Han van der Horst

Rotterdam, bruid van de Maas

Van prehistorie tot nu

Prometheus

© 2017 Han van der Horst

Omslagontwerp Suzan Beijer

Foto omslag Denis Lomme/Getty Images

Foto auteur Joop Reijngoud

Lithografie afbeeldingen Marc Gijzen

Zetwerk en e-book Mat-Zet bv, Soest

www.uitgeverijprometheus.nl

ISBN 978 90 351 4330 2

Woord vooraf

Ik ben een Schiedammer in hart en nieren. Dat is heel wat anders dan een Rotterdammer. Het centrum van mijn wereld is de Koemarkt, waar vroeger het postkoetsje en later de tram vertrok in de richting van de Coolsingel. Nu ben ik er met de metro in tien minuten. Zo’n woonstede biedt een goed uitzicht op de buurstad vanwaar men altijd met bemodderde schoenen terugkeert omdat er in het centrum steeds weer een of ander bouwproject gaande is. Op deze manier brengt de stad zijn onstuitbare dynamiek tot uiting. Vanuit het rustiger Schiedam met zijn soms wat in zichzelf gekeerde mentaliteit vallen dit soort dingen op en daarom is het een ideale plek om het verleden van Rotterdam in ogenschouw te nemen.

Rotterdam kent een bijzonder rijke, spectaculaire geschiedenis die niet alleen van lokale maar ook van nationale, in sommige opzichten zelfs van internationale betekenis is. Het kostte dan ook moeite dit boek binnen de perken te houden. Er is te veel dat de aandacht verdient en ik hoop dat de lezers zo nieuwsgierig worden dat zij zich zullen storten op de vele boeken en artikelen over afzonderlijke aspecten van de Rotterdamse geschiedenis. Als dat lukt, heb ik mijn doel bereikt. Tegelijkertijd besef ik dat menig liefhebber onderwerpen zal missen die hem dierbaar of essentieel voorkomen. Rotterdam is beyond compare en voor de rest niks. Of in de woorden van de onvergetelijke en met niemand vergelijkbare Jaap Valkhoff, de grootste liedjesschrijver die ooit aan de oevers van de Maas is opgegroeid:

Ik zie de haven al

Lichtjes flonkeren van verre

Zij schijnen op de stad

Waar ik ter wereld kwam

Ik zie de haven al

Lichtjes flonkeren als sterren

Zij schijnen op de schat

Mijn eigen Rotterdam

Het had voor de hand gelegen om dit boek Koningin van de Maas te noemen. Zo heet immers ook het officiële volkslied van de stad. Dat geeft echter de verhoudingen niet goed weer. Rotterdam is niet de heerseres van de machtige rivier die haar doorsnijdt. Zij leeft ermee in symbiose. Ze is voor altijd de bruid van de Maas. Ze kan – weer met de grote Jaap Valkhoff – zingen:

Diep in m’n hart is ’r maar een, dat ben jij

Jij bent toch alles voor mij

Zul je dat nooit vergeten

Want jij bent heus niet slecht

Wat ook een ander van je zegt

Liev’ling denk toch eens aan

Saam door ’t leven te gaan

’k Draag dan jouw liefde voortaan

Diep in m’n hart

Schiedam, winter 2017

Dit zijn de overblijfselen van een haardplek, hart van een boerderij uit de late ijzertijd, gevonden in de Hargpolder, ten westen van Rotterdam.

Fotocollectie Gemeentearchief Schiedam (catalogusnr. 13647)

1

De tijd voordat Rotterdam bestond

De oudste gegevens over Rotterdam dateren uit de dertiende eeuw. Uiteraard zijn er veel eerdere sporen van menselijke bewoning langs de oevers van de Nieuwe Maas. In 2001 werd in het slib van de Noordzee een bot van een neanderthaler gevonden. De neanderthalers leefden van de jacht in een schijnbaar eindeloos toendragebied. Pas zo’n 10.000 tot 11.000 jaar geleden ontstond de Noordzee, toen de opwarming van de aarde een eind maakte aan de laatste ijstijd. Zo kreeg de Maas, ooit zijrivier van de Rijn, een eigen monding in de zee.

De opwarming van de aarde zorgde voor het juiste klimaat voor een rijke vegetatie. Daaruit ontstond het laagveen rond Rotterdam dat zich vanaf 4000 v.Chr. begon te vormen. Hier en daar rezen zandruggen, donken genaamd, op boven het natte land. Mensen zochten ze graag op, eerst om er tijdelijke jagerskampen op te slaan en later om er permanente nederzettingen te vestigen.

Een paar duizend jaar eerder, rond 7000 v.Chr., moeten er voor het eerst vissers rondgezworven hebben in het gebied waar nu Rotterdam ligt. Haakjes en andere werktuigen van been kwamen tevoorschijn uit het zand van de Tweede Maasvlakte. Het menselijk leven zou nog een paar duizend jaar essentieel hetzelfde blijven, zo leren nog meer vondsten: een zwervend bestaan van jagen, vissen, en verzamelen.

Rond 4400 v.Chr. kwamen langs de Maas voor het eerst landbouw en veeteelt tot ontwikkeling. De vroegste boeren gebruikten werktuigen van geslepen vuursteen. Uit vondsten blijkt dat er contacten bestonden met het achterland tot in Frankrijk toe voor de handel in dit vuursteen waaruit de speren, bijlen en pijlpunten vervaardigd werden. Ook konden deze boeren pottenbakken. Fuiken waren al duizend jaar in gebruik.

Tegen 2000 v.Chr. bereikte kennis van bronsbewerking het gebied. Vanaf 800 v.Chr. werd brons meer en meer vervangen door ijzer. Aan het begin van de ijzertijd stonden er overal hoeves in het landschap. Ten noorden van Vlaardingen zijn bovendien sporen gevonden van buurtschappen. Deze boerderijen maten een kleine 25 vierkante meter. Het waren houten constructies met zware palen die op plankjes rustten, zodat ze niet verzonken in de slappe veengrond. De muren bestonden uit met modder dichtgesmeerd vlechtwerk. Een behoorlijk bedrijf telde twintig tot dertig koeien. Waar sediment en vegetatie dat toelieten, werden schapen gehouden.

Het volk langs de Maasoever moest voor een deel van zijn dieet een beroep doen op ruilhandel. In de kuststreek beschikte men over een kostbaar en gewild uitvoerartikel: zout. Ook vond export plaats van huiden en wol.

Zo ongeveer zag het gebied eruit toen generaal Gnaeus Domitius Corbulo in de eerste eeuw n.Chr. zijn opwachting maakte.

Het Romeinse Rijk

In het jaar 49 gaf keizer Claudius Corbulo het commando over twee legioenen in de provincie Germania Inferior. In die tijd was de Rijn de grensrivier van het rijk, dat zich uitstrekte tot de Sahara en de Eufraat.

Corbulo kreeg de opdracht mee om een eind te maken aan de activiteiten van de zeerover Gannascus. Deze zorgde met zijn vloot voor grote onrust aan de benedenloop van de Rijn. Gannascus behoorde tot de aristocratie van de Cananefaten, die zich rond het jaar 50 v.Chr. met toestemming van de Romeinen aan de Maasmond hadden mogen vestigen. Hij had zich echter van het Romeinse gezag afgekeerd om een soort waterguerrilla te beginnen. Corbulo maakte korte metten met Gannascus. Hij lokte hem naar de onderhandelingstafel, waar hij werd vermoord. Daarna gaven zijn aanhangers de strijd op en staakten hun piraterij.

Na de eliminatie van Gannascus liet Corbulo zijn mannen een kanaal graven tussen de mond van de Rijn, bij het huidige Katwijk, en die van de Maas, waarschijnlijk ter hoogte van Naaldwijk. De Romeinse soldaten bleken met de spade even bedreven als met het zwaard of de werpspies. De noordelijkste helft van het kanaal is nog steeds herkenbaar als de Vliet tussen Leiden en Voorburg.

De Romeinen introduceerden bovendien een vernieuwing die elke boer een Corbulo maakte op zijn eigen land: het duikertje, een buis met een klep die slechts naar één kant beweegt. Bij eb duwt het wegstromende water hem open. Is het vloed, dan wordt hij juist dichtgehouden. Zo wordt het mogelijk met een stelsel van slootjes land te ontwateren. De bevolking werd daardoor minder afhankelijk van de elementen.

In de buurt van Oostvoorne beschermde een groot fort de Maasmond zelf. Aan de andere kant lag ter hoogte van Naaldwijk net zo’n versterking. Cananefaatse boeren leefden na het vertrek van Corbulo, die in Syrië zijn loopbaan voortzette, rustig achter de Romeinse verdedigingslinies. Sommigen van hen kwamen tot voor die tijd behoorlijke welvaart.

In Schiedam zijn resten gevonden van een hoeve die, net als latere kerken, uit drie beuken bestond en ongeveer 30 meter lang was. Het woongedeelte en de stal stonden met elkaar in open verbinding, op de manier van het Overijsselse boerderijtype ‘los hoes’ dat tot het eind van de negentiende eeuw in gebruik bleef. Bij het huidige Poortugaal stond een nog veel grotere hoeve. Er zijn sporen die wijzen op vloerverwarming, een typerende luxe voor zeer rijke burgers aan de koude randen van het rijk. Onder de plavuizen van de vloer was dan een ruimte gelaten waar warme lucht uit een grote oven binnenkwam. Een ander blijk van welstand is een muntschat uit de tijd van keizer Hadrianus (76-138 n.Chr.), die in de achttiende eeuw naar boven kwam in een weiland ten noorden van het oude Rotterdam.

Geld verdienden de boeren door handel te drijven met Romeinse garnizoenen in de buurt, waar altijd vraag bestond naar erwten, linzen en pluimvee. In hun voorraadkasten vond men producten die tot dan toe onbekend waren: olijven, wijn, appels, peren en andere vruchten die hun oorsprong vonden in de warmere streken rond de Middellandse Zee. Daarnaast introduceerden de Romeinen hun badcultuur en hun taal, die de poorten opende tot een weids universum van kunst, cultuur en wetenschap. Voor de grovere geesten was er het gladiatorengevecht.

Zonen uit de betere standen, de nazaten van lokale leiders en koninkjes, kregen de kans om zich via een loopbaan in het leger het Romeinse burgerschap en de bijbehorende cultuur te verwerven. Zo maakte de Cananefaatse leider Brinno zich rond 60 n.Chr. niet alleen de grondslagen en strategie van de Romeinse militaire discipline eigen, maar leerde hij ook Latijn en behoorlijke omgangsvormen, zodat hij zich bijvoorbeeld bij plechtigheden moeiteloos staande kon houden in een hinderlijk kledingstuk als de alleen na lange oefening te plooien toga.

Maar Brinno benutte zijn kansen niet en werd een tweede Gannascus. In het jaar 69 liet hij zich volgens een oude Cananefaatse traditie op het schild verheffen en sloot zich met een krijgsbende aan bij de Bataaf Julius Civilis, die bij Nijmegen tegen het Romeinse gezag in opstand kwam. De geschiedschrijver Tacitus verhaalt hoe de opstand werd neergeslagen. Wat het lot van Brinno en Julius Civilis was, staat echter in hoofdstukken die verloren zijn gegaan. Wel is duidelijk dat het Romeinse gezag in de Maasmond volledig werd hersteld.

Met onze ervaringen uit de eenentwintigste eeuw herkennen wij in figuren als Gannascus of Brinno de innerlijke verscheurdheid die soms samengaat met opgroeien in verschillende culturen. Ondanks het feit dat het Romeinse gezag geen assimilatie eiste, moest men toch kunnen functioneren binnen de regels van een toonaangevende Latijnse Leitkultur om volledig deel te krijgen aan ‘de Romeinse droom’. In zo’n situatie kon het, net als nu, gebeuren dat integratie ineens uitdraaide op afwijzing en geweld.

Sinds ongeveer 170 n.Chr. kreeg het Romeinse Rijk te maken met invasies vanuit Germanië. Ook decimeerde een pestepidemie de bevolking. Tegelijkertijd trad een aanmerkelijke verslechtering van het klimaat in. Neerslag en stormen namen sterk toe. Met het bestaande systeem van sloten en duikertjes vielen de gevolgen niet langer te beheersen, vooral doordat aan de kust nieuwe duinvorming optrad, die een belemmering vormde voor de uitstroom van het rivierwater naar de Noordzee. Zo is de samenleving van de Cananefaten langzaam maar zeker verdronken, en veranderde het landbouwgebied rond het huidige Rotterdam in een moeras.

Uit deze tijd stammen de oermoeders van de huidige waterlopen in dit gebied en waarschijnlijk hebben zij toen al namen gekregen die op de huidige lijken: Rotte, Schie, Harg, Thurlede, Spange. De Rijn begon in de eeuwen daarna zijn loop te verleggen. De mond bij Katwijk verloor meer en meer aan betekenis terwijl grotere waterstromen via de Lek de Maas bereikten.

De voorlopers van Rotterdam

We zijn nauwelijks ingelicht over wat zich tussen 500 en 1000 in de Maasmond afspeelde. Wel is er bewijs voor het doordringen van de Franken in het gebied. Hun rijk was christelijk en het stichten van kerkjes en kapellen geeft blijk van hun aanwezigheid. Rond 700 verrees een eerste bedehuis op de terp die nu de oude stadskerk van Vlaardingen draagt. De priester Heribald schonk zijn kerkje aan de Angelsaksische missionaris Willibrordus, die bekendstaat als de apostel van Nederland. Vanuit Vlaardingen zijn missieactiviteiten ondernomen. Dat blijkt uit het feit dat de priesters in de wijde omgeving nieuwe kapellen en kerkjes stichtten, die soms genoemd worden in de weinige overgeleverde documenten.

Rond 800 lag ter hoogte van Heenvliet de handelsnederzetting Witla. Die was in veel opzichten een voorloper van Rotterdam omdat vandaaruit schepen overstaken naar de Engelse kust. Uiteindelijk werd de nederzetting platgebrand door de Noormannen.

Na het jaar 1000 beschikte Dirk III, graaf van Holland, over een versterkte hoeve in de buurt van Vlaardingen. In zijn tijd werd steeds meer land dat sinds de ondergang van de Cananefaten wildernis was geworden, op de natuur heroverd. Men groef sloten en bracht duikers aan, men construeerde voor het eerst dijkjes. In het algemeen begonnen zulke werkzaamheden op de oevers van de kreken die het land doorsneden. Een van die kreken was de Rotte. Uit archeologisch onderzoek blijkt dat aan de benedenloop boeren gevestigd waren. Daar ook lag het dorpje Rotta.

In 1015 matigde graaf Dirk III zich een recht aan dat vanouds aan de keizer behoorde: hij begon tol te heffen van de passerende schepen. De keizer liet in 1018 een ridderleger oprukken om dit affront te wreken. Dirk III riep zijn boeren te wapen. Ze lokten de ridders bij Vlaardingen het veenmoeras in, waar deze, loodzwaar als zij waren door hun maliënkolders, wegzonken in de modder. Daarna zijn ze door de boerenstrijders van Dirk III afgeslacht. Sindsdien zijn er geen nieuwe expedities uitgerust, waardoor het gebied zich vrij rustig kon ontwikkelen. Er traden nieuwe ‘projectontwikkelaars’ op, de abdijen van Egmond en Hohorst. Zij volgden de regel van Sint-Benedictus, wiens motto luidde ‘Bid en werk’. De kloosterlingen dienden zich met landbouw en veeteelt in leven te houden. Omdat edellieden met het oog op hun zielenheil vaak landerijen aan kloosters vermaakten, ontwikkelden zij zich tot grootgrondbezitters, die tot ver in de omtrek van hun hoofdvestiging gebied tot ontwikkeling brachten. Aan beide kanten van de Maas vonden ontginningen plaats, die beschermd werden door dijken en kades.

De periode van 1160 tot 1180 onderscheidde zich door zware regenstormen, die grote overstromingen teweegbrachten. In hun kloosters hielden monniken daarvan kort aantekening. Zij vernoemden zulke rampen naar de heiligen van de dag. Aan de oevers van de Maas richtte vooral de Sint-Thomasvloed van 1163 grote verwoestingen aan. Toen de wind ging liggen, kon de nederzetting Rotta als verloren worden beschouwd. Alleen dorpen op hoger gelegen donken zoals Hillegersberg en Schoonderloo (ten oosten van het huidige oud-Delfshaven) overleefden deze stormrampen. Het plaatsje Scye verdween ook, maar wordt door de bewoners van het in 1941 door Rotterdam geannexeerde dorp Overschie als oermoeder beschouwd. Zij gaan daarom groot op een geschiedenis van méér dan duizend jaar. Het duurde decennia voor het verloren land door noeste arbeid was teruggewonnen. In dat kader werden enkele kreken afgedamd die in de Nieuwe Maas uitmondden. Een daarvan was de Rotte.

Jonker Frans van Brederode was een gewelddadige psychopaat die Rotterdam zwaar heeft beschadigd. In het collectieve geheugen van de stad groeide hij niettemin uit tot een ridder zonder vrees of blaam, zoals uit deze geïdealiseerde en fantasievolle afbeelding uit de achttiende eeuw blijkt.

Collectie Stadsarchief Rotterdam (catalogusnr. XXXIII-2-01)

2

De barenstijd van Rotterdam

Het ontstaan van het Middelland

In Schoonderloo woonde rond 1270 Claes de Vriese, ter hoogte van de later naar hem vernoemde laan. Hij had uitzicht op de dijk van Heer Dirk Bokel. Die dijk was de uiterste verdediging tegen de Maas sinds de Sint-Thomasvloed in 1163 de menselijke hoogmoed zo had afgestraft. Heer Bokel, eigenaar van het Hof van Weena aan de benedenloop van de Rotte, had hem aan laten leggen. Zijn geslacht bekleedde een belangrijke positie in het gebied tussen de Schie en de Rotte.

Claes de Vriese stond in relatie tot de heren van Voorne die grote invloed hadden aan het grafelijk hof in Den Haag. Met de steun van deze machtige familie probeerde hij toestemming te krijgen om de gebieden ten zuiden van Bokels dijk voor zichzelf in te polderen. Dat vond Dirk Bokel te ver gaan omdat hij ook rechten deed gelden op het buitendijkse terrein. Hij uitte zijn onvrede bij de pas aangetreden graaf Floris V, die naar de gewoonte van zijn tijd op zijn twaalfde jaar volwassen was verklaard en daarmee in staat werd gesteld om te regeren. Het piepjonge graafje spaarde in zijn oordeel de kool en de geit. De Vriese mocht alleen de gorzen in het gebied Cool direct langs de Maasoever inpolderen. Een brede strook ten zuiden van de dijk van Bokel moest hij ongemoeid laten. Deze betwiste zone heette sindsdien het Middelland.

Tezelfdertijd is de Rotte afgedamd. Dat was in de dertiende eeuw de enige manier om een gat in het dijkfront te dichten. Het bouwen van sluizen stond immers nog in de kinderschoenen. Schepen moesten met kaapstanders (een soort rechtopstaande lieren) met veel mankracht over zo’n dam getrokken worden. Het kwam ook voor dat handelswaar in andere schepen werd overgeladen. Daarvoor waren veel handen nodig. Rond een dam in de Schie was dan ook een levendig dorp met groeipotentieel ontstaan dat eerst nog Nieuwerschie heette en weldra Schiedam. Vergeleken met de Schie was de Rotte veel minder belangrijk. De rivier was weliswaar breed en bevaarbaar, maar ze liep ergens bij het huidige Zoetermeer in het veen verloren. De overtoom bracht veel minder bedrijvigheid met zich mee dan in Schiedam of Gouda. Toch ontstond er ongeveer op de plek waar de huidige Hoogstraat de Binnenrotte kruist een nederzettinkje dat van het begin af aan werd aangeduid als Rotterdam.

De pioniers die er hun hutten bouwden, vielen onder twee heren. Die op de oostoever waren onderhorig aan de familie Van Voorschoten-van Kralingen en die op de westoever aan de Bokels. Wat verderop bevond zich het ambacht Roodezand met Slot Bulgersteyn. Nu geldt dit gebied zo’n beetje als de kern van het stadscentrum.

Middeleeuwse intriges

De gedachte aan een algemeen belang, of gelijke rechten voor iedereen, was de middeleeuwer vreemd. Het ging hem om privileges die niet voor een ander golden maar uitsluitend voor hem. De graaf verleende zulke privileges om families en gemeenschappen sterker aan zich te binden. De inwoners van nieuw gestichte plaatsjes zoals Rotterdam streefden naar intern zelfbestuur en wetten die exclusief voor henzelf golden. In ruil daarvoor beloofden zij de graaf heffingen te betalen en om in geval van oorlog nauwkeurig omschreven militaire en/of geldelijke steun te bieden. Een bundel samenhangende privileges vormde het stadsrecht.

Vanwege hun commerciële belangen hadden steden baat bij orde en rust. De vele gewelddadige conflicten tussen adellijke families schaadden de handel en het ambacht. In het algemeen steunden ze daarom het centrale gezag van harte, zolang de graaf zich maar niet te gedetailleerd met hun interne zaken bemoeide.

Rond 1250 kenden de gebieden rond de Maasmond nog maar twee steden van enige betekenis: Delft en Dordrecht. Ze probeerden allebei zo veel mogelijk handel naar zich toe te trekken. Dordrecht sloeg een grote slag door het stapelrecht binnen te halen: passerende schepen waren verplicht hun lading op de markt te koop aan te bieden.

Ondertussen was het jonge dorp Rotterdam een pion in de intriges rond Floris V. De Bokels hadden zich met hun totale bezit garant verklaard voor de loyaliteit van Gijsbrecht IV van Amstel, Gerard van Velzen en enkele andere Hollandse edellieden, die na een mislukte opstand tegen de graaf weer in genade waren aangenomen. In 1295 ontvoerden zij Floris V toch. Toen boeren hem wilden bevrijden, sloegen de ontvoerders de graaf in paniek dood. Dat kwam de Bokels duur te staan. Al hun bezit ging nu naar Floris’ opvolger, de minderjarige Jan I, die zich in de greep bevond van zijn ruwaard (voogd), de Zeeuwse edelman Wolfert van Borselen. Deze probeerde zijn positie te consolideren, waarbij hij dwang, chantage en geweld niet schuwde. Tegelijkertijd kweekte hij nieuwe bondgenoten door het verlenen van privileges.

In dat kader schonk Wolfert van Borselen in 1299 stadsrechten aan het dijkdorpje Rotterdam. De Rotterdammers kregen echter geen kans om hiervan gebruik te maken. Weldra bleek dat zij op het verkeerde paard hadden gewed. Wolfert van Borselen overspeelde zijn hand doordat hij te veel vijanden maakte, onder wie de besturen van Delft en Dordrecht, die hij onder zijn toezicht probeerde te stellen. Tijdens een bezoek aan Delft in 1299 werd hij door woedende stedelingen uit het raam gegooid en op straat doodgeslagen. Aan alles wat Wolfert van Borselen gewrocht had, kwam een einde. Het stadsrecht van Rotterdam werd verscheurd. De Bokels kregen hun verloren bezittingen terug.

Graaf Jan I overleed al in hetzelfde jaar 1299. Hij werd opgevolgd door zijn neef Jan II, die een Vlaamse invasie weerstond en de orde in het graafschap Holland herstelde. In 1304 stierf hij, waarna zijn zoon Willem III zonder probleem het grafelijk gezag in handen kon nemen. Zijn beleid was gericht op stabiliteit en verzoening. Daardoor brak er een rustige tijd aan. Rotterdam breidde zich aan beide zijden van de dijk langzaam uit. De latere Lombardstraat en de Oppert behoorden al aan het eind van de dertiende eeuw tot de bebouwde kom.

Het dagelijks leven

In 1328 gaf Willem III een privilege aan het deel van Rotterdam dat zich aan de oostzijde van de Rotte bevond. Over de rest van het plaatsje had hij geen zeggenschap, want dat viel nog onder het gezag van de Bokels. De baljuw en de schout, die namens de graaf de macht uitoefenden, mochten voortaan zeven ‘gezworenen’ benoemen die onderlinge conflicten beslechtten en tal van overtredingen konden bestraffen. Vreemdelingen moesten bij aanklachten binnen vierentwintig uur voor het gerecht gebracht worden. Uit dit voorschrift blijkt dat Rotterdam al bezocht werd door kooplieden van buitenaf. Vooral zij hadden belang bij zo’n snelle rechtsgang. De graaf hield de berechting van zware misdaden wel in eigen hand. Ook kregen de zeven gezworenen het recht keuren uit te vaardigen, plaatselijke verordeningen. Zij moesten toezicht houden op het onderhoud van wegen en bruggen. Ten slotte ijkten zij de gewichten.

Veel inwoners bedreven landbouw. Daarnaast hadden ambachtslieden zoals schoenmakers en smeden zich in Rotterdam gevestigd.

De Rotte zal in die tijd voornamelijk gebruikt zijn voor de aanvoer van turf, want in het achterland bevonden zich grote laagveengebieden die voor de winning van deze brandstof in exploitatie genomen waren. Een probleem was wel dat de grondwaterstand zo hoog was dat de zogenoemde verveners grote watervlaktes achterlieten zoals de Zuidplas, de Kralingse Plas en de Bergse Plassen. Harde wind veroorzaakte golfslag die het omliggende land ook nog eens wegvrat. Tot de negentiende eeuw zou dat een bedreiging blijven voor Rotterdam en omliggende dorpen. Kralingen moest zelfs in zijn geheel verhuizen vanwege het oprukkende water. Toen echter werden rigoureuze maatregelen genomen. De meeste plassen zijn met behulp van stoomgemalen ingepolderd. Alleen de Kralingse Plas, de Zevenhuizerplas en de Bergsche Plassen zijn uiteindelijk gered, ook vanwege de recreatieve mogelijkheden die zij boden.

De dam, waar Rotterdam zijn naam aan ontleent, lag dicht bij de oever van de Maas, ongeveer op de plek waar die een grote U-bocht naar het noorden maakte. De monding van de Rotte werd zo een geschikte aanlegplaats voor schepen en zou in later tijd dan ook omgedoopt worden tot Oude Haven. Ook achter de huizen aan de zuidkant van de dam bevond zich open water. Daar werden aanlegsteigers gebouwd; die plek heet nog steeds Het Steiger.

Voor 1300 stond er in het jonge Rotterdam al een bescheiden bedehuis dat eerst nog viel onder de parochie van Hillegersberg. Een document noemt ene Dirk, paap te Rotterdam, die zich kennelijk met de zielzorg bezighield. Voor het overige blijft alles in het vage, al zal ook Sint-Laurentius zeker de patroonheilige van Rotterdam zijn geweest. Dat was een martelaar die volgens de legende ‘om den gelove’ levend geroosterd werd. Net als elke andere zichzelf respecterende stad kende Rotterdam een begijnhofje, waar vrome lekenvrouwen biddend een werkzaam leven leidden. Dankzij rijke burgers konden rond 1400 dominicanen en franciscanen kloosters stichten. Vrouwelijke franciscanen richtten met ruggensteun van de stedelijke overheid het Agnietenklooster op. Daarnaast vestigden zich nog de cellenbroeders en enkele andere ordes.

Van dorp tot stad

In 1333 overleed de laatste mannelijke Bokel. Zijn dochter Agniese kon geen aanspraak maken op zijn bezittingen omdat vrouwen die niet mochten erven, waardoor ze aan de graaf vervielen. De herinnering aan het geslacht Bokel vervaagde en men begon hun dijk aan te duiden als Beukelsdijk. Daarmee kende Rotterdam opnieuw één heer. Het lag voor de hand dat de plaats nu stadsrecht zou krijgen, zeker omdat de opvolger van de goede Willem III, Willem IV, stadsrechten als warme broodjes verkocht. Hij was voornamelijk geïnteresseerd in kruistochten, zodat hij regelmatig verdween naar het Baltisch gebied, waar men nog heidenen kon bestrijden. Zulke expedities gingen zijn draagkracht ver te boven, en dus bood hij privileges te koop aan. Rotterdam betaalde de krijgszuchtige graaf honderd zilveren ponden groot ineens voor een compleet stadsrecht. Dat was voor een plaats van 2000 inwoners een fors bedrag.

Het stadsrecht was geen boekwerk: kort en bondig formuleerden de klerken op de grafelijke kanselarij de voorrechten die de burgers van Rotterdam – aangeduid als poorters – deelachtig werden. Dat gebeurde niet meer zoals vroeger in het Latijn, maar in Hollands dialect. Het opstellen van zo’n document was een fluitje van een cent. Men had de voorbeelden bij de hand. Vrijwel alle stadsrechten in Holland zijn gebaseerd op de rechten die de Brabantse stad Leuven al in de twaalfde eeuw kreeg. Het is zelfs mogelijk dat Rotterdam zélf een concept aanleverde dat op de kanselarij alleen maar hier en daar is aangepast.

Willem IV was zowel graaf van Holland als het Waalse Henegouwen. In de zomer verbleef hij altijd in Henegouwen. Het Rotterdamse stadsrecht dat op een fors vel perkament paste, moest dan ook eerst helemaal naar de residentie in Mons zodat Willem IV er op de woensdag na Pinksteren van het jaar 1340 zijn zegel aan kon hechten.

Wat stond erin? In het kort: Rotterdammers moesten om het poorterschap te behouden, zeg maar het burgerrecht, daadwerkelijk in het stadsgebied verblijven. Ze mochten het maar zes weken per jaar verlaten om de oogst binnen te halen, waaruit blijkt hoe agrarisch de nederzetting toen nog was. De rechtspraak door gezworenen gold nu voor de hele nederzetting. Stevige boetes wachtten degenen die de aanwijzingen van de gezworenen niet opvolgden.

De graaf hield de benoeming van de schepenen, zoals de gezworenen hierna genoemd werden, in eigen hand, maar kon de daadwerkelijke keuze desgewenst aan zijn baljuw overlaten. Deze wees ook twee raadsleden aan, wier taken enigszins doen denken aan de wethouders van onze dagen. Aan het eind van de eeuw zouden zij worden aangeduid als burgemeesteren.

Rotterdam mocht voortaan twee jaarmarkten organiseren, die elk acht dagen duurden. Daarnaast moesten de schepenen contracten met lombarden te allen tijde garanderen. Lombarden waren voorgangers van de latere bankiers bij wie men tegen onderpand leningen kon afsluiten. Poorters van Rotterdam werden vrijgesteld van tolheffing in het hele graafschap.

Tegenover die rechten stonden natuurlijk ook plichten. De graaf ontving een derde van de opbrengst van alle boetes. Voor de oorlogsvloot moest Rotterdam één bemand en bewapend koggeschip leveren. Het stond niet in het stadsrecht maar het is wel vermeldenswaardig dat Rotterdam een woning voor de graaf moest inrichten voor het geval dat hij langskwam. Men was dan ook verplicht hem gratis de Maas over te zetten.

Bijna tegelijk met het stadsrecht ontving Rotterdam een privilege dat voor de toekomst van grote betekenis zou zijn. Het mocht een kanaal graven naar de Schie, zodat het mee kon profiteren van de grote noord-zuidhandelsverbinding via Leiden en Delft. Binnen een jaar of wat was het karwei geklaard omdat men kon volstaan met het aan elkaar knopen van bestaande waterlopen. Zo ontstond er een goede vaarroute van Overschie naar de noordwestzijde van Rotterdam. Het laatste gedeelte heette Delftsevaart. De rest werd aangeduid als de Rotterdamse Schie.

In de veertiende eeuw strekte de bebouwing van Rotterdam zich uit ten noorden en ten zuiden van de Hoogstraat. Achter hun huizen hielden veel mensen varkens, en het stadsbestuur nam maatregelen om hun aanwezigheid op de openbare weg te beteugelen. Voorname poorters ontleenden hun welvaart eerder aan landbezit dan aan commerciële of ambachtelijke activiteiten.

In de loop van de veertiende en de vijftiende eeuw verslapte de greep van de graven op de benoeming van het stadsbestuur. Dat kwam door hun continue geldgebrek. Zij zagen zich gedwongen om ambten te verpachten, meestal niet eens voor een contant bedrag maar als onderpand voor een lening. Baljuws in spe lieten maar al te vaak de pacht zelf voorfinancieren door rijke poorters, die vanwege hun niet-adellijke afkomst nooit voor zo’n hoge functie in aanmerking kwamen, al legden ze nog zo veel geld op tafel. Op die manier kreeg bijvoorbeeld ene Daniel van Cralingen het baljuwschap in handen. Hij bleef natuurlijk wel de stroman van zijn geldschieters, die tot de rijkste families van Rotterdam behoorden. Zo konden zij sturing geven aan wie de arme Daniel tot schepenen benoemde en wie niet. Op die manier kwam het zwaartepunt van de macht te liggen bij vooraanstaande families die elkaar bij toerbeurt in het zadel hielpen.

Hoe zat het stedelijk bestuur in elkaar? De schout, schepenen en burgemeesters stonden samen bekend als de ‘heren van de weth’. Voor notulering, boekhouding en verdere administratieve klussen beschikten zij over een secretaris. Omdat Rotterdam nog te klein en te bescheiden was voor een echt stadhuis, hield deze kantoor in het gasthuis, waar zieken werden opgevangen. Daar vergaderden ook de schout, schepenen en burgemeesters. Dat is zo gebleven tot 1916, toen het huidige stadhuis op de Coolsingel gereedkwam. Wel is de gasthuisfunctie langzaam maar zeker naar andere panden verplaatst. In latere tijden nam de stad naast de secretaris ook een pensionaris in dienst, een advocaat, en betaalde ze een schoolmeester en een koster voor de Sint-Laurenskerk.

In 1357 kreeg Rotterdam tegen forse betaling aan de graaf een nieuw privilege om zich te omringen met verdedigingswerken. Er kwam een driehoekig stelsel van vesten tot stand met de Blaak – tegenwoordig een stadsautoweg iets ten noorden van de Maasoever –, de Coolsingel en een oostelijke vest. Een groot deel van het gebied behield zijn landelijke karakter. Van ommuring was geen sprake, dat kon een klein stadje als Rotterdam met geen mogelijkheid betalen.

Ook werd er een militie gevormd, een zogenaamde schutterij van burgersoldaten met kruisbogen. Zij bekwaamden zich in het schieten op een terrein dat als de Doelen bekendstond. Schutters werden gerekruteerd uit de hogere regionen van de maatschappij. Men achtte het onverstandig mensen te bewapenen die niets te verliezen hadden. Pas in 1906 zijn de schutterijen van rijkswege opgeheven. Rotterdam vierde de liquidatie met een grootse schuttersmaaltijd.

Het stadje onderhield goede contacten met het grafelijk hof. Zowel Willem V als zijn opvolger Albrecht schonk Rotterdam steeds weer nieuwe privileges, al bleek laatstgenoemde niet altijd op de hand van de Rotterdammers. Dat kwam slecht uit, want de concurrerende steden Schiedam en Delft (met 6000 inwoners de metropool van de regio) probeerden Rotterdam klein te houden. Delft miste een eigen uitgang naar de Maas en daarmee naar de zee. Bierbrouwerij en lakennijverheid vormden er het fundament van de welvaart. Delft wilde greep houden op de uitvoer van deze producten, die nu eerst langs Schiedam of Rotterdam moesten. Het bestuur wist dan ook in 1376 graaf Albrecht ervan te overtuigen dat de Rotterdamse Schie met een dam moest worden afgesloten, zogenaamd om overstromingen te voorkomen. Delft kreeg daarbij steun van het hoogheemraadschap Delfland, dat de dam in de Rotterdamse Schie daadwerkelijk aanlegde. Vanzelfsprekend voeren schippers dan liever door naar Schiedam, waar men over een schutsluisje beschikte. Vier jaar lang moest Rotterdam met dit obstakel leven. Daarna maakte het stadsbestuur gebruik van de continue financiële moeilijkheden waarin Albrecht verkeerde. Hij liet zich omkopen en de dam mocht weer worden weggegraven. Delfland gaf de strijd echter niet zo gemakkelijk op en tot 1512 procedeerden het hoogheemraadschap en Rotterdam tegen elkaar met de dam in de Schie als inzet. Pas sindsdien kon de Rotterdamse Schie ongestoord als vaarweg worden gebruikt.

Delft had intussen andere maatregelen genomen. Ook deze stad meldde zich met een aantrekkelijk bedrag bij graaf Albrecht. Ze vroeg en kreeg toestemming om een eigen verbinding naar de Maas te graven; compleet met haven. In 1389 begonnen de werkzaamheden. Vanuit Overschie werd een kaarsrecht kanaal gegraven dat iets ten westen van Schoonderloo, het dorp van de oude Claes de Vriese, de Mathenesserdijk bereikte. Delft bouwde er een sluis met bijbehorende kolk en een haven voor de scheepvaart. Er ontstond algauw een nederzetting die vanzelfsprekend Delfshaven gedoopt werd. Het nieuwe kanaal kreeg de naam Delfshavense Schie. In 1417 kreeg deze nederzetting een eigen kerkje dat gewijd werd aan Sint-Antonius. In de haven werd het algauw druk.

Delfshaven is altijd klein gebleven. Het was bedoeld als haven en buitenwijk, en haven en buitenwijk moest het blijven. Delft had er geen behoefte aan dat bierbrouwers of wevers hun bedrijf naar Delfshaven verplaatsten, waardoor de oorspronkelijke stad zou leegbloeden. Het uitoefenen van de meeste ambachten werd strikt verboden. Alleen bedrijfstakken van direct belang voor koopvaart en visserij waren toegestaan. Zo kon Delfshaven nooit uitgroeien tot een echte stad. Het beperkte stelsel van straten, kades en stegen droeg wel een stedelijk karakter, vooral nadat al in de vijftiende eeuw wegens doorslaand succes een tweede haven was gegraven. De beide havens bleven druk en levendig tot 1933, toen met het graven van de Coolhaven en de opening van de Parksluizen een veel bredere toegang ontstond naar de Maas.

Dit alles hinderde Rotterdam, maar fnuikte het niet. Sommige poorters voeren met hun koggeschepen naar verre bestemmingen in Frankrijk om hout, graan, zout en andere artikelen te halen. In de Oude Haven en Het Steiger dobberden vissersbootjes. Toch bleef Rotterdam een speldenknop vergeleken met het nijvere Delft en de grote havenstad Dordrecht.

Hoekse en Kabeljauwse twisten

Rotterdam wist zich een halve eeuw lang te onttrekken aan de twisten tussen de Hoeken en de Kabeljauwen die het graafschap Holland sinds 1350 periodiek verscheurden. De aanleiding was een opvolgingskwestie. Wie had recht op de erfenis van de kinderloze Willem IV: zijn zuster Margaretha of toch haar zoon Willem V? Holland gold als een zwaardleen: vrouwen misten er het opvolgingsrecht. Dit gegeven werd echter door een aantal edelen betwist, zodat zij hun eed van trouw niet aan Willem V aflegden maar aan zijn moeder Margaretha, die immers een zuster was van de overleden graaf. Dit leidde tot bloedige confrontaties. Ook nadat Margaretha en haar zoon Willem zich hadden verzoend, bleven de tegenstellingen bestaan. Ze gingen over van vader op zoon en hielden met onderbrekingen een kleine anderhalve eeuw aan.

Latere onderzoekers hebben pogingen gedaan de beide partijen politiek te duiden. De Kabeljauwen zouden dan de omhoog strevende burgerij en de steden zijn geweest, terwijl de Hoeken de conservatieve adel vertegenwoordigden. Achter de strijd om het opvolgingsrecht school in feite een conflict om de economische macht. Er zijn echter te veel uitzonderingen op deze regel om dat zonder meer vol te houden. Bovendien liepen de tegenstellingen dwars door steden en dorpsgemeenschappen heen. Beide partijen leken wel wat op misdaadkartels. Tegelijkertijd mogen we niet vergeten dat men in de Middeleeuwen heel anders tegen de werkelijkheid aankeek dan wij. Onderdanen waren door een eed aan hun vorst verbonden en die was zo heilig dat iemand zijn zielenheil in gevaar kon brengen door aan de verkeerde trouw te zweren.

In 1417 begon de zoveelste burgeroorlog en opnieuw ging het om een opvolgingskwestie. De Hoeken huldigden Jacoba van Beieren, dochter van de overleden graaf Willem VI. De Kabeljauwen, die meenden dat vrouwelijke opvolging uit den boze was, steunden haar oom Jan van Beieren, elect bisschop van Luik (dat wil zeggen gekozen maar nog niet gewijde bisschop). Hij had op zijn beurt de hertog van Bourgondië Filips de Goede achter zich, een van de machtigste heersers in West-Europa. Om zijn keihard neerslaan van een opstand in Luik stond de elect bekend als Jan zonder Genade.

In 1418 verscheen Jan zonder Genade met een leger bij Rotterdam, dat toen nog aan de Hoekse kant stond. Voor het eerst werden de verdedigingswerken op de proef gesteld. Hoekse krijgsheren ontzetten daarop de stad. In Rotterdam bevond zich echter een Kabeljauwse ondergrondse onder leiding van baljuw Daniel van Cralingen. Deze pleegde een interne coup die na heftige strijd met de Hoeken succesvol eindigde. In oktober 1418 kon Jan zonder Genade met groot vertoon zijn intocht houden om zich meteen daarop plechtig tot graaf te laten uitroepen. Sindsdien was Rotterdam een overtuigd Kabeljauwse stad, al bleef er altijd een Hoekse oppositie bestaan.

Jan zonder Genade werd in 1426 door een Hoekse terrorist vermoord die handelde in opdracht van Jacoba van Beieren. Daarop trad Filips de Goede, hertog van Bourgondië, zelf als zijn opvolger aan.

Het gebied rond Rotterdam bleef het toneel van formele veldslagjes, strooptochten en guerrillastrijd, tot Jacoba van Beieren in 1428 opgaf. Onder de hoede van Filips, die in heel Europa bekendstond als ‘de grote hertog van het Westen’, kon Rotterdam zich rustig ontwikkelen. In 1449 was de stad dan ook in staat om te beginnen met de bouw van een behoorlijke hoofdkerk. Nieuwe poorters moesten bij wijze van inschrijfgeld 3000 stenen leveren voor dit bouwwerk, dat de trots en het waarmerk van de stad moest worden.

Hertog Filips van Bourgondië was mild voor wie zijn oppergezag erkende. Zolang steden en gewesten naar draagkracht meehielpen aan de financiering van zijn projecten, hadden zij aan hem een weinig bemoeizuchtige heer. Hij was zelfs bereid om lieden met een Hoekse smet op hun blazoen in zijn gelederen op te nemen. Niettemin bleef het stadsbestuur van Rotterdam een uitgesproken Kabeljauws karakter dragen. Daarom kende de stad toch nog een aantal Hoekse families die zich miskend en benadeeld voelden. Ook zijn er aanwijzingen dat er onder ontevreden handwerkslieden Hoekse gevoelens leefden.

Uiteindelijk bleek dat de schrandere Filips wél een dubbele agenda had. Achter zijn eerbied voor lokale gebruiken ging een consequente machtspolitiek schuil. Zo formaliseerde hij de standen- of Statenvergaderingen die de Hollandse graven al sinds Willem II in de dertiende eeuw bijeenriepen als ze om gewichtige redenen steun zochten bij hun onderzaten. Filips de Goede haalde ze vooral bij elkaar om hun om een bede te vragen. Dat was een soort eenmalige belasting. Het was een verzoek dat de staten niet konden weigeren, maar er viel wel stevig over de hoogte te bakkeleien.

De opkomst van de visserij

De visserij was in het graafschap Holland door de uitvinding van het haring kaken een snel groeiende bedrijfstak. Er kwam ook een nieuw scheepstype in zwang om deze vis te vangen: de buis. De gemiddelde haringbuis mat een meter of 20 à 30. De boeg was gekromd, de achtersteven plat. Het schip had drie masten, waarvan er twee konden worden neergelaten. Om het in de vaart te houden, was een bemanning van achttien tot dertig koppen noodzakelijk. In latere tijden kon het ruim van zo’n buis een kleine 1200 kantjes of vaten gekaakte en gezouten haring bergen. Zo ontstond in Rotterdam als nevenbedrijf de kuiperij.

Buizen werden buiten het seizoen vaak ingezet als vrachtschepen. Ze bewezen zelfs goede diensten aan kapers en piraten. Dit multifunctionele scheepstype raakte pas in de negentiende eeuw in onbruik, toen de vissers overstapten op de in Frankrijk ontwikkelde lougére (logger).

In de vijftiende eeuw gingen vissers steeds meer over tot het gebruik van de vleet, een groot drijfnet dat zich als een scherm voor de haringscholen ontplooide. Ze konden een lengte beslaan van 2 kilometer. Het vervaardigen (boeten) van netten werd ook een bedrijfstak op zich. Een van Rotterdams oudst bekende keuren verbiedt het poorters om in de Sint-Laurenskerk zeilen op te hangen of netten te maken.

Alles bij elkaar moeten toch algauw een kleine 1000 personen emplooi gevonden hebben in deze branche, de toeleveringsbedrijven meegerekend. Toch was Rotterdam niet puur een vissersplaats. In de haven lagen naast de buizen ook koggen, kraaiers en hulken. Die laatste twee scheepstypen mogen gelden als voorlopers van de tjalk. Zij waren bestemd voor de vrachtvaart op Engeland, Frankrijk en de kusten van de Oostzee, waar hout en graan vandaan kwamen. Engeland leverde wol en steenkolen, toen een peperdure brandstof voor de rijken. Uit Frankrijk kwamen wijn en zout, waar door de bloei van de haringvisserij een groeiende vraag naar bestond.

De Noordzee was gevaarlijk met zijn vele stormen, zijn verraderlijke stromingen, zijn onzichtbare zandbanken en rotskusten. Elke storm betekende levensgevaar, en zeekaarten bestonden nog niet. Schippers moesten grotendeels varen op hun gevoel en in de nacht op de stand van de sterren. Het kompas leerden de Rotterdamse schippers pas in de loop van de vijftiende eeuw kennen. Voor zij uitvoeren gingen zeelui dan ook een behouden vaart afsmeken in Kralingen, waar vlak bij het veer naar IJsselmonde een kapelletje stond van Sint-Ellebrecht, ook wel bekend als Sint-Ontcommer. Deze heilige was een maagd en martelares bij wie God een baard liet groeien in de hoop dat de door haar vader opgedrongen heidense verloofde dan het hazenpad zou kiezen.

Kooplieden en reders dekten zich ook op een andere manier tegen risico in. Zij verdeelden hun vracht over een aantal schepen. Of zij bedreven partenrederij, waardoor zij een aandeel bezaten in verschillende vaartuigen. Dat deed bijvoorbeeld Evert Cornelisz in 1470. Een van de schepen die hij met een aantal partners bevrachtte, bracht haring, pek en teer naar de mond van de Somme in Frankrijk. Het keerde beladen met graan weer terug. Soms voeren kooplieden zelf mee om in vreemde havens zaken te doen, maar het kon ook zijn dat zij dit aan vertegenwoordigers overlieten.

Toen de Hollandse steden in 1438 een (driejarige) ‘Wendische’ zeeoorlog begonnen tegen het Duitse stedenverbond de Hanze, deed Rotterdam mee met één bewapend schip. De Hanze dolf het onderspit.

Ondertussen maakten ook zeerovers en kapers de Noordzee onveilig. Het kon altijd voorkomen dat er een schip in beslag werd genomen omdat iemand meende dat de Rotterdammers nog een schuld bij hem hadden uitstaan. Rotterdammers lieten zich in dit opzicht evenmin onbetuigd. Toch heerste er geen volstrekte wetteloosheid. Een kaping resulteerde vaak genoeg in wat wij nu een civiele procedure zouden noemen, waarbij het slachtoffer de schade op de daders probeerde te verhalen.

Dat merkten Gillis Costijnz en Dirc van der Weijde in 1439. Zij dachten dat zij met de hulk van de Engelsman John Pigot een stevige buit hadden binnengehaald. Pigot bracht de zaak voor de Raad van Holland, de allerhoogste rechtbank in het graafschap. Deze nam de tijd: pas in 1445 lag er een uitspraak. Pigot kreeg op alle fronten gelijk. Costijnz en Van der Weijde hadden hun overval gepleegd op het moment dat er geen oorlogstoestand bestond tussen de hertog van Bourgondië en de koning van Engeland. Daarom was hun daad onrechtmatig. Niet alleen Costijnz en Van der Weijde, maar ook alle aandeelhouders van hun schip werden aangesproken voor de schadevergoeding.

Tegen gewone piraterij zoals bedreven door de beruchte Klaus Stortebeker uit Hamburg bestond natuurlijk geen verhaal, temeer daar onverlaten soms half in het verborgene de steun van bepaalde vorsten of steden genoten. Uiteindelijk was afdoende zelfbescherming de beste remedie. Er kwamen wapens aan boord en op den duur zelfs kanonnen. Ook kon konvooivaart soelaas bieden. In 1439 stuurde Filips de Goede twaalf oorlogsschepen naar de plekken waar zijn Hollandse onderdanen op haringvangst gingen. De consument draaide ervoor op, want de hertog financierde deze inspanning met een soort invoerrecht op haring dat in de haven van aankomst geheven werd.

Rotterdam gold zeker rond het midden van de vijftiende eeuw als een stad waar kapers met hun roofgoed welkom waren. En zo laadde de door menskracht aangedreven stadskraan niet alleen vaatjes haring uit, maar ook buit waarover aangaande herkomst geen vragen werden gesteld.

Rotterdam kreeg in de vijftiende eeuw te maken met het hoogheemraadschap van Schieland, dat allerlei wettelijke bevoegdheden bezat, ook met betrekking tot de wateren binnen de stad. De bestuurders konden niet zomaar een grachtje dempen of graven. Daarvoor waren moeizame onderhandelingen met de heemraden van Schieland nodig. Dit was bijvoorbeeld het geval rond het dempen van een sloot die in de weg lag bij de bouw van de nieuwe Sint-Laurenskerk. Ook maakte het hoogheemraadschap bezwaar tegen de gevaarlijke gewoonte van zoetwatervissers om lukraak de sluizen open te zetten omdat je dan gemakkelijk je netten vol kreeg. Terwijl het achterland vervolgens met de wateroverlast zat.

De binnenvaart had veel gemak van een nieuwe uitvinding die in de laatste decennia van de vijftiende eeuw steeds meer werd toegepast: de verlaat. Dat is een systeem van dubbele sluizen waarmee je schepen van een hoger naar een lager waterpeil brengt en omgekeerd. Dat geschiedt door het laten leeg- dan wel vollopen van de ‘schutkolk’ tussen de beide sluizen. In 1491 kon daardoor zelfs de Rotte worden opgenomen in het noord-zuidverkeer dat tot dan toe uitsluitend via de Schie of via de Gouwe plaatsvond. Er kwam in de buurt van Benthuizen een verlaat naar de Hoogeveensche Vaart, die was gegraven om ten zuiden van de oude Rijn turfwinning mogelijk te maken. Dit leidde tot veel gedoe met Gouda. De stad voelde zich benadeeld, want binnenschippers konden nu de tol in de Hollandse IJssel omzeilen. In 1492 vernielde een bewapende bende van vierhonderd Gouwenaars de verlaat om vervolgens in het naburige Leidschendam alles kort en klein te slaan. Uiteindelijk bracht men de zaak voor de rechter, die Gouda na jaren voor een groot deel gelijk gaf: de verlaat moest vervangen worden door een ouderwetse overtoom die alleen geschikt was voor kleine bootjes uit de omgeving. Zelfs die overtoom bleef een twistappel. Pas twee eeuwen later kwam er een einde aan het conflict toen de Hoogeveensche Vaart door droogleggingen in de omgeving onbruikbaar werd voor de scheepvaart.

Ook met Delft kwamen conflicten voor. Deze stad probeerde alle binnenvaart zoveel mogelijk op het eigen Delfshaven te richten. Toen het bestuur in 1510 vaststelde dat Rotterdam voorbereidende werkzaamheden had ondernomen om zijn eigen Schie door enkele honderden werklui te laten uitdiepen en verbreden, gebruikte het geweld om dit werk te stoppen. Uiteindelijk kwam de zaak voor de hoogste rechtbank in de Bourgondische Nederlanden, de Hoge Raad van Mechelen. Die verklaarde dat Rotterdam met zijn Schie mocht doen wat het wilde, al Delfts onvrede ten spijt.

Rotterdam was in de vijftiende eeuw nog geen eindbestemming voor de goederen die via de binnenwateren werden aangevoerd. Meestal gingen zij door naar de grootste havenstad van het graafschap, Dordrecht. Het was een vroege voorafschaduwing van de transito die eeuwen later het fundament onder de stedelijke welvaart zou vormen.

Ambachtsgilden

Vanaf de eerste dagen van zijn bestaan kende Rotterdam ambachtslieden zoals een schoenmaker, wiens producten later door archeologen gevonden werden. Hun aantal bleef echter lange tijd zo gering en hun productie was van zo weinig betekenis dat het pas in de vijftiende eeuw kwam tot het oprichten van gilden.

Het oudste Rotterdamse gilde van wolwevers dateert van 1427. Andere gilden, bijvoorbeeld die van metselaars en speldenmakers, werden na 1490 opgericht – de stad telde er toen achttien. Later zou dit aantal nog verder groeien tot ruim boven de dertig.

Van een strijd tussen meesters en leerlingen was binnen het gilde geen sprake. Allen maakten deel uit van dezelfde organisatie. Deze stelde tal van regels met betrekking tot de vereiste kennis van zaken. Wie een eigen werkplaats wilde openen, diende door een erkend meester als leerling te worden toegelaten. Na een voorgeschreven aantal jaren legde men een gezellenproef af. Om zich zelfstandig te vestigen met het recht om zelf leerlingen aan te nemen, bekwaamde men zich verder om ten slotte met succes de meesterproef te doorstaan.

Naar buiten toe straalden de gilden grote trots uit. Voorafgegaan door het rijk geborduurde gildevaan deden de broeders mee aan processies en ontvingen ze hoogwaardigheidsbekleders. Hun vaan vertoonde gewoonlijk een patroonheilige. Uit de rijke voorraad van de katholieke kerk waren altijd wel martelaren te plukken die tevens vakgenoten waren geweest of anderszins iets met hun ambacht te maken hadden. Zo noemde het chirurgijns- en barbiersgilde zich naar de heiligen Cosmas en Damianus, tweelingbroers die allebei arts waren. De viskopers hadden Sint-Petrus, die immers vóór hij Jezus als apostel volgde visserman was, en de bakkers verenigden zich onder het vaandel van Sint-Autbertus, een heilige die brood liet bakken voor de armen. In de stadskerk richtten de gilden altaren op, die uiteraard aan de patroonheiligen waren gewijd. In Rotterdam waren de bakkers de eersten die op zo’n vroom statussymbool konden bogen.

De barbiers en de chirurgijns – beide functies vielen in de Middeleeuwen gewoonlijk samen omdat het om het hanteren van zeer scherpe messen ging – vormden hun gilde in 1467. Tot dan toe werd dit risicorijke beroep slechts gereguleerd door enkele stedelijke keuren. Zo mochten chirurgijns bloed dat zij in het kader van het aderlaten aftapten, niet tot na elf uur voor de deur laten staan op straffe van twee schellingen boete. Ook was het verboden het bloed in grachten of sloten te gieten die anderen gebruikten om er drinkwater uit te putten. De meesterproef bestond uit aderlatingen met een vlijmscherp mes op verschillende plekken in het menselijk lichaam. De kandidaat had zich deze vaardigheid tijdens zijn leertijd in de praktijk eigen gemaakt, evenals het scheren zónder een bloedbad aan te richten.

Het was niet de bedoeling dat gildebroeders elkaar van de markt drongen. Daarom bestonden er onderlinge prijsafspraken. Stedelijke besturen achtten een dergelijke regulering een natuurlijke en door God gewilde gang van zaken. Gilden waren dan ook nauw met het overheidsapparaat verbonden. Hun reglementen waren officieel door de bestuurders goedgekeurd en hadden kracht van wet. Van gilden met politieke ambities, zoals die in Utrecht, Dordrecht of Gent voorkwamen, was de heersende oligarchie niet gediend. In Rotterdam waren de gilden van meet af aan werktuigen van de overheid. Het gilde mocht voor elke functie weliswaar twee kandidaten voordragen, maar de uiteindelijke keuze werd op het stadhuis gemaakt. Ook intern was van enige democratie geen sprake. In het algemeen wezen de deken en de hoofdlieden de kandidaten voor hun eigen opvolging aan. Zo kon ook op dat niveau een soort familieregering ontstaan.

Daar stond weer tegenover dat het stadsbestuur allerlei bevoegdheden aan de deken en de hoofdlieden delegeerde, met name het geven van aanwijzingen over productiemethodes en kwaliteitsnormen. Hierdoor vond regelmatig een strikte controle plaats. Zo waren de bakkers verplicht met punten of kleine verhoginkjes, die op het brood waren meegebakken, het gewicht aan te geven. Regelmatig kregen zij controleurs over de vloer die willekeurig broden wogen. Een uitgebreid boetestelsel hield de gildebroeders bij de les.

Nachtarbeid was in de hele stad verboden. Dat had niets te maken met het beschermen van de werkenden, maar met de angst voor branden zoals die van 1402 en 1431, toen de stad gedeeltelijk in de as werd gelegd. Nachtelijke bedrijvigheid ging met verlichting gepaard en dat betekende in de Middeleeuwen open, flakkerende vlammetjes. Het was dan ook verboden een kaars of een olielampje te laten branden terwijl men sliep. Wie ’s avonds of ’s nachts licht aan had, moest onmiddellijk opendoen als de schout of schepenen aanklopten. Dat was om te zien of de eigenaars niet in slaap waren gevallen. Bakkers mochten hun oven niet tegen een muur aan plaatsen tenzij die van steen was. Overal waar vuur was – voor haarden of anderszins – moesten de muren aan de binnenkant met leem bestreken worden. Het bouwen van een rieten dak was aan allerlei beperkingen onderhevig. Welvarende mensen moesten op grond van hun inkomen een of twee ladders met emmers in huis hebben. Ook bakkers, brouwers en ververs dienden over ladders te beschikken. Nachtwakers speurden de stad af op zoek naar mogelijk onheil.

Het werpen van vuil op de openbare weg of in open water werd net als heden ten dage beboet. Ingewanden van vee en visafval werden apart genoemd. Men mocht maximaal twee varkens op de openbare weg laten lopen mits voorzien van een ring door de neus. Een echte stadsreiniging komen we pas tegen aan het begin van de zeventiende eeuw, toen er blijkens een beschrijving, karren door Rotterdam reden om het vuil op te halen.

Wie zich schuldig maakte aan misdrijven, moest vrezen voor de schout en schepenen, of als het ernstig was voor de baljuw, maar er werden ook preventieve maatregelen genomen. Voor het gasthuis hing een ijzeren plaat met een klein gat erin. Elk metalen voorwerp dat daar doorheen kon was verboden, want dan gold het als een gevaarlijk steekwapen. Tegen andere verdedigingsmiddelen bestond geen bezwaar, al was het niet toegestaan om gewapend met knotsen over straat te gaan of een herberg te betreden. Daarbij werd voor doortrekkende reizigers een uitzondering gemaakt. Het was gevaarlijk op het platteland en men moest zich kunnen weren tegen struikrovers. Wie binnen de stad een wapen gebruikte werd voor twee jaar verbannen. Op een eerdere terugkeer stond het afhakken van de rechterhand. Het alternatief was een boete van 24 pond: het was mogelijk met een schikking een gerechtelijke procedure te voorkomen.

Bordelen waren verboden, tippelen daarentegen was toegestaan, maar niet na zonsondergang. Dan mochten prostituees zich ook niet meer vertonen in de zogenaamde ‘stoven’ waar klanten met elkaar in grote houten kuipen een warm bad konden nemen. Kansspelen waren eveneens uit den boze, behalve in het stedelijk gokhuis dat aangeduid werd als ‘dobbelscole’.

Armenzorg

Hiermee was het takenpakket van de stedelijke overheid nog niet voltooid. Zij hield zich ook nog bezig met een categorie van de bevolking die in de Middeleeuwen nadrukkelijk tot het koninkrijk Gods werd gerekend: de armen. Niet dat men ze uit hun ellende wilde verheffen. Hun aanwezigheid was in de ordening van de wereld vanzelfsprekend. Van de rijken werd echter wel naastenliefde verwacht. In Hollandse steden lag de armenzorg al vroeg in handen van een college van zogenaamde Heilige Geestmeesters, die uit de elite werden gerekruteerd. Zo ook in Rotterdam. In 1407 beschikten zij al over een fonds waarvan zij een gedeelte gebruikten om een altaar te bouwen in de stadskerk. Dat was een volstrekt normale en verantwoorde uitgave: alles in de samenleving was immers met religie en het goddelijke verweven.

De armenzorg beperkte zich nadrukkelijk tot de Rotterdamse ingezetenen. Alleen zij kwamen in aanmerking voor ondersteuning als zij te oud, te ziek of te gebrekkig waren om te werken. Na gedegen onderzoek ontvingen zij een driehoekig stukje lood waarin een duif met stralenkrans was gestempeld, symbool van de Heilige Geest. Op vertoon daarvan mochten zij zich melden bij periodieke voedseluitdelingen. Wie kon bedelen – dat was uitsluitend bij de kerkdeur toegestaan – kreeg alleen maar onderdak. De Heilige Geestmeesters wezen zulke bedelaars dan een van de vijftien hutjes toe die ze voor daklozen hadden laten bouwen.

In de winter was men een stuk soepeler. Dat was in de Middeleeuwen altijd een gevaarlijk seizoen, zeker toen in de veertiende eeuw een kleine ijstijd begon. Als de waterwegen toevroren, raakte de voedselvoorziening in het ongerede. En etenswaar was toch al schaarser dan in lente of zomer omdat men nog zo weinig middelen kende om bederf tegen te gaan. In de kerk werd er dan brood uitgedeeld en hutspot met gezouten varkensvlees. Ook ontvingen armen turf.

Indachtig de verontrustende parabelen van de Verlosser over rijken, kamelen, het oog van de naald en het rijk der hemelen, probeerden gefortuneerden hun ziel te redden door in hun testament de armen te gedenken. Zo liet de welgestelde priester Alewijn Florisz bij zijn overlijden in 1434 genoeg geld na om aan de Hoogstraat een Heilige Geesthuis in te richten met plaats voor acht inwonenden.

Dit Heilige Geesthuis was een aanvulling op het gasthuis. Wie daar terechtkwam, had gezien de stand van de geneeskunst weinig overlevingskansen. Tegelijkertijd verbleven er – uiteraard in een andere zaal – passanten, soms pelgrims, die een bedevaart maakten naar een of ander heilig oord teneinde een gelofte in te lossen, zegen af te smeken of omdat zij na een misstap tot zo’n expeditie veroordeeld waren. Pas in 1560 nam het stadsbestuur het initiatief voor een weeshuis. In 1598 waren er 106 kinderen ondergebracht.

Ondanks alle controle en zorg voor de armen, konden de zaken toch uit de hand lopen. Dat gebeurde als de prijzen van voedsel en eerste levensbehoeftes boven het rechtmatig niveau uitstegen. Daarover bestonden vastomlijnde denkbeelden. Als er duurte dreigde, werd van het stadsbestuur prijsbeheersing verwacht. Dat was bijvoorbeeld het geval in 1439, toen de import van graan door de oorlog tegen de Hanze in het ongerede raakte. Het stadsbestuur schreef een rechtmatige broodprijs voor. Uitvoer van graan werd aan banden gelegd. Andere Hollandse steden namen vergelijkbare maatregelen zodat het voedseltransport nagenoeg tot stilstand kwam. Toch stuurden de benarde steden eigen poorters uit om elders graan in te kopen. Om die reden – althans dat meende de heffe van het Rotterdamse volk – verschenen er opeens Delftse en Leidse kooplui in hun stad. Het kwam tot gewelddadig protest dat eindigde met een lynchpartij. Ook de inboedel van de Rotterdamse schout, verantwoordelijk voor de rechtmatige orde en dus de eerlijke prijzen, kreeg het hard te verduren. Daarna keerde een gespannen rust terug. De oogst van 1440 bleek zo overvloedig dat zelfs met slechte aanvoer uit het door oorlog geteisterde Oostzeegebied er geen gebrek aan koren was.

Hertog Filips de Goede, die van de zaak hoorde, beboette Rotterdam met vijfhonderd rijders omdat het de zaken zo uit de hand had laten lopen. Bovendien moest het een lening van 3500 schilden (Franse gouden munten) aflossen, die de hertog met het baljuwschap van de stad als onderpand bij kapitaalkrachtige onderdanen gesloten had. Zo kwam de hertog van een hinderlijke schuld en even hinderlijke geldschieters af. Daarna verleende hij de stad een privilege waarin de samenstelling van het bestuur opnieuw geregeld werd. Het kwam erop neer dat de benoeming voortaan door de hertog of de door hem aangewezen vertegenwoordiger zou geschieden. Tegelijkertijd legde de hertog zich een beperking op: Rotterdamse bestuurders moesten minstens 27 jaar oud zijn en minimaal 100 nobels (Engelse gouden munten) bezitten. Op die manier zouden alle elitefamilies op gezette tijden aan bod komen. Op 29 april 1439 voegde Filips hier nog iets aan toe: iedere ambtsdrager moest ten overstaan van de burgemeester zweren niets te hebben betaald voor het verkrijgen van zijn functie.

Drie jaar daarvoor – in 1436 – had Filips Rotterdam reeds toegestaan een veertigkoppige raad bijeen te roepen, bestaande uit de rijkste burgers van de stad, speciaal om de benarde financiën in ogenschouw te nemen. Dat lichaam ontwikkelde zich later tot de vroedschap, een raad van notabelen die goedkeuring moest geven aan beleid.

In grote trekken bleef dit de manier waarop Rotterdam tot de Bataafse Revolutie van 1795 werd bestuurd. Wel is in 1479 nog één belangrijke wijziging doorgevoerd waarbij de Rotterdamse elite meer invloed kreeg op benoemingen. Eenmaal per jaar ging een zakje met drieëndertig witte en zeven zwarte bonen rond in de vroedschap. Allen trokken een boon en de bezitters van een zwart exemplaar moesten met elkaar voor alle stedelijke functies twee personen voordragen bij de hertog. Deze, of zijn vertegenwoordiger, de baljuw, maakte dan een definitieve keuze. Zij werden aangeduid als ‘boonheren’ en ontvingen geen eten of drinken voor dit karwei geklaard was. Op die manier kreeg Rotterdam een collegiaal bestuur.

In 1467 overleed Filips de Goede, zijn dood werd door zijn onderdanen betreurd. Met zijn opvolger, Karel de Stoute, had Rotterdam al van afstand te maken gehad. In 1458 had hij van zijn vader onbedijkte gorzen op het tegenover de stad liggende eiland IJsselmonde cadeau gekregen. Hij verkocht dit gebied na een paar jaar al aan lokale groten die het wensten in te dijken en tot ontwikkeling te brengen. Karel eiste wel dat de nieuwe ontginningen genoemd zouden worden naar het gebied waarvan hij al de grafelijke titel bezat, de Franse landstreek Charolais. Dat werd door de boeren algauw verbasterd tot Charlois. Charlois is dan ook een jong dorp vergeleken met de andere nederzettingen op de zuidelijke oever van de Maas: IJsselmonde, Katendrecht en Pernis. Die stammen allemaal uit de dertiende eeuw en zijn ongeveer even oud als Rotterdam.

Hertog Karel de Stoute kwam in 1477 om bij het beleg van Nancy. Zijn lijk is nooit gevonden, waarschijnlijk werd hij door de wolven verslonden. Karels enige dochter Maria kreeg een wankele erfenis. De Franse koning Lodewijk XI lijfde onmiddellijk Bourgondië in. De gewesten in de Nederlanden maakten van de gelegenheid gebruik om de hertogelijke macht te beknotten. Zij accepteerden Maria pas toen zij middels een Groot Privilege alle oude voorrechten en gewoontes van de verschillende gewesten nog eens nadrukkelijk erkende. Bovendien werd zij door allerlei bepalingen min of meer onder curatele gesteld.

Het schrikbewind van Jonker Frans

Het hertoginnetje Maria van Bourgondië wist haar positie te verstevigen door een huwelijk aan te gaan met Maximiliaan van Habsburg, troonopvolger in de Oostenrijkse erflanden en toekomstig keizer van het Duitse Rijk. Deze wist een groot deel van het verloren gezag weer terug te winnen, maar dat ging niet zonder slag of stoot. Door de ondergang van Karel de Stoute konden oude tot dan toe onderdrukte tegenstellingen de kop opsteken. Hierdoor kwamen de Hoeken weer in beeld. In 1488 trad onder hen een nieuwe leider naar voren: Jonker Frans van Brederode. Een Hoeks legertje in het Vlaamse Sluis koos hem tot commandant, ook al was hij net boven de twintig en gesjeesd als student rechten aan de Universiteit van Leuven. Hij stamde uit een gerenommeerd Hoeks geslacht, maar met de kennis van nu valt hij nauwkeurig te karakteriseren: Jonker Frans van Brederode was een megalomane krijgsheer met psychopathische trekken. In zijn jeugdige overmoed koos hij voor het offensief. In de snijdende novemberkou voer hij met zijn schepen naar Delfshaven en brandde het volledig plat. De dag daarna deed hij met zijn horde een inval in Rotterdam, dat vanwege de toegevroren vesten onbeschermd was. Twee vooraanstaande Kabeljauwen werden terechtgesteld, Jan Allertsz, de stadssecretaris, en Jacob de Groter, die tal van stedelijke ambten had bekleed. Dat was het begin van een schrikbewind.

Wie van Kabeljauwse sympathieën werd verdacht, was vogelvrij. De ongedisciplineerde soldaten van Jonker Frans hadden vrij spel. Hun misdragingen bleven ongestraft. De commandant zelf hing in geroofde luxe kleding de gebraden haan uit. Regelmatig ondernam hij uitvallen in de omgeving om daar te branden en te plunderen. Na Delfshaven werd nu ook Overschie in de as gelegd. Een aanslag op Schiedam mislukte. Het was de bedoeling om de stad te overvallen op het moment dat de wacht werd afgelost. Daartoe was een Hoekse soldaat binnen de wallen gesmokkeld die op het juiste moment een trompetsignaal zou geven. De man werd echter zo dronken dat hij veel te vroeg op zijn instrument blies toen de wacht nog op volle sterkte was. De Hoeken leden een smadelijke nederlaag. Het Schiedamse rederijkersgenootschap de Roo-Roosen voerde hierna een smakelijk toneelstuk op, ’t Spul van de Jonker Fransen Oorlog geheten.

Schiedam mocht dan het gevaar hebben afgewend, de wijde omgeving had sterk te lijden onder de rooftochten van Jonker Frans. De Hoeken slaagden erin tijdens hun plundertochten de poorten van Leiden te bereiken. De schepen van Jonker Frans bedreven ondertussen piraterij op de grote rivieren. Van duidelijke oorlogsdoelen was geen sprake. De brooddronken commandant in zijn staatsiegewaad liet zich aanspreken als ‘stadhouder’. Daaruit zou men eventueel kunnen afleiden dat hij zich plaatsvervanger achtte van de wettige vorst in een door Hoeken overheerst Holland.

Het spreekt vanzelf dat Maximiliaan dit niet op zich kon laten zitten. Hij stuurde 2500 soldaten onder commando van zijn vertrouweling Jan van Egmond, die het beleg sloegen rond Rotterdam. Jonker Frans verdedigde zich, wat tot grote ellende leidde. Uiteindelijk hoefde het niet tot een bestorming te komen. Jan van Egmond stuurde een krijgsgevangen Hoekse officier door de linies om Jonker Frans vrije aftocht aan te bieden. De bevolking kreeg daar lucht van. Voor het verblijf van de krijgsheer verzamelde zich een wanhopige menigte, waaruit smeekbeden klonken om het in godsnaam op te geven. Misschien heeft dat de vastbeslotenheid van Jonker Frans geknakt. Op 29 juni 1489 ontruimde hij de stad onder toeziend oog van de belegeraars. Wie wilde vertrekken, mocht met hem mee. Zijn Rotterdamse rijk had een kleine acht maanden standgehouden. Jonker Frans zette zijn piratenbestaan voort in de Zeeuwse wateren, tot hij in 1490 gewond raakte bij de zeeslag van Brouwershaven en krijgsgevangen werd gemaakt. Hij crepeerde, alleen, in een Dordtse kerker.

Ondertussen was de vervolging van zijn aanhangers al in volle gang. Maximiliaan toonde geen genade. Hij gaf de Rotterdamse Kabeljauwen ruimte om drastisch met hun aartsvijanden af te rekenen. Delft werd uitgekozen als de plek waar hun leiders terecht werden gesteld. Daar verloor ook de Rotterdamse burgemeester Wormbout Wormboutszoon, telg uit een geslacht dat al generaties bestuurders leverde, het leven omdat hij met Jonker Frans had samengewerkt. Rotterdam kreeg de rekening van het beleg gepresenteerd: 26.000 Rijnse guldens. Dat enorme bedrag moest via een extra belasting worden opgebracht en men zag ooit welvarende burgers niet alleen hun kostbaarheden maar zelfs tinnen lepels te gelde maken om aan hun verplichtingen te voldoen.

Maximiliaan schiep ondertussen met zijn Kabeljauwen geordende verhoudingen. De overwinnaar Jan van Egmond werd stadhouder van Holland, een functie die hij tot 1515 bekleedde. Daardoor vervaagden de oude partijtegenstellingen om ten slotte in de zestiende eeuw te worden vergeten.

De Jonker Frans-oorlog had het gebied tussen de Oude Rijn en Dordrecht zware schade toegebracht. Kastelen, hoeves en hele dorpen waren platgebrand. Handel en bedrijf hadden bijna een jaar stilgestaan. Tal van schepen waren verbrand, geroofd of in de grond geboord. Delft was zijn hele handelsvloot kwijt. Van de Rotterdamse haringbuizen resteerden er nog maar enkele. 20 procent van de huizen lag in puin. Alles wat Rotterdam in de vijftiende eeuw had weten op te bouwen was tenietgegaan. De schade was zo ernstig en zo structureel dat van herstel en wederopbouw jarenlang geen sprake kon zijn.

Rond 1500 besloten de stadsbestuurders zelfs om het stedelijk gebied te verkleinen. De Oostvest werd vervangen door een stadsgracht, die het tracé volgde van de huidige Goudsesingel. Latere generaties Rotterdammers maakten van de gestoorde krijgsheer een soort held. In de negentiende eeuw noemde men zelfs een belangrijke uitvalsweg de Jonker Fransstraat. Dit omdat de schade die hij aan omliggende steden deed, de concurrentiepositie van Rotterdam verbeterd zou hebben. Dat is een mythe. Geen mens heeft Rotterdam moedwillig grotere schade toegebracht dan Jonker Frans van Brederode – tot de Tweede Wereldoorlog.