor iedere generatie nieuw en fris moeten worden toegepast. Ten derde omdat juist in onze generatie onder christenen wordt getwijfeld aan het belang van de Tien Geboden.

Mijn vriend Brian Edwards heeft dit boek in 1996 geschreven en een grondige behandeling van de Tien Geboden gegeven. Ik ben blij dat er veel vraag naar is en dat het zelfs opnieuw uitgegeven is. Ondertussen is de tijd alweer voortgeschreden en wat is er ontzettend veel gebeurd! Gods Woord blijft tot in eeuwigheid, dat is absoluut waar, maar de wereld is voortdurend in beweging. Daarom zijn sommige voorbeelden geactualiseerd en is een aantal zaken anders toegepast. Tegelijk was deze heruitgave een kans om hier en daar enkele inzichten toe te voegen.

Het boek was al uitstekend, maar is nu nog beter geworden. Ik bid dat God het zal gebruiken om vele mensen te bereiken!

Andrew Anderson

International Baptist Church, Brussel

April 2002

1

Welke wet?

Dunblane is een rustige plattelandsgemeente in de buurt van Stirling, waar de snelweg in Schotland ophoudt. Zelfs de meest stoïcijnse mensen stonden met de tranen in hun ogen op die afschuwelijke woensdag 13 maart 1996. Rond kwart over negen, toen de kinderen de klas binnenkwamen, liep Thomas Watt Hamilton de basisschool binnen en schoot een lerares dood en zestien kinderen onder de zes jaar. Ik reed op de snelweg, zette mijn radio aan en belandde in het nieuws van half zeven. Eerst dacht ik dat het incident ergens anders in de wereld gebeurd was, in Zuid-Amerika, Afrika of het Midden-Oosten. Ja, dat was het, het moest natuurlijk in Jeruzalem zijn gebeurd. Zulke dingen gebeuren daar nu eenmaal. Maar toen drong het pas tot me door: Dunblane, Stirling, Schotland, Groot-Brittannië!

Mijn gedachten gingen naar dertig jaar geleden. Toen was het ook kwart over negen, op een oktobermorgen in 1966. Een stroom modderig mijnafval overspoelde een basisschool in Aberfan (Zuid-Wales) waarbij vijf leraren en 109 kinderen in de zwarte, verstikkende modder werden verzwolgen. Volgens het officiële onderzoek was dit de schuld van de kolenindustrie.

Op 20 april 1999 liepen twee tieners, Eric Harris en Dylan Klebold, om half twaalf de cafetaria van Columbine High School in Littleton (Colorado) binnen en doodden met een regen van kogels vijftien mensen. De meesten van hen waren hun klasgenoten. In de kamers van Harris en Klebold werden video-opnames gevonden, die ze van elkaar hadden gemaakt en waarop te zien was hoe ze met duivels genoegen stonden te kijken naar het bloedbad dat ze wilden aanrichten.

In januari 2000 eindigde de medische loopbaan van dokter Harold Shipman, een huisarts in Hyde, in de buurt van Manchester. In de 25 jaar daarvoor had hij waarschijnlijk meer dan 250 patiënten ge dood. Hij gaat de geschiedenis in als een van de verschrikkelijkste seriemoordenaars die berecht zijn.

Dunblane, Aberfan, Littleton en Hyde zijn, evenals Lockerbie, plaatsen die maar weinig mensen op de kaart wisten te vinden, totdat ze op tragische wijze in het nieuws kwamen. Al deze rampen waren het gevolg van menselijk handelen: een gevoelloze schutter, een onnadenkende en inhalige kolenindustrie, twee machtsbeluste tieners en een arts die zo gestoord was dat zelfs de roddelpers woorden tekortkwam. Deze incidenten zijn niet zo vreemd en uitzonderlijk als wij wel zouden willen denken. De lijst met namen van wrede en sadistische moordenaars is langer dan ons lief is.

En dan hebben we het nog niet gehad over de ‘apocalyps’ van 11 september 2001 in New York. Zo’n ramp zou nooit kunnen gebeuren, en toch gebeurde het. Niemand zou ooit zulke afschuwelijke en slechte dingen doen, en toch gebeurde het. De wereld was verdoofd door de schok.

In de nasleep van zulke vreselijke gebeurtenissen richten krantenredacties, journalisten en commentatoren zich allemaal op het landsbelang. Ze leveren kritiek op de overheid, de kerk, het onderwijs en op de samenleving als geheel. Opiniepeilers zijn druk in de weer met enquêtes en statistieken. In een artikel werd op grond van zo’n peiling gesteld: ‘Het moet mogelijk zijn om een samenleving te bouwen op een bestaande morele consensus’ en zo te bepalen wat er op school aangeboden wordt. Dat optimisme kwam voort uit het feit dat negentig procent van de geïnterviewden aangaf ‘respect voor gezagsdragers’ en ‘begrip voor andermans mening’ belangrijk te vinden. Dat was toen onze consensus; dat waren onze ‘gedeelde normen en waarden’. Maar geloven wij echt dat we met zo’n smalle basis een veilige samenleving kunnen creëren?

In de laatste week van november 1993 ontvoerden twee jongens van tien jaar de driejarige James Bulger en sloegen hem dood. Zijn ernstig verminkte lichaam lieten ze achter bij een spoorlijn. In de nasleep van deze onvoorstelbaar wrede misdaad zei premier John Major, die het morele bankroet van de Britse samenleving vol wanhoop onder ogen zag, dat het noodzakelijk was om ‘terug naar de basis’ te gaan. Hij had geen idee wat die ‘basis’ precies was en waar hij die moest zoeken. Evenmin was het verrassend dat deze zoektocht werd ingehaald door de weinig verheven verhalen uit het privéleven van de ministers in zijn regering. Nergens klonk er een verwijzing naar de geboden van de Schepper. Op maandag 29 november 1993, minder dan een week na de moord op Jamie Bulger, diende de Britse regering een wetsvoorstel in om de openingstijden van winkels op zondag vrij te geven. Er werd dus een appèl gedaan om terug naar de basis te gaan en tegelijkertijd werd een van de Tien Geboden naar de prullenbak verwezen! Het was duidelijk: de Tien Geboden horen niet bij de ‘basis’.

Twee jaar later was het hele land alweer bezig met zijn gebruikelijke zelfonderzoek, dit keer in reactie op een golf van geweld, waaronder de moord op Philip Lawrence, het hoofd van een school in het noorden van Londen. Een van de parlementsleden, die ook niet wist aan wie hij zijn leven te danken had, wist nog net te zeggen dat er ‘iets als de Tien Geboden’ nodig was. Let op: ‘iets als de Tien Geboden’, meer niet. Waarschijnlijk vond hij dat deze geboden dan wel aangevuld en verbeterd moesten worden.

Ons morele gevoel wordt tegenwoordig bepaald door de mening en ervaring van de meerderheid. Wat goed en wat slecht is, wordt bij meerderheid van stemmen bepaald, of liever nog: wordt bepaald door de minderheid die het hardst roept of het meest durft. Soms verandert de publieke opinie als er iets misgaat, maar niet altijd. In de komende dertig jaar zullen wereldwijd 200 miljoen mensen sterven aan aids. Alleen al in Groot-Brittannië zijn er bijna dertigduizend gevallen van hiv-infectie gerapporteerd en zijn er tussen de acht- en negenduizend aidsslachtoffers. Maar als iedereen het zevende gebod zou gehoorzamen, zou aids binnen dertig jaar de wereld uit zijn. Zijn wij bereid om een onverantwoorde manier van leven op te geven en een einde te maken aan overspel, vrije seks en homoseksueel gedrag, zodat er niet nog meer onschuldige slachtoffers geïnfecteerd raken? Wat een contrast met het voorjaar van 1996, toen een aantal mensen stierf aan de ziekte van Creutzfeldt-Jakob en er een ‘mogelijke’ link bleek te zijn met Boviene Spongiforme Encefalopathie (BSE, ook wel gekkekoeienziekte genoemd): niemand ter wereld wilde nog Brits rundvlees eten!

Alleen als wij bereid zijn om onze kinderen radicale normen en waarden bij te brengen en die zelf aan hen voorleven, zal er een einde komen aan de spiraal van moreel verval. Bijna nergens in onze samenleving is er nog sprake van respect. We hebben geen respect voor gezagsdragers, leidinggevenden, vrouwen, wetten en eigendommen. Er is alleen nog wat respect voor dieren en bomen!

De Tien Geboden hameren op respect voor God, ouders, het leven, het huwelijk, eigendom en waarheid. Het is dus uiterst relevant om die geboden opnieuw te begrijpen en te onderwijzen.

Het is heel erg jammer dat het in onze moderne tijd zo ouderwets gevonden wordt om te vertrouwen op absolute morele waarheid, te geloven in God die heilig is, en te getuigen van de realiteit van het oordeel dat komt. We leven in een verzorgingsstaat: ons pensioen is geregeld en de medische wetenschap gaat vooruit en daarom is het leven in onze westerse beschaving zo gek nog niet. Mensen begrijpen niet waar God zich druk om zou moeten maken en al helemaal niet waarom Hij boos op hen zou zijn. Als we met mannen en vrouwen van deze tijd praten over hel en verdoemenis, dan snappen ze niet waarom we zoveel ophef maken. De halve kerk gelooft daar toch allang niet meer in? We moeten wel een beetje bij de tijd blijven, wordt er dan gezegd. We leven niet meer in de achttiende eeuw, welkom in de eenentwintigste eeuw!

Onze samenleving is in feite echter alleen iets veiliger dan die van de achttiende eeuw dankzij straatverlichting en meer en beter opgeleide politie op straat. Als we het licht uitdeden en oom politieagent zouden inruilen voor de veldwachter van weleer, wat zou er dan gebeuren? Niemand zou zich in het donker buiten wagen, afgezien van een enkele dwaas en wat zwaarbewapende figuren. Dan zou het weer net als vroeger zijn. Maar ondanks de moderne politieman en de lantarenpaal worden grote delen van ons land, of het nu gaat om achterstandsbuurten of buitenwijken, om dorpen of het platteland, geterroriseerd door de moderne tegenhangers van de achttiende-eeuwse schurken, schooiers, schoften, schelmen, schavuiten en schobbejakken. In 1752 klaagde Sir Horace Mann verbitterd: ‘Zelfs rond het middaguur is men gedwongen te reizen als trok men ten strijde.’ Vrouwen werden op weg naar hun kaartfeestjes begeleid door jongemannen die met knuppels bewapend waren. Maar al die wreedheid, gewelddadigheid, grove hebzucht en eigengereidheid van de achttiende eeuw – het stelde niets voor in vergelijking met de samenleving van nu.

Luisteren naar de verkeerde stem

Vandaag de dag zijn er criminelen die zo jong zijn dat ze niet eens berecht kunnen worden en is de criminaliteit zo wreed dat men geschokt fundamentele vragen begint te stellen: ‘Wat is er mis met deze generatie?’ Het volgende antwoord klinkt misschien wat simplistisch, maar is serieus bedoeld: dit is de derde generatie die wordt grootgebracht zonder ooit te hebben gehoord van de regels die de Schepper heeft gegeven, laat staan die regels ooit persoonlijk te hebben toegepast. Dat is het probleem.

Anders gezegd: de samenleving doet precies wat er altijd gedaan is sinds die droevige gebeurtenis in de hof van Eden: mensen luisteren naar de verkeerde stem. Onze eerste voorouders luisterden iedere dag naar de stem van God. Dat was de enige stem die ze hoorden en de enige stem die ze wilden horen; Hij sprak met gezag en warmte. Adam en Eva zagen daarin geen tegenstelling. Zij wisten dat Gods gezag vol warmte was, omdat het goed voor hen was. Toen klonk er een andere stem, die fluisterde dat God hun iets misgunde, iets wat veel beter was. Als ze zich wisten los te maken van Gods ‘bekrompen’ regels, zouden ze vrij zijn om te genieten van het ware leven.

Maar daarmee verloren ze alles. Het ergste was dat ze het zicht op Gods volkomenheid verloren. Ze zagen Hem nu als een God die hun ondergang betekende, en ze waardeerden Zijn wetten niet meer, maar werden bang voor Hem (Gen. 3:10). Ze haatten Zijn gezag en daarom verstopten ze zich voor Hem in de hof. Sindsdien luistert de wereld naar de verkeerde stem. Het mag zo zijn dat er een kakofonie is van stemmen die de mensheid allerlei tegenstrijdige dingen wijsmaken, maar in werkelijkheid is het maar één stem. Achter al die religies en menswetenschappen klinkt slechts één boodschap luid en duidelijk: ‘Heeft God dat echt gezegd?’ (Gen. 3:1). De grootste ellende van de zondeval is dat de mensheid niet langer wil luisteren naar de stem van God. En de grootste ellende daarvan is dat niemand meer wil luisteren naar de regels van Gods wet.

De apostel Paulus in het Nieuwe Testament heeft dat heel goed begrepen. Hij schreef aan de christenen in Rome: ‘Wat zullen wij dan zeggen? Is de wet zonde? Dat zij verre. Ja, ik kende de zonde niet dan door de wet; want ook had ik de begeerlijkheid niet geweten zonde te zijn, indien de wet niet zeide: Gij zult niet begeren.’ Paulus concludeert: ‘Alzo is dan de wet heilig, en het gebod is heilig, en rechtvaardig, en goed’ (Rom. 7:7 en 12).

Tweehonderd jaar geleden ging Henry Martyn, een briljante wiskundige uit Cambridge, naar India om daar het goede nieuws van Christus te vertellen. Op 23 maart 1809 schreef hij in zijn dagboek: ‘Driekwart jaar heb ik mijn bedienden voorgelezen uit de wet en de profeten, in de hoop dat ze daardoor goed voorbereid waren op het Evangelie. Toen ging ik Matthéüs aan hen voorlezen.’ Was hij niet wat al te streng? Negen maanden lang slecht nieuws brengen en pas dan goed nieuws – misschien dat een van zijn bedienden al was overleden voordat Henry Martyn aan het Evangelie toekwam. Martyn stelde echter de juiste prioriteiten; en wij hebben het goed mis als we de Tien Geboden ‘slecht nieuws’ noemen. Juist vandaag zijn ze misschien wel het beste nieuws dat wij van God kunnen krijgen.

Henry Martyn had groot gelijk dat hij zijn bedienden eerst vertelde wat God van hen verwachtte. Pas dan konden ze hun leven langs de juiste meetlat leggen en inzien hoezeer ze tekortschoten. Tweehonderd jaar na Henry Martyn is er weinig veranderd. Of het nu gaat om de negentiende of de eenentwintigste eeuw, het oosten of het westen – mensen blijven mensen.

Verreweg de meeste mensen in de wereld zijn zich nauwelijks bewust van Gods wet, maar tegelijkertijd zijn er ook velen in de kerk die Gods wet in de wind slaan. Zij voelen zich verlegen met de wet in het algemeen en de Tien Geboden in het bijzonder. Preken gaan over vrijheid en vreugde en niet meer over wet en oordeel. We krijgen te horen dat moderne mensen niet zitten te wachten op donder en bliksem en de berg Sinaï; het christelijk leven moet worden getekend als een meeslepend avontuur vol vrede en plezier. Dat is, zo wordt er verzekerd, ‘het ware leven’. We zijn liever op zoek naar onszelf dan naar God en bij de verwoording van het Evangelie gaat het veel vaker over nut en zin dan over vergeving en verzoening. En dat terwijl de nadruk in het Nieuwe Testament duidelijk op verzoening en vergeving ligt.

Buiten de kerk, en ook vaak erbinnen, is de psychotherapeut veel belangrijker dan de wet van God. Het draait vandaag de dag om zelfbewustzijn en eigenwaarde. Het is belangrijker hoe je je voelt dan wat je doet. Dat is een rampzalige manier van denken.

De dag nadat Thomas Hamilton zestien kinderen en hun lerares op die basisschool in Dunblane had doodgeschoten, schreef Anthony Daniels, een huisarts, een artikel in een Engelse krant. Daarin zette hij zich af tegen de moderne opvatting dat het belangrijker is hoe je je voelt dan wat je doet, waardoor woede tot een edel gevoel wordt verheven en uitingen van woede geoorloofd zijn. Daniels’ wijze woorden hierover waren: ‘We moeten weer leren ontdekken wat onze voorouders intuïtief wisten: dat schijnheiligheid, conformisme en onoprechtheid niet altijd fout hoeven te zijn. Dit zijn zaken die onmisbaar zijn in de samenleving. Zolang we blijven geloven dat het gevoel van mensen meer waard is dan hun gedrag, dan kon psychotherapie wel eens steeds vaker de vorm aannemen van moord op onschuldigen, waarvan die vreselijke gebeurtenis in Dunblane een voorbeeld is.’ Dokter Daniels had helemaal gelijk, op één essentieel punt na: de ‘intuïtie’ van onze voorouders is nooit helemaal betrouwbaar geweest.

De wet van de Schepper zou heel ons handelen moeten sturen en ons in toom moeten houden. Alleen Gods wet vertelt ieder mens onomwonden en ondubbelzinnig wat goed is en wat slecht is. Het is nooit slecht om het goede te doen – hoe graag we ook het tegenovergestelde zouden doen. Misschien horen de volken van deze wereld liever iets anders, maar het is volkomen duidelijk wat er nodig is voor een generatie die wordt misleid door zaken als het recht op zelfontplooiing, vrijheid van meningsuiting en hedonisme.

Is de wet van God ooit populair geweest? In de media klinkt geregeld de kritiek dat de kerk vage antwoorden geeft op de vraag: ‘Waar is de goede moraal te vinden?’ De kerk vlucht in de apologetiek en aarzelt, alsof ook zij gelooft dat we ‘iets als de Tien Geboden’ nodig hebben.

Juist op het moment dat de wereld wanhopig op zoek is naar antwoorden en misschien wel bereid is om te luisteren naar God, die ‘al deze woorden’ sprak, is de ‘kerk’ haar boodschap blijkbaar kwijt. Juist bij deze gouden kans lijken veel christenen druk bezig te zijn om de wet weg te schuiven, als zou die geen antwoord geven op de vragen van vandaag. Maar voordat we daarover doordenken, moeten we weten wat we met de ‘wet van God’ bedoelen.

Wat betekent ‘de wet van God’?

Die vraag lijkt misschien een open deur. De wet is natuurlijk de gedragscode van het Oude Testament, waarin staat wat God van Zijn volk verwacht. Maar er valt veel meer te zeggen. Om duidelijk te maken dat er in het Oude Testament verschillende soorten wetten staan, deel ik die wetten in vijf categorieën in. Dit onderscheid is wat gekunsteld, omdat het volk Israël de wet nooit in keurige stukjes heeft ‘opgesplitst’; voor hen was het hele leven en de hele wet gericht op de omgang met God. Wij brengen alleen een onderscheid aan om de wet goed te kunnen beschrijven. Het is zinvol om iets te proeven van de verschillen.

Ceremoniële wetten

Waarom al die plechtigheden, offers, feesten en priesters? Elk onderdeeltje van het Oude Testament vormde een wegwijzer naar Christus. Hoe klein ook, het was bedoeld om het volk ontzag bij te brengen voor de heilige God, die Zijn Zoon naar een zondige wereld zond om ons volkomen verlossing te schenken. Alle regels voor godsdienstige plechtigheden zijn vervuld in Christus. Hij is ons offer en onze priester; Hij is ons altaar en ons zondoffer. Wanneer wij onze hoop stellen op Christus die verlost, vervullen wij dit gedeelte van de wet, omdat het volkomen voltooid is in Christus.

Om deze reden is er in de ware christelijke eredienst niet veel plaats voor godsdienstige gebouwen, gewaden, plechtigheden, feesten en handelingen, alsof die een verlossende betekenis zouden hebben. De enige uitzonderingen zijn het Heilig Avondmaal en de Heilige Doop, die Christus zelf heeft ingesteld en die niet zozeer vooruitwijzen naar wat nog komt, maar terugwijzen naar wat is gebeurd (kruis en bekering). Andere wegwijzers hebben we niet nodig. Wanneer uit naam van het ‘christelijk geloof’ priesterlijke rituelen en offers voltrokken worden, dan wordt dat sacerdotalisme genoemd. Sacerdotalisme is een anachronisme: sinds het Nieuwe Testament is daar geen plaats meer voor.

Meer dan vijftig jaar lang heeft de Wereldwijde Kerk van God via haar blad Plain Truth (Niets dan de waarheid) haar leden op het hart gedrukt hoe belangrijk het is om de oudtestamentische wetten tot op de letter na te leven. Zo vierden zij onder andere het Loofhuttenfeest, het Feest van de Ongezuurde Broden, het Feest van de Bazuinen en het Pascha (zie Lev. 23). Dat was een verkeerde uitleg en daardoor een verkeerd gebruik van de ceremoniële wetten van het oude verbond. Na een periode van worstelen en zoeken, waarbij het ledental met de helft daalde, schreef Joseph Tkach jr. namens de Wereldwijde Kerk van God een artikel van verontschuldiging, dat werd afgedrukt in de Plain Truth van maart-april 1996. Daarin werd onder meer toegegeven: ‘Wij legden onze leden een vorm van christelijk leven op waarbij het ging om daden. Wij verlangden dat zij zich hielden aan de zware wetsbepalingen van het Oude Testament. Onze oudtestamentische benadering leidde tot exclusivisme en een gevoel van superioriteit en vormde een bedreiging voor de broederliefde en de eenheid, die centraal staan in het nieuwe verbond.’ Op die manier, en dat vereiste veel moed, stapte de Wereldwijde Kerk van God over naar het Nieuwe Testament en het Evangelie.

De ceremoniële wetten zijn om twee redenen van belang voor ons vandaag. In de eerste plaats leren we daardoor in te zien dat een eredienst iets heiligs is. God heeft de ceremoniële wetten tot in detail gegeven om Zijn volk te zeggen: ‘Ik ben een heilige God en je kunt niet zomaar bij Mij komen.’ Er staan in het Oude Testament indrukwekkende voorbeelden van mensen die dit gebod overtraden. Nadab en Abihu brachten God een onheilig offer en werden verteerd door vuur uit de hemel (Lev. 10). Uzza raakte de ark van God aan toen die op een ossenwagen naar Jeruzalem werd gebracht en viel dood neer (2 Sam. 6). God is nu niet minder heilig dan toen. Door Hem te eren stellen we niet onszelf, maar Hem centraal. Het was voor de joden verboden om God te eren zoals de wereld rondom hen dat deed: ‘Gij zult de Heere uw God niet op hun manier dienen.’ (Deut. 12:4, Eng. Vert.). Ook werden ze gewaarschuwd om de dienst aan God niet in te vullen zoals zij dat zelf wilden: ‘Gij zult niet doen naar alles, wat wij hier heden doen, een ieder al wat in Zijn ogen recht is’ (Deut. 12:8). In de ceremoniële wetten zien we hoe heilig God is. De manier waarop wij God eren, is belangrijk, niet alleen omdat we de Schepper van hemel en aarde ermee dienen, maar ook omdat juist daarin tot uitdrukking komt hoe wij God kennen en liefhebben. De manier waarop wij God eren, is bepalend voor de manier waarop wij leven.

Burgerlijke wetten

‘Mensen vechten voor rechten, maar zwichten voor plichten.’ Daarom heeft elke samenleving regels nodig. Israël was geen uitzondering, maar was wel anders, omdat God dit volk regels gaf. Wij leven in een niet-christelijke cultuur en daardoor hebben veel van onze wetten niets met de Schrift te maken. Toch heeft elke regel in de burgerlijke wetten van het Oude Testament op zijn minst enige betekenis voor vandaag. Laat ik één voorbeeld geven.

Genoegdoening is een belangrijk onderdeel van de burgerlijke wetten in het Oude Testament. De opvatting dat misdadigers in een gevangenis wel inzien dat ze verkeerd gehandeld hebben, of ouderwets gezegd: tot inkeer komen in een penitentiaire inrichting, past niet bij Gods plan. Daarom zijn er ook geen aanwijzingen te vinden voor het bouwen van gevangenissen. Iedereen weet dat het systeem van gevangenisstraf niet werkt. Ten diepste waren er in het Oude Testament maar twee manieren waarop een crimineel werd aangepakt. Als hij had toegegeven dat hij schuldig was aan wat wij een halsmisdrijf noemen, werd hij ter dood veroordeeld. Voor andere vergrijpen moest hij rechtzetten wat hij verkeerd had gedaan. In Exodus 22 wordt dit principe van genoegdoening uitgewerkt; een man die bijvoorbeeld werd betrapt op het stelen van een os, moest er voor die ene vijf terugbetalen (Ex. 22:1).

In de Verenigde Staten is in minstens twee staten een interessant experiment uitgevoerd. Het werd ‘innovatief recht’ (‘innovative justice’) genoemd, maar er was niks vernieuwends aan; het was al zo oud als het Oude Testament. Voor bepaalde vergrijpen werden de mensen niet naar de gevangenis gestuurd, maar moesten ze terugbetalen wat ze gestolen hadden. Maar er gebeurde nog meer: de overheid probeerde de misdadiger en het slachtoffer met elkaar te verzoenen. In 1983 ging in Florida een project van start dat ‘Sociaal Controleprogramma’ (‘Community Control Program’) heette, dat was gebaseerd op vergoeding. Rond de eeuwwisseling was dit programma al bij meer dan 14.000 delicten toegepast. Viervijfde daarvan zou tot celstraf hebben geleid, maar na het Sociaal Controleprogramma werd minder dan zeven procent opnieuw opgepakt voor andere overtredingen, terwijl normaal gesproken tweederde van de mannen die gevangen hebben gezeten binnen vier jaar opnieuw worden opgepakt. Terloops merkte men in Florida op dat dit systeem een besparing van ruim zeven gevangenissen oplevert! Hetzelfde wordt nu in Groot-Brittannië uitgeprobeerd door op bepaalde delicten taakstraffen te zetten in plaats van inbewaringstelling. Ook zijn er recentelijk wetsvoorstellen aangenomen waardoor rechters bij specifieke delicten eigendommen kunnen confisqueren, waardoor de voordelen van een vergrijp aan de misdadiger ontnomen worden. Het zal echter nog wel even duren voordat we het niveau van het Oude Testament hebben gehaald.

Soms wordt Christus ervan beschuldigd dat Hij de burgerlijke straffen uit het Oude Testament heeft afgeschaft; als voorbeeld dient dan de vrouw die op overspel betrapt is. In het Oude Testament staat op die zonde de doodstraf. Door deze vrouw te beschermen liet de Heere Jezus zien dat de straf voor wetsovertreding altijd verzacht kan worden door genade. God had duizend jaar eerder precies hetzelfde gedaan in het geval van koning David (2 Sam. 12:13). Door deze wetten werd het volk eraan herinnerd dat hun God een God van recht was, maar dat recht ook genadig recht kan zijn.

Voedsel- en reinheidswetten

In miljoenen huishoudens wordt elke dag gezegd: ‘Handen wassen voordat je aan tafel gaat.’ Die opdracht lijkt veel op de regels die God Zijn volk gegeven heeft in het Oude Testament.

De klacht van de farizeeën en de schriftgeleerden in Markus 7:1–5 was niet dat de discipelen de regels van het Oude Testament overtraden – er is geen aanleiding om te denken dat zij hun vuile handen niet hadden gewassen voordat ze aten – maar dat ze ‘de inzetting van de ouden’ overtraden (Mar. 7:5). De Heere Jezus haalt dan Jesaja 29:13 aan, waar staat dat hun onderwijs ‘mensengeboden’ zijn. Een wijze gebruikt de wet om zijn lichamelijke en geestelijke gezondheid te bewaren; een dwaze negeert de wet of voegt de tradities van mensen eraan toe.

In Matthéüs 5 wijst Christus erop dat de hele wet van grote betekenis is. De lijst van rein en onrein voedsel in Leviticus 11 komt sterk overeen met wat wij vandaag eten en afwijzen. Het is zo dat wij gerust varkensvlees kunnen eten, omdat dat nu minder gevaarlijk is dan toen. Ook Petrus laat in Handelingen 11 zien dat hij dat mocht, maar Christus had er in Markus 7:14–23 al over gesproken. In dat gedeelte heeft de Heere Jezus al het voedsel rein verklaard (Mar. 7:19). Hij suggereert daarmee niet dat de voedselwetten in het Oude Testament irrelevant zijn of dat ooit zijn geweest, maar dat het misbruik ervan altijd tot geestelijke schade heeft geleid. God heeft Zijn volk nooit wijs willen maken dat ware godsdienst slechts een kwestie is van het juiste voedsel eten of je handen wassen. God heeft Zijn volk strenge voedsel- en reinheidswetten gegeven om hun gezondheid te beschermen en vooral om te laten zien dat zij anders waren dan de volken in die tijd. Christus bevrijdt Zijn leerlingen van strikte afhankelijkheid van de voedselwetten, maar Hij verandert niets aan de principes achter die wetten. Die zijn bedoeld om het volk ‘rein’ te doen zijn in hun doen en laten. Christus bevrijdt ons van de letter van de wet, maar niet van de geest ervan.

Tweehonderd jaar geleden werd door veel huishoudens in Londen het vuilnis op straat gegooid, in de hoop dat de regen het wel zou wegspoelen. In de zomer regende het niet zo vaak en dan stak de cholera de kop op. Als het dan weer begon te regenen, spoelde de troep in sloten, geulen en rivieren. Aan het begin van de achttiende eeuw schreef iemand dat Fleet Street, Fleet Lane en Holborn in Londen ‘overstroomden van vuil’ en dat Fleet Street veranderd was in een traag stromende rivier van afval. De Thames werd de trage afvoer genoemd. Het is vrij duidelijk dat wij tegenwoordig veel wetten voor volksgezondheid en hygiëne kennen en onderhouden. Meer dan drieduizend jaar geleden heeft God regels voor de gezondheid van Zijn volk gegeven, toen Hij onder meer opdroeg om buiten het kamp latrines te graven (Deut. 23:12–14).

God heeft ook opgedragen dat een vrouw die ’s morgens het huishouden doet en een dode hagedis in een kookpot ziet liggen, de pot moet breken (Lev. 11:32–33). Dat is misschien een heftige reactie op een klein dood beest, maar het volk leerde zo al snel dat potten ’s nachts moesten worden omgekeerd zodat ze minder snel besmet raakten! Zulke vormen van hygiëne zijn voor ons misschien vanzelfsprekend, maar het is nog steeds nodig om medische specialisten de wereld over te sturen om mensen van deze basale regels op de hoogte te brengen. In de middeleeuwen stierf eenderde van de bevolking in Europa aan de pest vanwege het simpele feit dat de regels voor hygiëne in de wind werden geslagen.

Kort na 1840 kreeg een jonge arts, Ignaz Semmelweis, de verantwoordelijkheid voor de afdeling verloskunde van het beroemde academische Allgemeine Krankenhaus in de Oostenrijkse hoofdstad Wenen. Hij schrok van het hoge sterftecijfer onder de vrouwen op deze afdeling: gemiddeld een op zes. Hij merkte dat het sterftecijfer het hoogst was onder de vrouwen die waren onderzocht door docenten en studenten die lichamen hadden ontleed in het mortuarium, en daarom stelde hij een nieuwe regel in op zijn afdeling, namelijk dat iedere arts en iedere student die uit de ontledingsruimte kwam, zijn handen goed moest wassen voordat hij een patiënt onderzocht. Het sterftecijfer daalde enorm: 1 op 84! Later eiste dokter Semmelweis dat ze hun handen ook moesten wassen na elk onderzoek van levende patiënten. Het kwam hem op heel veel kritiek te staan, omdat het zoveel tijd en moeite kostte. Maar het sterftecijfer zakte nog veel verder. Jammer genoeg waren zijn collega’s zo jaloers, dat hij niet opnieuw benoemd werd. Zijn opvolger liet alle wasbakken verwijderen en het sterftecijfer schoot omhoog. Uiteindelijk stierf Semmelweis als een gebroken man, maar ondertussen had hij zijn onderzoeksresultaten wel gepubliceerd. Het belang van stromend water om vieze kleren en besmette ledematen te wassen, is te vinden in Leviticus 15, waar het vertaald is met ‘levend’ water (Lev. 15:13). Het is veelzeggend dat het staat in een gedeelte over voorzorgsmaatregelen tegen besmettelijke ziekten.

Ik las ooit een boekje met de titel None of these diseases (Geen van deze ziekten, een boekje van S.I. McMillen uit 1963). De schrijver ervan was arts en in het boekje beschrijft hij dat veel moderne ziekten voorkomen kunnen worden als we ons gewoon aan de Bijbelse regels houden. Dus voordat we de hygiëneregels van het Oude Testament weggooien, moeten we ons zeker afvragen: ‘Wat hebben ze te betekenen?’ Al die regels zijn zinvol. Van geen van deze regels heeft Jezus gezegd dat ze achterhaald zijn. Er staan belangrijke principes in. We leren onze God erin kennen, die in alle opzichten rein is, en die hetzelfde verwacht van de mensen die Hem vertegenwoordigen.

Sommigen stellen dat deze voedings- en reinheidswetten weinig of niets te maken hebben met het lichamelijk welzijn van het volk, maar dat het ceremoniële regels waren die Israël moest naleven om te laten zien dat het heel anders was dan de overige volken. Er is zelfs een auteur die beweert dat de lijst van toegestane en verboden dieren ‘niets te maken heeft met gezondheid en hygiëne’ (Pig out?, Weg met het varken?, een boek uit 1992). Maar dat is ongelooflijk kortzichtig. Natuurlijk had het hele doen en laten van Israël godsdienstige betekenis, omdat het een voorbeeld voor de volken moest zijn, maar de wetten zijn niet ingesteld door een grillige God die willekeurig handelt. Door Zijn wijze regels was het volk rein, zowel in moreel als lichamelijk opzicht. Er is een nauwe samenhang tussen de belofte in Deuteronomium 7:15 en de voedsel- en reinheidswetten: ‘De HEERE zal alle krankheden van u afweren, en Hij zal u geen van de kwade ziekten der Egyptenaars, die gij kent, opleggen.’ Alle geboden van de Heere waren het volk Israël ‘ten goede’ gegeven (Deut. 10:13) en het is onzin dat deze belofte niets te maken zou hebben met lichamelijk welzijn.

Algemene wetten

Toen ik klein was, verzamelde ik vogeleieren. Die hobby wordt ‘oölogie’ genoemd, al kende ik dat woord toen waarschijnlijk nog niet. Tegenwoordig is het verboden. In het Oude Testament was het verzamelen van eieren nodig om te kunnen eten, en daarom heeft God het met een gebod geregeld, dat te vinden is in Deuteronomium 22:6. God gebood dat het moederdier op een nest met rust moest worden gelaten, maar dat de eieren meegenomen mochten worden. De reden daarvan is uiteraard dat ze in dat seizoen nog een nieuw nest jongen kon grootbrengen. Dat is geen oölogie, maar ecologie. Dat is zorgen voor de wereld waarin we leven en wijs omgaan met onze bronnen. Het lijkt wel alsof iedereen op dit moment geïnteresseerd is in milieustudies, ecologie en andere ‘groene’ zaken. Dat is echter niet nieuw; de wet van het Oude Testament staat er vol mee. Wij moeten die wetten niet aan de kant zetten alsof ze zinloos zijn, maar de vraag stellen: ‘Wat hebben ze te betekenen en hoe kunnen we ze toepassen?’

In hetzelfde hoofdstuk gebiedt God Zijn volk dat ze er goed om moeten denken dat ze een balustrade aan de rand van het platte dak van hun huizen bouwen. God heeft daar een bedoeling mee: zo wordt voorkomen dat iemand van het dak valt en de eigenaar van dat huis schuldig wordt aan doodslag (Deut. 22:8). Pas de laatste tijd worden onze wetten voor dit soort zaken aangescherpt. Arbo-wetgeving is relatief nieuw in onze samenleving. God heeft deze dingen al lang geleden wettelijk vastgelegd. Het hoorde bij de band tussen Hem en Zijn volk. Als heilige natie hechtte Israël grote waarde aan het menselijk leven – iets wat nadrukkelijk ontbreekt in andere oude wetsteksten.

Morele wetten

In een preek over Matthéüs 5 zei dr. Martyn Lloyd-Jones, de beroemde prediker die tussen 1930 en 1960 werkzaam was in de Westminster Chapel te Londen: ‘Het is helemaal verkeerd om heiligheid en levensheiliging op te vatten als vage gevoelens. Nee, heiligheid is rechtvaardig zijn en rechtvaardig zijn betekent de wet onderhouden. Dus als jouw zogenaamde genade (die je naar eigen zeggen ontvangen hebt) er niet toe leidt dat je de wet onderhoudt, dan heb je geen genade ontvangen. Misschien voel je wel iets bijzonders, maar het is in ieder geval niet de genade van God die je ontvangen hebt. Wat is genade? Dat is de wonderlijke gave van God, waardoor een mens wordt verlost van de vloek van de wet en waardoor hij in staat wordt gesteld om die te onderhouden en rechtvaardig te zijn zoals Christus rechtvaardig was, want Hij onderhield de wet volmaakt’ (De Bergrede pastoraal uitgelegd). In het volgende hoofdstuk zullen we ons verder met dit onderwerp bezighouden.

Het Nieuwe Testament is onze onfeilbare gids bij het toepassen van het Oude Testament. Deze wetten zijn beslist niet onbelangrijk, want ze leren ons iets over het karakter van God en over de dingen die Hij van Zijn volk verwacht. In de Bergrede heeft de Heere Jezus laten zien dat veel van deze wetten zijn samen te vatten in enkele allesomvattende hoofdregels.

Christus leerde dat wij alle Tien Geboden moeten onderhouden. Vergelijk Matthéüs 22:37 eens met de eerste twee geboden en Matthéüs 5:33–37 met het derde gebod. Markus 2:27 is een helder commentaar bij het vierde gebod. Uit dit vers blijkt dat de sabbat niet voor de mens is gemaakt om te doen wat wij leuk vinden, maar dat hij is gemaakt voor ons welzijn. Vergelijk Matthéüs 10:21 eens met het vijfde gebod, Matthéüs 5:21–30 met de volgende twee, Markus 10:19 met het gebod tegen stelen, Matthéüs 5:11 met het negende gebod en Matthéüs 6:19–24 met het laatste. De Heere Jezus waarschuwt ons eigenlijk dat er in het Koninkrijk van God geen plaats is voor mensen die de wet overbodig vinden. Wanneer Hij in Matthéüs 5:20 spreekt over gerechtigheid, dan heeft Hij het over de gerechtigheid van de wet.

Welke God gaf deze wetten?

Het woord ‘God’ is in onze pluralistische samenleving vrijwel betekenisloos geworden. In de steden zijn er tientallen religies waarin allerlei goden worden vereerd en vinden in talloze leegstaande kerkgebouwen allerlei ongewone rituelen en religieuze bijeenkomsten plaats. De goden van new age, hindoeïsme, islam, boeddhisme, de sikhs, en verkeerde voorstellingen van de christelijke God in allerlei sekten, veroorzaken een verwarring die nog groter wordt door de politiek correcte opvatting dat ze allemaal een stukje van de waarheid bevatten. We vergeten maar al te gemakkelijk wie de God is die zich als Schrijver van de Tien Geboden geopenbaard heeft. Hij is uniek.

1. De God die zo spreekt dat mensen Hem horen

‘Stilte na de storm.’ Dat is de trieste werkelijkheid in veel gezinnen. Dagen, weken of maanden van onenigheid en ruzie worden gevolgd door een sombere en norsige stilte. Niemand zegt iets. Niemand verbreekt de stilte en begint te praten. Vaak is het zo dat de een zit te wachten op de ander en ondertussen is er geen sprake meer van een echte relatie – en soms komt het niet meer goed.

‘Mozes klom op tot God. En de HEERE riep tot hem van de berg, zeggende (…)’ (Ex. 19:3). Dat zijn belangrijke woorden. Toen Adam en Eva in zonde waren gevallen, liepen ze weg en verstopten zich voor God. Maar de soevereine en heilige Schepper liet man en vrouw niet in hun eigen ellende achter. Hij ging niet bij hen vandaan. Onze God is een sprekende God en het initiatief komt altijd bij Hem vandaan. Het grote verschil tussen het christelijk geloof en iedere andere wereldgodsdienst is dat in die godsdiensten de mens zelf wegen moet vinden om op te stijgen naar God; bij het ware christelijk geloof komt God naar beneden. Het eerste woord dat God na de zondevol tegen Adam sprak, was hoopvol: ‘Waar zijt gij?’ (Gen. 3:9). Dat was genade, dat was Gods onverdiende liefde. In feite is alles wat God tegen de mens zegt genade – zelfs Zijn oordelende woorden en zeker ook Zijn waarschuwende woorden. Maar die eerste woorden na de zondeval waren een oproep aan het adres van Adam en Eva om te bedenken in welke situatie ze door hun zonde terechtgekomen waren.

Hier, bij de berg Sinaï, sprak diezelfde God opnieuw. Het volk smeekte Hem niet om te spreken. Ze zeiden niet: ‘Waarom is de hemel zo stil? Zou God alstublieft iets willen zeggen? Mogen wij een paar wetten waarin staat wat we moeten doen en hoe we met elkaar moeten omgaan? Kunt U iets geven waardoor er orde in ons leven komt?’ Ze riepen om vrijheid (Ex. 2:23–24), maar bijna niemand begreep dat vrijheid om regels vraagt – dat is altijd zo. De mensheid heeft God nooit om wetten gevraagd; dat is juist wat we niet willen. Daarom sprak God. Het zinnetje ‘God riep’ is de grootste uitspraak in de geschiedenis van de mensheid. Het klinkt vijftien keer in de eerste drie hoofdstukken van Genesis. Maar sinds de zondeval grijpt de mensheid voortdurend naar vier wanhopige ontwijkingstactieken.

Ten eerste: wij ontkennen dat God gesproken heeft: ‘De slang (…) zeide tot de vrouw: Is het ook, dat God gezegd heeft (…)?’ (Gen. 3:1). Dat is misschien wel het meest gegeven antwoord in onze tijd op de uitspraak dat God ons Zijn wetten heeft gegeven.

Ten tweede: wij twijfelen aan de betrouwbaarheid van Gods woorden: ‘Gij zult de dood niet sterven’ (Gen. 3:4). Dat was de afgelopen twee eeuwen het eentonige antwoord van degenen die het gezag van de Bijbel in twijfel trokken.

Ten derde: wij verdraaien de betekenis van Gods woorden in ons eigen voordeel: ‘De ongeleerde en onvaste mensen verdraaien [ze], gelijk ook de andere Schriften, tot hun eigen verderf’ (2 Petr. 3:16). De vijand heeft een heel leger aan valse leraren, die instrumenten in zijn hand zijn.

Ten vierde: we schrijven ons eigen verhaal. Paulus waarschuwde de kerk in Thessalonica voor profetieën, uitspraken en brieven ‘als van ons geschreven’ (2 Thess. 2:2). Alle ‘heilige’ boeken, van het boek van Mormon tot het boek van Mohammed, zijn namaak. Er is maar één God die spreekt – al het andere is een leugen van satan. Het is niet toevallig dat Mozes bij het geven van de wet waarschuwde: ‘Gij zult tot dit woord, dat ik u gebied, niet toedoen, ook daarvan niet afdoen; opdat gij bewaart de geboden van de HEERE, uw God, die ik u gebied’ (Deut. 4:2). Daarmee wordt niet bedoeld dat er geen goede of wijze dingen worden gezegd in de religieuze wereldliteratuur; maar de stem van God klinkt er niet in door. Hoop op verlossing of betrouwbare wetten van de Schepper zijn er niet in te vinden. Verdund vergif is nog steeds vergif – de dood treedt alleen minder snel in. Een voorbeeld daarvan is te vinden in een reeks wetten die kort voor de tijd van Mozes geschreven werden.

De wetten van Hammurabi

Een van de oudste reeksen wetten die opgeschreven zijn, is de wets-codex van Hammurabi, de zesde van de elf koningen in de oud-Babylonische dynastie. Meestal gaat men ervan uit dat hij regeerde rond 1700 voor Christus. Als dat klopt, dan leefde hij iets later dan Abraham en iets eerder dan Mozes. Van zijn 282 wetten, die zijn opgenomen in de zogenaamde ‘Codex Hammurabi’, lijken sommige opvallend veel op de gedetailleerde wetten in Exodus en Deuteronomium. Het is dan ook niet verwonderlijk dat kritische wetenschappers hebben gesuggereerd dat Mozes een aantal van zijn wetten heeft overgenomen van Hammurabi. Los van het feit dat de datering van zulke vroege dynastieën allerminst zeker is en dat we waarschijnlijk ooit ontdekken dat Mozes veel eerder leefde dan Hammurabi, moet je de wetten wel met een half oog lezen om te kunnen verdedigen dat Mozes de wetten van deze Babylonische koning heeft overgenomen.

In de Codex Hammurabi staat in de verste verte niets wat zich kan meten met de wetten die Mozes ontving als openbaring van God. Integendeel, de inleiding van de Codex Hammurabi omvat bijna negentig regels waarin de deugden, verdiensten en vroomheden van de koning zelf geprezen worden. Het woord ‘god’ en de naam ‘Marduk’ komen in de hele wetslijst slechts dertien keer voor – terwijl er in de inleiding meer dan tien goden genoemd worden.

Belangrijker is dat de wetten die aan Mozes gegeven werden vooral spreken over respect voor mensen, terwijl de wetten van Hammurabi voor het merendeel handelen over bezit. Verder zijn bepaalde straffen van Hammurabi buitensporig zwaar: een dief moet dertigvoudig terugbetalen en als hij dat niet kan, wordt hij gedood (8); als een man bij het vuur wordt betrapt op plundering ‘dan zal die man in datzelfde vuur geworpen worden’ (25). Het klopt dat er in een aantal gevallen een hoge morele norm wordt geëist door Hammurabi, en een paar wetten zijn op zijn minst interessant: in de vaststelling van het honorarium van een arts bijvoorbeeld wordt de draagkracht van de patiënt meegewogen (215–217) en als de behandeling mislukt, moet de arts gestraft worden (218)!

Geen enkele wet uit de oudheid komt in de buurt van de wijsheid en de helderheid van de wetten die door God zijn geopenbaard aan Mozes. Zelfs de islamitische Koran, die in het voordeel is omdat hij later geschreven is (in de zevende eeuw na Christus, meer dan tweeduizend jaar na de wet van Mozes) is niet te vergelijken met de Tien Geboden of de Bergrede. In de Koran zou het boek van Mozes, dat ‘een leidraad en een zegen voor alle mensen’ is (soera 46:12), worden bekrachtigd, maar er is weinig overeenkomst en het is duidelijk dat Mohammed nauwelijks bekend was met de verhalen van het Oude Testament. De meeste ervan zijn in de Koran namelijk volledig door elkaar gehaald, vooral die over Jozef en Mozes.

Israël was een uniek volk, omdat het de enige ware God vereerde, die tot hen sprak en wetten gaf ‘ten goede’.

2. De God die zo heilig is dat mensen Hem vrezen

In Exodus 19 staan een paar indrukwekkende voorbereidingen die voorafgaan aan de ontvangst van de Tien Geboden in hoofdstuk 20. Ik zal er iets over vertellen.

De dag van de reiniging was in dit geval heel belangrijk; het resultaat werd niet bekeken door de buurman, maar door God zelf (Ex. 19:10–11). Zelfs uiterlijk moest men klaar zijn om Hem te ontmoeten. Vervolgens kreeg het volk te horen dat ze niet te dicht bij de berg mochten komen (Ex. 19:12). Er moest aan de voet van de berg een lijn worden getrokken waar niemand overheen mocht gaan. Ze mochten de berg niet aanraken. Niet omdat er magische krachten schuilden in die hoop aarde en rotsen, maar omdat hij iets liet zien van Gods heilige aanwezigheid in hun midden. Het volk moest leren dat ze Gods woorden nooit zouden begrijpen als ze geen ontzag hadden voor Zijn heiligheid. Als iemand klaagt dat deze tien grote wetten een eind maken aan onze vrijheid, dan kun je er zeker van zijn dat hij totaal niet begrepen heeft wie de ene, ware God is.

Veel mensen zijn bang voor onweer en dat is niet zonder reden: een bliksemflits van dertig centimeter breed, drie kilometer lang en meer dan een miljard volt sterk is inderdaad angstaanjagend! Opeens kwam de Sinaï tot leven door donderslagen en bliksemflitsen, zo erg als het volk ze nog nooit gehoord en gezien had. Een donkere wolk bedekte de berg en de grond begon gevaarlijk te beven. Donderslagen, bliksemflitsen en donkere wolken waren op zich normale natuurlijke verschijnselen. Maar dit was uitzonderlijk. Er gebeurde iets boven op die berg waardoor de mensen tegen elkaar zeiden: ‘We hebben wel vaker donder gehoord en we hebben wel vaker bliksem gezien, maar niet zo erg als dit.’ Het ging er niet zozeer om dat Israël bezield, nieuwsgierig of onrustig werd, maar dat het volk zou leren wat die donder, die bliksem en die wolk te betekenen hadden. Hier ging het om een God met grote macht en met gezag dat ‘onnaspeurlijk’ is (Rom. 11:33).

Israël zag de bliksem door de lucht flitsen en hoorde de donder door de wolken dreunen. Het volk merkte dat er een donkere wolk neerdaalde op de Sinaï, maar plotseling hoorden ze iets onnatuurlijks en buitengewoons: een luide trompetstoot vanuit de hemel (Ex. 19:16 en 19). Het volk beefde – en terecht. Er staat slechts twee keer in de Bijbel dat er een trompet uit de hemel klinkt: de eerste keer bij de berg Sinaï, de tweede keer zal nog plaatsvinden. In 1 Thessalonicenzen 4:16 staat dat de trompet opnieuw zal klinken bij de komst van Christus. En dan, net zoals bij de Sinaï, zullen degenen die het horen, beven. Bij de komst van de Heere op de Sinaï en bij de komst van de Verlosser in heerlijkheid klinkt het alarmsignaal van Gods trompetten. In Exodus 19:17–18 staat dat het volk zo bang was dat het niet meer aan de voet van de berg durfde te blijven staan, omdat de rook zo dik en het vuur zo groot was en de hele berg zo geweldig beefde. De trompet klonk luider en luider in een machtig crescendo. Toen begon Mozes te spreken.

Dat is bijzonder. ‘Toen het geluid van de bazuin gaande was, en zeer sterk werd, sprak Mozes; en God antwoordde hem met een stem’ (Ex. 19:19). Ik heb het nog eens goed gelezen en vroeg me af: ‘Klopt dit wel? Het geluid van de trompet werd luider en luider. Nog even en God gaat spreken.’ Maar Mozes sprak. Wat heeft hij gezegd? We weten het niet. Wisten we het maar. Misschien riep Mozes wel uit: ‘HEERE, zo is het genoeg. Als U nog dichterbij komt, zult U ons vernietigen met Uw verzengende heiligheid en Uw ontzaglijke macht.’ Toen God antwoordde, wat zei Hij toen? We weten het niet. Misschien heeft Hij gezegd: ‘Mozes, voordat het volk Mijn wetten krijgt, moeten ze eerst weten met welke God ze te maken hebben. Ik leg hier niet zomaar een paar ideeën voor je neer, waar je mee kunt doen wat je wilt, Ik geef je niet wat regels en voorschriften die je op het mededelingenbord midden in het kamp kunt zetten zodat de mensen het lijstje kunnen bekijken en bepalen wat ze wel en niet leuk of handig vinden. Mozes, Ik wil dat deze mensen zien wie de God is die achter deze wetten staat.’ God deed die dingen bovenop de berg, omdat Hij wilde dat het volk Hem zou vrezen. Het is niet verwonderlijk dat ze dat deden (Ex. 20:18). Deze God vol macht, hoogheid en zuiverheid, die veel te rein en heilig is om door zondige mensen benaderd te worden, wil met ‘vrees’ benaderd worden. Die God is onze God.

Gedeelten waarin het gaat over het vrezen van God komen meer dan honderdvijftig keer voor in het Oude Testament en ongeveer dertig keer in het Nieuwe Testament. Het is misschien wel de meest heldere omschrijving voor ware eredienst. De zin: ‘Heb ontzag voor God’ (Pred. 5:6) is in de Statenvertaling heel krachtig vertaald: ‘Vrees gij God!’ De psalmdichter belooft: ‘Welgelukzalig is de man, die de HEERE vreest; die grote lust heeft in Zijn geboden’ (Ps. 112:1). Deze mensen werden vanaf de Sinaï gewaarschuwd: ‘Indien gij niet zult waarnemen te doen al de woorden van deze wet, die in dit boek geschreven zijn, om te vrezen deze heerlijke en vreselijke Naam, de HEERE, uw God (…)’ en dan volgt het oordeel (Deut. 28:58). Opvallend in deze verzen is het verband tussen vrees en gehoorzaamheid. Paulus legt hetzelfde verband in 2 Korinthe 7:1: ‘Voleindigende de heiligmaking in de vreze Gods’. Wie het juiste zicht heeft op Gods karakter, gehoorzaamt spontaan aan Zijn geboden.

Maar wat betekent ‘vrees’ eigenlijk in deze context? Zowel het Hebreeuwse als het Griekse woord komt van een grondvorm die ‘alarm’ of ‘schrik’ betekent. Deze betekenis is in de loop der tijd ontwikkeld tot ‘ontzag, verwondering, eerbied of respect’. De vrees die God vraagt van Zijn volk, is misschien wel het beste te omschrijven als leven en dienen in het licht van het ontzagwekkende en heilige karakter van God. Zulke vrees is het gevolg van wie God is en wat Hij doet.

God is verschrikkelijk heilig. Hij is de God die in de hemel regeert (Job 26:7), te midden van een legermacht van engelen (Dan. 4:35). Hij regeert over alles in de hemel en op de aarde (Ef. 1:11) en in het leven van mensen (Hand. 17:25 en 28). Hij bepaalt het lot van ieder mens (Spr. 16:4 en 33) en Hij is soeverein in alle tijden en op alle plaatsen (Hand. 17:26). Hij zorgt voor de aarde (Matth. 5:45), heeft zelfs macht over natuurrampen (Jes. 45:7) en zorgt voor Zijn volk (Ps. 121). Hij heeft iedere letter geschreven van het boek dat heelal heet – zelfs de laatste (1 Kor. 15:24–25). God is ongeschapen en bestaat in zichzelf (Joh. 5:26), eeuwig en oneindig (Openb. 21:6), onveranderlijk en onmetelijk (Mal. 3:6 en Jer. 23:24). Hij is een en al licht (1 Joh. 1:5), alwetend (1 Sam. 2:3), almachtig (Luk. 1:37), alomtegenwoordig (Ps. 139:7–12), volkomen heilig (Ex. 15:11) en vol liefde (1 Joh. 4:8). Hierop kunnen wij alleen dit antwoorden: ‘De HEERE is groot en zeer te prijzen, en Zijn grootheid is ondoorgrondelijk’ (Ps. 145:3).

Maar ook de daden van deze God zijn verschrikkelijk heilig. Boven op de Sinaï was Zijn persoonlijke aanwezigheid ontzagwekkend (Ex. 19:16–24). Later stierven twee zonen van Aäron ‘voor het aangezicht des HEEREN’ toen zij onheilig vuur offerden (Num. 3:4). Toen David de ark van het verbond naar Jeruzalem probeerde te brengen, stierf Uzza enkel en alleen vanwege onheilige ongehoorzaamheid (2 Sam. 6). De HEERE Jezus waarschuwt voor de vreselijke God, die de macht heeft om ‘in de hel te werpen’ (Luk. 12:5). In Hebreeën klinkt de waarschuwing ‘onze God is een verterend vuur’ (Hebr. 12:29) en de levendige beschrijvingen in Openbaring 6:12–17 en 14:9–12 spreken voor zich. Boven alles wordt in de ontzagwekkende dood van Christus duidelijk hoe heilig de toorn is van de God die Zijn Zoon voor ons tot een vloek maakte, opdat wij gered zouden worden van de vloek die op ons lag door het overtreden van de geboden (Gal. 3:13). Jesaja zegt het zo: ‘De straf, die ons de vrede aanbrengt, was op Hem’ (Jes. 53:3).

God verwacht een heilige eredienst en een gehoorzame reactie op wie Hij is en wat Hij doet.

3. De God die zo rechtvaardig is dat mensen Hem gehoorzamen

Wat zou er gebeuren als God ons toestemming gaf om onze eigen volgorde aan te brengen in de Tien Geboden, of nog beter, om zelf een lijst samen te stellen? Het zou interessant zijn te zien welke geboden prioriteit zouden krijgen of wat de top tien van onze moderne samenleving zou zijn, als de Schepper zelf die niet aan ons gegeven had. Wat wij er ook van zouden maken, wat nu volgt zal niet veel afwijken van de wensen van onze huidige samenleving:

1. In heel de wereld worden heel wat goden aanbeden en de een is niet hoger of beter dan de ander.

2. Het aanbidden van afgoden is heel gezond, want in alle dingen schuilt iets goddelijks.

3. Mensen mogen niet neerbuigend spreken over andere religies of kwaad spreken over de aanhangers ervan, met uitzondering van het christendom en de aanhangers ervan.

4. Omzet en winst vormen het hoogste goed en dividend voor aandeelhouders is belangrijker dan eerlijk loon, een gezonde werkweek en een evenwichtig gezinsleven.

5. Ouders moeten hun kinderen eren door af te zien van alles wat riekt naar lichamelijke discipline en dogmatische opvoeding. Daardoor worden kinderen namelijk verleid om te geloven in absolute waarheden en een God die deze wereld geschapen heeft en het ligt voor de hand dat zij door zulke zaken later in hun leven ernstige emotionele problemen krijgen.

6. Niemand moet zich overgeven aan moord, hoe zwaar of hoe leeg je leven ook is; de rechten van een moordenaar moeten koste wat het kost beschermd worden. Uitzondering: ongeboren kinderen hebben geen rechten en mogen vernietigd worden als de moeder dat wenst.

7. Een huwelijk tussen een man en een vrouw is een van de mogelijkheden en niet per se de beste. Het mag nooit zo zijn dat een partner wordt beperkt in de vrijheid om er andere relaties op na te houden. Het leven draait tenslotte om plezier en eigen genot.

8. Sta niet raar te kijken als het personeel van een onderneming wordt misleid en overvraagd om de aandeelhouders tevreden te houden en als dat personeel af en toe iets kleins steelt om tenminste iets aan het werk over te houden.

9. Politici mogen leugens vertellen als het om eigen bestwil is, zelfs als het ver bezijden de waarheid is. Halve waarheden zijn oké als de relatie er beter van wordt.

10. Hebberigheid, ambitie, eigenwaan en de Staatsloterij zijn goed voor de nationale economie en bovendien houden ze mensen scherp. Misschien bedenken we ook wel wetten tegen onrecht in de samenleving, ongelijkheid tussen rassen en seksen, uitbuiting van armen, of verzinnen we regels voor internationale betrekkingen en het milieu – omdat andere volken en regeringen op die gebieden vaak zondigen. Toch heeft de Schepper, die in Zijn wijsheid dit zeer ingewikkelde heelal bedacht heeft, iedere verwijzing naar zulk soort zaken weggelaten uit Zijn basisnormen voor menselijke verhoudingen. Onze samenleving is op zoek naar geboden die totaal onpersoonlijk zijn. Wij willen onszelf kunnen verontschuldigen en met de vinger naar overheden wijzen en de schuld bij instanties neerleggen. Wij kiezen liever voor gemakkelijke problemen op een veilige afstand, waarop we vervolgens onze liefdadigheid loslaten of waarvoor we de schuld aan anderen geven.

Elk van de Tien Geboden daarentegen komt ons heel dicht op de huid – letterlijk. Ze gaan alle tien over zaken die alles hebben te maken met het dagelijks leven van mijzelf en van mijn gezin: mijn huis, mijn bedrijf, mijn kantoor, mijn klaslokaal, mijn werkplek. God begint met mensen en niet met instanties, met gezinnen en niet met overheden. Hij begint met ons, en dat voelt erg ongemakkelijk.

De Bijbel wordt vaak afgeschreven, omdat er zo weinig wordt gezegd over overheden. Er zou geen politieke filosofie te vinden zijn in de Bijbel, geen economisch beginsel, geen handvest voor een volkenbond en slechts een spaarzame verwijzing naar het milieu. Dat is niet waar. De Bijbel richt zich tot instanties, tot gezinnen en overheden, en spreekt ook over ‘groene’ zaken. Maar het gaat in de eerste plaats om mensen. Wat er mis is met deze wereld en wat altijd al mis is geweest met deze wereld, wordt niet veroorzaakt door overheden of instanties, maar door mensen – gewone mensen als jij en ik – omdat mensen de basis van de samenleving vormen. Overheden en instanties zijn nooit rechtvaardiger dan de mensen waaruit ze bestaan.

Dat bedoelde een politicus ooit toen hij bij het uitgaan van de kerk mompelde: ‘Het wordt een mooie boel als religie het privéleven van mensen gaat bepalen!’ De Tien Geboden zijn niet populair, juist omdat ze persoonlijk zijn en omdat de filosofie van vandaag niets wil weten van een objectieve maatstaf voor goed en kwaad, die het leven van het individu ‘bepaalt’. Als een religie het privéleven niet bepaalt, dan is die religie geen knip voor de neus waard.

Het grootste probleem van de moderne westerse samenleving is dat sociale gerechtigheid in de plaats van persoonlijke gerechtigheid gekomen is. De gemiddelde burger komt woorden tekort om zijn afkeer te uiten van corruptie, achterkamertjespolitiek, voetbalrellen en drugsdealers. Maar kom niet aan zijn vrijheid om porno te bekijken, te knoeien met de belastingaangifte, mensen om te kopen en van tijd tot tijd een gokje te wagen. Wij willen de ‘samenleving’ wel hervormen – zolang het ons eigen leventje maar niet raakt. Zo wordt Gods volgorde omgedraaid en dat voorspelt niet veel goeds.

De joodse leiders, die wilden aantonen dat ze in het licht van de wet onschuldig waren, werden door Christus weer onder de zeggenschap van die wet geplaatst, doordat Hij die wet scherper toepaste dan zij wilden. Hij herinnerde hen eraan dat overtreding van het sabbatsgebod, neerzien op ouders, moord, overspel en hebzucht allemaal zonden van hoofd en hart waren, ook al werden ze nooit in daden omgezet (Matth. 15:18–20). Overheden zijn in het groot wat gezinnen in het klein zijn in de samenleving. Echte religie, of het nu oudtestamentisch jodendom of nieuwtestamentisch christendom is, draait in de eerste plaats om mensen en gezinnen. God weet dat door hun gehoorzaamheid aan Zijn geboden andere mensen vanzelf beïnvloed worden, en wanneer er genoeg mensen veranderen, dan veranderen overheden vanzelf.

Dank God voor de Tien Geboden

Het mooiste van de Tien Geboden is dat ze er zijn. Zelfs dat ene gebod waardoor ik word ontmaskerd als zondaar en waardoor duidelijk wordt hoe erg ik tekortschiet, is een machtig teken van Gods genade. Want in het geschenk van deze wet schenkt God zichzelf. Het beste wat God voor mij kan doen, is zichzelf laten zien, en mij daarna mezelf laten zien. Maar dat tweede begrijp ik pas goed als ik het eerste begrijp. Het mooie van Gods genade is niet dat Hij eerst mijn ongehoorzaamheid aan het licht brengt, maar dat Hij Zijn eigen heiligheid aan het licht brengt. Konden we dat maar begrijpen. Natuurlijk is het kruis genade; het Evangelie van de verlossing is genade. Maar genade gaat veel verder. Genade begint al wanneer God ondanks onze zonde vertelt wat voor God Hij is. Dat had Hij geheim kunnen houden voor de mensheid die in zonde gevallen was. Niets in de Codex Hammurabi kan tippen aan Israëls zekerheid dat het God was die sprak. Niets komt in de buurt van Israëls vertrouwen dat het God was, en niet Mozes, die de wetten gaf en die gehoorzaamheid verwacht.

Deze ontzagwekkende, machtige, goede en zuivere God had de blokkade van de zonde kunnen laten liggen. En die blokkade had kunnen blijven liggen tot de dag dat heel de wereld voor Hem zal staan om geoordeeld te worden en zich realiseert dat God er is en hoe angstaanjagend heilig Hij is. Het is genade dat Hij ons dat van tevoren heeft verteld. Alles wat er in Exodus 19 is gebeurd, is genade en alles wat God gezegd heeft in hoofdstuk 20 is genade. Vandaar dat de apostel Paulus in het Nieuwe Testament kan zeggen dat de wet goed is (Rom. 7:12). Natuurlijk is de wet goed, want ze drijft ons naar God. Juist in de wet wordt duidelijk dat wij totaal tekortschieten voor God, en juist in de wet worden wij eraan herinnerd dat wij die kloof niet kunnen overbruggen. In de wet wordt duidelijk hoezeer wij verlossing nodig hebben.

Misschien willen we direct met de geboden zelf aan de slag gaan, maar in dit hoofdstuk zijn te veel vragen overgebleven en te veel problemen opgeroepen om dat nu al te doen. Voordat we de oogst kunnen binnenhalen, moet het veld geploegd worden, moet er onkruid gewied worden en zaad gezaaid worden. De wet van God is nog nooit zo zwaar bestookt als tegenwoordig, en dat niet eens door de wereld – dat ligt voor de hand – maar door de mensen die haar zouden moeten liefhebben. We moeten ons eerst bezighouden met de fundamentele vraag hoe we er zeker van kunnen zijn dat de wet vandaag relevant is en in hoeverre de wet toegepast kan worden.

2

De waarde van de wet

‘Al wat de HEERE gesproken heeft, zullen wij doen!’

Exodus 19:8

Een paar jaar geleden moest ik de kinderwet (Children Act) uit 1989 bestuderen. Ik wist dat een deel ervan speciaal bedoeld was voor christelijke kerken, maar dat waren slechts een paar bladzijden. Dus wat moest ik met de rest? Ik voelde de verleiding om dat gedeelte eruit te scheuren en in de prullenbak te gooien! Maar uiteindelijk heb ik de hele wet gelezen om het ‘hele plaatje’ dat de overheid wilde schetsen in beeld te krijgen en ook omdat ik wist dat de hele wet van belang was voor iedere burger van Groot-Brittannië, al was ik op dat moment vooral geïnteresseerd in één onderdeel.

Christenen weten vaak niet goed hoe ze moeten omgaan met de oudtestamentische wet. Moeten grote delen ervan de prullenbak in of zullen ze vroeger of later toch nog bruikbaar blijken? Het valt niet te ontkennen dat de morele norm in Exodus 20 goed is, maar een vluchtige blik in de vervolghoofdstukken levert al snel behoorlijke problemen op. In hoeverre zijn die wetten nu nog bruikbaar? Hebben ze iets of helemaal niets te betekenen? Zijn ze te gebruiken als morele maatstaf voor een christen? Vormen de Tien Geboden alleen de titelpagina van Gods wetten voor Zijn volk drieënhalfduizend jaar geleden of kunnen wij er christelijke wetten op baseren?

Voordat we dus de geboden in detail gaan bestuderen, proberen we eerst een paar van deze vragen te beantwoorden door ze in de juiste context te plaatsen.

In de stilte van de woestijn

Vijfendertighonderd jaar geleden bevrijdde God een arm volk van ongeveer twee miljoen mensen uit de slavernij van Egypte. Dankzij een reeks wonderen bracht Hij hen aan de voet van een kale, ruwe berg in de woestijn die Sinaï genoemd wordt, op het huidige schiereiland Sinaï ten noorden van de Rode Zee.

We moeten goed begrijpen wat het betekende om de woestijn in te trekken (Ex. 19:1). God leidde de Israëlieten opzettelijk naar een oord waar ze volkomen afhankelijk van Hem waren. Al die mensen bij elkaar in de woestijn waren op God aangewezen voor eten en drinken. En ze waren ook op Hem aangewezen voor gezondheid en veiligheid. Dus door het volk de woestijn in te leiden, zei God eigenlijk: ‘Jullie zijn helemaal afhankelijk van Mij en zo moet je ook in geestelijk en moreel opzicht afhankelijk zijn van Mij. Wanneer je het water opvangt dat op wonderlijke wijze uit de rots stroomt en wanneer je het manna verzamelt dat op wonderlijke wijze om je heen valt, zul je leren om op Mij te vertrouwen. Wanneer je op Mij vertrouwt voor gezondheid en kracht en als je naar Mij opziet voor veiligheid te midden van de omringende volken, denk er dan aan dat Ik je in de woestijn geleid heb om je te leren dat je zelf hulpeloos bent. Het enige wat je kunt, is helemaal op Mij vertrouwen. Vertrouw evenzeer op Mij voor je geestelijk welbevinden, voor je moreel welzijn als voor je voedsel en je veiligheid.’

Vandaag de dag vertrouwen we te veel op ons eigen kunnen. We merken niet langer dat we afhankelijk zijn van God voor voedsel en water, voor gezondheid en kracht, voor veiligheid en zekerheid. Wij verwachten het van supermarkten, overheidsinstellingen en sociale voorzieningen. God waarschuwde Israël, zodat ze niet zouden zeggen: ‘Mijn kracht, en de sterkte van mijn hand heeft mij dit vermogen verkregen.’ Het ging hierom: ‘Gij zult gedenken de HEERE, uw God, dat Hij het is, Die u kracht geeft om vermogen te verkrijgen’ (Deut. 8:17–18). Precies op dezelfde manier denken wij dat we God ook niet nodig hebben voor morele en geestelijke wetten. Door de resultaten van de wetenschap – scheikunde, medicijnen, ruimtevaart – zijn wij ervan overtuigd dat we zelf ons lot bepalen en heer en meester zijn over ons eigen leven. Voeg daarbij het evolutiedenken dat we elke dag op ieder vlak een stapje verder komen, en het angstige resultaat is dat de schepping het op vrijwel alle terreinen beter denkt te weten dan haar Schepper.

Iemand heeft eens gezegd dat de huidige generatie niet meer weet wat verwondering is. Dat kan waar zijn, maar we zijn in ieder geval ons gevoel van afhankelijkheid kwijt. Onze trots kent geen grenzen. Wij menen op het punt te staan om leven ex nihilo te scheppen, om almachtig genetische manipulatie toe te passen, om het onnaspeurbare te berekenen en leven op Mars te ontdekken! Wie het waagt om over absolute normen en waarden te spreken, is kennelijk vergeten dat Sinaï al vijfendertighonderd jaar achter ons ligt.

Ik woon in een voorstad van Londen. Vanuit onze achtertuin hebben we een mooi uitzicht op bomen en speelveldjes, maar daarachter ligt op slechts driehonderd meter de snelweg. Het geluid van langsrijdend verkeer houdt nooit op – behalve ’s morgens vroeg tijdens Kerst. Tijdens vakanties vinden we het heerlijk om te luisteren naar de stilte om ons heen. Een woestijn was een plaats waar je door niets werd afgeleid. Het was een stil oord, een plaats om te luisteren. In onze tijd is er geen tijd meer om te luisteren naar wat God te zeggen heeft, en als we soms even stilstaan dan wordt Gods stem overschreeuwd door een kakofonie van andere stemmen in ons leven. Veel mensen in ons land zijn nooit langer dan een paar seconden stil. Van opstaan tot slapengaan staat er alleen maar geluid op het menu. In de bouw, in het bedrijf, in de supermarkt, op de radio, de discman en andere elektronische aandachtstrekkers – we worden ondergedompeld in geluid. Vooral sinds het nieuwe millennium zijn we doodsbenauwd voor stilte. Politici, pedagogen, arbeiders en kerkleiders vinden het allemaal prima dat er vele stemmen om aandacht schreeuwen die Gods stem doen verstommen.