Meindert Fennema

GEERT WILDERS

Tovenaarsleerling

Prometheus

Eerste druk 2010

Derde, aangepaste druk 2010

Vierde, uitgebreide druk 2016

© 2010, 2016 Meindert Fennema

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Foto omslag Kees van de Veen/Hollandse Hoogte

Foto auteur Maria van Rooijen

e-book Mat-Zet bv, Soest

www.uitgeverijprometheus.nl

ISBN 978 90 351 3678 6

Verantwoording

Ik heb in dit boek geprobeerd mij in de positie van Geert Wilders te verplaatsen, hoe moeilijk dat soms ook was. Vanuit dat perspectief kwam voor mij de Haagse politiek van de afgelopen tien jaar in een heel ander licht te staan en kregen ook gebeurtenissen in binnen- en buitenland een nieuwe betekenis. Ik heb de verleiding om vanuit mijn eigen politieke visie commentaar te geven zoveel mogelijk weerstaan. Slechts een enkele maal heb ik mijn eigen opvatting gegeven.

Een poging tot begrijpen hoeft niet altijd tot begrip te leiden. Maar de biograaf van een politicus die zó zwaar heeft geleden onder doodsbedreigingen van radicale moslims, ontkomt niet aan een gevoel van sympathie met het slachtoffer. Ik heb tijdens het schrijven van dit boek bijna dagelijks met Wilders verkeerd en hoewel ik hem nooit ontmoet heb of gesproken, heb ik vaak het gevoel gehad dat ik zijn gedachten kon raden. Een afgewogen oordeel over het optreden van Wilders lijkt mij vooralsnog onmogelijk. Ik laat dat oordeel daarom graag aan de lezer.

Bijna elk boek dat ik geschreven heb heeft mij een vriend bezorgd. Dit boek een vriendin: mijn onderzoeksassistente mr. Rosanne Goderie. Het was een dagelijks weerkerend genoegen om met haar samen te werken. Dit boek is zo ook het hare geworden, al draagt zij geen verantwoordelijkheid voor de inhoud.

Veel mensen hebben mij openhartig te woord willen staan of hebben op andere manieren informatie met mij gedeeld. Ik dank ze in alfabetische volgorde en zonder titulatuur. Hans van Baalen, Tamarah Benima, Kustaw Bessems, Frits Bolkestein, Harry van Bommel, Albert van den Bosch, Harm Ede Botje, Egbert Dommering, Joost Eerdmans, Afshin Ellian, Eelke Heemskerk, Sjoerdje van Heerden, Guusje ter Horst, Jan Kleinnijenhuis, René Leegte, László Marácz, Roeland Muskens, Jos van Rey, Hella Rottenberg, Nel Ruigrok, Chris Rutenfrans, Ernst van Splunter, Nienke Trooster, Fleuriëtte van de Velde, Mark Verheijen, Arno Visser, Gerrit Voerman, Hella Voûte, Bibi de Vries, Frans Weekers, Max van Weezel, Frans Weisglas, Liesbeth Wytzes, Jan van Zanen.

Mijn dank gaat ook uit naar een aantal personen die om veiligheidsredenen anoniem willen blijven en naar mijn uitgever, Mai Spijkers, die mij op het idee bracht een boek over Wilders te schrijven. Helaas kan ik Geert Wilders niet bedanken. Hij heeft op mijn brief, e-mail en sms nooit gereageerd.

1

Wilders ontmoet Bolkestein

De sollicitatieprocedure bij de VVD-fractie was eigenlijk vrij simpel verlopen. Zijn brief was goed genoeg bevonden om hem uit te nodigen voor een gesprek.

Met verbijstering keek Geert Wilders naar de man tegenover hem. Robin Linschoten leek net zo oud als hijzelf, maar was zeven jaar ouder. Linschoten was al acht jaar Kamerlid en voerde succesvol oppositie tegen het kabinet-Lubbers III. Zijn andere gesprekspartner was Hans Dijkstal. Ook al acht jaar lid van de Tweede Kamerfractie, gepokt en gemazeld in gemeentelijke en landelijke politiek.

Geert Wilders wist dat hij vlak bij zijn doel was. Zijn sollicitatiebrief had hem aan tafel gebracht met deze twee kopstukken. Hij kreeg van Dijkstal te horen dat er, als dit gesprek goed zou verlopen, een tweede gesprek zou volgen. En als ook hierna het licht op groen zou staan, wachtte hem de laatste horde: een gesprek met de politiek leider van de VVD, Frits Bolkestein.

Het gesprek ging vooral over zijn vooropleiding (Wilders had met zijn havodiploma bij de Open Universiteit een aantal certificaten gehaald op het terrein van het bestuursrecht) – en over zijn functie bij de Sociale Verzekeringsraad, waar hij sinds 1986 werkzaam was als wettechnisch medewerker. De Verzekeringsraad was een zelfstandig bestuursorgaan dat toezicht hield op de uitvoering van de sociale zekerheid: bedrijfsverenigingen, het GAK en vele andere organisaties die met de uitvoering van sociale wetgeving belast waren.

Wilders stond ambivalent tegenover zijn werkgever. Hij vond het bizar dat de Sociale Verzekeringsraad samengesteld was uit vertegenwoordigers van werkgevers- en werknemersorganisaties, maar dat de meeste organisaties waarop zij toezicht moesten houden, eveneens geleid werden door werkgevers- en werknemersorganisaties. Zij moesten dus toezicht houden op zichzelf. Daar kwam natuurlijk niet veel van terecht, behalve als werknemers en werkgeversorganisaties onderling ruzie kregen. Het hele systeem was erop gericht dat te voorkomen. Wilders had hierover een uitgesproken mening. Hij vertelde Dijkstal en Linschoten dat hij gezien had hoe sociale partners elkaar de hand boven het hoofd hielden. Van kritisch toezicht was geen sprake.1

Zijn opmerkingen leken bij Linschoten in goede aarde te vallen. Hij wilde weten wat voor bewijzen Wilders had voor zijn negatieve oordeel over de Verzekeringsraad. Wilders gaf als voorbeeld de toepassing van de WAO in de bankwereld, waardoor mensen ziek werden verklaard die in wezen niet ziek waren, maar boventallig. De toezichthouder die dat constateerde, werd uitgenodigd zijn bevindingen op papier te zetten, maar het bestuur legde uiteindelijk toch geen sancties op uit angst voor negatieve publiciteit.2 Wilders kende de handjeklapcultuur doordat hij de wetteksten langs deze lijnen moest interpreteren en soms ook moest ontwerpen. Want dat was een ander bizar element aan die Sociale Verzekeringsraad: die was niet alleen als zelfstandig bestuursorgaan met de uitvoering van beleid belast, maar fungeerde tegelijk als adviesorgaan van het ministerie van Sociale Zaken.

Geert Wilders verliet de kamer van Dijkstal met een goed gevoel: hij had, meende hij, indruk gemaakt. En inderdaad: niet veel later – het was in augustus van het jaar 1990 – werd hij opgeroepen voor een tweede gesprek, waarin hij nog eens aan de tand gevoeld werd over zijn kennis van het socialezekerheidsstelsel. Linschoten was op zoek naar iemand die veel technische expertise in huis had en daarvoor was hij bij Wilders aan het goede adres.

Hij vroeg hem ook naar zijn kennis en opvattingen over andere beleidsterreinen. Wilders vertelde dat hij in Israël gewoond had en graag reizen maakt naar de Arabische landen, die hij typeerde als ‘fascinerend en bedreigend’. Wilders kon zich helemaal vinden in de standpunten van de VVD-fractie zoals die door Frans Weisglas werden verwoord. Nederland moest pal achter Israël staan, vond Wilders.

Aan het eind van het gesprek had Dijkstal het woord genomen en hem iets verteld over de arbeidsvoorwaarden. Hij zou beleidsmedewerker worden op het terrein van het socialezekerheidsstelsel. De VVD wilde zich daar als oppositiepartij op profileren.

Veel zou hij niet gaan verdienen, minder dan bij zijn vorige werkgever – hij moest onderaan beginnen. Bovendien was zijn dienstverband niet zo vast als bij de Verzekeringsraad. Zijn baan was mede afhankelijk van het electorale succes van de VVD, die net een aantal ongelukkige leiderswisselingen achter de rug had. Eerst was – in mei 1986, na een dramatische nederlaag bij de Tweede Kamerverkiezingen – Ed Nijpels door Bolkestein gewipt.3 Maar zijn opvolger, Joris Voorhoeve, had het als fractievoorzitter ook niet best gedaan. In het voorjaar van 1990 stond de VVD in de peilingen op zestien zetels. Voorhoeve besloot, onder druk van partijvoorzitter Leendert Ginjaar, op te stappen. Dat maakte hij bekend op Koninginnedag, toen de fractie bijeengekomen was in het Speulderbos bij Garderen. Daar was Frits Bolkestein als fractievoorzitter aangewezen, maar dat besluit moest eerst nog in mei worden bevestigd door het VVD-congres, dat in Zwolle zou worden gehouden. De afdeling Roermond had de toon gezet door een motie van wantrouwen aan te nemen, gericht tegen de partijvoorzitter. Op de tumultueuze avondbijeenkomst in Zwolle werd zware kritiek geuit op het hoofdbestuur. Een emotionele interventie van oud-partijleider Wiegel die ‘rancune’ en een ‘verziekte sfeer’ constateerde, had geen enkel effect. Een motie waarin Ginjaar werd gevraagd in het najaar van 1990 op te stappen, werd op het allerlaatste moment ingetrokken.4

Op dat congres had Frits Bolkestein zijn politiek leiderschap getoond door in zijn acceptatietoespraak nauwelijks in te gaan op de partijstrijd binnen de VVD. Het enige wat hij daarover tegen de congresgangers zei, was: ‘Vandaag mag u nog zeggen wat u op uw hart heeft, maar morgen is het uit.’ Hij sprak over de historische betekenis van de Wende die zich in 1989 had voltrokken. ‘Vijftig jaar geleden gingen de lichten uit in Europa. Nu gaan de lichten aan in Oost-Europa. Wij leven in een fantastische tijd. Wie had dit kunnen denken? Havel, drager van de Erasmusprijs, van dissident tot president.’5 Er was heibel in de VVD, maar dit waren woorden van een staatsman.

De nadruk die Bolkestein legde op de val van het communisme, viel bij Wilders in vruchtbare aarde. Hij had een jaar eerder de liefde van zijn leven ontmoet, de jonge Hongaarse Krisztina Márfai, die op de Hongaarse ambassade werkte als cultureel attaché. Wat het communisme betrof, was zij ervaringsdeskundige, en hij was daardoor meer geïnteresseerd geraakt in de Hongaarse politiek en in Oost-Europa.

Aan het eind van de sollicitatieprocedure zou Wilders door Bolkestein worden ontvangen. De aanstelling was eigenlijk al in kannen en kruiken, maar Bolkestein had als nieuwe fractievoorzitter besloten dat hij eerst zelf wilde spreken met iedereen die als assistent of medewerker van de VVD-fractie werd aangenomen. Het gesprek duurde vijftien minuten. ‘Wat deed u precies bij de Sociale Verzekeringsraad?’ vroeg Bolkestein hem. ‘Ik was wetstechnisch medewerker,’ antwoordde Wilders. ‘Ik heb gewerkt aan formulering van de wetgeving op het terrein van sociale zekerheid. Soms moest ik ook adviseren. Maar de speelruimte was heel beperkt, want alles moest de goedkeuring van werkgevers en werknemers hebben. Daardoor ontbrak het aan dynamiek in de besluitvorming.’ Bolkestein vroeg: ‘Wat moeten we doen met die corporatieve organen?’ Wilders: ‘Afschaffen of zodanig hervormen dat er sprake is van werkelijk onafhankelijke besluitvorming. Elke poging tot hervorming van het zekerheidsstelsel loopt stuk op het gekonkel van werkgevers- en werknemersorganisaties, waardoor het algemeen belang uit het zicht verdwijnt.’

‘Wat moeten we doen aan de uit de hand gelopen WAO-uitkeringen?’ vroeg Bolkestein. Wilders antwoordde: ‘Ik zou psychische aandoeningen als grondslag voor een WAO-uitkering schrappen. Alleen lichamelijke gebreken zouden reden mogen zijn om werknemers af te keuren.’

‘Heeft u buiten de sociale zekerheid belangstelling voor politiek?’ vroeg Bolkestein. Wilders: ‘Ik ben vooral geïnteresseerd in buitenlandse politiek, met name het Midden-Oosten en Oost-Europa.’

‘Wat boeit u in het Midden-Oosten?’ vervolgde Bolkestein. ‘Ik heb een jaar in Israël gewoond en heb toen ook andere landen in het Midden-Oosten bezocht,’ zei Wilders. ‘De haat in Egypte tegen de joodse staat is zeer verontrustend; het Syrische regime is gevaarlijk, zowel voor Israël als voor het Westen. De Ba’ath-partij heeft een agressieve totalitaire ideologie.’

Bolkestein vroeg hem waar zijn belangstelling voor Oost-Europa vandaan kwam. ‘Ik heb een Hongaarse verloofde,’ antwoordde Wilders. ‘Ze werkt op de Hongaarse ambassade.’ Ook dat viel bij Frits Bolkestein in goede aarde. Zijn eerste vrouw was van Schotse origine; Hans Hoogervorst, die al zijn speeches voorbereidde, was verloofd met een Mexicaanse schilderes. Bolkestein vond het een verrijking als een huwelijk bestond uit twee mensen met een verschillende achtergrond. Bij zijn voormalige werkgever Shell was hij gewend geraakt zich bij de aanstelling van nieuw personeel steeds af te vragen: What makes him tick? Want hoewel Bolkestein er niet van hield om met medewerkers over privézaken te spreken, was hij zich zeer bewust van het feit dat persoonlijke motivatie de sleutel was tot succes. Een relatie met een Hongaarse diplomate sprak in zijn voordeel. Bolkestein had zelf ook belangstelling voor Hongarije – hij zag het land als een bruggenhoofd in de relatie tussen West- en Oost-Europa.

Deze lange Limburger leek uit het goede hout gesneden. Hij zei geen woord te veel en maakte er bovendien geen geheim van dat hij ook in de VVD aan de rechterkant stond. Dat soort mensen had hij nodig. Bolkestein stond op, om aan te geven dat het gesprek ten einde liep. Hij leidde Wilders naar de deur van zijn kamer. Wilders keek door het raam naar de McDonald’s aan het Spui. Bolkestein gaf hem een hand. ‘Ik wens u veel succes.’

Er was iets in beide mannen waardoor zij aan elkaar gewaagd leken. Allebei waren ze 1 meter 90; allebei hadden ze een Indische grootmoeder. Maar wat hen vooral bond, was een ‘sense of urgency’: ze hadden een missie, al wisten ze nog niet precies waar die hen zou voeren. De missie was vooralsnog negatief geformuleerd: zij wilden een dam opwerpen tegen de ‘weg met ons-mentaliteit’ die Nederland sinds de jaren zeventig in zijn greep hield. Zij hadden een hekel aan linkse intellectuelen die in hun zelfhaat overliepen van begrip voor alles wat zich als een antiwesterse ideologie aandiende, of die nu van communistische of pan-Arabische snit was. Zij wilden beiden het misbruik van de sociale voorzieningen krachtiger aanpakken. Die waren, met gedoogsteun van werkgevers- en werknemersorganisaties, onderhevig aan misbruik op grote schaal. De corporatieve structuren waarin de sociale voorzieningen waren ingebed moesten daarom worden opgeruimd. Zij hadden allebei een hekel aan smalltalk; ze meden recepties, maar hadden een fijne neus voor publiciteit. Aan zijn nieuwe fractiemedewerker, aangenomen vanwege diens kennis van de sociale wetgeving, zou Bolkestein een ideologische medestander van formaat hebben.

Beleidsmedewerker van Linschoten

Geert Wilders zou zich, als medewerker van Robin Linschoten, in de eerste jaren bij de VVD-fractie bijna uitsluitend met sociale zekerheid bezighouden. Tot Bolkesteins inner circle van tekstschrijvers als Hans van Baalen, Clemens Cornielje, Hans Hoogervorst, Arno Visser en later Ernst van Splunter werd hij niet toegelaten. Dat waren, net als Bolkestein, intellectuelen, vaak met meer dan één studie achter de rug. In dat gezelschap viel Wilders niet onmiddellijk op.6 En toch: in twee van de drie boeken die Bolkestein tussen 1990 en 1997 publiceerde, wordt Geert Wilders in het voorwoord bedankt voor zijn bijdragen. Niettemin bleef Wilders, ondanks zijn opvallende haardos – die hij tot verbazing van Bolkestein blondeerde – voorlopig een dark horse in de VVD-fractieburelen. Alleen Erica Terpstra viel meteen als een blok voor de blonde god uit Venlo. Zij vond hem de mooiste man van het Binnenhof.7

Wilders kreeg een kamer toegewezen die hij moest delen met een oudere fractiemedewerker, Hans Hoogervorst, en een stagiair van de afdeling voorlichting, Robert van Lawick van Pabst. Beiden trokken veel met Bolkestein op. Hoogervorst, die in Amsterdam geschiedenis had gestudeerd en in Amerika economie, was Bolkesteins eerste speechwriter. Hij werd als briljant beschouwd en was een meester in het verzinnen van oneliners. Robert van Lawick studeerde bedrijfskunde in Groningen en zou spoedig Bolkesteins persoonlijk assistent worden en tevens zijn chauffeur. Van Lawick was een bedeesde jongeman met uitstekende omgangsvormen. Hans Hoogervorst was de ongekroonde koning van deze assistentenkamer. Hij was geestig en had een scherpe tong. Wilders kon het algauw heel goed met Hoogervorst vinden. Hij bewonderde zijn scherpe geest en zijn cynische openhartigheid. Niettemin zou hij, toen de VVD-fractie naar het net verbouwde Hotel Central moest verhuizen, kiezen voor een kamer alleen, zonder ramen, die volgens zijn vrienden op een bezemkast leek. Die kamer had als voordeel dat je er, juist omdat er geen ramen waren, volkomen ongestoord kon werken. Bovendien was hij recht tegenover die van de fractievoorzitter gelegen.8

Wilders was onafgebroken in touw, en dat werd door Linschoten op waarde geschat. De samenwerking was uitstekend.9 Wilders was zakelijk ingesteld, maar ook zeer behulpzaam, en hij had zijn stukken altijd op tijd klaar. Zijn collega’s konden op hem rekenen. ‘Laat mij dat maar doen,’ zei hij vaak, ‘dat is heel ingewikkelde materie, daar zit ik toevallig goed in.’10

Ook de samenwerking met Bolkestein verliep goed; het onderzoekswerk voor het artikel dat deze op 26 oktober 1991 in Het Financieele Dagblad publiceerde, was door Wilders gedaan. ‘Het corporatisme,’ schreef Bolkestein, ‘is terug te voeren tot de tijd waarin de gilden een wezenlijke rol vervulden. Maar ook toen was onmiskenbaar dat het groepsbelang zich moeilijk met het algemeen belang verdroeg.’ Nadat hij de liberale voorman P.J. Oud geciteerd had, richtte Bolkestein zijn pijlen op prof. H.J. van Zuthem, rector van de kaderschool van het CNV. De grenzen van het ‘gezonde corporatisme’ dat Van Zuthem voorstond, waren ruimschoots overschreden. ‘De arbeidsongeschiktheidsproblematiek laat dit zien. Het veel te hoge aantal arbeidsongeschikten in ons land is mede het gevolg van het misbruik van de WAO door de sociale partners. (…) Werkgevers en werknemers hebben dit misbruik ook volmondig toegegeven. Voorzitter Michielse van de vakbond Unie-BHLP zei in september 1991: “Natuurlijk hebben wij jarenlang mensen in de WAO gestopt. En zolang er geen betere regeling is voor oudere werklozen, ga ik daarmee door.”’

De oplossing die Bolkestein voorstelde, was even eenvoudig als radicaal: gooi werknemers en werkgevers uit de SER. ‘Het zou beter zijn als de SER slechts uit onafhankelijke kroonleden zou bestaan, die op basis van deskundigheid door de Kroon worden benoemd. (…) Het zou vervolgens niet onlogisch zijn de SER met de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) te fuseren. (…) De verplichting van het kabinet op grond van artikel 41 tweede lid van de Wet op de bedrijfsorganisatie advies te vragen aan de SER (…) kan strijden met een slagvaardige overheid.’11 Hier sprak Geert Wilders luid en duidelijk. En de reacties lieten niet lang op zich wachten.

In hetzelfde artikel lanceerde Frits Bolkestein ook een aanval op de Sociale Verzekeringsraad. ‘De uitvoeringsorganen sociale zekerheid, de bedrijfsverenigingen en de Gemeenschappelijke Medische Dienst worden bestuurd door de sociale partners. De Sociale Verzekeringsraad (SVR) heeft de taak hier toezicht te houden. Hoe zinvol is dit, nu de SVR in meerderheid bestaat uit diezelfde sociale partners die moeten worden gecontroleerd? Bovendien is de SVR een zelfstandig bestuursorgaan, zodat de democratische controle hierop slechts indirect van aard kan zijn.’ Bolkestein vervolgde: ‘Het zou beter zijn het toezicht op de uitvoeringsorganisatie van de sociale zekerheid bij de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid te leggen.’

Het stuk eindigde met een frontale aanval op de CDA-beginselen: ‘De soevereiniteit in eigen kring gaat uit van een nevenschikking van de overheid en andere organen en legitimeert overheidsingrijpen slechts als het gaat om rechtshandhaving en de bescherming van zwakkeren of bij plichtsverzaking. Zij veronderstelt voorts dat werkgevers- en werknemersorganisaties hun bevoegdheid niet aan de overheid maar aan zichzelf ontlenen.’

Er waren in het begin van de jaren negentig intellectuelen die zich op dezelfde wijze uitlieten over het corporatistische bestuur van de sociale voorzieningen. Naast Bomhoff, die dat deed in zijn wekelijkse column in NRC Handelsblad, was ook Pim Fortuyn een tegenstander van het corporatistische bestuur van de uitvoeringsorganen van de sociale zekerheid. Fortuyn verwoordde die kritiek op aansprekende wijze in een boek uit 1993, Aan het volk van Nederland12. De titel was ontleend aan een beroemd pamflet uit 1781 van de democratische patriot Joan Derk van der Capellen tot den Pol, die zijn pijlen richtte op de Oranjes en de Amsterdamse regenten. De kritiek op de regentenmentaliteit van de bestuurders was niet nieuw. Die was bijna tweehonderd jaar later opnieuw geformuleerd door de provo’s en D66. In de jaren negentig kwam de kritiek op de regentenmentaliteit niet meer van links, maar juist van rechts.

De aanval op de islam

In Bolkesteins roemruchte artikel dat op 12 september 1991 gepubliceerd werd in de Volkskrant13, schreef de VVD-leider de gebrekkige integratie van minderheden in Nederland toe aan het heersende cultuurrelativisme van de politieke elite in Nederland. Maar opvallender nog in dat artikel was de aanval die Bolkestein lanceerde op de islamitische cultuur. Hij verwees daarbij niet in de eerste plaats naar de moslims in Nederland, maar naar de Rushdie-affaire en naar de islamitische regimes in Saudi-Arabië, Pakistan, Soedan en de emiraten aan de Perzische Golf. ‘Homoseksuelen in de Gazastrook worden vervolgd,’ schreef Bolkestein. ‘Salman Rushdie blijft ook na zijn terugkeer tot de islam ter dood veroordeeld. In het Engelse Bradford hebben ongeveer duizend moslims De duivelsverzen in januari 1989 “officieel” verbrand. De Italiaanse vertaler van het boek is neergestoken. De Japanse vertaler is vermoord.’

De Nederlandse moslimorganisaties bleven niet buiten schot: ‘Op 5 oktober 1990 zei een godsdienstige leider in een radioprogramma van de (gesubsidieerde) Turkse Omroep Stichting te Amsterdam: “Degene die zich verzet tegen de islam, de orde van de islam of tegen Allah en zijn profeet moeten jullie vermoorden, ophangen of slachten (…) of verbannen, zoals het in de sharia staat.”’14 Bolkestein was ervan overtuigd geraakt dat een deel van de moslims in Nederland gevoelig was voor de radicale islam van de salafisten. Hij had het stuk aan Wilders laten lezen omdat deze – net als hijzelf – enige ervaring had in het Midden-Oosten en de ontwikkelingen daar met grote zorg gadesloeg. Wilders deelde zijn vrees voor radicalisering van de Nederlandse moslims onder buitenlandse invloed, vaak uitgeoefend via door de Nederlandse overheid gesubsidieerde moslimorganisaties.

De reacties op het stuk waren ongemeen heftig. Er volgden ongeveer honderd geschreven reacties in dag- en weekbladen, in meerderheid negatief.15 In progressieve kring gold Bolkestein vanaf dat moment als een islamofoob. Dat stond daar gelijk aan ‘racistisch’. Dat oordeel werd versterkt toen Bolkestein aan zijn standpunten ook consequenties verbond voor het immigratiebeleid. In een lezing die hij op 13 mei 1992 in Groningen gaf, keerde hij zich tegen de mogelijkheid van ‘polygame gezinshereniging’ die door een ambtenaar van Justitie werd bepleit. Op basis hiervan betichtte politiek commentator van Trouw, Willem Breedveld, Bolkestein van schrijftafeldiscriminatie, daarmee verwijzend naar de oorlogsmisdadiger Adolf Eichmann, die als schrijftafelmoordenaar de geschiedenis was ingegaan.16 Breedveld opende hiermee een reeks van aanvallen op Bolkestein die tot doel hadden hem in de extreem rechtse hoek te plaatsen. PvdA-fractievoorzitter Wallage sprak in de Tweede Kamer over onderbuikgevoelens die in de samenleving zouden bestaan en die Bolkestein zou aanwakkeren.

Zulke reacties versterkten bij Wilders de opvatting dat men in Nederland totaal geen besef had van wat zich in de islamitische wereld afspeelde. Hij kreeg steeds meer bewondering voor Bolkestein. Zijn opmerkingen over immigratie zouden de VVD electoraal geen windeieren leggen. De VVD boekte bij de Provinciale Statenverkiezingen in het voorjaar van 1991 met 15,7 procent een lichte winst ten opzichte van de Kamerverkiezingen van 1989, toen zij 14,6 procent van de stemmen kreeg.

Geert Wilders was ervan overtuigd dat Bolkesteins opvattingen over de islam door een veel groter deel van de Nederlandse bevolking gedeeld werden en dat de politieke elite deze opvattingen volkomen ten onrechte bleef criminaliseren. Zelfs binnen de VVD waren er mensen die vonden dat Bolkestein te ver was gegaan. De liberale jongerenorganisatie JOVD beschuldigde Bolkestein van ‘stemmingmakerij’; zijn voorganger Ed Nijpels, die nog een appeltje met Bolkestein te schillen had, sprak van ‘populisme’.17

Maar Bolkestein liet zich zelfs door zijn eigen achterban niet van de wijs brengen en ging verder op de ingeslagen weg. Een jaar na zijn eerste artikel publiceerde Bolkestein in de Volkskrant een evaluatie van het debat onder de kop: ‘Wie de verontrusting negeert, voedt juist het ressentiment jegens minderheden dat hij wil bestrijden’.18 In het artikel uit 1991 had hij, naar eigen zeggen, ‘een illusie verstoord: de illusie van de Goede Vreemdeling’. In zijn evaluatie van het debat legde Bolkestein minder de nadruk op de islam en meer op het gebrek aan arbeidsparticipatie van allochtonen. Hans Dijkstal had, merkte hij op, samen met GroenLinks en D66 een voorstel voor een ‘Wet bevordering arbeidskansen allochtonen’ ingediend. Geert Wilders had als beleidsmedewerker hard gewerkt aan dat wetsvoorstel, dat als ‘Wet bevordering evenredige arbeidsdeelname allochtonen’ (Wet BEAA) de geschiedenis zou ingaan. Bolkestein had bovendien een motie van GroenLinks waarin gevraagd werd om een antidiscriminatiecode mede ondertekend. Maar hij wees ook op het gevaar van islamitische scholen. ‘Segregatie in het onderwijs mag,’ schreef hij. ‘Het recht daartoe ligt ondubbelzinnig vast in artikel 23 van de grondwet. Maar het is slecht voor de integratie.’ Ook keerde hij zich tegen de huwelijksmigratie van Turken en Marokkanen. ‘In de gebieden waar de meeste Marokkaanse en Turkse migranten vandaan komen, wordt veel zakelijker tegen het huwelijk aangekeken dan in onze door de romantiek aangetaste samenleving. Een Marokkaanse bruid uit Nederland betekent voor een man in Marokko een toegangsbewijs tot de Nederlandse welvaartsstaat.’19

Een ‘door de romantiek aangetaste samenleving’? En dat uit de pen van een man die, na de dood van zijn Schotse vrouw, hertrouwd was met een oude jeugdliefde, de actrice Femke Boersma. Was er een romantischer huwelijk denkbaar dan tussen deze bekakte en rechtse Shell-man en de gevierde actrice, afkomstig uit een uitgesproken links milieu?

Ook Wilders was kennelijk door de romantiek aangetast toen hij verliefd werd op een Hongaarse vrouw. Het was liefde op het eerste gezicht, en de relatie moest aanvankelijk geheim gehouden worden in verband met haar positie op de Hongaarse ambassade. Als hij haar wilde spreken, belde hij naar de ambassade als mister Dykstra van de Amro Bank.20 In de loop van 1991 bezocht hij Boedapest een aantal malen om kennis te maken met Krisztina’s familie. In het voorjaar van 1992 legde hij een werkbezoek af om een indruk te krijgen van het stelsel van sociale zekerheid in Hongarije. Via de Nederlandse ambassade legde hij contact met een aantal vakbondsvertegenwoordigers en ook met werkgeversorganisaties. Hij reed een hele dag door Boedapest, vergezeld door een beeldschone medewerkster van de Nederlandse ambassade die voor hem de contacten verzorgd had.21 Als dank nodigde hij haar uit voor zijn huwelijk dat op 31 juli 1992 voltrokken werd in Boedapest.

De vader van de bruid, die uit een aanzienlijke familie in Boedapest stamde, had aanvankelijk bezwaar tegen het huwelijk. Voor zijn enige dochter leek Geert Wilders, met zijn geblondeerde haar, niet een ideale echtgenoot. Hij begreep heel goed dat Geert en Krisztina niet in Boedapest, maar in Holland zouden gaan wonen. Hij zou met dit huwelijk zijn oogappel kwijtraken. Bovendien was Geert al eens getrouwd geweest, en dat huwelijk had niet lang stand gehouden. Ook al geen aanbeveling in de ogen van de oude Márfai. Maar hij gaf zijn verzet op toen hij merkte dat Krisztina vastbesloten was. Bovendien maakte zijn aanstaande schoonzoon een prettige indruk. Geert was, zei hij in het Duits tegen zijn vrouw, een anständiger junger Mann.

De bruiloft in Boedapest was geen groots feest. Na de officiële plechtigheid in het stadhuis, waarbij Geerts broer Paul zijn getuige was,22 vertrok het kleine gezelschap voor een diner naar het beroemde Hotel Gellért, in het paleisgebied aan de overkant van de rivier. Zijn broer en zussen, zijn ouders, de ouders van Krisztina en een paar intieme vrienden aten in de art nouveau-ambiance van het vroegtwintigste-eeuwse hotel, met zijn prachtige geneeskrachtige baden, waar je in het water kon schaken. Het hotel was gebouwd in 1918, op het moment dat de Dubbelmonarchie uit elkaar viel. Al bij de opening was Hotel Gellért dus vergane glorie en dat straalde het nog steeds uit.

Daarna was er een boottocht over de Donau met familie en vrienden, de vrienden van haar ouders en een paar collega’s van de Hongaarse ambassade. Ook Wilders’ jeugdvriend Teun van Dijck was erbij. Bij het uitzoeken van de locatie hadden Geert en Krisztina ook het dominicanenklooster bezocht, dat naast Hotel Gellért gelegen was en door het Hilton-hotel gebruikt werd voor feesten en partijen. Wilders zag daar hoe de feestgangers werden bediend door monniken in bruine habijten. Hij schrok van het contrast tussen het mondaine karakter van de feestelijkheden en de klerikale travestie van de obers. Maar de Hongaren schenen dat heel gewoon te vinden. Het Oost-Europese katholicisme had zich geheel bevrijd van zijn ultramontaanse trekken.

Een mengsel van romantiek en traditie – kun je de geesteshouding van Wilders zo opvatten? Ook dat had hij dan gemeen met de fractievoorzitter. Bolkestein wees in zijn artikel van augustus 1992 op de hoge criminaliteit onder Marokkanen en pleitte voor uitzetting van vreemdelingen die een ernstige misdaad hebben begaan. ‘Niet het jatten van een fles melk,’ voegde Bolkestein daaraan toe. Het jatten van een fles melk? In een land waar de flessenmelk allang niet meer bestond? Bolkestein leefde, als het ging om huishoudelijke zaken, in ‘het land van ooit’, het land van zijn grootvader, die als Amsterdamse melkslijter de melk aan huis bezorgde, maar er waren kennelijk veel Nederlanders die graag weer in dat land zouden wonen. Tussen 1988 en 1992 was volgens een internationaal onderzoek de angst voor vreemdelingen sterk gestegen, en daarmee ook de wens om de grenzen te sluiten.23

Op 31 augustus 1993 – Bolkestein lanceerde zijn politieke provocaties bij voorkeur aan het begin van het parlementaire jaar – werd de aanval ingezet op het asielbeleid. Het opinieartikel in de Volkskrant volgde een inmiddels klassiek patroon. Eerst een persoonlijke anekdote uit een ver land (dit keer Addis Abbeba), dan een historische analyse van het recht op zelfbeschikking, dat hij als een historische vergissing van Woodrow Wilson bestempelde. Vervolgens de conclusie dat in het recht op zelfbeschikking het groepsrecht boven het recht van het individu is gesteld, om ten slotte zijn punt te maken: het recht op politiek asiel zou ook nu nog beperkt moeten blijven tot individuele gevallen. Het asielrecht was namelijk geen groepsrecht. ‘Asielzoekers moeten dus in hun eigen persoon worden bedreigd met vervolging, marteling of erger, willen zij worden erkend. Toebehoren aan een groep die wordt gediscrimineerd zonder dat daar ernstige bedreiging voor de eigen persoon uit voortvloeit, kan geen afdoende reden zijn. De Kopten in Egypte, de Hongaren in Transsylvanië, de Armeense christenen: wij kunnen hen niet herbergen. Laat staan dat wij zogenaamde “economische vluchtelingen” zouden kunnen ontvangen.’24 Daarnaast eiste hij, in een zespuntenplan, betere en kortere procedures, uitzetting van illegalen, opvang van vluchtelingen in eigen regio en uitzetting van asielzoekers die zich aan een delict schuldig hadden gemaakt.

Bolkestein was zijn opinieartikel geëindigd met een gevaarlijke vraag: ‘Is Nederland vol? Volgens Paul Kalma is een land zo vol als het zich voelt.’ Kalma was destijds directeur van de Wiardi Beckman Stichting, het wetenschappelijk bureau van de PvdA. Als die gelijk had, vervolgde Bolkestein, ‘dan kon er niemand meer bij. Nederland is voller dan de landen eromheen. Maar niet zo vol als New York of Hongkong. Wie daar geweest is, wil dat ook niet. Maar voor de individuele vluchteling die echt in de knel zit, moet hier altijd een plaatsje te vinden zijn.’25 Geert Wilders had niet meegeschreven had aan dit stuk, maar hij kon zich er volledig in vinden.

Bolkesteins eis om illegalen uit te sluiten van collectieve voorzieningen (met uitzondering van acute medische hulp), riep enorme weerstand op. Moesten de kinderen van illegalen dan van school gehaald worden? Moesten zij boeten voor de fouten van hun ouders? Dat zou onmenselijk zijn. Bovendien: er bestond toch leerplicht? Ook de andere punten van Bolkestein riepen verontwaardigde reacties op. Waren die niet in strijd met het Verdrag van Genève?

De verontwaardiging nam toe toen Bolkestein deze punten een halfjaar later – in maart 1994 – in een uitzending van het actualiteitenprogramma Brandpunt herhaalde en eraan toevoegde dat Nederland alleen nog vluchtelingen uit Europa zou moeten opnemen.26 Vereniging Vluchtelingenwerk verklaarde dat wat Bolkestein voorstelde in strijd was met het vluchtelingenverdrag van Genève. Staatssecretaris van Justitie Aad Kosto zei dat het meeste wat Bolkestein voorstelde al gebeurde, maar dat een nog strenger uitzettingsbeleid alleen maar kon als er razzia’s georganiseerd werden. Daarmee schaarde hij zich dus in de rij die bij Breedveld begonnen was. De hoofdredactie van de Volkskrant twijfelde openlijk aan zijn goede bedoelingen. Bolkesteins naam als racist was bij het linkse deel van weldenkend Nederland gevestigd.

Op 3 mei 1994 groeide de VVD-aanhang bij de Tweede Kamerverkiezingen met bijna 50 procent en ging de VVD-fractie van 22 naar 31 zetels. De stemming in Aalsmeer, waar de VVD de uitslagen afwachtte, was euforisch. De hele fractie van 22 leden en alle medewerkers – en vooral het happy-hourgroepje, dat de mediastrategie medebepaald had – vierde de overwinning op uitzinnige wijze en Geert Wilders deelde in de feestvreugde.

In november van dat jaar bepleitte Bolkestein op een VVD-bijeenkomst in Apeldoorn de verhoging van de AOW-leeftijd tot 67 jaar. Wilders was betrokken bij de voorbereiding van die toespraak. Het idee stierf een snelle dood: men voelde binnen de VVD absoluut niet voor een verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd. Het idee van Wilders dat oudere werknemers in plaats van promotie demotie zouden moeten maken, om zo langer aan het werk te blijven in een lagere positie, sloeg wel aan, maar het zou ook nog zo’n tien jaar duren voordat het werd uitgevoerd.27 Ook was door de VVD al voor de verkiezingen een ministelsel van sociale verzekering gelanceerd, waaraan Wilders in belangrijke mate bijgedragen had. Zo werd onder Bolkestein een onversneden rechtse agenda uitgerold, zowel op het immigratiethema als op het terrein van de arbeidsverhoudingen.

Vlak voor de Statenverkiezingen in 1995 vergeleek de CDA-Europarlementariër Arie Oostlander Bolkestein met Le Pen.28 Bolkestein eiste excuses. De politieke rel die volgde was, electoraal gezien, een geschenk uit de hemel. De VVD haalde de beste verkiezingsuitslag ooit: 27,2 procent van de stemmen. Voor de eerste keer was de VVD bij verkiezingen de grootste partij.

Bolkestein had zijn critici in de partij voorlopig de mond gesnoerd. Het ging de VVD electoraal voor de wind en veel fractieleden en medewerkers ervoeren Bolkesteins stijl van leiderschap als een verademing. De fractievoorzitter stuurde op hoofdlijnen en liet verder iedereen met rust. Bij Geert Wilders viel deze stijl wel in bijzonder goede aarde. Hij hield niet van mensen die over zijn schouder meekeken. Hij had een tegenafhankelijke natuur die wonderwel paste bij de bestuursstijl van Bolkestein. Resultaten, daar ging het om, niet om volgzaamheid of om de vraag met wie je bevriend was.

Paars

Ook D66 had in 1994 met Hans van Mierlo als lijsttrekker een historische overwinning geboekt (van 12 naar 24 zetels). Het was nog lange tijd spannend geweest wie van de twee liberale partijen de grootste zou worden. De opluchting bij de VVD was enorm toen het gat zeven zetels bleek te zijn. Van Mierlo was altijd de kampioen geweest van een regering zonder CDA. Het CDA was bovendien onder leiding van Elco Brinkman, en mede door toedoen van Ruud Lubbers, in slecht weer terechtgekomen – Lubbers had zijn lijsttrekker een mes in de rug gestoken door vlak vóór de verkiezingen te verklaren dat hij niet op hem, maar op minister Hirsch Ballin van Justitie zou stemmen. Het CDA ging van 54 naar 34 zetels, drie minder dan de PvdA.

Bolkestein had ooit gezegd dat het CDA in Nederland langer aan het bewind was dan de Communistische Partij in Rusland. Hij zag na de verkiezingen van 1994 zijn kans schoon. Wim Kok had in 1991, als minister van Financiën in het derde kabinet-Lubbers, forse ingrepen in de WAO durven doen. Zou het niet mogelijk zijn om het CDA buiten de regering te houden? VVD, D66 en PvdA hadden samen 92 zetels, een ruime meerderheid die de mogelijkheid liet om op sommige onderwerpen fractieleden van de drie partijen de vrijheid te geven naar eigen inzicht te stemmen.

Er was vooral onder de stedelijke kiezers een groot enthousiasme voor een kabinet van liberalen en socialisten, dat bekend zou worden als de ‘paarse’ coalitie. Toch had het paarse kabinet-Kok in 1994 een moeizame bevalling, omdat Wim Kok als oud-vakbondsman een afkeer had van liberalen. Bolkestein beschreef de discussie op 29 juni met Kok, Van Mierlo en de informateurs in zijn dagboek: ‘Tot halfvijf bleef de discussie vrijblijvend. Toen had ik genoeg van het getalm. Ik zei dat het voor mij onaanvaardbaar was dat 5,7 miljard gulden oningevuld in de meerjarenraming achterbleef. Dat bedrag moest worden ingevuld en wel met hervormingen van de sociale zekerheid die sowieso nodig waren. Ik noemde WAO, WW en 100 procent ontkoppeling. Daarna zei Kok: dat doe je dan maar met het CDA. Ik antwoordde: misschien moet dat dan wel. Toen constateerden de informateurs een ernstige situatie, geheel conform de waarheid. Om kwart voor vijf gingen we uiteen. We spraken af om zes uur te eten in de Anna Pavlovazaal in Des Indes, waar de wijn goed was. Het was een curieus diner, een soort “laatste avondmaal”.’29

De informateurs moesten hun opdracht teruggeven aan de koningin, en die legde de bal waar hij hoorde – bij de grootste partij. Zij benoemde, tot ieders verrassing, Wim Kok als informateur. Kok zou een conceptregeerakkoord schrijven dat hij aan alle vier in aanmerking komende partijen zou voorleggen. Zelf wist Kok tot op het laatst niet wie hij moest kiezen, maar hij werd bij die keuze geholpen door Elco Brinkman die – mogelijk in navolging van Bolkestein – een hard standpunt innam over de bezuinigingen op de WAO en de WW. Dat ging Kok te ver. Hij koos alsnog voor de VVD, maar niet voordat Bolkestein afstand had gedaan van het in het verkiezingsprogramma opgenomen ministelsel van sociale verzekeringen.30

Wilders had aanvankelijk geaarzeld. Hij had een hekel aan het spijkerpakkenproletariaat van de PvdA en hij vond dat de PvdA-fractie bestond uit arrogante conformisten. Maar toen hij hoorde dat Brinkman de uitvoering van de sociale verzekeringswetten opnieuw aan werkgevers en werknemers wilde overdragen, was zijn keuze snel gemaakt. Dat nooit! Onder Paars leken de vooruitzichten om die corporatistische structuren op te ruimen aanzienlijk gunstiger dan met het CDA. Hij was sowieso van mening dat de VVD moest gaan regeren en hij vertrouwde Frits Bolkestein meer dan wie ook op het Binnenhof.

Bolkestein was van plan een aantal ministers van buiten de Kamer te vragen. Maar de beoogde vicepremier Gijs van Aardenne voelde zich te oud en Frits Korthals Altes vond zijn werk bij het advocatenkantoor Nauta Dutilh belangrijker. Ook de kandidaten uit het bedrijfsleven lieten het afweten. Bolkestein moest dus noodgedwongen ook een beroep doen op mensen uit de fractie: Hans Dijkstal, Robin Linschoten en Annemarie Jorritsma. Het was voor Wilders een enorme opsteker dat Frits Bolkestein als VVD-leider niet in het kabinet stapte, maar in de Kamer bleef om vanuit de Kamer het kabinet bij te sturen. De rol van rechtse buitenboordmotor van het kabinet-Kok bleek Bolkestein op het lijf geschreven. Maar ook voor Wilders braken in deze situatie gouden tijden aan.

In de periode 1990-1994 was Geert Wilders vooral bezig geweest met de sociale zekerheid. Hij schreef daarover pas in 1994 voor het eerst onder eigen naam een opiniestuk in de Volkskrant, samen met het VVD-Kamerlid Henk van Hoof. Het werd geplaatst op 7 juli, midden in de komkommertijd, en behandelde het probleem van de langdurig werklozen die door de arbeidsbemiddeling als ‘onbemiddelbaar’ werden beschouwd. Het stuk was geschreven in een slechte stijl, met clichématige metaforen.

‘Vorige week presenteerde het Centraal Bestuur voor de Arbeidsvoorziening (CBA) zijn beleidsplan voor de jaren 1995-2000. Het CBA wil voor ongeveer 172.000 werklozen de handdoek in de ring gooien door iedere bemiddelingspoging te staken en hen van de sollicitatieplicht te ontslaan. Op termijn, zo erkent CBA-voorzitter De Boer, kan het aantal zelfs oplopen tot maar liefst anderhalf miljoen onbemiddelbare werklozen.

Anderhalf miljoen werklozen die op het bordje van de gemeentelijke sociale diensten en bedrijfsverenigingen worden gedeponeerd. Overigens zonder bruidsschat, want het CBA wil naar het zich laat aanzien geen boter bij de vis doen door een deel van zijn budget voor de begeleiding van de “kanslozen” aan gemeenten en bedrijfsverenigingen af te staan.

Dat de arbeidsvoorzieningsorganisatie haar hand hierdoor schromeloos overspeelt, is duidelijk.’

Ook de eindredactie van de Volkskrant was al op vakantie, want het woord ‘schromeloos’ had vervangen moeten worden door een bestaand woord. Nee, het aanstormende talent Geert Wilders was in geschrifte nog niet zichtbaar.

De strijd om het Hongarijerapport

In 1995 kreeg Wilders voor het eerst de gelegenheid om zijn kennis van Hongarije te etaleren. Hij werd in maart door de fractiewoordvoerder Oost-Europa, Jan Dirk Blaauw, gevraagd iets te schrijven over Hongarije. Zo kwam hij in aanraking met de historicus en uitgever Perry Pierik, die op advies van Bolkestein was binnengehaald als externe deskundige. En met László Marácz, als Hongarijedeskundige verbonden aan het Oost-Europa Instituut van de Universiteit van Amsterdam. Marácz was geboren uit Hongaarse ouders die in 1956 gevlucht waren. Door die uitnodiging van Blaauw zou Wilders in botsing komen met Hans van Baalen, die toen nog werkzaam was als consultant bij Deloitte & Touche, maar al wel internationaal secretaris van het VVD-hoofdbestuur was. Van Baalen was een handig netwerker, die bij het secretariaat een heel hecht team had gecreëerd met zelfs een eigen dresscode: witte overhemden, stropdas en giletje, met daarover een blauw colbert.31 Dat team werd door de fractie als ‘de Daltons’ aangeduid, omdat de leden in lengte nogal van elkaar verschilden.32

Wilders kreeg, op basis van een door Marácz geschreven notitie, op 11 oktober 1995 van Bolkestein en Blaauw officieel het verzoek om als ‘Hongarijewerkgroep’ een Hongarijerapport te schrijven. Die nota zou dienen als voorbereiding van een reis die Bolkestein in het najaar van 1996 naar Oost-Europa zou maken om steun te verwerven voor zijn kandidatuur als voorzitter van de Liberale Internationale, en om de Hongaarse vertaling van een van zijn boeken te promoten. Hoewel Wilders volgens Pierik grote moeite had zijn bijdrage aan de nota op tijd af te krijgen – hij schreef over de economische kant van de zaak – vond hij wel tijd om met Blaauw een opiniestuk voor de Volkskrant te schrijven dat op 28 december 1995 verscheen. Het stuk begon als volgt:

‘Waar West-Europese politici in de ban zijn van de prille vrede in het door etnische conflicten verscheurde voormalige Joegoslavië en dit ook zijn neerslag vindt in de media, lijkt een ander etnisch probleem in Europa te worden onderschat.

Het betreft hier de positie van 3,5 miljoen Hongaren. Zij leven sinds de Vrede van Trianon in 1920 (toen Hongarije meer dan 60 procent van zijn territorium verloor), onder vaak zeer moeilijke omstandigheden als minderheidsgroepering in landen als Roemenië, Slowakije, Servië en Oekraïne. Ondanks het feit dat deze driekwart eeuw durende problematiek met de dag nijpender wordt, krijgt zij vooralsnog niet de aandacht die ze verdient, helaas. Dit geldt overigens ook voor de positie van Roma, Albanezen en andere minderheden in de regio. De repressieve politiek van de landen die deze minderheden binnen hun landsgrenzen hebben wonen, komt steeds meer aan de oppervlakte.

Als het gaat om de etnische problemen in Midden- en Oost-Europa, is het moeilijk om West-Europese ministers van Buitenlandse Zaken op een duidelijke visie te betrappen.’

Daarop volgde een aanval op het beleid van de Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken, Hans van Mierlo, die volgens Blaauw en Wilders deze zaak volkomen op zijn beloop had gelaten. Zij besloten hun bijdrage met een verwijzing naar een boek van Marácz, lid van de Hongarijecommissie – een boek dat was uitgegeven door Pierik, het derde lid van de commissie: ‘Zoals Hongarijekenner László Marácz het treffend verwoordt in zijn deze maand verschenen boek Hongaarse kentering, een politieke beschouwing over Midden-Europa, is de problematiek van de Hongaarse minderheden thans het grootste minderhedenvraagstuk in de regio, met een kracht en dynamiek die niet te stuiten zal zijn.’33

Krachtige taal die in Nederland weinig weerklank vond, maar die minister Van Mierlo in een lastig parket bracht. Van Mierlo wist zelf weinig van etnische en culturele minderheden in Oost-Europa, maar hij was ervaren genoeg om te beseffen dat het een politiek mijnenveld was. Het had weinig zin om de ambassadeurs in Roemenië, Servië of de Oekraïne bij de betreffende regeringen om opheldering te laten vragen over de Hongaarse minderheden in hun land of over de behandeling van de Roma. De ambassadeurs zouden nul op het rekest krijgen en de diplomatieke verhoudingen zouden er alleen maar door worden verstoord. De vragen die Blaauw in de Tweede Kamer stelde en door Wilders waren voorbereid, leidden op het ministerie van BuZa tot irritatie.

Opvallend was het natuurlijk wel dat een van de eerste politieke interventies van Wilders een hartstochtelijke verdediging was van culturele groepsrechten van de Hongaarse minderheden in Slovenië, Servië, de Oekraïne en Roemenië. Voor Oost-Europa was hij dus een overtuigde multiculturalist. Hij stond pal voor het recht op behoud van eigen cultuur van de Hongaarse minderheden in de buurlanden, niet alleen als een algemeen en collectief mensenrecht, maar ook omdat de Hongaren ‘veel culturele eigenschappen bezitten die, geplaatst in de Hongaarse politiek-historische context, een bijzondere aandacht van het Westen meer dan rechtvaardigen’.34

In het uiteindelijke rapport was Wilders uitgesproken kritisch over de liberale zusterpartij Fidesz, die in zijn ogen te weinig oog had voor de noodzaak tot bezuinigen. ‘Helaas is – in financieel-economisch opzicht – het beleid van onze rechts-liberale zusterpartij Fidesz weinig positief.’35 Een tweede rapport, Hongarije en de Hongaarse minderhedenproblematiek in Centraal Europa, verscheen een maand later. Dat rapport was grotendeels van de hand van Marácz en had een pro-Hongaarse toonzetting. Geconstateerd wordt dat de Hongaarse minderheden in Slowakije, Roemenië en het voormalig Joegoslavië vanaf het Trianonverdrag, dat in 1920 het lot van de Dubbelmonarchie Oostenrijk-Hongarije bezegelde, systematisch onderworpen zijn geweest aan een politiek van gedwongen assimilatie. De omwenteling van 1989 had daar niets aan veranderd, constateert het rapport. ‘Het lijkt er eerder op dat na de etnische zuiveringen van de Serven in Bosnië-Herzegovina, waar een krachtig antwoord van de internationale gemeenschap uitbleef, de Hongaarse minderheden de duimschroeven worden aangedraaid. De politiek die met name Servië, Roemenië en Slowakije jegens hun Hongaarse minderheden bedrijven is niet alleen de enige constante in deze staten, maar er zijn sterke aanwijzingen dat de onderdrukkingen van de Hongaren (…) gecoördineerd worden.’36 Een niet geringe beschuldiging, die waarschijnlijk wel waar was, maar die in de betreffende landen niet zou worden gewaardeerd.

Het rapport deed niet alleen op BuZa de wenkbrauwen fronsen, het riep ook binnen de VVD weerstand op. In de eerste plaats omdat er tussen fractie en partijbureau een traditionele competentiestrijd bestond over de vraag wie het buitenlandbeleid van de VVD diende te bepalen. Hans van Baalen was internationaal secretaris in het VVD-bestuur en beschouwde het schrijven van landenrapporten als een zaak van het internationaal secretariaat. Het zinde hem niet dat Jan Dirk Blaauw direct contact had opgenomen met Marácz en Pierik. En dat Wilders bij deze onderzoeksgroep werd betrokken, zinde hem nog minder. Wilders was een buitengewoon ambitieuze fractiemedewerker die aangetrokken was als assistent van Robin Linschoten op het terrein van sociale zekerheid. Als Wilders zich met Oost-Europa zou gaan bezighouden, zou hij een bedreiging kunnen vormen voor de carrière van Van Baalen zelf. Die wilde zich namelijk bij de volgende verkiezingen kandidaat stellen voor de Tweede Kamer, en hij vermoedde dat Geert Wilders met soortgelijke plannen rondliep.

Van Baalen verzette zich dus aanvankelijk tegen de vorming van deze Hongarijewerkgroep, maar staakte zijn verzet toen hij begreep dat de opdracht van Bolkestein was uitgegaan. ‘Mijn advies is dat we op basis van “laat 1000 bloemen bloeien” op de uitkomsten van deze studiegroep wachten en er ons voordeel mee doen,’ schreef hij zijn eigen Hongarijespecialist, Zsolt Szabó.37 Een voor een VVD’er ongebruikelijke verwijzing naar Mao Zedong. Maar daarmee was de zaak niet afgedaan, want toen het rapport uitkwam, deed Van Baalen er alles aan om de schrijvers in een kwaad daglicht te stellen. Hij meende dat het rapport te veel nadruk legde op de rechten van de Hongaarse minderheden in de omringende landen. Dat was niet alleen voor BuZa een vervelende kwestie, maar ook voor het internationale secretariaat van de VVD. Van Baalen wilde immers ook met de liberale partijen in Oost-Europa goede betrekkingen onderhouden. Die zaten niet te wachten op een kritisch rapport over de positie van de Hongaarse minderheden in hun land. Van Baalen vond dat het rapport van de Hongarijewerkgroep te veel het Hongaarse standpunt uitdroeg. Het rapport neigde naar de Groot-Hongaarse gedachte.38 Dat Wilders zulke ideeën op VVD-briefpapier naar buiten bracht werd hem door Van Baalen kwalijk genomen.39

Bij toeval belandde het rapport bij de Volkskrant, die er op 26 maart mee opende onder de kop: ‘VVD-rapport Hongaarser dan Hongaars’.40 Redacteur Hella Rottenberg schreef dat het rapport een sterk Hongaars nationalisme ademde en niet ver afstond van de gedachte aan een Groot-Hongarije. Wilders belde Rottenberg onmiddellijk op om zijn gal te spuwen. Vooral de suggestie dat de standpunten in het rapport te maken hadden met het feit dat Wilders een Hongaarse vrouw had, was hem een doorn in het oog.41 Dat Wilders de Groot-Hongaarse gedachte aanhing was onzin: die hield immers in dat de Hongaarse minderheden in de buurlanden het recht zouden moeten hebben om zich weer bij Hongarije aan te sluiten. Dat recht werd in het rapport nergens onderschreven.

Was Wilders een Hongaarse nationalist geworden? Gezien zijn familiebanden niet ondenkbaar, maar een echte Hongaarse nationalist zou nooit naar de Roma verwijzen als een minderheid die op bescherming van de overheid zou moeten kunnen rekenen. Wél was het bekend dat Geert Wilders in Hongarije ook contacten had gelegd met extreem nationalistische Hongaren. Kort na de publicatie van het artikel in de Volkskrant verschenen er in Magyar Fórum – Weekblad van de partij voor Hongaarse waarheid en leven stukken met een antisemitische ondertoon over een zekere ‘Rebecca Rottenberg’ die in een Nederlandse krant de aanval op de Hongaarse professor László Marácz had ingezet, omdat die de waarheid over Hongarije had onthuld. Die waarheid betrof volgens Magyar Fórum vooral de wijze waarop de Oostenrijk-Hongaarse Dubbelmonarchie uiteengevallen was: ‘In de decennia voorafgaand aan de Eerste Wereldoorlog, toen het historisch Hongarije in de loges van een naar wereldheerschappij strevende kosmopolitische organisatie tot verbrokkeling werd gedoemd, werd in de wereld een perscampagne tegen het Hongarendom gevoerd.’ In datzelfde nummer had László Marácz een stuk geschreven over zijn boek Hongaarse kentering dat begon met de zin: ‘De essentie van mijn boek is de verwoording van de onrechtvaardigheid van Trianon en de beschrijving van de huidige onhoudbare situatie van de Hongaren in het Karpatenbekken.’42 Het was duidelijk dat Wilders zich in extreem nationalistisch gezelschap bevond.

Dat Van Baalen die opvattingen bestreed, lag voor de hand. Van Baalen was actief in de Liberale Internationale en wilde daarom de liberale partijen uit alle landen graag te vriend houden. Waar Wilders goede contacten onderhield met de Hongaarse ambassade, deed Van Baalen dat ook met de Roemeense. En toen Van Baalen opschepte over zijn bezoek aan president Constantinescu en verhaalde hoe hij in een limousine door de straten van Boekarest werd gereden, merkte Wilders cynisch op dat er onder de putdeksels van die straten straatkinderen verborgen zaten.43

Wilders was behoorlijk aangeslagen door de campagne die Van Baalen tegen hem voerde. Hij had zich te laat gerealiseerd dat de kwestie heel gevoelig lag en dat het rapport niet in de gebruikelijke diplomatieke bewoordingen was gesteld. Voordat de twee rapporten officieel naar buiten werden gebracht, op 17 april 1996, was er nog een gesprek met Bolkestein, waarover hij zich erg zenuwachtig maakte. Maar op weg naar de kamer van de fractievoorzitter kwamen de drie auteurs voorlichter Tom van der Maas tegen die hun toefluisterde dat de rapporten de deur uit waren.44 Bolkestein was zeer te spreken over de rapporten en complimenteerde László Marácz in het bijzonder. Later zou hij ook Wilders complimenteren voor het stuk in de Volkskrant, waarover Wilders zelf zo slecht te spreken was geweest. Hij had toch maar de voorpagina van de Volkskrant gehaald, zei Bolkestein tegen Wilders.45 Maar de woordvoerder buitenland, Blaauw, had afstand genomen van het rapport; het had niet de status van een VVD-rapport. Dat de aanbiedingsbrief op VVD-papier was geschreven, daaraan moest geen waarde worden gehecht.46

Het Hongarijerapport zou voor Wilders van cruciale betekenis blijken voor zijn carrière. Het bracht hem in nauwer contact met Frits Bolkestein, met wie hij in november 1996 een groot stuk schreef voor de Volkskrant. In het intro van dat artikel had de redactie hun opmerkelijke stelling samengevat: ‘Gebrek aan respect voor etnische minderheden belemmert een snelle integratie van Centraal-Europa in de Europese Unie, concluderen Frits Bolkestein en Geert Wilders na een rondreis in Midden-Europa.’

Het artikel zette in met veel liberaal optimisme: ‘Vrijhandel is de zekerste weg tot Europese integratie. De Europese Unie heeft vanaf begin jaren negentig met een aantal Centraal-Europese landen “Europa-akkoorden” gesloten waardoor vrijhandelszones tussen de EU en de betrokken staten ontstonden. Maar ook de onderlinge vrijhandel groeide met de invoering in 1993 van de Central European Free Trade Association (CEFTA).’ Goed nieuws dus. Maar naar einde van het stuk werd de toon harder: ‘In november 1995 veroordeelde het Executieve Comité van de Liberale Internationale de Slowaakse taalwet. Het afgelopen halfjaar is Slowakije bekritiseerd door de Duitse bondskanselier Helmut Kohl, de Amerikaanse VN-ambassadeur Madeleine Albright, de EU en onlangs nog de Amerikaanse ambassadeur in Slowakije Ralph Johnson die de hiervoor genoemde Slowaakse wetgeving betitelde als “niet in overeenstemming met de algemeen aanvaarde opvatting van een democratische samenleving”.

Tekenend was de uitspraak van de in onmin met de Slowaakse minister-president Mečiar levende Slowaakse president Kovač. Deze zei ons dat indien Slowakije de komende jaren op deze weg voortging, “Europa zijn eigen conclusies moest trekken”. Indien het Nederlandse parlement nu over de Slowaakse toetreding tot de EU zou stemmen, zou het voorstel waarschijnlijk worden verworpen. Het is te hopen dat Slowakije de komende tijd zijn beleid zal bijstellen en de democratisering meer ter harte zal nemen.

De wijze waarop de rechten en de bescherming van minderheden in Centraal-Europese landen worden geregeld, is een van de toetredingscriteria. Het betreft hier zowel de positie van de zigeuners in Hongarije, Roemenië, Tsjechië en Slowakije als die van de Hongaren in Slowakije, Roemenië, Oekraïne en Vojvodina (Servië). Dit is in Centraal-Europa wellicht het meest gevoelige thema dat niet zelden tot spanningen tussen de verschillende staten heeft geleid.

Na het etnische echec in het voormalige Joegoslavië is het van groot belang dat er etnische stabiliteit in de rest van die regio heerst. Europa moet ervoor waken niet het paard van Troje binnen te halen.’47

Het was een scherpe standpuntbepaling inzake de uitbreiding van de EU. Een goede behandeling van de Hongaarse minderheden in de omringende landen werd als een voorwaarde beschouwd voor toetreding tot de EU. Dat standpunt werd door de Hongaarse regering natuurlijk met gejuich ontvangen, maar een uiting van de Groot-Hongaarse gedachte kan men het moeilijk noemen. Toch drong Hoge Commissaris voor de Minderheden Max van der Stoel er bij Bolkestein op aan tijdens zijn reis naar Oost-Europa zijn toon te matigen, want deze kwestie lag daar erg gevoelig.48

Het strategische opinieartikel dat Wilders met Bolkestein schreef, opende voor hem de weg naar een prominentere rol in de formulering van het buitenlandbeleid van de VVD-fractie. In maart 1997 verscheen opnieuw een stuk van Wilders in de Volkskrant, deze keer samen met de buitenlandwoordvoerder van de VVD, Frans Weisglas. De redactie vatte hun stelling samen: ‘Europa wil graag een grotere rol spelen in het Midden-Oosten. De vraag is echter, of zo’n grotere rol wel mogelijk en wenselijk is. Het antwoord luidt nee.’ De VVD’ers beweerden dat de Europese leiders moesten helpen beide partijen terug aan de onderhandelingstafel te krijgen, in plaats van een schuldige aan te wijzen. Het was een nauwelijks verhulde aanval op het pro-Palestijnse buitenlandbeleid van Frankrijk. ‘Van het besef dat een oplossing alleen door directe onderhandelingen tussen de strijdende partijen tot stand kan komen – zij dragen immers de consequenties ervan – lijkt de Europese Unie nauwelijks doordrongen.’49

Met Weisglas schreef Wilders meer artikelen over het Midden-Oosten, die zonder uitzondering pro-Israël waren. Weisglas was er net als Wilders van overtuigd dat de Arabische landen helemaal niet uit waren op vrede tussen Israël en de Palestijnen, maar op een totale vernietiging van Israël. Van de Franse Midden-Oostenpolitiek moesten ze dan ook niets hebben. ‘Europa heeft irreële ambities in het Midden-Oosten,’ schreven Weisglas en Wilders een jaar later in NRC Handelsblad.50

Wilders had tijdens zijn langdurige verblijf in Israël begin jaren tachtig ook Egypte, Turkije en Syrië bezocht. Als backpacker was hij veel in contact gekomen met gewone Arabieren. Wat hem toen opviel, was het verschil in houding en benadering van het Israëlisch-Arabische conflict. Toen hij in Egypte was, werd hij daar ontzettend vriendelijk ontvangen en vaak nog gastvrijer behandeld dan in Israël, maar zodra de mensen begonnen te praten over Israël, zag je haat in hun ogen. In Syrië had hij juist weer andere ervaringen. In tegenstelling tot het regime daar, waren de mensen heel open over Israël.51

Zijn passie voor de regio ging zover, dat hij besloot een week stage te lopen op de afdeling Saudi-Arabië van het Franse ministerie van Buitenlandse Zaken. Daar werkten dertig man die zich alleen maar met dat ene land bezighielden. Hij werkte daar tussen zeven landenspecialisten die, naar eigen zeggen, ‘bij wijze van spreken al zeven dagen dezelfde onderbroek droegen’. Maar ze wisten wel alles van Saudi-Arabië.52 Zeven dagen dezelfde onderbroek, daar moest Wilders niet aan denken – en zijn vrouw nog minder – maar dat hij zich thuis voelde tussen zulke obsesionado’s, was duidelijk.

Ook na 1995 reisde Wilders veel naar het Midden-Oosten. Als hij zo’n reisje plande, schakelde hij altijd Frans Weisglas in. Die had veel diplomatieke contacten en hielp hem via zijn contacten met de ambassades in die landen aan interessante afspraken. Het maakte niet uit waar hij heen reisde, Syrië, Israël, Iran of Tunesië: zodra hij aankwam, had de ambassadeur al gesprekken voor hem geregeld en een paar zakenlunches. Zelfs als hij met Krisztina op vakantie was, wipte hij altijd even bij de ambassade langs. Zij was daar niet altijd even blij mee.53 Op vakantie in Denemarken met Frans Weekers, zag zijn reisgenoot hoe Wilders een afspraak gemaakt had met de Israëlische ambassadeur. Weekers was daarover enigszins verbaasd, en die verbazing groeide toen hij later ontdekte dat Wilders wel vaker in het buitenland op bezoek ging bij een Israëlische ambassade.54

Wilders raakte ook bevriend met Arno Visser, die in 1992 op de afdeling voorlichting van de VVD-fractie kwam werken. Visser zou in 1994 politiek medewerker worden van Hans Dijkstal op het ministerie van Binnenlandse Zaken en werd daardoor de liaison tussen het kabinet en de fractie. Hij was iemand die de consensus zocht; qua karakter was hij het tegendeel van Wilders, en misschien was het wel daarom dat hij een vriendschap kon opbouwen met de hoekige Limburger. Visser, die literatuurwetenschappen had gestudeerd in Groningen en in Canada, was getrouwd met een Nederlandse diplomate. De beide echtparen konden het goed met elkaar vinden en kwamen bij elkaar over de vloer. Het gesprek kwam dan vanzelf op internationale vraagstukken, want niet alleen Geert en Arno, maar ook hun vrouwen vonden de ontwikkelingsproblematiek bijzonder interessant. Omdat Geert zijn haar blondeerde noemde Arno’s echtgenote hem agent orange, de codenaam voor een ontbladeringsmiddel dat in de Vietnamoorlog werd gebruikt. Het is de eerste van een serie bijnamen die allemaal naar zijn geblondeerde haar verwezen: Mozart, Blonde Dolly, de Blonde Leider uit Venlo en, niet te vergeten, Der blonde Engel.

Midden jaren negentig maakte Wilders een reis naar Iran, waar de ambassade een heel programma voor hem had gemaakt. De mensen klampten hem op straat aan om te vragen of hij hen mee kon nemen of anderszins voor een visum kon zorgen. Ze waren wanhopig en wilden weg. Op een dag kreeg Wilders te horen dat hij een inleiding zou moeten houden op een opleidingsinstituut voor diplomaten en officieren. Hoewel het niet de afspraak was, bood Wilders aan het toch te doen onder voorwaarde dat hij mocht zeggen wat hij wilde. Wilders wilde vrijuit kunnen spreken. Dat werd hem toegestaan.

Hij hield in het hol van de leeuw een toespraak waarin hij zei dat Iran op het terrein van de mensenrechten, in zijn politiek ten opzichte van Israël en in zijn beleid ten opzichte van de VS ‘heel dom bezig’ was. ‘Wat jullie doen is niet in jullie eigen belang.’ Na afloop kon men vragen stellen. Het publiek reageerde heel agressief. Hij werd een vriend van ‘de grote Satan’ en van ‘de kleine Satan’ genoemd, zo werden de VS en Israël daar aangeduid. De volgende dag stond zijn volledige speech in Iran News afgedrukt, met een zeer negatief commentaar. Die dag werd Wilders, tijdens een bezoek aan het ministerie van Justitie, geconfronteerd met een Iraanse functionaris die hem als rechter werd voorgesteld en die tegen hem begon te schreeuwen over de toespraak die hij had gehouden. Hij eindigde zijn tirade met de volgende woorden: ‘Als u nog één keer kritiek uit op hoe wij omgaan met mensenrechten, dan zal ik u precies laten zien hoe het hier met de mensenrechten is gesteld. Dan maak ik u ervaringsdeskundige.’

Wilders schrok zich dood en realiseerde zich meteen dat hij als fractiemedewerker geen enkele diplomatieke bescherming genoot. Hij belde naar Den Haag en de ambtelijk secretaris van de VVD beloofde hem Frans Weisglas te zullen informeren als het fout mocht gaan. De ambassade besloot alle afspraken die voor Wilders gemaakt waren, af te zeggen en hem zo snel mogelijk in een ambassadeauto naar het vliegveld te brengen. Het ambassadepersoneel had hem voor de gate afgezet. Verder mochten ze niet. Hij zat daar met zijn instapkaart bij de incheckbalie. Iraanse soldaten liepen rondjes en iedere keer kwamen ze naar hem toe. In anderhalf uur tijd vroegen ze hem vijf keer om zijn papieren. Elke keer gaf hij zijn paspoort met trillende handen. Ze keken ernaar en praatten met elkaar. Maar ze gaven het document steeds terug. Wilders vloog met Iran Air – goedkoper dan de KLM – en had een tussenstop in Istanbul. Toen hij in Turkije landde, kuste hij op het vliegveld de grond, als was hij de paus, en hij bezwoer dat hij nooit meer terug zou gaan naar Iran.55 Toch is hij er daarna nog twee of drie keer geweest. Typerend voor Geert Wilders: hij was moedig, ondanks zijn angst, en van opgeven wilde hij niet weten. Hij werd gedreven door een innerlijke drang die maakte dat hij niet opgaf.

Hij volgde de samenwerking tussen het nieuwe VVD-Kamerlid Oussama Cherribi en Bolkestein met belangstelling. Het boek dat daaruit voortvloeide, Moslim in de polder,56 waarin Frits Bolkestein deze keer eens niet de rol van opiniemaker, maar de rol van interviewer op zich had genomen en waarin zes moslimleiders aan het woord kwamen, las hij met rode oortjes. En het voorstel dat uit dit project voortkwam, de instelling van een Nederlandse imamopleiding, was precies wat Wilders ook nodig vond. Het was tekenend voor de domheid van Jacques Wallage dat die dat voorstel in de Kamer had weggehoond, meende Wilders.57

Wilders raakte er meer en meer van overtuigd dat uit die hoek niets te verwachten viel op het vlak van de integratie van moslims in Nederland. Wallage en zijn vrienden leefden nog in de Tweede Wereldoorlog en hadden totaal niet in de gaten dat het gevaar thans niet van extreem rechts kwam, maar van de radicale islam. Wilders had met verbijstering toegekeken hoe men vanuit de PvdA steeds weer probeerde Frits Bolkestein met Hans Janmaat in verband te brengen. De PvdA had totaal niet in de gaten dat het echte gevaar kwam uit landen als Marokko, Egypte, Syrië en Iran. Wilders bezat een aantal videobanden waarop het stenigen van overspelige vrouwen te zien was. Die liet hij ook aan vrienden zien. Maar voor zulke beelden sloot de linkse kerk de ogen.

In de Utrechtse gemeenteraad

Het jaar 1997 werd voor de jonge Wilders het jaar van de grote oogst. Zeven jaar keihard werken in een ‘bezemkast’ van de VVD-fractie begon zijn vruchten af te werpen. Niet alleen werd hij in de fractie beschouwd als dé deskundige op het terrein van de sociale zekerheid, zijn kennis van Oost-Europa en het Midden-Oosten werd nu ook erkend. Dat zou ertoe leiden dat Wilders bij de fractieleider steun kreeg voor een plaats op de VVD-lijst voor de Tweede Kamerverkiezingen van 1998.

Bovendien werd Wilders in oktober 1997 verkozen als gemeenteraadslid in zijn woonplaats Utrecht. Hij was in 1994 door het VVD-bestuur in Utrecht gevraagd om zich kandidaat te stellen voor de gemeenteraadsverkiezingen. Dat bestuur wilde de VVD-fractie vernieuwen, omdat de zittende fractie wel een héél gesloten netwerk was geworden. Men vond twee ‘jonge honden’ bereid om zitting te nemen in de Utrechtse gemeenteraad: Albert van den Bosch en Geert Wilders. Maar de zittende fractie was nog sterk genoeg om de twee nieuwelingen buiten de deur te houden. Van den Bosch had Wilders bezworen niet elkaars concurrent te worden en had dat onderstreept door voor te stellen dat Wilders de hoogste plaats op de lijst zou krijgen.

Ze kwamen beiden niet verder dan de plaatsen 8 en 9 en zouden niet verkozen worden. Toch zouden Wilders en Van den Bosch aan hun eerste politieke campagne een langdurige vriendschap overhouden. Die vriendschap was begonnen met een afschuwelijk incident op de avond van de kandidaatstelling voor de Utrechtse gemeenteraad. Op die avond zou Wilders Van den Bosch thuis ophalen. Van den Bosch woonde in de Hugo de Grootstraat, recht tegenover het Spoorwegmuseum. Wilders werd in zijn gezicht gespoten met een gas en beroofd van zijn portemonnee voor de deur van een meisjeshuis naast het huis van Albert van den Bosch. De UVSV-meisjes kwamen hem halen met de mededeling dat ‘een lange blonde meneer’ die naar hem op weg was voor hun deur was beroofd. ‘Hij zou u komen ophalen maar hij kan niets meer zien.’58

Toen Van den Bosch Wilders met opgezwollen ogen op een sofa zag liggen, belde hij een ambulance. Wilders werd in het ziekenhuis behandeld. Daarna deden ze samen aangifte. Uiteindelijk zou Wilders toch nog in de raad komen doordat een zittend fractielid elders burgemeester werd, maar dat was pas aan het eind van de raadsperiode. Ook Albert van den Bosch zou nog in de raad komen, omdat een VVD-raadslid overleed. Zo zaten de vrienden toch nog een aantal maanden samen in de raad.

Wilders moest het vak van raadslid nog leren: hij had vrijwel geen ervaring met het aansprekend formuleren van standpunten in een publiek debat. Zijn vriend Arno Visser kon hem daarbij helpen, want die was tekstschrijver van Bolkestein geweest. Het viel Visser op dat zijn vriend soms merkwaardige lacunes in zijn kennis had. Zo snapte Wilders niet wat Visser bedoelde toen hij voor hem de oneliner bedacht had dat de Utrechtse PvdA-cultuurpausen alleen maar ‘uit de staatsruif wilden eten’. Wilders wist niet wat een ruif was.

Maar Wilders bereidde zich altijd goed voor en joeg de PvdA-wethouder van cultuur regelmatig tegen zich in het harnas. Hij wist precies waar de lijken in de kast zaten en kon zijn politieke tegenstanders het bloed onder de nagels vandaan halen. Zo wilde hij alle subsidies afschaffen voor musea. Wilders herkende de pijnplekken bij zijn tegenstander als geen ander. Daarin was hij geniaal, vond Albert van den Bosch.

Ook Jan van Zanen, de toekomstige voorzitter van de VVD, die al vanaf 1990 in de Utrechtse gemeenteraad zat, was onder de indruk van Wilders. Hij zag hoe Wilders een onderwerp vastpakte waar niemand ooit van gehoord had en er een mooi nummer van kon maken. Als je zo’n raadslid tegenover je had als collegelid, dan was je nog niet jarig, dacht Van Zanen. Hij zei wel eens tegen hem dat hij het wat rustiger aan moest doen of de dingen even iets anders moest zeggen. Daar luisterde Wilders altijd goed naar.59

Maar de notulen van de Utrechtse raad brengen ook een onbekende kant van Geert Wilders aan het licht. In de raadsvergadering van 12 november drong Wilders er bij de wethouder van cultuur op aan dat bij de fusie tussen twee omroepen het multiculturele karakter van de nieuwe omroep niet veronachtzaamd zou worden: ‘Voor onze fractie is het van belang dat het multiculturele aspect van de gefuseerde omroep absoluut gewaarborgd blijft. Daar zijn ook een aantal punten voor in het voorstel opgenomen: de uitzending van de anderstalige radioprogramma’s op het tweede kanaal en de doorgifte via het televisiekanaal. Dat is op zichzelf een positief punt.’60 In de Utrechtse gemeenteraad bracht hij de Wet bevordering evenredige arbeidsdeelname allochtonen in de praktijk die hij als fractieassistent zelf had voorbereid.

Naar de Tweede Kamer

Zijn raadsactiviteiten in Utrecht brachten hem niet alleen politieke ervaring, maar hielpen hem ook bij het veroveren van een plaats op de kandidatenlijst voor de Tweede Kamer. Om daar op een hoge plaats te komen, was de steun van de fractie niet voldoende. De VVD is een relatief democratische partij, zodat de afdelingen ook invloed hebben bij de bepaling van de lijst. De steun van de afdeling Utrecht kwam Wilders goed van pas. De concurrentie was groot en alle afdelingen wilden natuurlijk graag hun eigen mensen op de lijst. Om zijn kansen te vergroten, ging Wilders in Venlo wonen. Hij was daar geboren en getogen en bovendien was de Kamercentrale Limburg veruit de meest rechtse van alle VVD-afdelingen. Een kandidaat als Wilders zag men daar graag.

Jos van Rey, afkomstig uit Roermond, was de meest invloedrijke VVD’er in Limburg. Hij zat al sinds 1990 in de Kamer en kende Geert goed. Ook in het Kamergebouw spraken zij Limburgs; dat ging automatisch. Frits Bolkestein heeft altijd een goede neus gehad voor beleidsmedewerkers, dacht Van Rey bij zichzelf. ‘Jan Franssen, Robin Linschoten, Hans Hoogervorst, ze hebben allemaal voor Bolkestein gewerkt.’ Maar bovendien was Geert goed rechts, en ook nog eens Limburger.61 Van Rey steunde Wilders van ganser harte bij zijn kandidatuur voor de Tweede Kamer.

Toch was het niet eenvoudig. Wilders was weliswaar een Limburger, maar had zich al achttien jaar niet meer in Limburg laten zien. Naast een godfather, in de persoon van Jos van Rey, had Wilders ook behoefte aan een campagneassistent. Iemand met veel ambitie en contacten in het Limburgse. Die vond hij in Mark Verheijen, een jonge VVD’er die qua opleiding een Bolkestein-profiel had (hij studeerde geschiedenis en filosofie en had een begin gemaakt met een rechtenstudie). Verheijen maakte hem wegwijs in de Limburgse politiek en leidde zijn campagne in de Limburgse VVD. Wilders had in Venlo een sober ingerichte flat gehuurd in de Seinestraat, vlak bij de Maas. Als Wilders in de weekenden in Venlo was, trokken Verheijen en hij er vaak samen op uit om de provinciale bijeenkomsten te bezoeken. Verheijen leerde veel van Wilders, want zijn kennis van de landelijke en internationale politiek was fenomenaal.62

Wilders beschikte nu dus, net als Bolkestein in 1977 bij diens entree in de landelijke politiek, over een campagneleider die hem hielp op een verkiesbare plaats te komen. Het verschil was dat Verheijen alleen in Limburg campagne voerde en zijn diensten geheel gratis aanbood, anders dan de campagneleider van Bolkestein, Peter Rauwerda, die destijds door Neratoom was vrijgesteld om Bolkestein in de Kamer te krijgen als atoomlobbyist.63