Hans Oversloot

DE VERWOESTINGEN

VAN RUSLAND

Een politieke geschiedenis van Andropov tot Poetin

Prometheus

© 2017 Hans Oversloot

Omslagontwerp Suzan Beijer

Foto omslag Svetlana Khokhlova/Getty Images

Foto auteur Huib Oversloot

Zetwerk en e-book Mat-Zet bv, Soest

www.uitgeverijprometheus.nl

ISBN 978 90 351 4178 0

Leeswijzer

In het boek vindt u twee soorten tekst. Tussen de hoofdtekst door vindt u blokjes afgedrukt in een kleiner lettertype, waarin nader wordt ingegaan op een thema uit de hoofdtekst dat misschien niet ieders interesse heeft of waarin wordt ingegaan op een aspect van de Russische politiek of van het gewone leven in Rusland waarmee de lezer niet vertrouwd is, maar waarvan hij of zij wel meer wil weten. Men kan dit boek dus lezen in een lange en in een korte variant.

Bij de omzetting van Russische namen en Russische woorden in het Latijnse alfabet zijn zoveel mogelijk de gebruikelijke regels voor de transliteratie vanuit het cyrillisch naar het Nederlands gevolgd. Bij bekende namen is de in het Nederlands gebruikelijke spelling gevolgd (ook als deze namen niet ‘volgens de regels’ naar ons schrift zijn overgezet), en ook overigens zijn de regels opgeofferd aan de leesbaarheid. De naam Aliev, bijvoorbeeld, is weergegeven als Aliëv, omdat de uitspraak van de naam meer lijkt op A-li-jev dan op Alief, zoals je geneigd zou zijn te lezen als er Aliev stond. Glasnost wordt gespeld als glasnost, ook al is het volgens de regels glasnostj.

Meestal de eerste maal dat de naam van een persoon in de tekst voorkomt is de volledige naam van die persoon genoemd, en dat is in het Russisch voornaam, vadersnaam, achternaam, en daarachter zijn dan tussen haakjes geboortejaar en sterfjaar vermeld, dus Boris Nikolajevitsj Jeltsin (1931-2007) en Vladimir Vladimirovitsj Poetin (1952-...).

Dankbetuiging

Bij het schrijven van dit boek ben ik door een aantal mensen geholpen. Ik ben dank verschuldigd aan Iris de Geus, die een groot deel van de eerste, handgeschreven versie van het boek voor me heeft uitgetikt, aan Astrid Elfferich, die een deel van een volgende versie van spel- en stijlfouten heeft ontdaan, en vooral aan Richard ’t Hart, wiens goede raad ik niet altijd heb kunnen opvolgen. Marius de Geus, met wie ik een werkkamer deel, dank ik voor bemoediging. Ruben Verheul gaf me op de valreep nog een paar suggesties voor verluchtiging van de tekst.

Inleiding en voorproef

Als je een boek schrijft over de late geschiedenis van de Sovjet-Unie en over de politieke geschiedenis van het nieuwe Rusland, hoop je dat zich onder de lezers een paar van je eigen studenten zullen bevinden. Het verhaal begint in de vroege jaren 1980. Die studenten zijn jonge mensen die zijn geboren na het midden van de jaren 1990. Een groot deel van wat voor mij en voor andere grijsaards levende geschiedenis is, waarvan wij beelden op het journaal hebben gezien, waarover wij stukken in de krant hebben gelezen en waarvan een enkeling misschien zelfs direct getuige is geweest, hebben zij niet op die manier meegemaakt. Zij kennen een groot deel van deze geschiedenis op z’n best als een verhaal van vroeger. De Unie van Sovjet Socialistische Republieken (USSR) en het Warschaupact dateren van lang vóór hun tijd.

Lezers geboren in de jaren 1950 of de jaren 1960 weten allemaal wel ‘dat je vroeger de Sovjet-Unie had’. Ze weten dat er ten westen van de Sovjet-Unie satellietstaten waren, dat wil zeggen, staten die internationaalrechtelijk gezien zelfstandig waren, maar toch niet zó zelfstandig dat hun inwoners zelf hun regimetype en hun heersers konden kiezen. Men mocht in die satellietstaten stemmen zoveel als men wilde, maar de keuze moest de leiders uit het Kremlin welgevallig zijn. Moskougezinde communisten hadden het in die satellietstaten voor het zeggen.

Drie landen in Oost-Europa hoorden niet bij ons, maar waren ook niet aan Moskou gehoorzaam. In Joegoslavië voeren communisten onder Josip Broz Tito een van de Sovjet-Unie onafhankelijke koers; in Albanië kozen de communisten geleid door Enver Hoxha tégen de USSR vóór de verre vriend China; en in Roemenië namen de heer en mevrouw Ceaușescu het Westen voor zich in door zich ‘niet door Moskou te laten sturen’.

Bij de voortdurende ontwapeningsconferentie in Zweden in de jaren 1970 keerde Roemenië zich soms zelfs nadrukkelijk tégen Moskou, waardoor Roemenië in het Westen een goede pers kreeg. Nicolae en Elena Ceaușescu werden door het Britse vorstenhuis ontvangen; Elena Ceaușescu werd opgenomen in de Royal Academy of Chemistry vanwege wetenschappelijk onderzoek waaraan zijzelf niets had bijgedragen; en in Nederland mochten de Ceaușescus met koningin Juliana en prins Bernard op de foto. Ondertussen leidde Nicolae Ceaușescu wél een schrikbewind en was hun Securitate gemener dan geheime diensten in veel andere communistische staten.

Niet allemaal Russen

Niet iedereen die is geboren na het begin van de jaren 1980 weet nog welke landen in Centraal- en Oost-Europa ‘vroeger’ al wel internationaalrechtelijke erkende zelfstandige staten waren, maar politiek (en economisch en militair) met de Sovjet-Unie waren verbonden en welke staten in Oost-Europa ‘helemaal nieuw’ zijn, dat wil zeggen welke thans internationaalrechtelijk erkende staten tot aan 1991-92 onderdelen (Unierepublieken) waren van de USSR.

‘Bij ons’ heetten destijds alle inwoners van de Sovjet-Unie gewoonlijk ‘Russen’. ‘De Russen’ deden mee aan de Olympische Spelen en ‘de Russen’ hadden eerst gemene zaak gemaakt met Hitler (het Molotov-Ribbentrop Pact), en hadden daarna ‘de Duitsers’ bevochten. Als dienstplichtig militairen moesten wij in Nederland ons tot in de jaren 1980 voorbereiden op de strijd tegen ‘de Russen’. Alleen: die ‘Russen’ waren vaak geen Russen. De Russen maakten ongeveer de helft uit van de bevolking van de Sovjet-Unie. In de Sovjet-Unie woonden Tartaren, Oekraïners, Tadzjieken, Boerjaten, Basjkieren enzovoort. Zij en al die Georgiërs, Armenen, Abchazen, Tsjetsjenen, Litouwers en zo meer werden voor het gemak (en omdat we niet beter wisten) door ons ook allemaal maar ‘Russen’ genoemd, wat velen hunner, als ze direct zo waren aangesproken, héél vervelend zouden hebben gevonden. Zij zelf maakten dit onderscheid wél. Veel directe contacten tussen ‘Russen’, Nederlanders, Italianen, Engelsen en andere West-Europeanen en Amerikanen waren er trouwens niet, want een reisje naar de kapstrany (kapitalistische landen) was een door een inwoner van de Sovjet-Unie zelden genoten voorrecht en alle contacten stonden onder toezicht van ‘de organen’, en voor westerlingen was de Sovjet-Unie geen populaire vakantiebestemming.

Na 1992 hebben we snel moeten leren dat ‘Russen’ geen Oekraïners zijn en dat je tegen de meeste Georgiërs ook niet per ongeluk ‘Rus’ moet zeggen; en dat er in de Sovjet-Unie Kazachen, Kirgiezen, Tataren, Oezbeken, Ingoesjen, Joden en Esten, Letten en Litouwers woonden. Veel méér etniciteiten nog dan er thans nieuw-zelfstandige-staten zijn. De verschillende etniciteiten wonen in veel zogenaamde opvolgerstaten nog steeds ‘door elkaar’, maar minder door elkaar dan voorheen, toen de nu internationaalrechtelijk algemeen erkende zelfstandige, soevereine staten Estland, Letland en Litouwen, Rusland, Wit-Rusland en Oekraïne, Georgië, Armenië en Azerbeidzjan, Moldavië en Kazachstan, Turkmenistan, Oezbekistan, Tadzjikistan en Kirgizië nog Unierepublieken (zeg deelstaten) waren van de USSR. Er wonen sinds de oorlog tussen Armenië en Azerbeidzjan (1991-1993/94) over Nagorno-Karabach (of: Berg-Karabach), een gebied in Azerbeidzjan dat Armenië als Armeens beschouwde, geen Armenen meer in door de regering in Bakoe (hoofdstad van Azerbeidzjan) beheerst gebied; en er wonen geen Azeri (Azerbeidzjanen) meer in door Armenië beheerst gebied. Russen zijn uit Azerbeidzjan weggetrokken en merendeels ook uit Armenië. Russen hebben ook Georgië verlaten, maar omgekeerd hebben honderdduizenden Georgiërs legaal en illegaal juist weer hun toekomst in Rusland, vooral in Moskou, gezocht. Georgië is in feite etnisch homogener dan het ooit was. Er wonen nog Armeniërs en andere minderheden, maar over Abchazië heeft Tiflis (de hoofdstad van Georgië) sinds het begin van de Georgisch-Abchazische oorlog van 1992-93 geen zeggenschap meer en ook Zuid-Ossetië heeft zich uit Georgisch staatsverband losgemaakt. Abchazië en Zuid-Ossetië zijn staten die, behalve door Rusland en nog een enkel ander land dat het Westen wil dwarszitten, door niemand worden erkend. Na 1992 hebben miljoenen Russen de nieuw-zelfstandige staten in Centraal-Azië verlaten en zijn naar Rusland verhuisd. Rusland zelf is thans etnisch homogener dan het ooit was: bijna 80 procent van de staatsburgers van de Russische Federatie (de tweede officiële naam van Rusland) is etnisch Rus. Tataren vormen met een kleine 5,5 miljoen mensen, ongeveer 4 procent van de bevolking, de grootste minderheid en verder is bijna elke etniciteit die ooit deel uitmaakte van de USSR wel in de Russische Federatie (RF) woonachtig: Oekraïners (ongeveer 2 miljoen, anderhalf procent van de bevolking), Wit-Russen (een half miljoen mensen, zo’n 0,4 procent van de bevolking), Georgiërs enzovoort; zelfs een enkele Est, en tweehonderdduizend Tadzjieken en honderdduizend Kirgiezen; plus nog honderdduizenden Tadzjieken en Kirgiezen als legale gastarbeiders met een tijdelijke verblijfstitel en als illegale gastarbeiders zonder verblijfstitel. Kortom, de USSR was altijd etnisch veel heterogener dan de meesten van ons al die tijd hadden beseft. Rusland was nooit een natiestaat; Rusland, het tsarenrijk zowel als de Sovjet-Unie is altijd een imperium geweest. Rusland is nooit eerder zo’n door ‘echte Russen’ gedomineerde staat geweest als juist nu.

Vanaf begin van de jaren 1990 moesten de inwoners van wat eens de grootste deelstaat van de Sovjet-Unie was geweest (en voordien de omvangrijke kern van keizerlijk Rusland) wennen aan een in menig opzicht ander leven in een ander land dan waarin de meesten van hen waren opgegroeid. Een groot deel van wat het eigen land was geweest ging nu buitenland heten, waar de niet-titulaire bevolking (vaak Russen) soms werd behandeld of ze vreemdelingen waren of zelfs gehate buitenlanders.

De niet-titulaire bevolking van een land is dus de bevolking, of liever: zijn die delen van de bevolking van een land waarnaar het land niet is genoemd. Russen en Oekraïners in Kazachstan behoren dus tot de niet-titulaire bevolking van Kazachstan, ook als die Russen en Oekraïners daar misschien al vele generaties wonen, omdat Kazachstan is genoemd naar de Kazachen. In Estland gevestigde Russen behoren tot de niet-titulaire bevolking van Estland; de Esten zijn daar de titulaire bevolking. Armeniërs gevestigd in Georgië behoren tot de niet-titulaire bevolking van Georgië. Georgië is immers genoemd naar de Georgiërs.

De Russische Federatie besloeg twee derde van het totale grondgebied van de USSR, op zichzelf trouwens nog steeds 1/9 deel van het gehele aardoppervlak. Ook ‘afgeslankt’ is Rusland naar oppervlakte gemeten het grootste land op aarde. In 1992 had Rusland slechts half zoveel inwoners als de USSR had geteld: Rusland 150 miljoen, de USSR 300 miljoen. Dit aantal inwoners van de Russische Federatie zou in de jaren 1990 snel slinken, tot het dieptepunt van 142 miljoen inwoners, en dit ondanks de immigratie (of de ‘terugkeer’) in diezelfde jaren van vele miljoenen etnische Russen die in de andere nieuw-zelfstandige staten niet langer welkom waren of zich anders hadden moeten aanpassen aan een heel andere dominante cultuur. Begin jaren 2010 kwam de bevolkingsdaling ten einde en rond 2015 groeide de bevolking zelfs weer lichtelijk.

Verder in een ander land

De inwoners van de Russische Federatie moesten na 1991 dus verder in een ander land dan het hunne was geweest, ook degenen die niet waren verhuisd. De voorziene staatsinrichting van dit nieuwe land was ook een compleet andere. Niet meer een eenpartijstaat, waarin staat en samenleving werden geleid door één ‘voorhoedepartij’, de communistische partij, die beloofde het complete leven te transformeren, eerst in eigen land, maar uiteindelijk in alle andere landen totdat er één wereldomvattende communistische levensgemeenschap zou zijn gerealiseerd. Onder Leonid Iljitsj Brezjnev (1906-1982) als partij- en later ook staatsleider zou in de USSR het ‘ontwikkelde’ of ‘rijpe socialisme’ (zrelyj sotsialism) als een voorfase van het communisme zijn gerealiseerd. Onder Michail Sergejevitsj Gorbatsjov (1931-...) vergat men dit ‘rijpe socialisme’ en sprak men weer gewoon van ‘socialisme’; zolang het duurde. Het communistische project werd in 1991 afgebroken. In het nieuwe Rusland zou men verdergaan met een poging om in plaats daarvan een rechtsstaat te organiseren met een parlementaire of presidentiële democratie en een meerpartijensysteem. De economische orde moest ook totaal veranderen (met alle maatschappelijke gevolgen van dien). In de socialistische orde had men slechts particulier eigendom van kleding en gebruiksvoorwerpen gekend, bijvoorbeeld van een tv, een koelkast, en als je wat rijker was ook van een personenauto; en op het platteland van een paar geiten of een koe. Als particulier eigenaar zijn van een vrachtwagen of een tractor kon niet, want dat waren ‘productiemiddelen’. Productiemiddelen waren staatseigendom of coöperatief eigendom. Niemand had het volle eigendom van zelfs zijn ‘eigen’ woning. De meeste mensen huurden hun woning, die eigendom was van de stad of van een staatsbedrijf. Sommigen woonden in een ‘coöperatieve flat’. Zij genoten wel enige aanspraken die leken op ‘aspecten van eigendom’, maar een coöperatieve flat, beter gezegd een appartement in een coöperatieve flat, was niet vrij verkoopbaar of vrij overdraagbaar. Niemand had persoonlijk eigendom van productiemiddelen: niet van land, niet van machines, niet van vrachtwagens, werkplaatsen of fabrieken. Productiemiddelen waren ofwel staatseigendom (eigendom van het collectief van alle staatsburgers van de USSR, of van een van de deelstaten, of van de gemeente), ofwel coöperatief eigendom. Als iets coöperatief eigendom was, dan was dit object of die onderneming het eigendom van het collectief dat dit eigendom (dit object, dit bedrijf) ‘productief gebruikte’ of ‘collectief benutte’. Veel boerenbedrijven waren nog coöperaties (kolchozen). Kolchoz is een samentrekking van ‘kollektivnoë chozjasjtvo’: collectief bedrijf, of: collectieve huishouding. Een lid van een coöperatie kon nooit zijn of haar ‘eigen aandeel’ van de coöperatie afzonderen en opeisen (weggeven, laten erven of verkopen). Een kolchoz was vooral een coöperatie in naam: een gewoon lid had er feitelijk niets over te zeggen en de leden van de kolchoz gezamenlijk ook weinig of niets. Opdrachten over de bedrijfsvoering en productietaken kwamen ‘van bovenaf’ en wie als voorzitter van de kolchoz moest worden gekozen werd eveneens van bovenaf bepaald. Ook dit zou anders worden. De economische orde in het nieuwe Rusland zou worden gebaseerd op (de mogelijkheid van) particulier eigendom van de productiemiddelen, met niet langer het staatsplan maar met ‘de markt’ als voornaam allocatiemiddel.

Het idee was dat Rusland door een drievoudige hervorming steeds meer op ‘ons soort landen’ zou gaan lijken. Rusland zou (1) een land worden met andere grenzen en een andere bevolking, (2) een ander politiek systeem krijgen en (3) een ander economisch systeem krijgen. Voor sommigen in Rusland vormden de Scandinavische landen het voorbeeld, voor anderen was de VS het ideaal. Zo rijk, zo vrij en misschien ook wel: zo machtig. Voor heel veel inwoners van de nieuwe Russische staat betekende het verdwijnen van de oude orde eerst en vooral het wegvallen van bestaanszekerheid, in plaats van het openen van nieuwe perspectieven. Het bescheiden welzijn van velen werd acuut bedreigd: miljoenen mensen in Rusland zijn in de jaren 1990 aan die ‘nieuwe perspectieven’ kapotgegaan.

Het instorten van imperia gaat gepaard met geweld en ellende. Dit gold voor het Ottomaanse Rijk, dat gold voor de Spaanse, Britse, Portugese, Nederlandse koloniale rijken, en dit gold ook voor het Sovjetrijk. Het verval van het Sovjetrijk heet relatief vredig te zijn gebeurd. Inderdaad, wij hebben er weinig last van gehad en het had inderdaad allemaal nog veel erger gekund, maar het opbreken van het rijk is niet zonder bloedvergieten en verlies van levens en levensgeluk gegaan, ook al is daardoor (voor anderen) perspectief geboden op een ander en een beter leven. De oorlog tussen de deelstaten (Unierepublieken) en later de soevereine republieken Armenië en Azerbeidzjan heeft tienduizenden mensen het leven gekost en door deze oorlog zijn honderdduizenden mensen ontheemd geraakt. Abchazië en (de rest van) Georgië hebben oorlog gevoerd. In Zuid-Ossetië is oorlog gevoerd tussen Georgië en Rusland. In Tadzjikistan heeft een burgeroorlog gewoed, in Kirgizië zijn gewelddadige machtswisselingen geweest. De politieke onderdrukking in Oezbekistan is vrijwel direct na de verzelfstandiging van dat land erger geworden dan in de latere Sovjetperiode het geval was. Het regime dat in Turkmenistan werd gevestigd was – opnieuw – totalitair. De leiding isoleerde het land van de rest van de wereld. De bevolking werd geleerd zich slaafs te gedragen en er werd een krankzinnige persoonlijkheidscultus ingevoerd rond de megalomane eerste president van Turkmenistan, Saparmoerat Atalevitsj Nijazov (1940-2006), genaamd ‘Turkmenbasji’, wat betekent ‘Leider van de Turkmenen’. Die persoonsverheerlijking van Turkmenbasji ging veel verder dan die van Brezjnev en leek meer op die van Stalin, maar dan zogenaamd authentiek Turkmeens. Goerbangoely Berdimoehamedov (1957-...), de minister van Volksgezondheid en later vicepremier onder Saparmoerat Nijazov, is ‘Turkmenbasji’ opgevolgd. Met Berdimoehamedov gaat het dezelfde kant op. In 2015 werd in de hoofdstad het eerste standbeeld van hem onthuld, zijn portret staat op de munt (manat) en hij laat zich Arkadag noemen, ‘De Beschermer’. Wie niet naar hem luistert, zal het voelen.

Saparmoerat Nijazov was in 1985 eerste secretaris van de Communistische Partij van de Turkmeense Sovjet Socialistische Republiek geworden en hij was sinds januari 1990 tegelijkertijd voorzitter van de Opperste Sovjet (parlement) van de Turkmeense SSR, dat wil zeggen titulair president van de Unierepubliek Turkmenië. Bij de ontbinding van de USSR had hij de nationalist in zichzelf ontdekt en had hij, na in oktober 1990 de eerste directe presidentsverkiezingen te hebben gewonnen, vervolgens als hoogste leider van zijn eigen, soevereine staat een succesvolle ‘doorstart’ gemaakt. Vergelijkbare carrières waren die van Noersoeltan Nazarbajev (1940-...) en Heydar Aliëv (in het Russisch: Gejdar Aliëvitsj Aliëv) (mei 1923-december 2003).

In 1989 gepromoveerd tot secretaris-generaal van de Communistische Partij van de Kazachse SSR, werd Noersoeltan Nazarbajev in februari 1990 ook voorzitter van de Opperste Sovjet van de Kazachse SSR, dat wil zeggen titulair president de van Unierepubliek. In december 1991 werd hij de eerste direct gekozen president van de Kazachse Unierepubliek, en sindsdien is hij almaar herkozen als president van de soevereine staat Kazachstan.

Heydar Aliëv was via de KGB (Komitet Gosoedarstvennoj Bezopasnosti: Comité van Staatsveiligheid) al in 1969 opgeklommen tot de positie van eerste secretaris van de Communistische Partij van de Azerbeidzjaanse Sovjet Socialistische Republiek. Gejdar Aliëv was in november 1982 lid van het politburo (het hoogste bestuursorgaan) van de Communistische Partij van de USSR gemaakt toen Joeri Vladimirovitsj Andropov (1914-1984) secretaris-generaal was, dat wil zeggen het hoofd van de Communistische Partij van de USSR. (Andropov was van 1967 tot 1982, voordat hij partijleider werd, voorzitter van de KGB geweest.) Onder secretaris-generaal Michail Gorbatsjov werd Gejdar Aliëv uit het politburo verwijderd. Aliëv zou ziek zijn, heette het. Maar het is waarschijnlijker dat corruptie en verkeerde loyaliteit hem zijn positie hebben gekost. In 1990 keerde Heydar Aliëv uit Moskou naar Azerbeidzjan terug en wist hij voorzitter van de Opperste Sovjet van de Autonome Republiek Nachitsjevan te worden. Nachitsjevan behoorde bij de Unierepubliek Azerbeidzjan, maar was fysiek van Azerbeidzjan gescheiden: je moest Armenië door om er te komen. De Aliëvs waren uit Nachitsjevan afkomstig, en vandaar keerde hij in 1993 uiteindelijk weer in Bakoe terug, waar hij in juni 1993 tot voorzitter van het parlement van Azerbeidzjan werd gekozen. Vervolgens werd hij ook waarnemend president, en in oktober 1993, bij de eerste directe presidentsverkiezingen in Azerbeidzjan, werd hij gekozen tot president van de nieuw-zelfstandige staat. Kort voor zijn dood liet hij zijn partij ‘Nieuw Azerbeidzjan’ zijn zoon Ilham Aliëv voordragen als hun kandidaat voor het presidentschap. In oktober 2003 werd Ilham Aliëv inderdaad tot de nieuwe president van Azerbeidzjan gekozen, om dit tot op heden te blijven.

Leonid Makarovitsj Kravtsjoek (1934-...) was sinds 1990 secretaris van de Communistische Partij van de Oekraïense SSR. Hij werd in juli 1990 ook voorzitter van de Opperste Sovjet (in het Oekraïens: Verchovna Rada) van de Oekraïense SSR (zoals Boris Nikolajevitsj Jeltsin (1931-2007) net een maand eerder tot voorzitter van de Opperste Sovjet van de RSFSR (Rossijskaja Sovetskaja Federativnaja Sotsijalistitsjeskaja Respoeblika: Russische Sovjet Federatieve Socialistische Republiek) was gekozen). Op 1 december 1991 werd Leonid Kravtsjoek de eerste direct gekozen president van Oekraïne. Hij brak met de Communistische Partij na de poging tot staatsgreep in Moskou van 19-21 augustus 1991. In 1994 werd hij bij nieuwe presidentsverkiezingen verslagen door zijn eigen (voormalige) premier Leonid Danilovitsj Koetsjma (1938-...).

Veel leiders van de opvolgerstaten hadden eerder carrière gemaakt via en in de Communistische Partij van de USSR of in de Communistische Partij van hun Unierepubliek en hebben in de periode 1990-1993 de bakens verzet. Nazarbajev heeft lang aan de Unie willen vasthouden, andere communistische voormannen hebben zich eerder aan het hoofd gesteld van nationale onafhankelijkheidsbewegingen om de macht niet te verliezen.

Zo vreedzaam verliep het instorten of uiteenvallen van het Sovjetimperium dus niet. Er is ook gevochten in de Unierepubliek Moldavië. Het land is tot op heden verdeeld in Moldavië en de Republiek Transnistrië, die het kleinste, ‘rechtergedeelte’ van Moldavië beslaat, op de linkeroever van de Dnjestr, waar de industrie van de Moldavische SSR was gevestigd en waar ook de meeste niet-Moldaviërs (Russen, Oekraïners) woonden. De regering in Chisinau (hoofdstad van Moldavië) heeft nog steeds niets te zeggen over wat er in Transnistrië gebeurt, waar een coterie onder leiding van president Igor Nikolajevitsj Smirnov (1941-...) van 1991 tot 2011 de scepter zwaaide en het zakenconglomeraat ‘Sheriff’ (in het Russisch: Sjerif) de nationale economie domineert. Sjerif is met dochterondernemingen actief in het bankwezen, klein- en groothandel, in de graanproductie en graanhandel, telecommunicatie, wijnproductie en wijnhandel; Sjerif heeft hotels, broodbakkerijen, een uitgeverij, enzovoort. Sjerif is zo ongeveer de economie van Transnistrië en ‘politiek’ en ‘bedrijfsleiding’ zijn nauw met elkaar verbonden. In Tiraspol, de hoofdstad van Transnistrië, bevindt zich het enige voetbalstadion in Moldavië dat aan internationale standaarden voldoet, het ‘Sheriff’-stadion van ‘FC Sheriff Tiraspol’. Als het Moldavische nationale elftal moet spelen speelt het ‘thuis’ in het stadion van FC Sheriff, bij ‘de vijand’; dat dus weer wel. Troepen van het Russische 14de leger, onder leiding van generaal Aleksandr Ivanovitsj Lebedj (1950-2002), hebben in 1992 in Moldavië een wapenstilstand geforceerd, nadat een burgeroorlog was ontstaan toen het Moldavische ‘Volksfront’ in 1990 Moldavië onafhankelijk van de USSR verklaarde, maar een groot deel van de ‘niet-autochtoon Moldavische bevolking’ stelde zich daartegen teweer, want die had weinig lust voortaan als machteloze minderheid in groot-Roemenië te wonen. De Moldavisch-Transnistrische kwestie wordt nu een ‘bevroren conflict’ genoemd. Men kan de Abchazisch-Georgische kwestie ook een ‘bevroren conflict’ noemen, en de Georgisch-Zuid-Ossetische kwestie, en straks, als het langer gaat duren, het conflict tussen Oekraïne en Rusland over de ‘Volksrepublieken’ Donetsk en Loegansk. Voor de oplossing van al deze bevroren conflicten is de medewerking van Rusland vereist.

Het instorten van het Sovjetimperium ging gepaard met lokale oorlogen. Dit was echter niet de belangrijkste reden voor de forse daling van de levensverwachting voor mannen en van de enorme daling van de levensstandaard in de jaren 1990 in Rusland en trouwens (soms erger nog) ook in de meeste andere opvolgerstaten van de USSR. Op zeker moment was de levensverwachting (voor mannen) in Rusland teruggelopen tot 58 jaar. Binnen Europa was de levensverwachting nergens zo laag. Men moest Afrika in voor zulke treurige cijfers. Het bruto nationaal product (bnp) van Rusland halveerde binnen enkele jaren. In het midden van de jaren 1990 produceerde Rusland nog maar de helft van wat de RSFSR in 1989 had geproduceerd. Gierende inflatie begin jaren 1990 had de munt waardeloos gemaakt. Banktegoeden waren vervlogen. De ondergang van de Sovjet-Unie was in Rusland, en elders in de voormalige USSR ook wel, zó traumatisch, dat de late Brezjnev-tijd ging lijken op de vleespotten van Egypte.1 Sinds de Grote Vaderlandse Oorlog (Tweede Wereldoorlog) en de hongerjaren daarna was het niet meer zo erg geweest.

De successen van de Communistische Partij van de Russische Federatie (CPRF) bij de Staats Doemaverkiezingen van december 1993, bij de Staats Doemaverkiezingen van december 1995 en bij die van december 1999, noch de massale steun voor de kandidatuur van communistenleider Gennadi Andrejevitsj Zjoeganov (1944-...) bij de presidentsverkiezingen van juni 1996, hoeven daarom te verbazen. De liberalen en de (andere) hervormers wisten dat er een gerede kans bestond op een terugkeer van de communisten, op een legale manier dit keer, in eerlijke verkiezingen. Dit was precies de reden waarom een aantal medewerkers van president Jeltsin eind 1995, begin 1996 overwoog de voor juni 1996 voorziene presidentsverkiezingen te annuleren. Jeltsin leek met dit plan voor uitstel of afstel akkoord te gaan. De presidentsverkiezingen waren al een jaar uitgesteld. Zij zouden eerst in 1995 worden gehouden; maar om de presidentsverkiezing niet te dicht op de Staats Doemaverkiezingen te laten plaatsvinden – te dicht op de verkiezingen voor het Russische parlement ‘nieuwe stijl’ –, waren de eerste directe presidentsverkiezingen onder de nieuwe Grondwet van december 1993 verschoven van juni 1995 naar juni 1996. Tegen die verschuiving was weinig verzet gerezen; maar verder ‘uitstel’ van de presidentsverkiezingen zou neerkomen op het aborteren van de democratie door de man die verklaard had van Rusland een democratie te willen maken (en een rechtsstaat met een markteconomie), en die daarvoor ook door ons, in het Westen, op het schild was geheven. Jeltsin zou zich daarmee in feite tot tiran hebben gemaakt. De presidentsverkiezingen voorzien in juni 1996 zijn uiteindelijk wel doorgegaan, en in de tweede ronde heeft Jeltsin die verkiezingen ook gewonnen. Jeltsin heeft die presidentsverkiezingen echter alleen kunnen winnen door een groot deel van de meest begerenswaardige staatsbedrijven bij particuliere bedrijven te ‘verpanden’ en het daarvoor ontvangen geld, dat de Russische staat en niet zijn politieke persoon toekwam, te gebruiken voor zijn campagne. Velen ‘bij ons’ vonden het destijds niet erg dat die verkiezingen unfair waren, kennelijk omdat de uitslag ons schikte en de verkiezing dus ‘goed’ was. Wij, in het Westen, zijn het pas erg gaan vinden dat de verkiezingen in Rusland – zowel de Staats Doemaverkiezingen als de verkiezingen voor het presidentschap van de Russische Federatie – door de ‘zittende macht’ (de powers that be, zoals het in het Engels heet) in de door die machthebbers gewenste richting werden gestuurd toen het resultaat van die sturing ons niet meer beviel. Wij zijn het pas erg gaan vinden toen Vladimir Vladimirovitsj Poetin (1952-...) de winnaar werd. Poetin is in verschillende opzichten de creatuur, de schepping en duurzame nalatenschap van Boris Nikolajevitsj Jeltsin. Het is een van de stellingen van dit boek dat Jeltsin Poetin direct in het zadel heeft geholpen en mede de omstandigheden heeft gecreëerd waarin er behoefte aan ‘iemand als Poetin’ is ontstaan.

‘Takogo kak Poetin’ (‘Iemand als Poetin’) was in 2002 een hit van het zangeressenduo met de naam ‘Samen zingen’: ‘Iemand als Poetin, vol van kracht, iemand als Poetin, die niet drinkt, iemand als Poetin die niet wegloopt, die me niet teleurstelt...’ enzovoort, ging het refrein.2 Schitterende, begerenswaardige vent dus, die Poetin. Wel enigszins wrang dat deze niet drinkende, niet weglopende, en naar wij mogen begrijpen volgens dit zingende-dames-duo in alle opzichten ideale echtgenoot in 2013 na dertig jaar huwelijk zou scheiden van zijn Ljoedmilla; en dit zonder protest van de Russisch-orthodoxe kerk, die echtscheiding afwijst. De Russisch-orthodoxe kerk had in postcommunistisch Rusland mede door Poetins toedoen haar plaats hervonden: haar instellingen werden beschermd, haar moraalleer werd van staatswege gehuldigd. Op dit moeilijke moment wilde de kerk kennelijk op haar beurt de leider van het land met haar begrip publiekelijk tot steun zijn. In februari 2012 had Kirill II, patriarch van Moskou en heel Rusland, de verschijning van Poetin een ‘godswonder’ genoemd.

Waarom de Sovjet-Unie ten onder ging?

Terug nu naar het begin van het einde van de USSR. Terug naar de oorzaak of de oorzaken van (het begin van) de ontbinding van de USSR en van het machtsverlies van de Communistische Partij van de USSR en van de Communistische Partijen van de Unierepublieken, van Oekraïne, van Wit-Rusland, van Moldavië, Armenië, enzovoort. Over de oorzaak of de oorzaken van de ondergang van de Sovjet-Unie zijn verschillende ideeën geopperd. De Sovjet-Unie zou ten onder zijn gegaan door (de reactie op) de dreiging van Star Wars en door de onverzoenlijke politiek van president Ronald Reagan van de Verenigde Staten en van premier Margaret Thatcher van het Verenigd Koninkrijk jegens de USSR,3 of zelfs door toedoen van de (Poolse) paus Johannes Paulus II.4 Star Wars was de populaire naam van wat officieel het Strategic Defense Initiative (SDI) heette, en was erop gericht om met allerlei geavanceerde technische middelen (een ‘ruimteschild van laserstralen!’) de VS onkwetsbaar te maken voor nucleaire raketten van de Sovjet-Unie. Een idee is dat de Sovjet-Unie economisch is weggeconcurreerd: het politiek-economische systeem van de Sovjet-Unie was aangekomen bij zijn uiterste houdbaarheidsdatum, eerst en vooral vanwege de inefficiëntie van het plan-economische systeem.5 De Sovjet-Unie ‘moest’ wel ten onder gaan. Die ondergang was onvermijdelijk. Star Wars en deze meer economische verklaringen worden ook wel gecombineerd. De economie van de USSR zou niet sterk genoeg zijn geweest voor een passend antwoord op Star Wars.

In dit boek wordt een ander idee over deze zogenaamd onvermijdelijke ondergang geïllustreerd. Het idee van die onvermijdelijkheid, op dat moment, is onhoudbaar. Als de ondergang van het politiek-economische systeem van de Sovjet-Unie inderdaad onvermijdelijk was geworden en de communisten op dat moment ten ondergang waren gedoemd, dan is het onverklaarbaar dat regimes als die in Cuba en in Noord-Korea het in veel penibeler omstandigheden daarna nog (veel) langer hebben uitgehouden. De Sovjet-Unie is naar mijn idee ten onder gegaan door Gorbatsjovs streven het Sovjetsocialisme te revitaliseren. Gorbatsjov had ook niets kunnen doen, zoals de politieke leiding van Noord-Korea en van Cuba niets hebben gedaan, hoewel geconfronteerd met een nog grotere ‘vijandige wereld’. Gorbatsjov heeft de Sovjet-Unie kapot verbeterd. Toen hij zag dat zijn hervormingen de ondergang van de Sovjet-Unie dreigden te betekenen, heeft hij de steven niet kunnen of niet willen wenden. Misschien niet durven wenden. Leden van de Ministerraad die hij, Michail Gorbatsjov, zelf had aangesteld en leden van het politburo van de CPSU, die hij als leider van die club zelf had gecoöpteerd en in rang bevorderd, hebben nog een ommezwaai willen maken. De mannen die Gorbatsjov zelf had benoemd hebben die ‘reactie’ geleid. De staatsgreep van deze conservatieven, die op 19 augustus 1991 begon, is binnen drie dagen mislukt en deze mislukte staatsgreep heeft de ondergang van de Sovjet-Unie als politieke eenheid en economisch stelsel juist weer bespoedigd.

Op nog een aantal andere punten van het politieke en historische debat over cruciale momenten in de moderne politieke geschiedenis van Rusland wordt in dit boek stelling genomen. Marktliberalen en sommige democraten hebben Boris Jeltsin verweten dat hij als president van Rusland zijn tegenstanders in de Opperste Sovjet (het toenmalige parlement) veel te veel ruimte heeft gegeven. Jeltsin was eind mei 1990 door dat parlement tot voorzitter gekozen en was daarmee, in de Sovjettraditie, president van de RSFSR geworden. (RSFSR staat voor: Rossijskaja Sovetskaja Federativnaja Sotsijalistitsjeskaja Respoeblika: Russische Sovjet Federatieve Socialistische Republiek.) In juni 1991 won Jeltsin de eerste directe presidentsverkiezingen ooit in de RSFSR. Hij werd daardoor ‘echt’ president van de RSFSR. De voorzitter van de Opperste Sovjet heette voortaan spiker (afgeleid van het Engelse speaker).6 Door te veel ‘mee te gaan’ met de Opperste Sovjet zou de politieke en economische transformatie van Rusland onnodig vertraging hebben opgelopen. Hij had de Opperste Sovjet direct na augustus 1991 naar huis moeten sturen, is het idee, onder anderen verkondigd door de voormalige dissidente Jelena Bonner (1923-2011). Dan zou later, in september 1993, de gewapende confrontatie met die Opperste Sovjet ook zijn uitgebleven. In dit boek wordt een andere zienswijze verdedigd. De hervormers en de politieke analisten die vinden dat Jeltsin hier onverstandig coulant is geweest, vergeten drie dingen. (1) Zijn ‘tegenstanders’ (onder wie Roeslan Imranovitsj Chasboelatov (1942-...), de spiker, en Aleksandr Vladimirovitsj Roetskoj (1947-...), vicepresident, waren precies de mensen met wie Jeltsin kort voordien Rusland nog had bevrijd van het Unie-juk, en met wie hij in augustus 1991 de putschisten had verslagen en de Communistische Partij van de Sovjet-Unie opzij had gezet. De Opperste Sovjet van de RSFSR had Jeltsin na augustus 1991 heel vlot, zij het voor bepaalde tijd, volmachten verleend. Jeltsin had weinig reden om hard op te treden tegen de aanvankelijk zeer coöperatieve Opperste Sovjet. (2) Als Jeltsin vrijwel direct na het weerstaan van de machtsgreep van het ‘Staatscomité voor de Uitzonderingstoestand’ in augustus 1991 de Opperste Sovjet en het Congres van Volksafgevaardigden van de RSFSR naar huis had gezonden en alle macht aan zich had getrokken, dan had hij zelf een staatsgreep gepleegd, dan was Rusland geen meerpartijensysteem, maar een eenpersoonsstaat geworden. Er waren nauwelijks politieke instituties meer geweest waaraan Jeltsins regime nog legitimiteit had kunnen ontlenen. Hij was in juni 1991 niet gekozen om ‘alle macht in zich te verzamelen’. En er waren ook geen voorzieningen getroffen voor een eventuele nieuwe verkiezing van een ‘nieuw soort’ parlement. Als het Jeltsin was gelukt de Opperste Sovjet terzijde te stellen, dan was Rusland een tirannie geworden. Zou hij kans van slagen hebben gehad? Welk instrumentarium had Jeltsin tot zijn beschikking? Had hij provinciale leiders kunnen verleiden om zijn kant te kiezen? Misschien, maar alleen door die provinciale leiders nog meer eigenstandigheid te beloven dan hij eerder gedaan had toen hij in een concurrentiestrijd met Gorbatsjov was verwikkeld. Het verder uiteenvallen van Rusland was dan waarschijnlijk geworden. Hij zou dan heerser zijn geworden van een land dat nauwelijks meer bestond. Het is bijzonder twijfelachtig of in die verder verzelfstandigde ‘provincies’ van Rusland de goede marktorde en de ware democratie wel hadden kunnen floreren. Rusland was niet één tirannie, maar véél tirannieën geworden. (3) Burgeroorlog zou een reëel gevaar zijn geweest. Het was immers onduidelijk welke kant de legerleiding zou kiezen en of het officierskorps niet verdeeld zou raken tussen twee, of meer, kampen. Dit had dus het einde van elk democratiseringsstreven betekend en misschien nog erger. Jeltsin heeft Pavel Sergejevitsj Gratsjov (1948-2012), minister van Defensie van Rusland sinds mei 1992, in 1993 moeten smeken om gewapenderhand tegen de Opperste Sovjet op te treden. Gratsjov wist dat in het officierskorps de sympathieën verdeeld waren. In 1993 is het voor Jeltsin en Gratsjov goed afgelopen, maar zij wisten dat het mislukken van de machtsgreep van het Staatscomité voor de Uitzonderingstoestand in augustus 1991, en dus het succes van Jeltsin én de Opperste Sovjet van de RSFSR, mede het gevolg was geweest van de aarzeling van sommige officieren om op te treden zoals hun door het Staatscomité voor de Uitzonderingstoestand was bevolen. In dat Staatcomité voor de Uitzonderingstoestand (Russische afkorting: GKTsjP) hadden onder meer de premier, de minister van Binnenlandse Zaken tevens hoofd van de Binnenlandse Veiligheidstroepen en de minister van Defensie van de USSR zitting. Generaal Aleksandr Ivanovitsj Lebedj had de opdracht gekregen de president te arresteren. Doordat Aleksandr Lebedj bevestiging wilde van zijn militaire superieuren dat Boris Jeltsin inderdaad door zijn troepen moest worden vastgezet, kreeg Jeltsin uiteindelijk de gelegenheid om het Witte Huis te bereiken, de zetel van Ruslands Opperste Sovjet. Daar, in het centrum van Moskou, vóór het parlementsgebouw, staande boven op een tank, met het oog van de wereld op zich gericht, riep hij militairen en burgers van Rusland op om zich samen met hem en met het parlement tegen de putschisten te keren.

Volgens sommigen is Gorbatsjov een held, of in ieder geval een groot man; veel mensen in Rusland beschouwen hem als een verrader. Voormalig Bundeskanzler Helmut Kohl ziet op Gorbatsjov terug als op een volkomen mislukt staatsleider. Dit is een opmerkelijke visie, omdat Gorbatsjovs ‘inschikkelijkheid’ het Helmut Kohl mogelijk heeft gemaakt de beide Duitslanden te verenigen, of liever: Oost-Duitsland in West-Duitsland op te nemen. Kohl had weinig waardering voor Gorbatsjov als staatsman, omdat Gorbatsjov niet in staat was gebleken zijn staat te behouden.

In dit boek verschijnt Gorbatsjov vooral als een tragische figuur. Tragisch, omdat hij precies het omgekeerde heeft bereikt van wat hij heeft nagestreefd. Hij wilde het socialisme revitaliseren om zo ook de Unie te versterken. Zijn optreden eindigde ermee dat het Sovjetsocialisme totaal had afgedaan, de Communistische Partij buiten de wet was gesteld en de Unie was gebroken. Gorbatsjov kon er misschien achteraf goed mee leven dat het marxisme-leninisme had afgedaan in Rusland, maar dat is iets anders.

Boris Jeltsin is eigenlijk ook mislukt. In zijn campagne voor de eerste directe verkiezingen voor het presidentschap van de RSFSR, juni 1991, had Jeltsin twee aansprekende onderwerpen: (1) De strijd tegen de privileges van de heersende klasse en (2) afschaffing van de militaire dienstplicht. Jeltsin had zich aan het einde van de jaren 1980 vooral in Moskou populair gemaakt door zich te associëren met het gewone volk (hij ‘begaf zich onder het volk’ in de bus en op straat) en af te geven op de staats- en partijpolitieke elite, waartoe hij tot februari 1989 zelf had behoord. Die politieke elite had het materieel maar wat goed voor elkaar, met hun dienstauto’s en staatsdatsja’s en hun lekkere eten:7 de delicatessen waartoe zij wel toegang hadden en gewone mensen niet. We weten nu: de nieuwe ‘heersende klasse’ die onder president Jeltsin verscheen heeft zich materieel bevoordeeld op een manier die de privileges van de oude politieke elite totaal in de schaduw stelt. En van afschaffing van de dienstplicht is het ook nimmer gekomen. Pas in de tweede presidentstermijn van Poetin is de dienstplicht wel tot één jaar verkort. Het soms moorddadige pesten van rekruten (dedovsjtsjina) is in het vrije Rusland zeker niet minder geworden. De dedovsjtsjina was voor veel Russische moeders precies reden om Jeltsin te steunen in zijn streven de dienstplicht af te schaffen en een beroepsleger op te zetten. De meeste Russische gezinnen zijn eenkindgezinnen. Een moeder die haar zoon verliest blijft in de meeste gevallen eenzaam achter.

Het Gemenebest van Onafhankelijke Staten (GOS), dat in december 1991 werd opgericht, was gedoemd te mislukken – wordt in dit boek beweerd –, omdat het Gemenebest van Onafhankelijke Staten aan diametraal tegengestelde verwachtingen moest voldoen. Sommigen in Rusland waren voorstander van het GOS omdat het GOS, naar zij hoopten, kon dienen als opstap naar een herstelde Unie. Anderen steunden het GOS juist om door middel van dit GOS de boedelscheiding van de oude Unie in goede banen te leiden en daarmee de verzelfstandiging, de omvorming van voormalige Unierepublieken tot soevereine staten, te bevorderen en te voltooien. Het GOS moest in elk geval een van deze partijen teleurstellen.

Waar eerst de partij, in 1917 nog Russische Sociaal Democratische Arbeiders Partij geheten (RSDAP), later Communistische Partij van de Sovjet-Unie (CPSU) genoemd, zich meester had gemaakt van de staatsmacht, om als partij met alle middelen van die staat het land te besturen, is er in het nieuwe Rusland een staatselite die eigen politieke partijen organiseert en financiert, om haar heerschappij ook in democratische termen te kunnen rechtvaardigen. Zij slaagt er tot nu toe keer op keer in om bij de verkiezingen voor de Staats Doema en bij verkiezingen van de president van de Russische Federatie de instemming van de meerderheid van de kiezers te verkrijgen, zij het dat die steun niet slechts met nette middelen wordt verkregen. Het zijn dus formeel wel de politieke partijen (of ‘blokken’ of ‘lijsten’) die de kansrijke kandidaten voor de hoogste verkiesbare staatsambten naar voren schuiven, maar het zijn feitelijk omgekeerd de machtigen in de staat, die zijn te vinden in de uitvoerende macht, geconcentreerd rond de president van de Russische Federatie, die bepaalde politieke partijen belangrijk maken. Dit is wat in het Russisch heet de ‘geleide democratie’ (oepravljajemaja demokratija): de burgers moeten er van staatswege toe worden bewogen om de partij te kiezen ‘die goed is voor het land’ en de leiders te kiezen die de staat en de natie stabiliteit bieden en ‘vooruitbrengen’.

De populariteit van Poetin

De populariteit van eerst president V.V. Poetin en later premier Poetin en nog weer later opnieuw president Poetin kan goeddeels worden verklaard door de economische groei die Rusland in de periode 1999-2008 doormaakte: ongeveer 7 procentpunten per jaar. Daardoor werden de verliezen van de jaren 1990 goedgemaakt: Rusland was uiteindelijk na twintig jaar weer zo rijk als het in 1989 was geweest. In 2008-9 viel ook in Rusland net als elders in de wereld de economische groei fors terug; er was zelfs één jaar een bnp-daling van 7 procentpunten. Sindsdien weer groeicijfers van 2 en 3 procent per jaar, tot aan 2014. Dan volgen jaren van economische krimp, mede veroorzaakt door de westerse boycotmaatregelen na Ruslands annexatie van Sebastopol en de Krim, maar vooral door de daling van de olie- en gasprijzen op de wereldmarkt. Rusland kent sinds 2008 niet meer de groeicijfers die India en vooral China wel hebben weten vol te houden.

Sinds Poetin als president, en premier, en opnieuw als president, aan de macht is, ging het dus heel lang economisch beter. Noem dit: eudemonische legitimatie.8

Er zijn nog andere factoren die helpen zijn aanzien te verklaren. Charisma heeft Poetin niet naar de politieke top gebracht, maar omgekeerd: door zich vorstelijk te gedragen heeft hij charisma verkregen. Hij gedraagt zich misschien vorstelijk, maar hij is een gekozen vorst. Poetin houdt de democratische orde, althans de democratische vorm, in stand. Hij presenteert zich als de leider die de wet belangrijk vindt en die ‘borg’ (garant) is van de Grondwet van de Russische Federatie. Een deel van de professionele elite (niet van de economische elite) is dit ondemocratische, vorstelijke gedrag inmiddels zat geworden en kwam in december 2011-maart 2012 tegen het koningskoppel Poetin-Medvedev in het geweer.

President Poetin heeft in zijn eerste termijn Tsjetsjenië heroverd en de schande van de verloren oorlog uitgewist.

Onder Poetin in diens derde presidentstermijn zijn de Krim en Sebastopol met het moederland (Rodina) herenigd. De reactie van NAVO-landen en van de EU op deze ‘hereniging’ wordt niet begrepen als de reactie op Russische agressie, en een uitdrukking van weerstand tegen de kwalijke politiek van Poetin, maar integendeel als uitdrukking van een anti-Russische reflex: ‘het Westen’ kon Rusland wel ‘hebben’ toen Rusland begin jaren 1990 bijna was uitgeteld. Nu Rusland weer is opgestaan en het zijn plaats als een van de ‘polen’ in een multipolaire wereld opeist, wordt duidelijk dat Rusland de hem toekomende plaats in de wereld door het Westen wordt misgund.

Corruptie

In meer dan dertig jaar recente Russische geschiedenis is voortdurend strijd geleverd tegen corruptie. Althans, die strijd tegen corruptie heet altijd belangrijk te zijn en van tijd tot tijd was het zelfs de ‘topprioriteit’ van de ‘eerste man in het rijk’. Let op: het is aanmatigend en bijzonder gevaarlijk zich als lagere functionaris of als politicus in de oppositie met een anticorruptieprogramma te richten tegen de top. Corruptie wordt bestreden ‘van bovenaf’. Wie niet aan de top staat en toch meent politiek te moeten bedrijven door corruptie te bestrijden verheft zich boven zijn stand en vormt een risico voor de politieke top.

Een van Gorbatsjovs eerste campagnes was een anticorruptiecampagne. Dit was voor hem ook een manier om een deel van de oude politieke elite te lozen, onder meer in de geruchtmakende processen tegen de schoonzoon van wijlen secretaris-generaal Brezjnev en tegen de Oezbeekse ‘katoenmaffia’. Jeltsins strijd tegen de economische privileges van zijn (politieke) tegenstanders past in dit patroon. Poetin en Dmitri Anatoljevitsj Medvedev (1965-...) blijven ook alsmaar ‘strijden’ tegen corruptie. De slachtoffers van deze campagnes vallen nogal selectief. De top kan weten van de corruptie van ondergeschikten, maar dit is niet altijd reden voor ontslag. Het kan heel dienstig zijn te beschikken over ‘compromitterend materiaal’ (kompromat) betreffende je ondergeschikten. Je kunt de inschikkelijkheid van je ondergeschikten ermee bevorderen, omdat zij hun lucratieve positie niet graag kwijtraken; en een eventuele strafrechtelijke vervolging is geen pretje. Men kan er zijn ondergeschikten ook toe bewegen ‘af te dragen’ en zich op die manier aan het hoofd stellen van een corrupte piramide en zelf grootverdiener worden. Omgekeerd kan het voor lageren in rang dienstig zijn om over kompromat betreffende superieuren te beschikken. Als hoger geplaatsten weten van de corruptie van ondergeschikten en de hoger geplaatsten van deze corruptie meeprofiteren, heeft geen der betrokkenen baat bij ‘zuivering’. De hoger geplaatsten zullen hun ondergeschikten (en zichzelf) beschermen tegen buitenstaanders: tegen interventies van concurrerende (corrupte) politiek-ambtelijke netwerken, tegen de economische recherche, tegen (andere) toezichthoudende en controlerende instanties, en tegen de politieke oppositie die meent van deze wetenschap gebruik te moeten maken. Dirty togetherness (vieze saamhorigheid) heet zoiets in het Engels. Een nieuweling die een dergelijk netwerk, of liever een dergelijke piramide, van onderop binnenkomt past zich aan bij wat kennelijk ‘gewoon’ is in zijn dienst en wordt ‘ook zo’. Of hij past zich niet aan, maar dan komt hij niet hoger in de organisatie en wordt hij door iedereen in zijn omgeving gewantrouwd. Iemand die bovenaan in een corrupte piramide binnenkomt, zelf schoon wil blijven en ook zijn organisatie wil zuiveren, riskeert daarmee die hele organisatie onklaar te maken. Daardoor kan hij met zijn organisatie niet voldoen aan de taken waarvoor hij zelf ook ‘van hogerhand’ weer is gesteld. Niet voldoen aan de taken of de verwachtingen van je superieuren werkt over het algemeen niet carrièrebevorderend. Corruptie is niet toevallig een hardnekkig fenomeen in Rusland.

Politicologen zijn geneigd naar de voor- en nadelen van verschillende politieke regimes te kijken, naar hun al dan niet democratisch karakter en naar de legitimiteit van de politieke leiding. Economen zijn geneigd de kwaliteit van het landsbestuur te beoordelen naar de mate waarin het bestuur ‘de markt’ (en daarmee, naar veronderstelling: de welvaart) stimuleert. De mogelijkheden van het landsbestuur in Rusland, democratisch of niet, zijn feitelijk in hoge mate afhankelijk van factoren die het regime zelf niet in de hand heeft. Rusland was ook in de jaren 1980 en is nu nog steeds in hoge mate afhankelijk van – vooral – de prijs van aardolie en aardgas en van de prijs van non-ferrometalen (aluminium, lood, koper, zink, nikkel, iridium, goud, zilver, enzovoort), van diamant en van staal, die alle op de wereldmarkt worden bepaald. Slechts ongeveer 30 procent van de exportinkomsten van Rusland is afkomstig van de export van agrarische en van industriële producten, voornamelijk kernenergietechnologie en wapens. Economisch succes en economisch falen worden door de bevolking en door politieke leiders zelf dikwijls toegeschreven aan beleid: aan het eigen beleid wanneer het goed gaat, aan het beleid van anderen als het slecht gaat, dat wil zeggen worden toegeschreven aan de kwaliteiten – of de feilen – van personen. Maar ook ‘grote politici’ zijn onderworpen aan wat Machiavelli de fortuna noemde. Zij kunnen proberen ‘de fortuin’ (fortuna), het toeval, te beheersen; zij kunnen proberen zich tegen de lotgevallen van de fortuin in te dekken; maar hun handelen wordt in alle gevallen in hoge mate door de fortuna bepaald. Gorbatsjov had eind jaren 1980, begin jaren 1990 heel weinig economische speelruimte. Door de lage olie- en gasprijs werd hij afhankelijk van (Duitse) leningen om de economische teruggang op te vangen. Jeltsin ‘moest’ wel mooi weer spelen met het Westen om de ‘economische transformatie’ te helpen financieren, want de export van olie en gas en non-ferrometalen leverde in zijn regeerjaren nog steeds heel weinig op. Voor de rest had de vroegere Sovjeteconomie het Westen weinig of niets te bieden. In de zomer van 1998 ging Rusland feitelijk failliet. De Russische overheid was niet langer in staat binnenlandse en buitenlandse schulden af te lossen en de rente op die schulden te voldoen. Vrijwel direct daarna, als door een wonder, in elk geval niet door de inspanningen van de Russische overheid, gingen eerst de olieprijzen en de daaraan gekoppelde gasprijzen, vervolgens de wereldmarktprijzen van non-ferrometalen, en uiteindelijk ook de staalprijzen omhoog. Het geld stroomde binnen. De olieprijzen stegen van 10 tot 12 Amerikaanse dollar per vat, naar 40, naar 50, naar 70, naar 100, uiteindelijk zelfs naar tegen de 150 dollar per vat. Na een paar jaar kon de Russische staat de resterende schulden zelfs vervroegd aflossen.

Ruim de helft van de Russische dollarinkomsten (valuta-inkomsten) is uit die olie- en gasexport afkomstig; de andere grondstoffenexporten meegeteld: 70 procent. Die inkomsten konden voor een flink deel door de centrale overheid worden afgeroomd in de vorm van bijzondere exportbelastingen. Dit maakte een herstel van de machtspositie van Moskou over de provincies van Rusland, officieel de zogeheten ‘subjecten van de Russische Federatie’, mogelijk. Moskou, de centrale overheid, was en is niet langer afhankelijk van de afdrachten van de rijke provincies aan het centrum, maar kan in de meeste gevallen zelfs voorwaarden stellen aan overdrachten aan die provincies. Met de extra inkomsten uit export was het herstel van de macht van het centrum niet gegarandeerd, maar daarzonder was het herstel van de ‘machtsverticaal’ (vertikal vlasti) waar Jeltsin en Poetin zo vaak over spraken, ondenkbaar geweest. De ontwikkeling van de wereldmarktprijzen voor grondstoffen is niet alleen belangrijk geweest voor het economisch herstel van Rusland, en voor de verandering van de sociale stratificatie van Rusland, maar ook voor de staatkundige herinrichting van de Russische Federatie onder president Poetin. Politicologen zijn in het algemeen geneigd, ondanks de waarschuwingen van Machiavelli, om het belang van de fortuna te vergeten.

Is Rusland een democratie geworden?

Onze waardering van de ontwikkelingen in Oost-Europa en in de Sovjet-Unie (en haar opvolgerstaten) in de latere jaren 1980 en de jaren 1990 is in de loop van de tijd veranderd. Met ‘onze’ waardering bedoel ik dan de opvatting in West-Europa en Noord-Amerika over de politieke veranderingen, schokkende veranderingen eerst, die zich in het geografische midden en oosten van Europa hebben voltrokken. Tot het eind van de jaren 1990 verwachtten velen dat de voormalige leden van het Warschaupact en de opvolgstaten van de Sovjet-Unie democratieën zouden worden, dus landen met een politieke en ook met een sociale en economische orde die heel veel zou lijken op de politieke, sociale en economische orde in ‘ons soort landen’. Het machtsverlies en de onttakeling van de USSR zouden tot een nieuwe ‘golf van democratisering’ leiden. Het idee was dat de enige stabiele politieke orde de democratie is. Een democratie is het enige politieke regime dat in zijn dynamiek statisch is, en permanent in zijn dynamiek. Democratie werd gezien als de eindtoestand van de politieke ontwikkeling in een staat. Onder meer in het bekende vergelijkend politicologische werk van de Amerikanen Juan J. Linz en Alfred Stepan, Problemen van Democratische Transitie en Consolidatie, uit 1996 kwam deze positie tot uitdrukking.9 Na politieke transformaties – van niet-democratieën naar democratieën – in Zuid-Europa (Spanje, Portugal en Griekenland) en in Zuid-Amerika (Uruguay, Brazilië en Argentinië) was vervolgens democratische transitie gaande en democratische consolidatie aanstaande in ‘postcommunistisch Europa’ (Polen, Bulgarije, Roemenië) en in de opvolgerstaten van de USSR, volgens de auteurs van deze invloedrijke studie. Deze auteurs stellen weliswaar uitdrukkelijk dat zij er geen teleologisch perspectief op na houden (dus dat zij niet menen dat democratie het gepredisponeerde, als het ware ‘in de geschiedenis zelf gegeven’ einddoel van de politieke ontwikkeling in de postcommunistische landen is), maar de inhoud van hun studie is met deze bewering in strijd. Hun verwachting was wel degelijk dat een consolidatie van democratie in de oude en nieuwe staten van postcommunistisch Europa en Azië in het verschiet lag. De positieve waardering en ook de hoge verwachting van de ontwikkelingen in de opvolgerstaten verbaasden ‘onder politicologen’ destijds slechts een enkeling; maar de scepsis zou toenemen. De stemmingswisseling kwam tot uitdrukking in de publicatie in 2010 van de studie van Steven Levitsky en Lucan A. Way, twee andere Amerikaanse politicologen, die schreven over ‘hybride regimes’ die zich na de Koude Oorlog hadden ontwikkeld: autoritaire systemen waarin toch iets van concurrentie om de machtsposities plaatsvond, concurrentie in de vorm van verkiezingen, zonder dat die verkiezingen tot echte wisseling van de wacht mochten leiden.10 Na de Koude Oorlog waren volgens Levitsky en Way veel ‘postcommunistische regimes’ blijven steken in een regimetype dat men gedeeltelijk democratisch naar de vorm, maar goeddeels autoritair naar inhoud zou kunnen noemen. Dit hybride regimetype zal zich niet per se verder ontwikkelen tot een ‘echte’ democratie, maar is ook niet gedoemd direct ‘terug te vallen’ tot een ‘echt’ autoritair of posttotalitair systeem.

Er is veel voor te zeggen om Rusland vanaf de jaren 1990 tot die ‘competitief autoritaire regimes’ te rekenen. Misschien is het wel het voorbeeldige ‘competitief autoritaire regime’, maar dan weer niet precies in de definitie van Levitsky en Way, omdat zij menen dat één dominante politieke partij de koers bepaalt in zo’n mengvorm van autoritarisme en democratie. In Rusland is dit niet zo. In Rusland bestond een dergelijke dominante, een dergelijke heersende politieke partij niet, die dan een semiautoritaire politieke orde zou hebben geschapen en die de leider of leiders van dat systeem voortbracht. In Rusland is het precies andersom gegaan. Van regeringswege, en vaker nog vanuit het apparaat van de president van de Russische Federatie, zijn keer op keer politieke partijen opgezet met het oogmerk om (1) de door de zittende president gefavoriseerde presidentskandidaat te (laten) steunen. Dit is ofwel de president zelf die herkozen wil worden, ofwel zijn ‘aangewezen opvolger’. En (2) om bij Staats Doemaverkiezingen te zorgen voor voldoende parlementaire steun voor de regering van de president. De president is dus géén ‘product’ van de dominante politieke partij. Die partij domineert niets en kan worden neergehaald en vervangen als de president dit wenselijk vindt. Afgezien van dit – volgens Levitsky en Way essentiële – element in hun conceptie van een ‘competitief autoritair regime’, voldoet hun omschrijving van een hybride regime vrij goed als kenschets van het politieke systeem van Rusland bijna vanaf het begin van Rusland als nieuw-zelfstandige staat. Bijna vanaf het begin. De conceptie van een autoritair competitief regime veronderstelt de aanwezigheid van een uitgewerkte machtshiërarchie; maar die feitelijke, duidelijke politieke orde (met ondergeschikten, bazen en een bovenbaas) ontbrak in de eerste jaren van het bestaan van de Russische Federatie nog goeddeels.

Dat ‘wij’ vanaf het begin van de jaren 1980 de Sovjet-Unie en later Rusland voortdurend anders zijn gaan zien en anders zijn gaan waarderen heeft enerzijds met de verandering van de feitelijke interne politieke ordening van de USSR en van Rusland te maken; en met (veranderingen in) Ruslands eigen idee van de rol die het op het wereldpolitieke toneel moet spelen. Anderzijds heeft onze veranderde waardering ook te maken met onze eerst hoopvolle en dan weer teleurgestelde verwachtingen van het gedrag van de USSR en Rusland jegens ons en ‘in de wereld’. Het ‘type’ regime van Rusland, dat wil zeggen het ‘karakter’ van Ruslands politiek-institutionele orde, is van invloed op die rolopvatting, maar dicteert die rolopvatting niet. Men kan zich heel goed voorstellen dat ‘hetzelfde’ democratische land zich anders gedraagt als het stinkend rijk is dan als het aan de bedelstaf is.

Men zou kunnen zeggen dat de USSR zich begin jaren 1980 ‘groter en rijker’ moest voordoen en zich ‘groter moest houden’ dan het eigenlijk was, omdat de USSR ideologisch verplicht was de voortrekkersrol in de marxistisch-leninistische wereldbeweging te spelen en tegenwicht te bieden tegen de VS, kernland van het kapitalisme, ook op vreemde continenten: in Afrika, in Midden- en Zuid-Amerika, en in Azië.11 De USSR kon haar bevolking slechts een bescheiden levensstandaard bieden, bescheiden vergeleken met West-Duitsland, Nederland, de Scandinavische landen, vergeleken met Australië, maar ook met Japan, Canada, kortom: met een groot deel van de kapitalistische wereld. De Sovjet-Unie wist zich niettemin aan haar historische opdracht verplicht om bevriende regimes in Afrika en Midden- en Zuid-Amerika en in Azië korte of langere tijd (Cuba en Vietnam) materieel en financieel te ondersteunen en soms militair bij te staan. Soms ten koste van het leven van duizenden eigen mensen: denk aan de Sovjetbemoeienis met Afghanistan. In ieder geval, die rol op het wereldpolitieke toneel werd op ideologische gronden gerechtvaardigd. De USSR hield er een miljoenenleger op na. Honderdduizenden jonge Sovjetsoldaten waren gekazerneerd in Midden- en Oost-Europa: in Oost-Duitsland, Tsjecho-Slowakije, Polen, Bulgarije. De USSR stond ook militair garant voor de handhaving en bloei van het socialisme in een groot deel van de wereld, maar in het bijzonder toch op het Euraziatische continent.

Gorbatsjov probeerde zich met de VS te verstaan en de vijandigheid tussen Oost en West, tussen socialisme en kapitalisme, tussen Warschaupact en NAVO te verminderen. Een groot deel van de productiecapaciteit van de USSR ging op aan het onderhouden van het defensieapparaat, een veel groter deel dan de VS en andere NAVO-landen aan hun defensie kwijt waren. Gorbatsjov, secretaris-generaal van de Communistische Partij van de USSR geworden op 11 maart 1985, was vrijwel direct op zoek gegaan naar mogelijkheden Sovjettroepen uit Afghanistan terug te trekken. De laatste Sovjettroepen zouden Afghanistan in februari 1989 verlaten. Gorbatsjov met zijn ‘team’ (komanda) herdefinieerde de rol van de USSR en van de CPSU in de ‘socialistische familie’. Gorbatsjov viel Lenin niet af en gaf het socialisme niet op. Integendeel, hij heeft jarenlang geprobeerd het socialisme te revitaliseren. Onder Gorbatsjov werd het idee ontwikkeld dat verschillende landen hun eigen, mogelijkerwijs van die van de USSR verschillende, ontwikkelingsgang naar het communisme konden hebben: van Brezjnev-doctrine naar Sinatra-doctrine. ‘I did it my way,’ zong Frank Sinatra, en zo zouden ook de landen in Midden- en Oost-Europa op hun eigen manier de ‘heilstaat’ kunnen realiseren. De USSR hoefde daar geen politieagent meer te zijn. Toen een aantal landen uit de socialistische familie zich vervolgens van het socialisme, ook van het ‘eigen’ socialisme, afkeerde en de Berlijnse Muur viel, symbool bij uitstek van de scheiding van Oost en West, was de USSR nog steeds een socialistische staat. Die socialistische staat kon zelf met meer energie op weg naar verbetering van de eigen situatie. Het socialistische universum was voorlopig beperkt tot de eigen landsgrenzen; over territoriale expansie werd niet meer gesproken door ‘het Kremlin’, maar dat het socialisme in de Sovjet-Unie ‘voor altijd was gevestigd’ stond voor Gorbatsjov buiten kijf. Het Sovjetvolk, hielden Gorbatsjov en de zijnen vol, had in 1917 die keuze vóór het socialisme eens en voor altijd gemaakt.

Na 1989 ging het met de USSR economisch bergafwaarts en vanaf 1990 dreigde staatkundige verbrokkeling. In de loop van 1991 werd een nieuw Unieverdrag voorbereid, dat aan de constituerende delen van de Unie (de Unierepublieken) meer autonomie zou verschaffen, waarschijnlijk zonder de Oostzeerepublieken (Estland, Letland, Litouwen), want die gedroegen zich al alsof ze geen deel meer uitmaakten van de oude Unie en deden ook aan de voorbereiding van een nieuw Unieverdrag niet mee. Moldavië, Georgië en Armenië zouden misschien ook niet meedoen met de nieuwe Unie. Aan de vooravond van ondertekening van het nieuwe Unieverdrag door in elk geval negen van de vijftien Unierepublieken en de vertegenwoordiging van de (oude) USSR deed het Staatscomité voor de Uitzonderingstoestand een poging tot staatsgreep. Het nieuwe Unieverdrag ging van tafel. De poging mislukte en direct daarop viel de oude Unie uiteen in ten minste vijftien soevereine staten. De grootste van die opvolgerstaten, Rusland, nam de buitenlandse schulden en de tegoeden van de USSR over. Internationaalrechtelijk vond de geboorte van het nieuwe Rusland plaats op 1 januari 1992. De leiding van de nieuwe staat wilde van Rusland een land maken dat leek op ons soort landen: een kapitalistisch land, of, zo u wilt: een land met een gemengde economie, een land met een meerpartijensysteem en een democratische politieke orde. Het land had geen andere bestemming dan ‘ook zo’ te worden. Rusland was geen ‘leider’ meer en wees niet meer de weg naar een nieuwe, nooit geziene orde. Rusland was een volger geworden en een late bekeerling. Het schreef zeventig jaar geschiedenis weg als een verschrikkelijke vergissing.

Rusland en wij

Rusland was kleiner en armer geworden en door de crisis die de overgang met zich meebracht zelfs hulpbehoevend. ‘Wij’ – westerse nationale staten, particuliere hulporganisaties, Wereldbank, IMF – moesten het land en zijn bevolking nu gaan helpen. Boris Nikolajevitsj Jeltsin toonde zich in het buitenland een joviaal man, die vrienden kwam worden met de leiders van de grote westerse landen, vooral met de leiders van Duitsland en de VS. De VS dwongen bij het IMF een lening af van 10 miljard dollar voor Rusland om het in zijn grote financiële nood bij te staan en ‘ter beademing’ van zijn zieltogende economie. Wij waren niet langer bang van de Sovjet-Unie. Wij hadden met ‘die Russen’ te doen. Zij, ‘de Russen’, werden in het tijdsbestek van enkele jaren in plaats van beangstigend meelijwekkend. Op het wereldpolitieke toneel werd Rusland op zijn plaats gezet. De staat kon zich niet langer groothouden. Het had om te worden ‘zoals wij’ een langere weg te gaan dan veel van zijn vroegere satellietstaten, die zich haastten om lid te worden van de NAVO en aansluiting zochten bij de Europese Gemeenschap (EG) en na 1993 de Europese unie (EU), wat hen vrij spoedig ook lukte.

Rusland hoorde voortaan ook ‘bij ons’, maar toch minder bij ons dan Polen of Tsjechië, laat staat Oost-Duitsland. Het verschil tussen ‘wij’ en ‘zij’ verdween niet helemaal, maar werd wel anders gedefinieerd, want zij bleven ondanks alles toch anders. En sommige van de staten die door de USSR waren losgelaten, met name Polen, probeerden ‘ons’ ervan te overtuigen dat Rusland, hoewel niet langer socialistisch, toch ‘anders’ was en ‘anders’ bleef en nooit te vertrouwen. Want Rusland bleef Rusland en was dus ‘in wezen’ tot expansie geneigd en ‘naar zijn aard’ – het kon het als het ware niet helpen – agressief. Het land was gedoemd ‘die ander’ te blijven.

Oekraïne was de op één na grootste opvolgerstaat van de USSR. Oekraïne speelde van meet af aan een belangrijke rol bij de bepaling van Ruslands internationale positie. Vanaf zijn oorsprong als nieuw-zelfstandige staat heeft Oekraïne vooral gedreigd met zijn onmacht om op die manier (afwisselend) én het Westen én Rusland tot economische concessies te bewegen. ‘Kom ons tegemoet, Westen, want anders moeten we ons voor hulp en bijstand richten tot Rusland, hoewel we dat liever niet doen.’ En andersom: ‘Kom ons tegemoet, Rusland, met lagere gasprijzen en andere voorzieningen (wij zijn per slot broederlanden met een gedeeld verleden en, wie weet, een gedeelde toekomst), want anders moeten we ons voor hulp en bijstand richten tot het Westen.’ Oekraïne heeft het verschil tussen Rusland en ‘het Westen’ niet gecreëerd, maar het besef van het verschil op die manier wel helpen onderhouden en aangezet.

Oekraïnes buitenlandse politiek heeft er feitelijk de langste tijd uit bestaan Rusland en het Westen tegen elkaar uit te spelen. Misschien had het inderdaad weinig keuze. Het Oekraïense nationalisme was vooral anti-Russisch. Oekraïne probeerde zich te definiëren als een westers land door zich luidkeels van Rusland te distantiëren, hoewel veel Oekraïense staatsburgers in het oosten van Oekraïne (dat nooit ‘Oekraïens’ was geweest zoals het westen van Oekraïne zich Oekraïens wist) op cultureel gebied op Rusland waren georiënteerd en ook in economisch opzicht van Rusland afhankelijk waren. Oekraïense nationalisten weigerden het Russisch te accepteren als tweede staatstaal. Veel Oekraïense nationalisten wilden dat zelfs niet toestaan in provincies waar Russisch voertaal en vaak moedertaal was van de meerderheid van de bevolking. Joelia Volodimirivna Timosjenko (1960-...), in verschillende rollen een vooraanstaande Oekraïense politica, had herhaaldelijk en in verschillende varianten gezegd: ‘Russisch tweede staatstaal? Over mijn lijk!’ Joelia Timosjenko was niet eens de felste in dit opzicht.

Men kan zich voorstellen dat Oekraïne juist zijn economische voordeel zou hebben gedaan met het spelen van de rol van middelaar, van tussenland, met goede contacten met het Westen en Rusland beide, zonder de dreiging ‘over te lopen naar de andere kant’ als het zijn zin niet kreeg. Misschien kon dit niet omdat het intern zo verdeeld was en er alleen een weg naar de top van de Oekraïense politiek en de Oekraïense staat leek te bestaan voor politici die inhaakten op deze interne verdeeldheid en deze verdeeldheid door hun partijdigheid juist versterkten. Voor wie zijn politieke carrière vooral in dienst leek te willen stellen van een poging tot overbrugging van die tegenstelling leek in Oekraïne weinig plaats. Het idee ‘dat het een soeverein land toekomt zelf zijn vrienden te kiezen, zijn economische partners en militaire bondgenoten’, is wat primitief. Dit recht heeft een soevereine staat misschien wel, maar gebruikmaking van dat recht heeft ook haar consequenties. Natuurlijk doen ‘de buren’ ertoe. Duitsland is enkele jaren geleden gestopt met de bouw van nucleaire installaties voor de opwekking van energie, onder meer vanwege het risico voor de omwonenden van een dergelijke centrale en de risico’s van transport en opslag van nucleair afval. Stel nu dat Luxemburg daarop had besloten om in eigen land een grote kernenergiecentrale te bouwen met het oog op export van elektriciteit naar Duitsland. Zou dit Duitse politici blauwblauw hebben gelaten, omdat dit uitsluitend als een zaak van de soevereine staat Luxemburg zou zijn beschouwd? De mankerende bestrijding door de Mexicaanse overheid van illegale drugsexport naar Noord-Amerika gaat de VS niets aan? Dat Venezuela zijn vriendschap met Poetins Rusland nadrukkelijk vierde had niet tot een reactie van de VS mogen leiden? Omdat Venezuela eenvoudig gebruikmaakte van zijn ‘soevereine recht’ om zijn eigen vrienden te kiezen (en de VS te tarten)? Uiteraard doen ook voor soevereine staten hun buren ertoe.

Begin jaren 1990 leek Ruslands rol op het wereldpolitieke toneel voor héél lang te zijn uitgespeeld. ‘Onze zorg’ betrof de mogelijke fall-out van de ineenstorting: de uittocht van voormalige Sovjetburgers onze kant op, maar ook: het risico van proliferatie van (kleine) kernwapens, nu het Kremlin weinig geld en weinig macht had: niet eens de macht en het geld om zijn nucleaire arsenaal en zijn chemische wapens fatsoenlijk te beheren. Er waren inderdaad hoge en lagere officieren uit het leger, maar ook uit de veiligheidsdiensten, die in deze omstandigheden ‘voor zichzelf gingen zorgen’. Alle militair interessante kennis en alle soorten van militaire materieel leken te koop. In deze tijd nam een Nederlandse minister die Moskou bezocht als cadeau geld mee om te helpen met de vernietiging van het Russische chemische wapenarsenaal. Rusland was te arm om zijn militaire voorraden passend te bewaren, te arm ook om een deel daarvan op te ruimen. Nu moest het worden geholpen om te vernietigen – chemische, maar ook kernwapens waarmee het ons eerder had bedreigd.

De Nederlandse bijdragen stelden weinig voor als men die vergelijkt met de sommen die waren gemoeid met het zogenaamde ‘Nunn-Lugar program’, dat voor een periode van twintig jaar voorzag in Amerikaanse bijstand aan Rusland om te helpen de voorraad nucleaire, chemische en biologische wapens in dat land te verminderen. De officiële naam was ‘Cooperative Threat Reduction Program’ (Gezamenlijk dreigingsbeperkingsprogramma), genoemd naar de initiatiefnemers van de wet uit 1992 die dit programma mogelijk maakte, de senatoren Sam Nunn en Richard Lugar. Het programma richtte zich behalve op Rusland ook op andere opvolgerstaten van de USSR, op Oekraïne, Wit-Rusland, Georgië, Azerbeidzjan, Oezbekistan en Kazachstan. In 2012 wenste Rusland geen verlenging van het programma.

In 1996-97 leek het in Rusland economisch wat beter te gaan. In feite hield de centrale overheid het hoofd net boven water door in binnen- en buitenland geld te lenen en opnieuw geld te lenen om rente en aflossing van eerdere leningen te kunnen betalen, totdat de schuldbedragen zo omvangrijk waren en de rentepercentages zo hoog, dat de Russische overheid niet langer in staat was aan haar financiële verplichtingen (tijdige betaling van rente en aflossing) te voldoen. Op 17 augustus 1998 was Rusland failliet. Rusland had een tik gekregen van de zogenaamde Azië-crisis, maar de belangrijkste oorzaken van Ruslands financiële malheur waren gelegen in Rusland zelf. De problemen waarvoor Rusland op deze manier financieel een oplossing had gezocht, hadden voor een deel weer te maken met de ‘ontvlechting’ van de economieën van de opvolgerstaten; met de verandering van de structuur en de eigendomstitels in de economie van Rusland; met relatief goedkope import van industriegoederen, waar de Russische textielindustrie niet tegenop kon, waar de agro-industrie onder leed, waarvan de personenauto-industrie een klap kreeg, en waardoor de consumentenelektronicaproductie vrijwel verdween; en met een lage olieprijs. De olieprijs was tussen 1996 en 1998 bijna gehalveerd: van 20 naar 12 dollar per vat. De gasprijs is met enige vertraging aan de olieprijs gekoppeld en Ruslands belangrijkste exportproducten (olie, gas en non-ferrometalen) waren mede als gevolg van die Azië-crisis aanmerkelijk minder waard.

Ruslands schulden in het buitenland werden ‘heronderhandeld’. Een deel werd door westerse banken en andere schuldbewijshouders als oninbaar afgeschreven, voor het resterende deel werd een langere aflossingstijd tegen een lagere rentevergoeding afgesproken. Nadat een flink deel van de overheidsschuld was geschrapt (en een groot aantal banken in Rusland aan het staatsfaillissement kapot was gegaan) en de eigen productieve sector – onder meer de agro-industrie – werd gestimuleerd door ‘importsubstitutie’ (klanten kopen binnenlandse waar omdat geïmporteerde goederen te duur zijn geworden), ging het de Russische staat iets beter. De verrassende economische opbloei die Rusland vanaf 1999 doormaakte had evenwel met dit faillissement heel weinig te maken. Vanaf 1999 groeide het bnp een klein decennium lang met ongeveer 7 procentpunten per jaar. Die groei was mogelijk door ontwikkelingen buiten Rusland. India en China maakten een economische bloeiperiode door, net als Brazilië, en hadden schreeuwend behoefte aan precies die zaken die Rusland kon leveren: olie en gas, non-ferrometalen en ijzer en staal. Van ongeveer 10 dollar per vat aardolie eind jaren 1980 en begin jaren 1990, onder Gorbatsjov en Jeltsin, naar zo’n 20 dollar per vat in 1996, terug naar 10 dollar voor ‘Oeral’-kwaliteit in 1998, stegen de wereldmarktprijzen voor ‘energiedragers’ (olie en gas) sindsdien haast voortdurend: tot 60 dollar per vat in 2005, terug naar 50 in 2006, piekend naar 150 dollar per vat in 2007, om in 2008 terug te vallen tot 30 dollar per vat, waarna het in de jaren 2010-2012 weer omhoog ging tot tussen de 90 en 120 dollar per vat; en weer terug naar 40 dollar per vat in 2015 en slechts tussen de 25 en 45 dollar in 2016. De ontwikkeling van de aardgasprijzen liep ongeveer parallel met die van de olieprijzen. De prijzen voor non-ferrometalen op de wereldmarkt waren ook tien jaar lang hoog: aluminium, palladium, nikkel en het hele gamma. Rusland kon het op enkele zogenaamde ‘zeldzame aarden’ na allemaal leveren. Nog wat later stegen ook de prijzen voor ijzer en staal onder de aanhoudende vraag vanuit vooral de andere BRIC-landen: Brazilië, India en China. Om grondstoffen te kunnen blijven leveren waren ook investeringen in Rusland zelf nodig en de interne vraag naar wat in Rusland werd gedolven en opgepompt steeg eveneens.

Toen in de late jaren 1980 en vroege jaren 1990 de productiekosten van olie en aardgas in de USSR waarschijnlijk hoger waren dan de opbrengst daarvan in dollars bij export, moest niettemin geëxporteerd worden om die valuta-inkomsten te genereren. Toen aan het einde van de jaren 1990 de olie en gasprijzen gingen stijgen, stegen de inkomsten van de (particuliere) producenten en exporteurs in korte tijd aanzienlijk. Alles boven die 12 à 14 dollar was ‘pure winst’. Deze ‘overwinsten’ zijn door de centrale overheid onder leiding van V.V. Poetin gedeeltelijk afgeroomd. Met deze exportheffingen maakte Moskou, dat wil zeggen de federale overheid, zich onafhankelijk van de rijkere ‘territoriaal-administratieve eenheden’, zeg voor het gemak: provincies. Het herstel van de ‘machtsverticaal’ in Rusland is eerst mogelijk geworden door de stijging van internationale grondstoffenprijzen. Rusland is goeddeels een grondstoffen exporterend land gebleven. Het belasten van (de export van) olie en gas (en van de producenten en exporteurs van aluminium, iridium, nikkel, enzovoort) heeft intern herstel van de machtshiërarchie mogelijk gemaakt. In de gasindustrie (zowel productie, vervoer als export) is de federale staat zelf altijd producent en grootaandeelhouder gebleven: de federale overheid is korte tijd grootaandeelhouder van Gazprom geweest met (net) minder dan 50 procent van de aandelen, maar de langste tijd, ook thans weer, is de Russische centrale overheid de absolute meerderheidsaandeelhouder van de grootste aardgasproducent ter wereld. Nog uitstaande buitenlandse schulden konden uiteindelijk zelfs versneld worden afgelost. Rusland hoefde zijn hand niet meer op te houden en geen dankjewel meer te zeggen en uiteraard maakte dit uit voor Ruslands zelfrespect en voor zijn internationale status.

Aanvankelijk was het zo dat Rusland van de afzet van gas aan West- en Midden-Europese landen afhankelijk was, ook al waren de prijzen laag. Rusland kon de dollarinkomsten niet missen. Later leek die afhankelijkheidsverhouding omgekeerd: Europa werd – wist zich – afhankelijk van de ontvangst van Ruslands gas. Rusland was opnieuw een land om rekening mee te houden. Tussen 1 en 4 januari 2006 staakte Rusland drie dagen lang de gasleverantie aan Oekraïne, waardoor de doorvoer, de export van Russisch gas uit Oekraïne verder naar het Westen, stokte. Voor het eerst voelde (ook) het Westen (Oostenrijk, Finland, Frankrijk, Duitsland, Griekenland, Italië, Nederland, het Verenigd Koninkrijk), samen met het ‘nieuwe Westen’ (Polen, Tsjechië, Bulgarije, Hongarije en Slowakije), zich door zijn afhankelijkheid van Russisch gas – door ‘het energiewapen’, zoals het ging heten – bedreigd. Laatstgenoemde landen zagen hun gasaanvoer teruglopen met tussen de 14 en 40 procent.12 Al deze landen waren politiek en economisch met elkaar verbonden als leden van EU en NAVO. Niet al deze landen waren even direct kwetsbaar, het Verenigd Koninkrijk en Nederland bijvoorbeeld veel minder dan Duitsland en zeker dan Italië. Nederland heeft zelf gas, maar mengt Russisch gas bij, en wil of wilde de grote herverdeler (redistributeur) van Russisch gas in West-Europa worden. Door de onderlinge afhankelijkheid van de economieën en de politieke verbondenheid had ook Duitsland er last van als er aan Hongarije niet werd geleverd. Door de maatregel die niet-betalende Oekraïense afnemers had moeten treffen, verslechterde het imago van Rusland ‘bij ons’ zeer. ‘Energie’ was in de opvatting die de EU daarover in de periode daarvoor huldigde een gewoon product dat op de vrije markt verhandeld diende te kunnen worden.

Ook de olie- en gaspijpleidingen en olie- en gasopslagplaatsen moesten vrij verhandelbare zaken worden in handen van particuliere bedrijven; energie (inclusief productie van elektriciteit, elektrische bekabeling, enzovoort) was geen bijzondere zorg voor hogere en lagere overheden meer. Totdat in 2006 de gastoevoer uit Rusland stokte. Toen ging het roer snel om. Olie en gas werden geherdefinieerd als ‘strategische goederen’ en ‘energieveiligheid’ werd nu de prioriteit van Europa. Rusland bedreigde onze energieveiligheid. Een leverancier die onze veiligheid kan bedreigen door eenvoudigweg niet te leveren, is een potentiële vijand, of op zijn best een goed contact voor wie je bijzonder op je hoede moet blijven. Op 1 januari 2009 beperkte Rusland opnieuw de export van gas naar Oekraïne, en op 8 januari 2009 stopte alle export van gas naar Oekraïne. Rusland wilde Oekraïne op deze manier dwingen de (opnieuw) opgelopen rekening te voldoen, waarvan Oekraïne de hoogte betwistte. Het gevolg daarvan was dat ook de doorlevering van gas aan Bulgarije en Roemenië stopte en ook de niet-EU-landen Moldavië, Servië, Bosnië-Herzegovina, Kroatië en Macedonië geen gas meer ontvingen.13 Oekraïne wilde de EU kennelijk bij het probleem betrekken om met hulp van de EU gunstiger afspraken te kunnen maken met Rusland over zowel oude rekeningen als over de prijs van nieuw te leveren gas. Rusland hoopte misschien dat de EU druk zou uitoefenen op Oekraïne om Rusland voor geleverd gas te betalen, om niet het risico te lopen zelf van gas te worden afgesneden. Ruslands leveringsstop aan Oekraïne, waarvan Rusland beweerde dat het daarmee alleen Oekraïne wilde treffen, werd door de EU (althans door een aantal getroffen EU-landen) opgevat als een voorzienbaar en verwijtbaar tekortschieten van Rusland als leverancier van aardgas aan zijn (andere) West- en Midden-Europese klanten.

Midden jaren 2000 werden twee pijpleidingen gebruikt om Russisch gas bij Midden- en West-Europese klanten te bezorgen. Verreweg de belangrijkste, de leiding met de grootste capaciteit, liep door Oekraïne, de tweede pijpleiding liep door Wit-Rusland. De pijpleiding door Oekraïne is nog steeds de belangrijkste, maar een derde leiding, via de Oostzee, is erbij gekomen. Op 18 februari 2004, dus twee jaar voor het eerste Oekraïens-Russische gasconflict, was er ook bijna een dag lang geen toevoer van gas naar Wit-Rusland. Wit-Rusland zou voor doorvoer bestemd gas voor eigen gebruik hebben afgetapt. De president van Wit-Rusland, Aleksandr Grigorjevitsj Loekasjenko (1954-...), bestempelde de leveringsstop als een daad van terrorisme en stelde alles in het werk om Rusland als een onbetrouwbare partner te kijk te zetten, kennelijk met de bedoeling om ‘via de internationale band’ druk op Rusland uit te oefenen om voor levering van gas aan Wit-Rusland gunstiger condities te bedingen.14 Oekraïne slaagde er twee jaar later beter in begrip voor zijn positie te wekken in het Westen dan Wit-Rusland. In 2006 en 2009 slaagde Oekraïne er wel in zich te presenteren als slachtoffer, hoewel een aantal politici en zakenlieden in Oekraïne bijzonder rijk zijn geworden door de ‘inkoop’ van goedkoop Russisch gas (goedkoop, want geleverd aan Oekraïne) en verkoop tegen wereldmarktprijzen. Het Wit-Russisch-Russische gasconflict twee jaar eerder bracht aanmerkelijk minder onrust teweeg. Misschien omdat het Wit-Russische regime toen ook al een slechte naam had in Europa, veel slechter dan, in 2006, Oekraïne. Na de ‘Oranjerevolutie’ van eind 2004 zou Oekraïne de weg van de democratie ‘definitief’ zijn opgegaan. Misschien ook wel omdat de feitelijke gevolgen van de kortstondige vermindering van de doorvoer in 2004 via Wit-Rusland veel minder groot waren dan die van de Russisch-Oekraïense gasconflicten van 2006 en 2009.

De gascrises van 2006 en begin 2009 markeerden de verslechterende verhouding tussen Rusland en het Westen, en waren medeoorzaak van die verslechtering. De uitbreiding van de NAVO met nieuwe lidstaten-buurlanden van Rusland had het wantrouwen van Moskou aangewakkerd. In de zomer van 2009 bood de president van de Verenigde Staten, Barack Obama, Rusland een ‘reset’ van hun betrekkingen aan. Obama’s aanbod was: er is om verschillende redenen veel verkeerd gegaan in onze betrekkingen; laten we niet ruziën over de vraag wie daaraan schuld heeft, maar laten we een frisse herstart maken. Deze intentieverklaring van Amerika heeft aan de feitelijke verhouding niets veranderd. In 2010 werd in Rusland een programma tot herbewapening aangenomen. Besloten werd om in tien jaar tijd in totaal voor 350 miljard dollar aan nieuwe wapens uit te geven om daarmee versleten, verwaarloosd en verouderd materieel te vervangen. Mitt Romney, verliezend kandidaat van de Republikeinse Partij in de presidentsverkiezingen van de Verenigde Staten in 2012, noemde Rusland in zijn campagne alweer de ‘Geopolitieke vijand nummer 1’ (‘No. 1 geopolitical foe’) van de VS.15 Met de annexatie van de Krim en Sebastopol in het voorjaar van 2014 en daarna de voortdurende steun van Rusland aan de ‘Volksrepublieken’ Donetsk en Loegansk in Oost-Oekraïne bereikten de politieke betrekkingen tussen het Westen en het nieuwe, postcommunistische Rusland hun dieptepunt. Was dit ‘nieuwe Rusland’ wel zo nieuw? Er werd gesproken en geschreven over een nieuwe ‘Koude Oorlog’.

Dat er een nieuwe ‘Koude Oorlog’ gaande is kan men alleen beweren als men geen besef meer heeft van wat de ‘echte’ Koude Oorlog inhield. De verhouding tussen Rusland en ‘ons’ is thans wel veel slechter dan in de jaren 1990, slechter zelfs dan in de jaren 2000. Rusland is niet meer afhankelijk van onze sympathie en hulp en ‘wij’ willen geen tegenwerking van een land dat we in veel opzichten ‘minder’ vinden, minder democratisch, minder beschaafd, en imperialistisch. Tegenwerking door nucleaire technologie aan Iran te leveren, tegenwerking in de vorm van een bijna-blokkade in de Veiligheidsraad van westerse militaire interventie in Syrië, tegenwerking door steun aan president Assad van Syrië, enzovoort. Poetin vertrouwen we niet, en van de Russische toeristen die ons op onze vakanties in Turkije, Spanje en elders met hun harde praten en hun dronken gedrag hinderen hebben we allang genoeg. De geschiedenis van onze betrekkingen met Rusland in de afgelopen dertig jaar is ook de geschiedenis van een desillusie.

De betrekkingen tussen Oost en West, tussen Rusland en (de rest van) de westerse wereld, komen in dit boek voornamelijk aan bod als deze de ontwikkelingen op politiek en staatkundig gebied in Rusland zelf raken. De politieke en staatkundige ontwikkelingen in – eerst – de USSR en – later – Rusland zelf staan centraal in dit boek. Daarbij spelen ontwikkelingen in de economie een cruciale rol en is er ook aandacht voor ontwikkelingen in het sociale leven in Rusland. ‘Onze bedoelingen’ met Rusland en ‘onze verwachtingen’ van Rusland hebben wel hun effect in Rusland, maar ‘wij’ besturen dat land niet. ‘Wij’ hebben het land niet van het communistische juk bevrijd, wij hebben de ‘ontstatelijking’ van de economie van de Sovjet-Unie niet bevolen, wij hebben de privatisering van de Russische staatsbedrijven niet verordonneerd. De moderne politieke geschiedenis van Rusland is inderdaad de recente geschiedenis van Rusland, gemaakt door politici uit de Sovjet-Unie, door staatslieden, zakenmensen, burgers (onderdanen) van de Russische Federatie. Dat de geschiedenis door mensen wordt gemaakt betekent uiteraard niet dat ‘de geschiedenis’ uitpakt zoals door ‘iemand’ bedoeld. Elke geschiedenis is ook een geschiedenis van onbedoelde gevolgen: van onbedoelde maar wel voorzienbare gevolgen, en van onbedoelde en onvoorziene gevolgen.16 Op kruispunten kan men kiezen, maar in lange delen van de geschiedenis heb je als eenvoudig burger en zelfs als belangrijk staatsman niet veel meer keuze dan de keuze om te volgen wat voorgebaande wegen lijken. Waar je vandaan komt, bepaalt dikwijls waar je heen kunt: ‘padafhankelijkheid’ heet dit in vaktermen. En om het ingewikkelder te maken: wat ‘kruispunten’ zijn en wat ‘voorgebaande wegen’ wordt soms pas achteraf duidelijk, of lijkt achteraf pas duidelijk. Een komisch gezegde wil dat ‘niets zo moeilijk voorspelbaar is als de toekomst’, maar achteraf voorspellen valt ook niet mee. Veel hangt immers af van het toeval, van toevalligheden die zich wel hebben voorgedaan, en toevalligheden die zich niet hebben voorgedaan. Wat zou er zijn gebeurd als de olie- en gasprijzen en de prijzen van grondstoffen waar de Sovjet-Unie er veel van had niet pas in 1999, maar al in 1981, of in 1986 zo sterk waren gestegen? Of als de prijzen voor olie en gas en non-ferrometalen op de wereldmarkt na het failliet van Rusland in 1998 net zo laag waren gebleven als in het voorafgaande decennium? Of als niet Michail Gorbatsjov tot secretaris-generaal was gekozen in maart 1985, maar Grigori Vasiljevitsj Romanov (1923-2008)? Of als Joeri Vladimirovitsj Andropov (1914-1984) nog een paar jaar langer had geleefd en Michail Gorbatsjov hem niet had kunnen opvolgen omdat Gorbatsjov al vóór hem was gestorven aan een scheur in de aorta of zwaar invalide was geraakt bij een vliegtuigongeluk? Dit is feitelijk niet gebeurd. Had dit ook niet wel kunnen gebeuren? En kan men wat feitelijk gebeurd is ook niet anders zien? Dit laatste is zeker het geval. Dit ‘verhaal over’ de politieke en staatkundige geschiedenis van Rusland is er slechts één. Velen hebben hun verhaal daarover al gedaan. Andere geschiedenissen zullen volgen. In deze geschiedenis, in het boek dat u thans leest, heeft Ronald Reagan met zijn Strategic Defense Initiative de leiding van de USSR niet gedwongen te doen wat zij heeft gedaan (en hebben Margaret Thatcher en de paus de USSR ook zover niet gebracht); heeft Gorbatsjov het ‘reëel’ bestaande socialisme ‘kapot verbeterd’; is Jeltsin minder een democratische held dan in sommige andere geschiedenissen; wordt de heerschappij van de oligarchen in Rusland niet als ‘bloeitijd’ van de Russische democratie gevierd; is de fortuna van groot belang en de wijze waarop onder anderen Poetin daarop inspeelde, bijvoorbeeld door het herstel van de macht van de president van de Russische Federatie over de ‘subjecten’ van de Russische Federatie, toen de ontwikkeling van grondstoffenprijzen op de wereldmarkt daartoe de gelegenheid bood, et cetera.

De orde van dit boek

De orde van dit boek is chronologisch-thematisch. De geschiedenis begint toen er in de Sovjet-Unie nog weinig aan de hand was en de rust in de binnenlandse politiek paste bij de zeer gevorderde leeftijd van de leiders van het land. In de late jaren van het Brezjnev-tijdperk was waarschijnlijk de meest ingrijpende buitenlands-politieke beslissing die, in 1979, om Sovjettroepen naar Afghanistan te sturen. In die tijd was Leonid Iljitsj Brezjnev de hoogste man in de CPSU, en daarmee in feite de hoogste in de machtshiërarchie van partij én staat; ook formeel was Brezjnev de eerste man in de staat na zijn benoeming tot voorzitter van de Opperste Sovjet van de USSR in juni 1977. Vooral vanwege de binnenlandse politiek – of het gebrek daaraan – is de Brezjnev-periode onder secretaris-generaal Gorbatsjov gediskwalificeerd als de ‘period zastoja’, de tijd van stilstand, de periode van inertie. Nu was het weliswaar ‘traditie’ dat een nieuwe secretaris-generaal zich distantieerde van zijn voorganger (en Brezjnev was de ‘eigenlijke’ voorganger van Gorbatsjov), maar er school waarheid in die kritiek. Gorbatsjov initieerde een aantal campagnes. In het campagnegewijs politiek voeren stond Gorbatsjov opnieuw in een traditie. Hij voerde een antialcoholcampagne. Hij voerde een anticorruptiecampagne. Een deel van de Brezjnev-clan werd buitenspel gezet na initiatieven gericht op bestrijding van corruptie.

Onder Brezjnev was onvoldoende gedaan om het socialisme vooruit te helpen, was de boodschap. Onder Brezjnev was weliswaar beweerd dat het ‘socialisme’ in de Sovjet-Unie het stadium van het ‘ontwikkelde socialisme’ had bereikt, maar onder Gorbatsjov werd van ‘ontwikkeld’ socialisme niet meer gesproken. Onder Brezjnev was het socialisme alleen in woorden verder ontwikkeld. Gorbatsjov wilde aan de leiding staan van het streven het socialisme werkelijk verder te brengen, door het socialisme praktisch en ideëel te revitaliseren. Hij gaf het socialisme niet op, integendeel. Daartoe werd een groot aantal initiatieven genomen. Het productieve potentieel van het Sovjetvolk moest beter worden benut. De energie en het vernuft van Sovjetwerkers mochten ook buiten werkuren ten dienste van de gemeenschap en voor het individu zelf (om iets extra’s te verdienen) worden aangewend. De Wet op de Individuele Arbeidsactiviteit probeerde een kader te verschaffen voor dit particuliere initiatief. De coöperatie als bedrijfsvorm werd opgewaardeerd. De Staatsonderneming was niet langer de ‘ideale’ productieorganisatie in alle bedrijfssectoren. Coöperaties werden verondersteld eveneens – en in sommige sectoren misschien beter – een bijdrage aan de verdere opbouw van het socialisme en dus ook aan de algemene welvaart te kunnen leveren. Die coöperaties waren socialistische productieorganisaties, zo werd benadrukt, omdat de eigendom van de productiemiddelen het collectief toeviel. Er bestond geen individueel eigendom van de productiemiddelen. Maar onder de noemer van coöperaties ontwikkelde zich in feite wel in snel tempo particulier ondernemerschap in de Sovjet-Unie. Particuliere ondernemingen gingen schuil achter het juridische front van coöperaties. Vanwege de feitelijke mogelijkheden om onder coöperatieve noemer voor eigen gewin zaken te doen en particulier kapitaal op te bouwen werden contacten met die coöperaties ook voor de leiders van Staatsondernemingen interessant. ‘Rode directeuren’ leerden snel zaken te doen voor eigen gewin. Een deel van de Sovjetelite had zelf economisch baat bij de eerste (en ook de volgende) stappen op weg naar economische hervorming en heeft van meet af aan persoonlijk voordeel gezocht met de nieuwe bedrijfsconstructies die in de latere jaren 1980 werden geïntroduceerd. Die ‘nieuwe profiteurs’ moesten daarna vrezen voor herstel van de ‘oude orde’. Ook Komsomol-activisten gingen in zaken. In deze jeugdorganisatie van de Communistische Partij werd de aankomende politieke elite gevormd. Het vervullen van bestuursposten in de Komsomol was een eerste, forse stap op weg naar een partijpolitieke of bestuurlijke carrière. Bestuursleden-activisten van de Komsomol hadden in het ‘zakenleven’ een aantal voordelen boven andere ambitieuze jongeren. Zij hadden gemakkelijk toegang tot (staats)opdrachtgevers en werkplaatsen en bedrijfsruimten; de Komsomol-jongens en -meisjes (maar vooral jongens) genoten immers het vertrouwen van de partij en het was voor bedrijfsleiders daarom minder riskant om zaken met hen te doen. En dit Komsomol-kader had toegang tot ‘bedrijfskapitaal’: de Komsomol-fondsen konden voor business worden gebruikt.

In de latere jaren 1980 deed onder de noemer van ‘socialistische’ bedrijfsvormen het kapitalisme zijn herintrede in de Sovjet-Unie. Niet iedereen had daar baat bij. Zowel het partijpolitieke en bestuurlijke kader als het economische kader raakten verdeeld. Na 1989 ontstond in toenemende mate weerstand tegen de politieke en staatkundige veranderingen en de hervormingen op economisch terrein die onder Gorbatsjov werden doorgevoerd; en voor anderen gingen zij niet snel genoeg en niet ver genoeg. Een deel van de ‘oude’ economische elite ((delen van) de directies van sommige staatsbedrijven) had samen met de entrepreneurs die via de coöperaties waren ‘opgekomen’ absoluut geen behoefte aan terugkeer naar de status quo ante, een herstel van de situatie vóórdat Gorbatsjov met ‘rommelen’ begon. Een (ander) deel van de politieke en bestuurlijke elite vreesde voor een verdere onttakeling van de Sovjeteconomie en was bang voor het uiteenvallen van de Unie.

Behalve hervormingen op economisch terrein heeft Gorbatsjov ook hervormingen op politiek en bestuurlijk terrein geïnitieerd. Om de ‘tussenlaag’ van verstarde ‘bureaucraten’ plooibaar te maken en om hen tot gehoorzaamheid te bewegen, heeft Gorbatsjov ‘glasnost’ gepropageerd. Hij gaf het gewone volk ‘stem’ (golos) om uitdrukking te geven aan ongenoegen over het functioneren van de tussenlaag van bestuurders. Glasnost was bedoeld voor bureaucratiekritiek. Onder druk van de kritische stem ‘van onderop’ zou de tussenlaag van ‘bureaucraten’ ontvankelijk worden voor de initiatieven ‘van bovenaf’ om de (door de top) gewenste hervormingen door te voeren. Gorbatsjov was ervan overtuigd dat hij het goede deed voor het Sovjetvolk, en tegenwerking zou dus komen van degenen die onder Brezjnev van de ‘zastoj’ hadden geprofiteerd en van hun positie wilden blijven profiteren. Aan de stagnatie moest een einde komen en ook die bestuurders moesten tot medewerking aan de hervormingsmaatregelen worden bewogen.

Uiteindelijk zou de ‘stem’ die aan ‘het volk’ was gegeven om de onwillige ‘tussenlaag’ onder druk te helpen zetten ook gebruikt worden om kritiek uit te oefenen op Gorbatsjov zelf en op zijn hervormingspogingen, door zowel ‘links’ als ‘rechts’. Onder viering van glasnost ging de vrijheid van meningsuiting verder dan bedoeld. Er werd ook ander commentaar geleverd dan Gorbatsjov kon gebruiken, kritiek die zijn perestrojka, zijn poging tot revitalisering van het socialisme door de verbouwing van de politiek-economische orde van de USSR, in gevaar bracht. Glasnost werd in verschillende Unierepublieken gebruikt om kritiek uit te oefenen op de dominantie van Moskou en om meer nationale zelfstandigheid te bepleiten. Een aantal van de nationalistische bewegingen had zich oorspronkelijk gepresenteerd als bewegingen vóór de perestrojka. Tegenover die ‘volksfronten’ ter ondersteuning van de perestrojka werden soms weer organisaties opgezet onder de naam ‘interfront’, die juist handhaving van de band met Moskou wilden en zich keerden tegen ‘lokalisme’ en ‘nationalisme’.

Gorbatsjov heeft nooit veel gevoel gehad voor de kracht van de nationale idee. Hij heeft werkelijk gedacht dat de volkeren van de Sovjet-Unie, met al hun verschillen, uiteindelijk één Sovjetvolk waren en in die zin meer vereend dan verdeeld. Zijn trage en onhandige reactie op het nationale zelfstandigheidsstreven is anders niet te verklaren.

Het nieuwe democratische elan – democratie binnen het kader van de eenpartijstaat – dat zich onder meer had geuit in een roep om nationale (nationaal-statelijke) zelfstandigheid in veel Unierepublieken, had grote gevolgen voor de USSR als staatkundig bestel. Het oude Unieverdrag moest worden herzien om de Unierepublieken meer zelfstandigheid te kunnen geven. Een aantal Unierepublieken wilde sowieso niet meer meedoen, ook niet met meer zelfstandigheid in het kader van een nieuw te sluiten Unieverdrag.

Aan de vooravond van de sluiting van dit Unieverdrag presenteerde bijna de gehele partijpolitieke top en belangrijkste ministers van de USSR zich als het ‘Staatscomité voor de Uitzonderingstoestand’; in de Russische afkorting GKTsjP: Gosoedartsvennyj Komiteit po Tsjrezvytsjajnomoe Polozjenijoe. Hun eerste zorg was de sluiting van dit nieuwe Unieverdrag te voorkomen: zij vreesden dat dit verdrag de (oude) Unie niet op een nieuwe basis zou her-vestigen of her-grondvesten (reconstitueren). Zij vreesden van dit verdrag het einde van de Unie, het einde van elke ‘Unie’, het feitelijk einde van de politieke macht van de CPSU en de ondergang van het socialisme.

De staatsgreep door het GKTsjP is onder meer mislukt – misschien is het zelfs de hoofdoorzaak van dit mislukken – door de publieke weerstand die de gekozen president van de RSFSR en de leiding van de Opperste Sovjet van de RSFSR tegen het ‘Staatscomité voor de Uitzonderingstoestand’ in Moskou boden. In de provincies van de RSFSR (Russische Sovjet Federatieve Socialistische Republiek) boden de meeste regionale en belangrijke lokale bestuurders géén verzet. Daar kreeg het GKTsjP bijval, of wachtte men de ontwikkelingen nog even af, kennelijk om zich zonder problemen bij de winnaar te kunnen aansluiten. De overwinning van Jeltsin, president van de Unierepubliek Rusland (toen nog officieel: RSFSR), en van het parlement van de Unierepubliek Rusland behaald op het GKTsjP, was een overwinning op zowel (op representanten van) de Unie als op de leiding van de CPSU. Na de putsch teruggekeerd uit Jalta had Gorbatsjov geen positie meer. Als president van de Unie die was overwonnen, was hij uitgespeeld; en als secretaris-generaal van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie had hij in Rusland (en in andere (vroegere) Unierepublieken) ook geen functie meer.

Per 1 januari 1992 bestond de Sovjet-Unie niet meer. De economische en zelfs militaire eenheid die het tot dan toe nog in hoge mate was, werd ontvlochten en opgebroken. Een muntunie bleek niet te handhaven. Elk land ging uiteindelijk verder met een eigen munt, een eigen centrale bank, een eigen leger, eigen politiemacht, eigen douane. De Sovjet-Unie werd ‘verscheurd’ langs de oude Unierepublieksgrenzen en opdeling van sommige Unierepublieken dreigde, niet in de laatste plaats de opdeling van de Russische Federatie. Sommigen althans vreesden verdere opdeling, anderen hoopten erop.

Na de overwinning van Jeltsin én van (de leiding van) de Russische Opperste Sovjet op de reactionaire leiding van de oude Unie ontstond na een paar maanden een fel politiek gevecht tussen de overwinnaars onderling over de wenselijke staatsinrichting van Rusland zelf. Nu de Unie was gebroken en de CPSU terzijde gesteld, moesten de onderlinge betrekkingen tussen de verschillende organen van staat worden geregeld; daarbij speelden ook de machtsaanspraken en ambities van personen. Wie werd de baas in het nieuwe Rusland? De president of de parlementsleiding?

De machtsvraag werd ‘opgelost’, toen Jeltsin op 21 september 1993 de Opperste Sovjet van de Russische Federatie ontbond en hij enkele dagen later de parlementariërs die hadden geweigerd presidentieel decreet nummer 1400 uit te voeren en zich hadden verschanst in het Witte Huis (het toenmalige parlementsgebouw) door tanks van het Russische leger liet beschieten. Met decreet nummer 1400 had president Jeltsin de ontbinding van Opperste Sovjet en het Congres van Volksafgevaardigden van de Russische Federatie gelast. De ‘romp’ van het parlement had geen gehoor willen geven aan dit als ongrondwettig bestempelde decreet en had een tegenregering gevormd. De leiders van het ‘parlementaire verzet’ werden na de beschieting van het Witte Huis gearresteerd en naar de gevangenis afgevoerd.

Op 23 september 1993 stelde Jeltsin een referendum over een nieuwe grondwet in het vooruitzicht en kondigde hij – eveneens in december 1993 te houden – nieuwe parlementsverkiezingen aan.

Personen en instituties

Geschiedenis van de staatsinstellingen lijkt reuze saai en lang niet zo onderhoudend als een studie van politiek waarin een persoon of personen centraal staan.

Instituties, staatsinstellingen, zijn belangrijk. Ze brengen ‘politieke personen’ voort en zij leveren het instrumentarium voor machtsuitoefening. Wat ben je immers voor president als je geen leger hebt dat naar je luistert? Als de ‘hoofden van provincies’ zich gedragen als ‘eigen bazen’? Als de Belastingdienst voor eigen gewin belasting heft? Ook banken en particuliere bedrijven en coöperaties zijn instellingen.

Eerder al gold hetzelfde voor het belang van de persoon Gorbatsjov. Houdingen, opvattingen, werkwijzen van meneer M.S. Gorbatsjov zouden er ‘voor Rusland en de wereld’ helemaal niet toe hebben gedaan, als hij niet als partij- en staatsleider aan het hoofd had gestaan van een van de meest gecentraliseerde politieke en economische systemen ter wereld, de USSR. Nadat hij zijn ‘historische rol’ had gespeeld deed hij er niet meer toe in Rusland. Brezjnev, Gorbatsjov, Jeltsin, Poetin verdienen geen bijzondere aandacht omdat zij bijzondere personen zijn. Maar omdat hun persoon ertoe doet vanwege de machtsposities die zij bekleedden: om wat zij doen met instituties waardoor het leven van zo veel mensen wordt gestuurd en gericht.

Aan de politiek-institutionele herinrichting van Rusland wordt in dit boek de nodige aandacht besteed. Er is aandacht voor de politiek-institutionele herinrichting eerder al van de Sovjet-Unie, onder M.S. Gorbatsjov, die de Sovjet van Volksafgevaardigden en de Sovjet van Nationaliteiten van de USSR, samen de Opperste Sovjet van de Sovjet-Unie, in 1989 liet vervangen door het Congres van Volksafgevaardigden van de USSR. Daaruit werd dan weer een kleiner ‘werkparlement’ gekozen dat voortaan de Opperste Sovjet van de USSR ging heten. Zoals toen nog gebruik werden nieuwe staatkundige constructies vervolgens gekopieerd op Unierepublieksniveau. In 1990 kwam het Congres van Volksafgevaardigden van de RSFSR bijeen, met als werkparlement de Opperste Sovjet van de RSFSR (na december 1991 de Opperste Sovjet van de RF geheten), met vanaf juni 1990 een door dit parlement zelf gekozen voorzitter die ‘president van de RSFSR’ werd genoemd. Nadat het instituut van de direct door alle kiesgerechtigden gekozen president van de RSFSR was ingevoerd, werd de voorzitter van het parlement geen president (van de Opperste Sovjet) meer genoemd, maar spiker.

Met de introductie van de direct gekozen president in het dan nog Sovjet-Russische staatsbestel kon de Opperste Sovjet niet blijven wat het was. Een sovjet was nooit een parlement geweest ‘zoals wij dat kennen’. Een sovjet is geen (mede) wetgevend orgaan dat ook nog toezicht houdt op de uitvoerende macht. Een sovjet is de representant van de ongedeelde volksmacht. De ‘uitvoerende macht’, de regering, komt voort uit de Opperste Sovjet. De ‘president’ van het land was altijd de voorzitter van het presidium (eigenlijk een collectief voorzitterschap) van de Opperste Sovjet van de USSR. Op het niveau van de Unierepubliek: de voorzitter van de Opperste Sovjet van de Unierepubliek (de RSFSR). De aanspraken van de nieuwe direct gekozen president van de RSFSR, later de Russische Federatie, moesten dus wel botsen met die van (de leiding van) de Opperste Sovjet.

De Grondwet van de Russische Federatie van december 1993 kende wel een scheiding der machten. Het parlement dat in die Grondwet is voorzien, de ‘Federale Vergadering’ geheten, is een parlement met twee Kamers, de Staats Doema (zeg: Tweede Kamer) en de Sovet (= Raad) van de Federatie (zeg: Eerste Kamer of Senaat). De eigen competenties van de direct gekozen president van de Russische Federatie en van de (verschillende Kamers van de) Federale Vergadering zijn betrekkelijk duidelijk omschreven; dat in de naam van de Eerste Kamer het woord sovet nog wordt gebruikt doet daaraan niet af. En ‘betrekkelijk duidelijk’, omdat elk systeem met machtenscheiding van tijd tot tijd strijd kent over de precieze competentieafbakening. De ‘precieze’ competentieafbakening is niet van tevoren in geschreven (grondwettelijke) regels te vatten. Geen enkele wetsregel dicteert immers zijn eigen toepassing.

In de chronologisch-thematische opbouw van dit boek is onder meer de politiek-institutionele ordening van de Russische Federatie een thema. In de behandeling van zo’n thema wordt de chronologische orde van het boek als geheel doorbroken. Bij de behandeling van een thema wordt dit onderwerp zelf ook in historisch perspectief geplaatst en wordt het behandeld met zijn voorgeschiedenis, met een terugblik dus, en soms ook met een blik vooruit.

* * *

De beginjaren van het nieuwe Rusland zijn voor de meeste inwoners van het land een economisch debacle geweest. Sommigen profiteerden zeer van de politiek van privatisering van staatsondernemingen en van de nieuwe mogelijkheden om als particulier ondernemer te produceren, handel te drijven en te bankieren; maar velen verloren hun spaargeld, verloren hun werk of kregen hun loon met maanden vertraging in bijna waardeloos geworden roebels uitbetaald. Veel mensen verloren hun middelen van bestaan, velen verloren hoop. De Staats Doemaverkiezingen van december 1993 lieten zien dat de Communistische Partij van de Russische Federatie (de grootste ‘opvolgerpartij’ van de CPSU), nu niet meer door de staat geholpen, nog steeds – of opnieuw – een zekere aanhang had; de Communistische Partij van de Russische Federatie (CPRF) won 42 van de 450 zetels. De toenmalige zusterpartij van de CPRF, de Agrarische Partij van Rusland, 37. De electorale steun voor de zogenaamde Liberaal-Democratische Partij van Rusland (LDPR) was ook opvallend: 64 zetels van de 450. Het succes van de LDPR, geleid door Vladimir Volfovitsj Zjirinovski (1946-...), die tegen ‘links’, ‘rechts’, ‘midden’ en alles en iedereen tekeerging, die de weerzin verzamelde tegen de oude en nieuwe profiteurs, tegen de landverraders, flessentrekkers, communisten en ‘hervormers’, toonde mede de afkeer van Jeltsins politiek. De LDPR zou door de jaren heen juist een steunpilaar blijken voor de regering, ondanks die ‘anti’-houding. Het is jarenlang een perverse partij geweest, die kritiek op ‘de regering’, ‘het regime’ en ‘het systeem’ heeft verzameld en zelfs heeft opgeroepen, om deze weerzin van de kiezers vervolgens in het parlement om te zetten in steun vóór de regeerders van dat moment. Tot aan het eerste presidentschap van Poetin. Toen werd de LDPR een openlijke steunpartij. Er is kennelijk veel in het handelen en het streven van Poetin dat aansluit bij Zjirinovski’s ideeën voor Rusland: het benadrukken van het Russische karakter van de staat, het streven naar een sterke staat, ook in militair opzicht; en een mannelijke, om niet te zeggen agressieve buitenlandse politiek.

In de Staats Doemaverkiezingen van december 1995 haalden de communisten maar liefst 157 zetels. (Zjirinovski verloor er 13.) Het verzet tegen de ‘hervormers’ werd sterker.

Jeltsin heeft de presidentsverkiezingen van juni 1996 (in de tweede ronde) alleen maar kunnen winnen door gemene zaak te maken met een kleine groep van zakenlieden-bankiers, die hij feitelijk voor heel weinig geld een aantal van de belangrijkste nog niet geprivatiseerde staatsondernemingen heeft toegespeeld, waaronder oliebedrijven en non-ferrometaalbedrijven. Het geld was voor de staatskas bestemd, maar is door of via de staat aan Jeltsins herverkiezing uitgegeven. Daarmee heeft Jeltsin de toch al prominente positie van een groepje zeer rijken in de politieke sfeer en in het bestuur van het land verder versterkt. Crony capitalists, dat wil zeggen zakenlieden die goed zakendoen juist dankzij hun goede contacten met vooraanstaande politici en bestuurders, werden oligarchen. Crony capitalism (‘maatjeskapitalisme’) werd wat de filosoof en politicoloog (en bioloog en sterrenkundige) Aristoteles al diskwalificeerde als een oligarchie. Het landsbestuur kwam goeddeels in handen van die zeer rijken.

Jeltsin heeft zijn eigen opvolging willen regelen en is daarin geslaagd. Door zijn vervroegde aftreden werd de toenmalige premier V.V. Poetin tevens interim-president, met voor korte tijd (bijna) alle bevoegdheden van een president, met de taak binnen drie maanden presidentsverkiezingen te organiseren. Jeltsin heeft daarbij vast het landsbelang op het oog gehad, maar is ook zijn eigen belang niet vergeten. Door Poetin werd Jeltsin op voorhand gevrijwaard van rechtsvervolging na zijn aftreden. Alleen als hij werkelijk werd gekozen kon Poetin als president zijn belofte ook waarmaken.

Poetin en Rusland hebben ‘de wereldeconomie’ mee gehad. Kort na Ruslands faillissement in 1998 stegen de prijzen op de wereldmarkt van de brandstoffen en de grondstoffen die Rusland kon leveren. De centrale overheid van de Russische Federatie is daardoor financieel in staat gesteld – heeft zichzelf daardoor in staat gesteld, het ging immers niet automatisch – om haar gezag over de subjecten van de Russische Federatie te herstellen. Het formele gezag over één subject, de republiek Tsjetsjenië, werd gewapenderhand hersteld. Na de onder Jeltsin verloren oorlog tegen Tsjetsjenië leverde de Tweede Tsjetsjeense oorlog prestigeherstel op voor de strijdkrachten. De oorlog was ook goed voor de populariteit van Poetin, wiens aanzien verder werd versterkt door een uiteindelijk negen jaar lange periode van economisch herstel van het land. Onder zijn leiding genoot het 7 procentpunten groei van het bnp per jaar, kon Rusland de herschikte buitenlandse schuld zelfs versneld aflossen, en werd Rusland in de wereldpolitiek weer een land om rekening mee te houden.

Veranderingen in de staatsrechtelijke verhoudingen tussen het federale centrum en de provinciehoofdsteden werden doorgevoerd in Poetins tweede presidentstermijn, na de terreuraanslag op een lagere school in de Noord-Ossetische stad Beslan op 1 september 2004. Aan de verandering van de staatkundige verhouding tussen het federale centrum en de provinciehoofdsteden, aan onder meer de nadrukkelijke onderschikking van de hoofden van de uitvoerende macht van die subjecten aan het hoofd van de uitvoerende macht van de Federatie, zal ruim aandacht worden besteed, alsmede aan de veranderde samenstelling van de Federatieraad, die daarmee samenhangt.

Al meteen in zijn eerste presidentstermijn heeft Poetin de grote zakenmensen buiten de grote politiek geplaatst. Hij verhinderde hen niet zich verder te verrijken, maar in de grote politiek was er alleen een plaats voor hen als hij hun daartoe noodde, op de plaatsen waar hij hun kon gebruiken. Boris Abramovitsj Berezovski (1946-2013) en Vladimir Aleksandrovitsj Goesinski (1952-...) achtten het raadzaam Rusland te verlaten. Michail Borisovitsj Chodorkovski (1963-...), ooit eigenaar van onder meer olieconcern Joekos (‘Yukos’) en de rijkste man van Rusland, en diens zakenpartner Platon Leonidovitsj Lebedev (1956-...) hebben hun ongehoorzaamheid met verlies van een groot deel van hun vermogen en een langjarige kampstraf moeten bekopen.

Chodorkovski meende dat hij Poetin naar de kroon kon steken. Hij bereidde zijn eigen kandidatuur voor het presidentschap voor en probeerde macht te verwerven door omvangrijke materiële steun aan een aantal gevestigde politieke partijen (liberaal, communistisch: ideologie maakte hem kennelijk niet uit) en door binnen die partijen zijn eigen mensen op de kieslijst te laten plaatsen. Poetins eerste poging om particuliere winsten op olie-export te belasten werd door Chodorkovski gefrustreerd door Staats Doemaleden eenvoudig om te kopen. Chodorkovski liet president Poetin brutaalweg weten dat het daartoe trekkende wetsvoorstel kansloos was. Het wetsvoorstel werd ingetrokken om een publiek affront te voorkomen. Chodorkovski’s latere pose als voorvechter van de democratie is mede daarom volgens sommigen teken te meer van diens opportunisme. Andere grote zakenlieden, die zich wel door Poetin hun plaats lieten wijzen, hebben tijdens de presidentsperioden van Poetin, Poetin, Medvedev en Poetin geen geld verloren. Het vermogen van velen hunner is zelfs sterk toegenomen. Wel hebben zij Poetins favorieten naast zich moeten dulden: jongens met wie Poetin, van kindsbeen af, een goede band onderhield, KGB-collegae uit een recenter verleden, en anderen uit zijn politieke clientèle, die hij kennelijk een vermogen gunt.

Een aantal politieke leiders onder Poetin heeft tamelijk openlijk materieel baat gehad bij de verworven staatsmacht. De salarissen van gekozen ambtsdragers en hoge staatsfunctionarissen in Rusland zijn bescheiden. De vergoedingen zijn verhoogd onder president Poetin, maar van die vergoedingen alleen zijn zij niet rijk kunnen worden. Van sommige politici en staatsfunctionarissen kan worden vermoed en van anderen mag worden aangenomen dat zij feitelijk kunnen beschikken over een veel groter vermogen dan uit de openbare vermogensdeclaraties – waartoe zij wettelijk verplicht zijn – blijkt. Sommige echtgenotes en veel kinderen van hoge staatsfunctionarissen zijn opmerkelijk succesvol geweest in zaken. Poetin zelf kan waarschijnlijk over een aanzienlijk vermogen beschikken, ook al staat dit vermogen niet op zijn naam. Het Poetin-regime heeft zijn eigen cronies en heeft inmiddels eveneens sterk oligarchische trekken. Onder Jeltsin hebben een aantal zeer rijken hun vermogen gebruikt om daarmee politieke macht te verkrijgen (Chodorkovski probeerde deze wijze van werken door te zetten), terwijl onder Poetin de politiek en bestuurlijk gevestigden hun politieke en bestuurlijke posities hebben gebruikt om (ook nog) rijk te worden.

In zijn tweede termijn als president bereidde Poetin de verkiezing van zijn stadgenoot Dmitri Medvedev voor, jonger dan hij, maar ook een jurist en met een gedeelde ervaring eerst in de ‘administratie’ (de staf) van de president en vervolgens in de regering, net als Poetin ook als premier. Medvedev had geen verleden binnen de Veiligheidsdienst en had geen nauwe contacten met de strijdkrachten, die Poetin wel had. Medvedev was – is – een meesterknecht, die het zonder Poetins hulp nooit tot leider van het land had geschopt. Ondanks het feit dat hij als president van Rusland formeel vier jaar lang premier Poetins superieur is geweest, is Medvedev nooit de baas geworden. In zijn tweede termijn introduceerde Poetin als staatkundig novum de ‘Maatschappelijke Kamer’, waarin prominente persoonlijkheden en leiders van maatschappelijke organisaties werden benoemd, bij elkaar 3 keer 42 mannen en vrouwen, voor een periode van twee jaar. Taak van de leden van de ‘Maatschappelijke Kamer’ was om verbinding tussen staat en samenleving tot stand te brengen, terwijl dit een van de belangrijke functies moet zijn van het parlement, met name van de Staats Doema. In de Russische geschiedenis hebben vaker ‘parallelle organisaties’ bestaan en misschien is dit een voorbeeld van zo’n ‘parallelle institutie’. De ‘hoogste leiding’ kan een parallelle of schaduworganisatie soms goed gebruiken, bijvoorbeeld als ‘de eerste’ organisatie niet betrouwbaar blijkt of gedisciplineerd moet worden. De Maatschappelijke Kamer bestaat tot op heden. Kennelijk om het aanzien en ook de populariteit van premier Medvedev in de aanloop naar de presidentsverkiezingen van 2008 te verhogen, werd Medvedev door Poetin aan het hoofd gesteld van een bijzondere commissie (die wél tijdelijk is gebleken), om voorstellen te doen ter verbetering van het onderwijs, de gezondheidszorg, de infrastructuur in het land en om plannen te ontwikkelen ter bevordering van de bevolkingsgroei. Deze commissie had vele miljarden ter beschikking (omgerekend in euro’s, of dollars; in roebels uitgedrukt nog veel meer) om deze plannen te financieren. Poetin zelf was voorzitter, maar hij maakte van Medvedev het ‘gezicht’ van deze commissie. Een deel van het geld werd besteed aan verhoging van de lonen en salarissen van werkers in de (staats)gezondheidszorg en in het onderwijs. Dat hiermee de Staats Doema werd omzeild of gebonden, omdat leidende Staats Doemaleden (en met hen hun fracties) zich via dit comité al tot zekere uitgaven en de daarvoor noodzakelijke regelgeving hadden verplicht, leek weinigen te verontrusten.

Door Poetin en Poetins partij gesteund werd Medvedev in maart 2008 tot president van de Russische Federatie gekozen, die Poetin vervolgens bij de Staats Doema voordroeg voor de positie van premier. De Staats Doema ging met grote meerderheid met de voordracht akkoord en Medvedev benoemde oud-president (en oud-premier) Poetin tot ‘zijn’ premier. Het vermoeden bestond al wel dat Poetin en Medvedev al vóór Medvedevs kandidatuur voor het presidentschap waren overeengekomen dat Poetin Medvedev zou lanceren om na ommekomst van één termijn zelf weer als president terug te komen, en op zijn beurt Medvedev (opnieuw) als premier te benoemen. Toen het feitelijk bestaan van deze afspraak kort voor de Staats Doemaverkiezingen van december 2011 door Poetin zelf bekend werd gemaakt, veroorzaakte dit in oppositiekringen niettemin een schok.

Onder president Medvedev werden de eerste grote wijzigingen in de Grondwet van december 1993 doorgevoerd: de termijn van het presidentschap werd verlengd van vier jaar tot zes jaar, met maximaal twee achtereenvolgende termijnen van zes jaar (voorheen twee keer vier jaar); en de reguliere zittingsduur van de Staats Doema werd verlengd van vier tot vijf jaar. De Staats Doema is zodoende in december 2011 voor het eerst gekozen voor een termijn van vijf jaar en Poetin in maart 2012 voor zes jaar. De vrees ‘voor altijd’ met Poetin opgescheept te zitten lokte voor het eerst sinds jaren massaal politiek protest uit; de weerzin tegen de ‘partij van zwendelaars en dieven’ bracht in december 2011 en begin 2012 in Moskou en elders, maar vooral in Moskou, weekend na weekend tienduizenden op de been. Ook daarover wordt aan het eind van dit boek bericht.

Veel van de mensen die zich in 2011 en 2012 met leuzen en banieren keerden tegen Poetin en consorten steunen hem in zijn Oekraïne-politiek en zijn hem erkentelijk voor de hereniging van Sebastopol en de Krim met het vaderland. Dit komt niet alleen door ‘regeringspropaganda’. Het Russisch-nationale sentiment is sterk in brede kringen en is makkelijk te activeren.

In dit boek wordt als het ware terloops geïllustreerd dat Rusland nooit een ‘gevestigde democratie’ is geworden. Wat is een ‘gevestigde democratie’? In een gevestigde democratie is democratie ‘the only game in town’, dat wil zeggen het enige politieke spel dat we spelen, waarbij het niet in ons opkomt om macht te willen verkrijgen, of anderen macht zullen proberen te verkrijgen, op een andere manier dan via verkiezingen, bijvoorbeeld door een militaire staatsgreep. Hoe weet je dat democratie the only game in town is geworden? Er is daarvoor een eenvoudige methode van toetsing voorgesteld, de ‘two turnover test’.17 De democratie kan gevestigd heten als op twee achtereenvolgende momenten (momenten die in het democratische bestel daarvoor zijn aangewezen) de hoogste macht in het land op reguliere wijze – volgens de spelregels van een democratie – in andere handen is overgegaan. Het hoogst verkiesbare staatsambt in Rusland is sinds december 1993 het presidentschap van de Russische Federatie. Jeltsin was al president toen er met het referendum over de Grondwet in december 1993 als het ware een nieuw begin werd gemaakt. De eerste presidentsverkiezingen binnen dit bestel vonden in juni 1996 plaats. Toen is (a) het ambt niet in andere handen overgegaan, en (b) is het ook niet volgens de spelregels in dezelfde handen gebleven. Mocht met zo veel macht voor de ‘weinige zeer rijken’ het land sowieso nog democratisch heten? In maart 2000 werden de volgende presidentsverkiezingen gehouden, vervroegde verkiezingen, omdat Jeltsin op 31 december 1999 was afgetreden om de door hem geprefereerde opvolger als president in het zadel te helpen. Als premier en interim-president deden de staatsapparaten en de staatstelevisie het campagnewerk voor Poetin. Poetin werd in maart 2000 in de eerste ronde gekozen. Was dit de eerste reguliere, democratische machtsoverdracht? De eerste turnover? In maart 2004 werd Poetin herkozen als president. Geen turnover dus. In maart 2008 werd Medvedev tot president van Rusland gekozen, met steun van ‘het apparaat’ van de president, met de materiële en organisatorische hulpmiddelen (administrativnye resoersy) die het hoofd van de uitvoerende macht van de Russische Federatie daartoe ter beschikking staan. Was dit een turnover zoals door Huntington bedoeld? En dan in 2012 Poetin weer president, via de stembus, en volgens afspraak. Doe de test en oordeelt u ook zelf.

Dit boek wijkt niet af van het thans conventionele oordeel dat Rusland ‘de laatste tijd’ geen democratie is. Ongebruikelijker is het idee dat er in het nieuwe Rusland nooit een democratie is gevestigd en dat Boris Jeltsin als democratisch leider al tekortschoot.18

Deel 1:

Hoe het socialisme kapot

werd verbeterd en het rijk

in stukken uiteenviel

In maart 1985 kwamen in Moskou voor de derde keer binnen tweeënhalf jaar staatshoofden en vertegenwoordigers van grote en kleine landen, kleine leiders en wereldleiders, leiders van bevriende mogendheden, maar ook vertegenwoordigers van tegenstanders in de Koude Oorlog, alsook leiders van zusterpartijen, bijeen voor een staatsbegrafenis. Op 10 maart 1985 was Konstantin Oestinovitsj Tsjernenko op 73-jarige leeftijd overleden. Deze grijze secretaris-generaal (gensek) van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie (CPSU) was al bejaard toen hij tot deze hoge functie werd ‘geroepen’, en in de korte tijd dat hij aan de top van de machtshiërarchie van het land had gestaan had hij op niemand indruk gemaakt. Op 14 april 1984 was Tsjernenko ook gekozen tot voorzitter van het Presidium van de Opperste Sovjet van de USSR, en gold daarmee als staatshoofd, maar ook in die hoedanigheid was hij internationaal, en eigenlijk ook nationaal, een onbekende gebleven. Moskou – daar gingen staatshoofden en hoogwaardigheidsbekleders in deze periode vooral heen voor begrafenissen. Niet zonder reden en met weinig respect werd de leiding van de Sovjet-Unie wel een gerontocratie genoemd: een heerschappij van ouden van dagen.

CPSU en USSR

Konstantin Oestinovitsj Tsjernenko (1911-1985) was pas op 13 februari 1984 secretaris-generaal geworden, als opvolger van Joeri Vladimirovitsj Andropov (1914-1984). Andropov was op 12 november 1982 Leonid Iljitsj Brezjnev (1906-1982) als secretaris-generaal opgevolgd, met steun van onder anderen Michail Andrejevitsj Soeslov (1902-1982), die 35 jaar lang secretaris van het Centrale Comité (CC) van de CPSU geweest was en een kleine 27 jaar (vol) lid van het politburo. Politburo is een samentrekking van polititsjeski bjoero: politiek bureau. Het is het hoogste dagelijkste bestuursorgaan van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie en uit hun midden werd de secretaris-generaal van de partij gekozen. Michail Soeslov was in februari 1982 al gestorven, maar had de benoeming – de uitverkiezing – van Andropov tot secretaris-generaal voorbereid. Andropov was zelf ook een oudgediende, maar hij had iets minder anciënniteit in de partij dan Soeslov. Soeslov was de ‘grijze kardinaal’ geweest die eerder Brezjnev al aan de macht had geholpen en had gegolden als partijideoloog; een man aan de top, maar geen publieke figuur. We kenden hem alleen als een magere man met een uitgestreken gezicht die bijzonder belangrijk was. Andropov was bij zijn aantreden als secretaris-generaal ook al 68 jaar oud. Hij was secretaris van het CC sinds 1962 en hij was vanaf 1967, vijftien jaar lang dus, ‘voorzitter’ geweest van de KGB, de hoogste baas van het Staatsveiligheidscomité, en hij was (vol) lid van het politburo sinds 1973.

Joeri Andropov had als KGB-chef afgerekend met de zogenaamde ‘dissidenten’, of, zoals ze in het Russisch heetten, de ‘andersdenkenden’ (inakomysljasjtsjië): a- en anticommunistische (stille) activisten, die onder meer met in eigen beheer vervaardigde of vermenigvuldigde geschriften een ‘publiek’ van gelijkgestemden probeerden te bereiken. Soms was dat werk gedrukt, vaker met soms vier, vijf en meer doorslagen overgetikt: brieven, brochures, maar ook complete boeken en periodieken. Het vervaardigen, inclusief het op enigerlei wijze vermenigvuldigen, van ‘dissidente literatuur’ was strafbaar en het verspreiden ervan ook. Het kon daarbij gaan om zowel fictie als non-fictie. Onder de dissidenten bevonden zich religieuze activisten van verschillende kerken en geloofsovertuigingen, trotskisten en andere socialistische ‘internationalisten’, nationalisten (onder wie veel Oekraïense nationalisten) en mensen zonder bepaalde politieke of ideologische kleur die zich verzetten tegen de absurditeiten van de Sovjetsamenleving en de gekkigheden van hun leiders. Zij waren in kampen verdwenen, soms in psychiatrische ziekenhuizen opgenomen en platgespoten, en soms het land uit gewerkt; geloosd, zeg maar. Begin jaren tachtig was er van de dissidente ‘beweging’ niets meer over. Er heeft in de Sovjet-Unie na de jaren 1930 nooit meer een (gerepresseerde) alternatieve elite bestaan. Er bestond geen groep die groot en sterk genoeg was om de leiding van de staat over te nemen als om een of andere reden (een godswonder) de oude elite zou wegvallen, laat staan een dissidente elite groot en sterk genoeg om de communistische machthebbers zelf te verdrijven. Andropov had vijftien jaar lang zijn best gedaan om te voorkomen dat het ooit maar bij benadering zover zou komen.

Ook Joeri Andropov had de functie van secretaris-generaal gecombineerd met die van voorzitter van het Presidium van de Opperste Sovjet (vanaf juni 1983). Kort nadat Andropov zo alle ‘teugels van de macht’ in handen had gekregen, werd hij ziek. Beter gezegd: werd hij nog zieker, want hij leed al aan suikerziekte en had last van een hoge bloeddruk, maar hij kreeg ook last van nierfalen, raakte aan bed gekluisterd en kon uiteindelijk geen directe leiding meer geven. Andropov stierf op 9 februari 1984. Over de gezondheidstoestand van de leiders van partij en staat werden destijds geen mededelingen gedaan. Wat we hierover met enige precisie weten is pas achteraf bekend geworden. De geestelijke en lichamelijke gezondheidstoestand van de gerontocraten was hoogstens een onderwerp van speculatie, hardop ‘bij ons’ in het buitenland, en in stilte in de Sovjet-Unie zelf; maar dat Brezjnev in zijn laatste jaren ernstige gezondheidsproblemen had, viel niet te verbloemen. Hij had nu eenmaal als staatshoofd formele verplichtingen en die enkele keer dat hij op de tv werd getoond en een toespraakje moest houden, kon je het zien en horen: die man was er heel beroerd aan toe. Hij had moeite met lopen en staan en op het eind van zijn leven kon hij zelfs nauwelijks meer spreken vanaf papier. Leonid Brezjnev stierf op 12 november 1982. Brezjnev had heel lang gediend. In 1964 was Brezjnev ‘eerste secretaris’ van de Communistische Partij van de Unie van Sovjet Socialistische Republieken geworden als opvolger van Nikita Sergejevitsj Chroesjtsjov (1894-1971), die dat jaar door Brezjnev, Michail Soeslov, Nikolaj Viktorovitsj Podgorny (1903-1983) en andere leden van het politburo was afgezet. In 1966 was de ‘eerste secretaris’ van de CPSU ‘secretaris-generaal’ gaan heten. Sinds juni 1977 had Brezjnev de positie van secretaris-generaal door zijn benoeming tot voorzitter van het Presidium van de Opperste Sovjet van de Sovjet-Unie gecombineerd met de functie van staatshoofd. Brezjnev had hier de trend gezet. Stalin (pseudoniem van Iosif Vissiaronovitsj Dzjoegasjvili) (1878-1953) had de functie van partijleider wel gecombineerd met die van voorzitter van de Ministerraad (1941-1953), maar nooit met die van voorzitter van het Presidium van de Opperste Sovjet. Brezjnev had beide posities vanaf 1977 wel gecombineerd. Als staatshoofd was Brezjnev de opvolger van Nikolaj Podgorny, die na onenigheid met Soeslov en vervolgens met Brezjnev was weggestuurd. Andropov combineerde de beide posities ook, Tsjernenko ook, en Gorbatsjov eerst niet, maar later wel.

Michail Sergejevitsj Gorbatsjov werd al op 11 maart 1985, een dag na Tsjernenko’s overlijden, door de leden van het politburo als diens opvolger aangewezen. Dit politburo was het 26ste politburo, gekozen door het 26ste Centrale Comité van de CPSU, dat weer was aangewezen door het 26ste Partijcongres, bijeengekomen in 1981. Althans veel leden van het politburo van maart 1985 waren gekozen in 1981. Vacatures werden feitelijk opgevuld door coöptatie: het Centrale Comité volgde de voordracht van het politburo. Het hoogste besluitvormende orgaan in de CPSU was weliswaar het Congres van de Partij, maar de partij congresseerde slechts eens in de vijf jaar; duizenden afgevaardigden uit alle delen van de USSR kwamen dan in Moskou bijeen. Onder Stalin was er een langere onderbreking geweest. Het 18de partijcongres was gehouden in 1939, het 19de pas weer in 1952. Het Centrale Comité (CC) was het hoogste bestuursorgaan van de CPSU tussen de Congressen in, maar de honderden leden van het Centrale Comité, gekozen door het Congres, kwamen slechts infrequent voor reguliere (en buitengewone) vergaderingen uit heel de Sovjet-Unie in Moskou bijeen; en in afwezigheid van het CC regeerde het politburo. Het politburo was er altijd en vergaderde wekelijks; in het politburo was de secretaris-generaal onbetwist de eerste man. In 1981 waren twaalf volle leden van het politburo (her)benoemd en negen zogeheten kandidaat-leden. Leden en kandidaat-leden waren sinds 1981 gestorven of vertrokken of gepromoveerd van kandidaat-lid tot lid, waarvoor in de plaats – met instemming van het CC – nieuwe (kandidaat-)leden waren benoemd; maar in maart 1985 werd dus door een dozijn politburoleden uit eigen kring de nieuwe eerste man van de partij gekozen: M.S. Gorbatsjov. Kandidaat-leden deden mee met al het werk van het politburo, maar hadden in het politburo geen stemrecht. In de Grondwet van de Sovjet-Unie van 1977 stond in artikel 6 dat ‘de leidinggevende en sturende kracht van de Sovjetmaatschappij en de kern van haar politieke systeem en van de staatkundige en maatschappelijke organisaties de Communistische Partij van de Sovjet-Unie is’.1 En tot die maatschappelijke organisaties behoren ook bedrijven en andere economische organisaties, instellingen voor lager, middelbaar en hoger onderwijs, organisaties in de gezondheidszorg, instellingen voor volkshuisvesting, organisaties belast met ordehandhaving, enzovoort, enzoverder. In het socialisme (op weg naar het communisme) bestond immers geen particulier eigendom van productiemiddelen. Particulier eigendom van productiemiddelen betekent kapitalisme. In het socialisme – de fase van de politiek-economische ontwikkeling na het kapitalisme maar voor het eigenlijke communisme – bestaan staatsorganisaties, waaronder staatsbedrijven, die werken met staatseigendom en coöperaties die werken met coöperatief eigendom. ‘De CPSU bestaat voor het volk en dient het volk,’ stond daar in hetzelfde artikel ook bij. De CPSU was de enig toegestane partij, waaraan door de Grondwet van de Staat de leidende rol in staat en samenleving was toevertrouwd.

Staatsbedrijven werden beschouwd als superieur aan coöperaties. Staatsbedrijven waren ‘socialistischer’ dan coöperaties en stonden dus ‘dichter bij’ het communisme dan coöperaties. Op het 27ste partijcongres, dat van 25 februari tot 6 maart 1986 werd gehouden, zou de status van de coöperatie evenwel feitelijk worden opgewaardeerd.

Staatsbedrijven werken met productiemiddelen die in eigendom toebehoren aan het hele volk, coöperaties met productiemiddelen die toebehoren aan het collectief van leden van de coöperatie. Leden van die coöperatie konden uit dit collectieve eigendom geen particulier eigendom losmaken. Als lid van een coöperatie was je mede-eigenaar, als je de coöperatie verliet, was je de (formele) medezeggenschap over dit collectieve eigendom kwijt. Feitelijk hadden leden van een coöperatie evenmin iets te zeggen over ‘hun’ bedrijf als werkers in dienst van een staatsbedrijf. De meest voorkomende coöperatie was de kolchoz, het ‘collectieve bedrijf’ in de landbouw. Staatslandbouwbedrijven, sovchozy (sovchoz staat voor ‘Sovjetbedrijf’), waren ‘superieur’ aan kolchozy (meervoud van kolchoz). Sovchozy waren groter dan kolchozen. In de sovchozen kregen de werkers een gewoon loon, net als in andere staatbedrijven en bij andere staatsinstellingen. Kolchzniki, de zogenaamde ‘coöperatieve boeren’, kregen geen loon, maar kregen uitbetaald op basis van de bedrijfsresultaten. Kolchozniki verdienden ‘arbeidsdagen’, en naar rato van hun arbeidsdagen werden zij aan het eind van het jaar betaald, als de kolchoz iets had verdiend. Op een sovchoz hadden de werknemers loonzekerheid. De kolchozniki hadden dat niet eens, en de lonen waren er in de regel lager.

De verkiezing van de secretaris-generaal was in feite ook de verkiezing van de eerste man in de staat. De eerste man in de staat was weliswaar de voorzitter van de Opperste Sovjet van de USSR, maar de eerste man in de partij was feitelijk diens meerdere, en de secretaris-generaal kon zelfs formeel-juridisch zijn meerdere heten vanwege de leidende rol in staat en samenleving die artikel 7 van de Grondwet (van 1977) aan de CPSU toewees. Niettemin, het staatshoofd stond aan het hoofd van eigen, zeer omvangrijke apparaten en de positie van staatshoofd was geen sinecure; anders had Podgorny later ook niet als staatshoofd hoeven vertrekken.

De nieuwe ‘Gensek’

Het ‘bestuur’ van Tsjernenko leek nog het meest op een zwakke reprise van een al zwakke Brezjnev. Het bestuur van partij en staat draaide onder zijn ‘heerschappij’ gewoon door op routine.

Waarschijnlijk was men al met de verkiezing van Tsjernenko binnen het politburo overeengekomen dat, ijs en weder dienende, Gorbatsjov dan de volgende secretaris-generaal zou worden. Gorbatsjov was een relatief jonge, vitale man toen hij tot secretaris-generaal werd gekozen; hij was met 54 jaar veruit het jongste lid van het politburo. Hij was in november 1979 toegetreden als kandidaat-lid en was in oktober 1980 (gewoon) lid, dus een lid met stemrecht in het politburo geworden. Hij was op 2 maart 1931 geboren in de Krai (zeg: provincie) Stavropol, en had Rechten gestudeerd aan de prestigieuze Lomonosov-universiteit in Moskou. Hij was afgestudeerd in 1954 en had verder carrière gemaakt in de CPSU, in de provincie waar hij was geboren en was opgegroeid. Hij was in 1970 eerste secretaris geworden van de partijorganisatie in de Krai Stavropol en was daar opgemerkt en opgepikt door Andropov. In Gorbatsjovs provincie kwamen nogal wat partijleiders hun vakanties doorbrengen, zo ook Andropov. Onder Andropovs beschermheerschap was hij in 1974 naar Moskou gehaald. Michail Sergejevitsj was een man met een vriendelijke glimlach, maar met een stevige vuist, zo meende althans politburolid en minister van Buitenlandse Zaken Andrej Andrejevitsj Gromyko (1909-1989), die de pro-Gorbatsjovfractie in het politburo had geleid en die Gorbatsjovs benoeming bekendmaakte.2 Men verwachtte met Gorbatsjov een man aan het hoofd van de partij te hebben gesteld die met kracht leiding zou geven aan de partij en staat en die het socialisme zou versterken. Na het overlijden van Brezjnev, Andropov en Tsjernenko was Gorbatsjovs relatief jonge leeftijd een belangrijk punt in zijn voordeel, terwijl hij waarschijnlijk na de dood van Andropov alsnog te jong en te onervaren was beschouwd om Andropov meteen al op te volgen. De keuze voor Gorbatsjov leek een keuze voor een nieuw tijdperk, maar niet per se voor een totaal ander beleid. Het nieuwe leek vooreerst te bestaan uit een herhaling van het welbekende. De nieuwe man benoemde zijn eigen mensen in de top van partij en staat – hij creëerde zijn eigen clientèle – en ontdeed zich van zijn tegenstanders en eerdere concurrenten en nam afstand van zijn voorganger, van zijn ‘echte’ voorganger in dit geval, en dat was Leonid Iljitsj Brezjnev, wiens latere regeerperiode werd gediskwalificeerd als de periode van zastoj, van stilstand, van inertie. Grigori Vasiljevitsj Romanov (1923-2008), de partijbaas van Leningrad, moest al in juli 1985 afscheid nemen van het politburo. Viktor Vasiljevitsj Grisjin (1914-1992), sinds 1967 eerste secretaris van de partij van de stad Moskou – zeg: burgemeester van Moskou –, raakte zijn positie van eerste secretaris van Moskou in december 1985 kwijt en moest in februari 1986 afscheid nemen van het politburo. (In die vacature van eerste secretaris van Moskou zou vervolgens Jeltsin worden benoemd.) Eerder had Nikita Chroesjtsjov zich van Stalin gedistantieerd; onder Leonid Brezjnev, die in 1964 had geholpen Chroesjtsjov weg te werken, was vervolgens Chroesjtsjov ‘onnoembaar’ geworden; en nu dus profileerde Gorbatsjov zich door afstand te nemen van Brezjnev. Nieuw was wel de antialcoholcampagne die Gorbatsjov, met steun en misschien zelfs op aandrang van de ‘tweede man’ in de partij, Jegor Koezmitsj Ligatsjov (1920-...), vrijwel direct na zijn benoeming tot secretaris-generaal begon.3 Helemaal zonder precedent was de antialcoholcampagne overigens ook weer niet (in 1972 was er een geweest, en in 1958, en in 1929, en in het door de communisten beheerst gebied ook van 1918 tot 1923), maar Gorbatsjov startte er zijn bewind mee, en hij vond bestrijding van alcoholmisbruik kennelijk zeer belangrijk. Ligatsjov was als secretaris van het Centrale Comité en lid van het politburo belast met ideologische aangelegenheden (met nogal wat invloed bij benoemingen), en daarom ‘tweede man’: via Ligatsjov kwam Jeltsin aan zijn baan als eerste secretaris van Moskou, als opvolger van Grisjin. Jegor Ligatsjov zou tot 1990 lid van het politburo blijven, maar vanaf 1988 zouden de wegen van Gorbatsjov en Ligatsjov zich binnen het politburo meer en meer scheiden (naar Ligatsjovs idee wilde Gorbatsjov te veel, te vlug, te wild), overigens zonder dat Ligatsjov weerstand tegen het door Gorbatsjov voorgestane beleid organiseerde. Ondanks de campagne van 1972 was de alcoholaccijns in de loop van de jaren 1970 en 1980 (opnieuw) een zeer voorname bron van staatsinkomsten geworden. In het begin van de jaren 1980 was de alcoholconsumptie per hoofd van de bevolking in de USSR waarschijnlijk hoger dan ooit.

Gorbatsjov was met steun van Andropov benoemd tot lid van het politburo. Bij het overlijden van Andropov was diens fractie nog niet sterk genoeg geweest om diens opvolging te dicteren, maar na de interim-periode van Tsjernenko konden ‘Brezjnevisten’ geen gezamenlijke krachtige kandidaat naar voren schuiven en was Michail Sergejevitsj aan de beurt. Tsjernenko was een van Brezjnevs secondanten geweest, diens tassendrager, als je het oneerbiedig formuleert, en met en dankzij Brezjnev in de partijhiërarchie opgeklommen. Tsjernenko was altijd loyaal geweest aan Brezjnev en was voor niemand anders een bedreiging. Dit laatste was misschien wel zijn belangrijkste kwaliteit. De herdisciplinering van staat en samenleving die onder Andropov was begonnen werd door Tsjernenko niet voortgezet. De campagne tot herdisciplinering had trouwens in de laatste maanden onder Andropov al vaart verloren, toen Andropov – steeds vaker ziek en aan bed gekluisterd – er zelf niet goed leiding meer aan kon geven. Toen Gorbatsjov eenmaal eerste man in de partij geworden was, werden de mensen die hem in het politburo hadden gesteund beloond en werden tegenstanders tot pensioen bewogen. Andrej Gromyko zou staatshoofd worden, voor Grisjin en Romanov ‘zat de tijd erop’; en dat had weinig met leeftijd te maken.

Andropov was begonnen met het aanpakken van corruptie hoog in de boom: van nauw met Brezjnev verbonden personen; maar ook zijn anticorruptiecampagne had hij niet kunnen afmaken. Nikolaj Anisimovitsj Sjtsjolokov (1910-1984), minister van Binnenlandse Zaken, generaal van de hoogste rang, werd na het overlijden van Brezjnev ontslagen en er werd een strafrechtelijk onderzoek tegen hem geopend wegens corruptie. Op 12 december 1984 werd hem zijn rang ontnomen en op 13 december 1984 pleegde hij zelfmoord. Tsjernenko had kennelijk ook niet willen of kunnen voorkomen dat het onderzoek tegen Sjtsjolokov werd voortgezet. Vitali Vasiljevitsj Fedortsjoek was in 1982 Andropov opgevolgd als voorzitter van de KGB en nog datzelfde jaar doorgeschoven naar Binnenlandse Zaken om daar Sjtsjolokov op te volgen. Andropov was wel begonnen de ‘Brezjnev-clan’ terzijde te schuiven en ‘op te ruimen’, maar Andropov was maar kort de hoogste partijleider geweest. Hier restte nog een taak voor Gorbatsjov. Op 14 januari 1987 werd Joeri Michailovitsj Tsjoerbanov (1936-2013) gearresteerd op verdenking van corruptie. Joeri Tsjoerbanov was de schoonzoon van Brezjnev, getrouwd met Brezjnevs enige dochter, Galina Brezjneva (1929-1998); en ook Galina Brezjneva’s broer, Brezjnevs enige zoon, Joeri Leonodivitsj Brezjnev (1933-2013), werd gearresteerd. Joeri Tsjoerbanov was opgeleid als jurist en werkte als politiefunctionaris toen hij Galina ontmoette. Hij had na zijn huwelijk met Galina snel carrière gemaakt, was generaal geworden, kandidaat-lid van het Centrale Comité van de CPSU en in 1980 eerste viceminister van Binnenlandse Zaken, wat hij bleef tot 1983, met Sjtsjolokov dus als directe rangmeerdere. Andropov zou Tsjoerbanov hebben beloofd – toen Sjtsjolokov werd aangepakt – dat hij Tsjoerbanov zou vrijwaren van dergelijke ellende zolang hij, Andropov, het voor het zeggen had (maar alle posities van macht en aanzien moesten wel worden ingeleverd, natuurlijk). Gorbatsjov was aan Andropovs belofte niet gehouden. Joeri Brezjnev was vanaf 1979 eerste plaatsvervangend minister van Buitenlandse Handel geweest. Hij was in 1983 ontslagen en beschuldigd van fraude en corruptie, maar werd betrekkelijk zacht aangepakt. Hij raakte al zijn vermogen kwijt, maar kon in 1986 weer in Moskou terecht en vond in anonimiteit een betrekking bij het ministerie van Buitenlandse Zaken. Joeri Tsjoerbanov was een grotere vis. Tsjoerbanovs arrestatie was onderdeel van de zogenaamde ‘Oezbekistan–affaire’, ook wel ‘Rasjidov-’ en ‘katoen’-affaire genoemd. Sjaraf Rasjidovitsj Rasjidov (1917-1983) was van maart 1959 tot aan zijn dood in oktober 1983 eerste secretaris van de Communistische Partij van Oezbekistan geweest; hij was voordien, van 1950 tot maart 1959, al voorzitter geweest van het Presidium van de Opperste Sovjet van de Oezbeekse SSR. Oezbekistan was de ‘katoenrepubliek’ van de Unie, zoals men zal weten. Er was feitelijk aanmerkelijk minder katoen in Oezbekistan geproduceerd dan de officiële cijfers aangaven. Jarenlang waren door ‘Moskou’ grote bedragen betaald voor katoen die of nooit was geproduceerd, of was geproduceerd, maar nooit geleverd. Velen van de hoogste partij- en staatsfunctionarissen in Oezbekistan (en daarbuiten) waren bij dit gigantische bedrog betrokken geweest – miljarden roebels zouden letterlijk voor niets zijn betaald – en Joeri Tsjoerbanov had daarvan meegeprofiteerd. Hij had er als een-na-hoogste man van het ministerie van Binnenlandse Zaken, waaronder de militsia (zeg: politie) ressorteerde en waaronder andere opsporingsorganisaties en hele legers aan binnenlandse veiligheidstroepen vielen, van geweten, was daar niet tegen opgetreden, maar had integendeel van zijn ‘terughoudendheid’ persoonlijk voordeel getrokken. Ter vergelijking: begin jaren 1980 was 70 roebel per maand het loon van een schoonmaakster, 120-150 roebel het loon van een geschoold arbeider, en 500 roebel per maand het salaris van werkers ‘van de hoogste categorie’, van een lid van de Academie van Wetenschappen van de USSR bijvoorbeeld. ‘Miljarden roebels’, preciezer weten we het niet, was dus een buitengewoon grote som gelds. Het proces tegen Tsjoerbanov werd in 1988 gevoerd; de veroordeling volgde in december. Hij kreeg twaalf jaar werkkamp met verzwaard regime. Alle vermogen dat hij had verkregen met zijn criminele activiteiten werd uiteraard geconfisqueerd. Let wel: al twee jaar lang was glasnost het parool, maar van de processen verband houdende met de katoen-affaire, waaronder dat tegen Joeri Tsjoerbanov, mocht slechts één officieel persbureau verslag doen. De katoenaffaire bracht tientallen middelbare en hogere staats- en partijfunctionarissen voor korte of lange tijd achter slot en grendel (huis van bewaring, gevangenis, kamp), onder wie de voormalig eerste secretaris van het Centrale Comité van de Communistische Partij van Oezbekistan, de voorzitter van de Ministerraad (de premier dus) van de Oezbeekse SSR, ministers van de Oezbeekse SSR en ook hoge officieren van staatsorganisaties wier taak rechtshandhaving was. Er werd zelfs een aantal doodvonnissen uitgesproken, waarvan in elk geval dat tegen V. Oesmanov, voormalig minister van ‘Katoenverwerkende industrie’ van Oezbekistan, daadwerkelijk is voltrokken.4 De nieuwe leiders in Moskou probeerden na de dood van Rasjidov met deze ‘zuivering’ hun greep op Oezbekistan te herstellen, wat alleen kon als de ‘katoenmaffia’ uit Oezbekistan in Moskou geen protectie meer genoot.

De antialcoholcampagne

Onder Gorbatsjov werd drankmisbruik opnieuw als groot economisch en maatschappelijk euvel gezien en als de oorzaak van persoonlijke tragedies in het leven van tientallen miljoenen Sovjetburgers. Op 7 mei 1985 nam het CC van de CPSU een besluit ‘over maatregelen ter bestrijding van dronkenschap en alcoholisme’ en tezelfdertijd nam ook de Ministerraad een besluit ‘over maatregelen ter bestrijding van dronkenschap en alcoholisme en uitroeiing van eigenstook (samogon)’, op 16 mei gevolgd door een verordening (oekaz) van het Presidium van de Opperste Sovjet van de USSR ‘over de versterking van de strijd tegen dronkenschap en alcoholisme en uitroeiing van eigenstook’. Michail Sergejevitsj Solomentsev (1913-2008), politburolid sinds 1983 en al sinds 1971 voorzitter van de Raad van de Ministers van de RSFSR, zou binnen de top van de partij de antialcoholcampagne hebben gestimuleerd, en Jegor Ligatsjov was in elk geval mede-initiatiefnemer van de campagne waaraan Gorbatsjov direct na zijn benoeming als secretaris-generaal prioriteit gaf. (Gorbatsjov bewerkte in 1988 zowel het ontslag van Solomentsev als politburolid als diens vertrek als premier van de RSFSR.) De detailhandelsprijs van alcoholische dranken ging in één keer met 45 procent omhoog; slijterijen werden gesloten en de verkoopuren van de verkooppunten die overbleven werden beperkt; partij- en staatsorganisaties werden opgeroepen met de hun ten dienste staande middelen dronkenschap en alcoholisme te helpen bestrijden. In sommige provincies ging men over tot algehele drooglegging. Wijnfabrieken moesten vruchtensap gaan maken en het aantal verkooppunten van vruchtensap werd uitgebreid. IJverig partijkader en lokale staatsautoriteiten gingen er soms toe over om, naar verluidt zonder daartoe te zijn geïnstrueerd en ‘overijverig’, wijngaarden te vernietigen (waaronder enkele van de besten, op de Krim, in Moldavië en elders), en de militsia kreeg vooral op het platteland steeds meer werk met het opsporen en vernietigen van illegale destillatieapparaten.

Aanvankelijk werd Gorbatsjov door velen geprezen om zijn strijd tegen alcoholmisbruik. Een positief effect was (aanvankelijk) onder meer de vermindering van het aantal ongelukken op het werk en in het verkeer. Door anderen werd hij erom vervloekt. Een nog groter deel van het gezinsinkomen ging nu soms op aan drank; voor echte innemers gaat de drank immers voor alles. Gist was niet meer te koop en suiker verdween uit de schappen, want die werd gebruikt voor het maken van samogon. Ook voor ‘nette mensen’ was er voor passend gebruik op bijzondere gelegenheden (jaardag, bruiloft, begrafenis) op een fatsoenlijke manier tegen normale prijs geen wodka of Sovjetchampagne meer te krijgen. Slechte eigenstook en vervangende roesmiddelen die werden gedronken (gedenatureerde alcohol, eau de cologne en zelfs antivries en allerlei schoonmaakbocht met een bepaald ‘effect’) maakten ook duizenden slachtoffers (blindheid, zelfs de dood).5 Er werd onderhands (tegen verhoogde prijs) in echte wodka en eigenstook gehandeld, terwijl de staat een kasgeldprobleem kreeg, doordat het de inkomsten uit alcoholverkoop miste.

Maandlonen en halfmaandelijkse voorschotten werden in contanten betaald. Feitelijk werd er tweewekelijks loon betaald. Dit contante geld, of, zoals het in het Russisch heet, deze nalitsjnië denjgi oftewel ‘persoonlijke gelden’, vormde het ‘schone’ loon waarmee ‘gewone mensen’ in de Sovjet-Unie rekenden. Afgezien van lonen waren de betalingen tussen staats(productie)organisaties onderling, tussen productieorganisaties en de staat zelf, en tussen sociale verzekerings- en pensioeninstellingen en staatsorganisaties, enzovoort, ‘boekhoudkundig’ of ‘giraal’ of ‘op rekening’, om het zo maar te zeggen: dit waren schulden en tegoeden op papier, die ook niet zomaar in contant geld konden worden omgezet. Dit waren in destijds gangbare termen beznalitsjnië denjgi: ‘onpersoonlijke gelden’ is misschien een adequate vertaling.

Een groot deel van het loon werd besteed aan drank. Wodka was ook voor de antialcoholcampagne al niet heel goedkoop, gelet op het maandsalaris van een ‘gewoon werkmens’ van 120 roebel (minimaal ongeveer 70 roebel). Wodka kostte om en nabij 3 roebel voor een half litertje (standaardmaat); portvejn kostte ongeveer 2 roebel per fles (0,7 liter); een fles ‘Sovjetchampagne’ ruim 5. Veel van het contante geld werd aan de staat geretourneerd via slijterijen (duur woord voor drankverkooppunten), door drankverkoop in ‘warenhuizen’ en in dorpswinkels en door bierverkoop door (mobiele) biertapperijen. Die bierverkooppunten verkochten bier per glas (vaak: per jampotje) om ter plaatse te nuttigen (altijd staande) en bier om mee te nemen, maar dan in door de klant zelf meegebrachte fust: meestal glazen potten waarin conserven hadden gezeten: drieliterpotten voor ingelegde tomaten, bijvoorbeeld. Ten overvloede misschien wordt hier vermeld dat de staat het monopolie had op alcoholproductie, in welke vorm dan ook, en uiteraard ook op alcoholverkoop.

Dat gist niet meer was te krijgen maar vooral dat suiker defitsit werd, dat wil zeggen een product of goed waaraan een tekort bestond, was een serieus probleem. Geen suiker betekent problemen bij het inmaken van vruchten. Bijna elke huisvrouw maakte zelf compotes en jam als wintervoorraad. Thee drink je met zoet, met een schoteltje jam of, ouderwets, zuig je door een klontje suiker. Opmerkelijk was dat er tijdens de campagne op het platteland zo veel oudere vrouwen werden gearresteerd vanwege het stoken van wodka of wat daarvoor doorging. Het is denkbaar dat voor die vrouwen het zelf stoken een aanvullende bron van inkomen was, maar het is ook denkbaar dat die oude vrouwen de schuld op zich namen als er ‘installaties’ (dikwijls niet veel meer dan een paar gebutste ketels en wat metalen buizen) werden ontdekt. Tegen oude vrouwtjes traden de militsia (politie) en andere opsporingsautoriteiten nu eenmaal niet ‘in volle strengheid’ op.

Er werd in de Sovjet-Unie eind jaren 1970 en begin jaren 1980 heel veel gedronken; niet door alle ‘volkeren van de Sovjet-Unie’ evenveel. Door de etnische Russen meer dan door Oekraïners, door Oekraïners meer dan door Joden, door Georgiërs behoorlijk, maar door Georgiërs meer wijn dan gedestilleerd, en op ‘geordender wijze’, en misschien wel het allermeest door de kleine Noord-Russische en Siberische volken, waar alcoholisme onder de (mannelijke) bevolking voor grote ellende zorgde. De situatie van die kleine volken in de Sovjet-Unie – en thans in Rusland – was (en is) wat dit betreft vergelijkbaar met die van de Noord-Amerikaanse indianen, in zowel de VS als in Canada. Per hoofd van de bevolking van de USSR was de consumptie in 1984 meer dan 10 liter alcohol per persoon per jaar. Reken maar mee: 10 liter alcohol is 25 liter wodka (van 40 procent) per persoon per jaar, iedereen, kinderen, zuigelingen, geheelonthouders en vrouwen, meegerekend. Alcoholisme was toen nog voornamelijk een probleem van volwassen mannen. In de jaren 1990 zijn ook vrouwen meer gaan drinken. Nadat de campagne was ‘verlopen’, eind jaren 1980, nam de alcoholconsumptie weer snel toe en in de jaren 1990 is er in Rusland gedronken als nooit tevoren. De kwaliteit van wodka of wat daarvoor doorging was in de vroege jaren 1990 soms slecht. De staat had zijn monopolie opgegeven en kwaliteitscontrole ontbrak. Nadat de staat minimumprijzen voor wodka en andere alcoholhoudende dranken had vastgesteld en herhaaldelijk verhoogd – en ook bier tot de alcoholhoudende dranken was gaan rekenen – is de alcoholconsumptie in de loop van de jaren 2010 (aanmerkelijk) gedaald; en is trouwens ook het aantal rokers gedaald. Directe zorg voor de staatskas heeft in deze geschiedenis ongetwijfeld een belangrijke rol gespeeld; de alcoholaccijns vormde een substantieel deel van de staatsinkomsten, in de Sovjettijd meer dan 10 procent. In de latere jaren 2000 en in de jaren 2010 was het streven van de staat nadrukkelijk gericht op vermindering van de alcoholconsumptie, als onderdeel ook van een programma gericht op de groei van de bevolking van Rusland.

De antialcoholcampagne bleek niet vol te houden: in 1988-1989 nam het aantal (officiële) verkooppunten weer toe, bleven de slijterijen langer open en verminderde het staatstoezicht.6 De antialcoholcampagne had inmiddels wel de staatsfinanciën danig ontregeld. De staat had door het mislopen van de accijns een serieus kasgeldprobleem gekregen, en de antialcoholcampagne heeft waarschijnlijk flink aan de waardevermindering van de roebel bijgedragen.

‘Oeskorenië’, ‘Perestrojka’, ‘Glasnost’