James C. Kennedy

Vertaald door Simone Kennedy-Doornbos

Een beknopte geschiedenis van Nederland

2017  Prometheus  Amsterdam

© 2016 James C. Kennedy

© 2017 Nederlandse vertaling Uitgeverij Prometheus en Simone Kennedy-Doornbos

Omslagontwerp Tessa van der Waals

Omslagbeeld detail uit De Sint-Elisabethsvloed, Meester van de Heilige Elisabeth-Panelen, ca. 1490-1495, Rijksmuseum, Amsterdam

Lithografie afbeeldingen BFC Graphics & Design

Kaarten Yde Bouma

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

www.uitgeverijprometheus.nl

ISBN 978 90 351 4454 5

Inhoud

Inleiding

1 Van moeras naar handelssteden. Nederlandse geschiedenis tot 1384

2 Opkomst van de noordelijke Nederlanden, 1384-1588

3 De Gouden Eeuw van de jonge Republiek, 1588-1672

4 Afnemende welvaart en nieuwe hoop, 1672-1795

5 Bouwen aan een natiestaat, 1795-1870

6 Vooruitgang en crisis, 1870-1949

7 Een progressief gidsland, 1949-2016

Epiloog

Woord van dank

Bibliografie

Inleiding

Nederlanders hebben over de hele wereld hun invloed doen gelden en dorpen en steden gesticht. Toch zien internationale historici de rol en invloed van Nederland op de wereldgeschiedenis vaak over het hoofd, omdat het een klein land is met een ontoegankelijke taal. Zelfs moderne Nederlandse historici zijn geneigd om laatdunkend te spreken over hun eigen nationale geschiedenis. Als de bescheiden omvang van Nederland vergeleken wordt met grote naties en overkoepelende internationale ontwikkelingen, wordt het verleden van dit land vaak veroordeeld tot de historische prullenmand. Dit boek is daarentegen geschreven met het idee dat de Nederlandse geschiedenis groots genoeg is om iedereen te boeien. Het verschijnt onder de titel Concise History of The Netherlands (Cambridge University Press) voor een Engelstalig publiek, omdat de Nederlandse geschiedenis voor hen nog te onbekend is. Maar ik hoop dat deze publicatie ook Nederlandse lezers beter bekend zal maken met de grote geschiedenis van hun eigen kleine land.

Doordat belangrijke rivieren uitmonden in Nederland werd het land al duizenden jaren geleden een centrum van handel en machtspolitiek, en een magneet voor migranten. Vanuit die positie heeft Nederland zijn invloed doen gelden in Europa en was het deel van belangrijke mondiale ontwikkelingen. Maar door de ligging werd dit dichtbevolkte en verstedelijkte land vaak bedreigd door overstromingen, waardoor Nederlanders hard moesten werken om orde te scheppen uit chaos en dit – ondanks onderlinge verschillen – samen oppakten. De kunst om je gezamenlijk door moeilijke uitdagingen heen te slaan en verenigd te blijven is een historische prestatie van de Nederlanders, die ons in deze tijd misschien opnieuw kan inspireren.

De Nederlandse geschiedenis is groots omdat het land in de eerste plaats wordt gekenmerkt door aanpassingsvermogen en creativiteit, waardoor het al minstens zes eeuwen lang in de voorste gelederen heeft gestaan van internationale ontwikkelingen. Zo speelde Nederland een leidende rol in de ontwikkeling van de moderne economie, was het een bron van technische innovaties – niet alleen op het gebied van watermanagement – en een vruchtbare voedingsbodem voor tal van kunstzinnige en intellectuele uitingen. In de zeventiende eeuw was Nederland zelfs een van de grootste wereldmachten. Ook na het verlies van deze status bleef het land meer macht en invloed houden dan de omvang zou doen vermoeden. In de loop van de afgelopen zes eeuwen ontwikkelde Nederland zich tot een welvarend en hoogopgeleid land met een redelijk stabiel bestuur, waardoor wetszekerheid en rust werden geboden en verworvenheden zeker konden worden gesteld.

Nederland is al eeuwenlang betrokken bij uitgebreide en ingewikkelde globaliseringsprocessen. De eerste migratiestromen en de onderwerping aan Romeinse en Frankische overheersing deden het land al vroeg openstaan voor nieuwe invloeden. Nederlanders participeerden tijdens de late Middeleeuwen actief in een Europese uitwisseling van mensen, ideeën en goederen, waardoor zij invloedrijke tussenpersonen werden in Europa en later – tijdens de Nederlandse Republiek – in de wereld. Als klein land kon Nederland niet overleven zonder intensieve interactie met de omringende wereld, en daarom is er geen beter land dan Nederland om de geschiedenis van de globalisering te bestuderen.

De tweede reden waarom de Nederlandse geschiedenis fascinerend is en meer aandacht verdient, is het feit dat een land met zo veel breuklijnen en minderheden erin is geslaagd om niet alleen te overleven, maar zelfs te floreren. Geen enkele heerser kon lange tijd absolute macht uitoefenen over zijn Nederlandse onderdanen. Sinds de Middeleeuwen was de macht verdeeld over veel spelers. Na de Reformatie nam de religieuze diversiteit zo toe dat het lange tijd een van de meest heterogene landen van Europa was. Dat deze situatie – ondanks perioden van gedwongen migratie en geweld – niet leidde tot endemische chaos, maakt Nederland het bestuderen waard. Alleen door samen te blijven werken konden Nederlanders gedeelde problemen het hoofd bieden of strijden tegen gezamenlijke vijanden. Daardoor ontstond uiteindelijk een samenleving met veel ruimte voor overleg, gericht op het bereiken van consensus, met actieve burgers en een rijk verenigingsleven. Dit succes wordt soms nauwelijks opgemerkt en wekt de indruk dat Nederland een saai land is, vergeleken met de spannende instabiliteit – en het bloedvergieten – in veel andere landen. Maar het is juist heel belangrijk en waardevol om te onderzoeken hoe divers samengestelde samenlevingen kunnen overleven zonder ten onder te gaan aan interne spanningen en geweld.

Zo gezien is de geschiedenis van Nederland een onwaarschijnlijk succesverhaal, waarin inwoners van een drassige woestenij een vrije, veilige en welvarende samenleving maakten. Maar de weg naar dat succes was bezaaid met stenen, en deze geschiedenis is dus zeker geen continu opgaande lijn. Geweld, conflict, ongelijkheid, instabiliteit en ontberingen zijn Nederland tot op de dag van vandaag niet bespaard gebleven. Het Nederlandse handelstalent had bijvoorbeeld niet voor iedereen een positieve uitkomst en de Nederlandse vrijheden waren niet voor alle inwoners in gelijke mate bedoeld. Deze geschiedenis zal dan ook de complexiteiten en schaduwkanten benoemen die eveneens deel waren van dit verleden; zowel de dieptepunten als de hoogtepunten uit de Nederlandse geschiedenis komen aan bod.

Definitie van Nederland

Om een goed beeld te geven van de geschiedenis van Nederland zal dit boek zich vooral concentreren op historische ontwikkelingen op het grondgebied van het huidige Koninkrijk der Nederlanden. Deze territoriale definitie is om verschillende redenen een behoorlijke uitdaging.

In de eerste plaats is het huidige koninkrijk natuurlijk niet hetzelfde als Holland, dat vaak wel de meeste aandacht krijgt. Sinds de zestiende eeuw is Holland het dichtstbevolkte en op economisch gebied machtigste deel van het land. De politieke, economische en culturele elite in Nederland heeft lang in dit gebied gewoond. Holland trekt de meeste toeristen, die dol zijn op steden als Amsterdam, Rotterdam en Den Haag, en ook op het typerende landschap met dijken, oude polders en molens. Maar in werkelijkheid vormen de beide moderne provincies van Noord- en Zuid-Holland slechts een zesde deel van Nederland. Bovendien waren deze provincies niet bijzonder invloedrijk in het begin van de vaderlandse geschiedenis. Pas tijdens de Nederlandse Republiek in de zeventiende en achttiende eeuw werd Holland dominant. De vorming van de eenheidsstaat in 1798 beperkte de invloed van Holland weer. Ik zal in deze uitgave ook de ontwikkelingen en gebeurtenissen in andere delen van het land belichten, zonder de betekenis van Holland te onderschatten.

In de tweede plaats is het gebied ten zuiden van het huidige Koninkrijk der Nederlanden ook van grote invloed op de geschiedenis; Nederland is altijd nauw verbonden geweest met andere delen van de Lage Landen. Nederland heeft qua taal en cultuur veel te danken aan ontwikkelingen in Vlaanderen en Brabant, de Nederlandssprekende delen van België, waar lange tijd alles eerder leek te gebeuren dan in het noorden. Tijdens de Bourgondische Nederlanden was in dit gebied sprake van een dynamische commerciële en culturele synergie. De onvoorziene splitsing die het gevolg was van de oorlog tussen Spanje en de jonge Nederlandse republiek maakte daar een einde aan. De ontwikkelingen in de zuidelijke Nederlanden kunnen dus moeilijk buiten beschouwing worden gelaten, zeker niet tot de zeventiende eeuw. Bovendien was een groot deel van de huidige zuidelijke provincies – Limburg, Noord-Brabant en Zeeland – eens deel van Brabant of Vlaanderen. Vanuit dit perspectief omvat de geschiedenis van Nederland dus ook de geschiedenis van Brabant en Vlaanderen en niet alleen van Holland of de andere noordelijker gelegen provincies.

Enkele zuidoostelijke delen van het huidige Nederland waren tot het begin van de negentiende eeuw nog onderdeel van het Heilige Roomse Rijk. Sterker nog, bijna heel Nederland was eens deel van het Roomse of het Duitse Rijk. Het is ook niet vreemd dat Nederlanders in de Engelstalige wereld ‘Dutch’ (gebaseerd op ‘Deutsch’) worden genoemd. Al eeuwen geleden werden Nederlanders en Duitsers gezien als één volk. In dat opzicht kan de Nederlandse geschiedenis tot de zeventiende of achttiende eeuw ook als onderdeel van de Duitse geschiedenis gezien worden.

Maar hoe verleidelijk het ook is de geschiedenis van België en Duitsland te koppelen aan die van Nederland en hoe verfrissend een grensoverschrijdend perspectief ook kan zijn, deze beknopte geschiedenis biedt niet veel ruimte. Wel heb ik geprobeerd recht te doen aan ontwikkelingen in Vlaanderen en Brabant – en soms delen van Duitsland – in perioden waarin ze de Nederlanden beïnvloedden, met extra aandacht voor die gebieden die later deel werden van het koninkrijk. De geschiedenis van deze landsgebieden wordt dus niet vergeten, al stonden ze lange tijd in de periferie van het huidige Nederland.

Ten slotte stelt het Nederlandse koloniale rijk ons voor een uitdaging, als we ons willen beperken tot een beschrijving van de geschiedenis van het huidige grondgebied van Nederland. Nederland had eeuwenlang een groot aantal koloniën, dat op dit moment is gereduceerd tot zes Caribische eilanden: Aruba, Bonaire, Curaçao, Saba, St. Eustatius en St. Maarten, die alle formeel deel zijn van het Koninkrijk der Nederlanden. Aangezien Sri Lanka, Suriname, Zuid-Afrika en Indonesië niet langer deel uitmaken van het huidige koninkrijk, vallen ze per definitie buiten de kaders van dit boek. Maar een bewuste vermijding van hun bestaan en de interacties tussen deze koloniën en het huidige Nederland zal leiden tot een vertekening van de geschiedenis. Daarom heb ik hier en daar wel enige aandacht gegeven aan koloniën die niet langer deel uitmaken van Nederland.

Maar van alle koloniën zal de meeste aandacht uitgaan naar de Caribische eilanden, ook al woont er slechts 2 procent van de Nederlandse bevolking. Ik doe dat omdat de slavenhandel een belangrijke rol speelde op deze eilanden. In historische publicaties die deze eilanden buiten beschouwing lieten, blijft deze ontwikkeling vaak onderbelicht. Omdat de eilanden nog steeds behoren tot het huidige Nederland, zal de Atlantische slavenhandel in dit boek meer aandacht krijgen dan de Indische slavenhandel, die een eigen karakter had, maar minstens zo uitgebreid was als de slavernij in het westen.

En natuurlijk speelt water ook een grote rol in het bepalen van het grondgebied. Nederland is in de loop der tijd geregeld van gedaante veranderd. Water heeft delen van het land overspoeld en weer teruggegeven aan de zee. Hele dorpen zijn daarin verdwenen. De kustlijn lag eeuwen geleden in sommige gebieden kilometers verder naar het westen. En andere gebieden zijn door Nederlanders juist ingepolderd en bewoonbaar gemaakt, veiliggesteld of teruggewonnen op het water door dijken te bouwen. In de twintigste eeuw zijn grote gebieden toegevoegd aan Nederland, waaronder Flevoland. En dat gaat door tot de dag van vandaag, met de uitbreiding van de Rotterdamse haven. Er zal dus ook aandacht zijn voor de verleggende grenzen tussen water en land in het afgelopen millennium.

Reikwijdte en periode

In dit boek wordt de hele geschiedenis van Nederland in enkele honderden pagina’s behandeld, een omvang die voldoende ruimte laat om de belangrijkste ontwikkelingen te behandelen, zonder te vervallen tot een opsomming van feiten. In dit beknopte overzicht van de Nederlandse geschiedenis zullen allerlei ontwikkelingen in volle breedte de revue passeren. Toch zullen mijn achtergrond en specialisatie doorschemeren. Kenners zullen merken dat ik gespecialiseerd ben in de moderne Nederlandse geschiedenis vanaf het einde van de zestiende eeuw, met speciale aandacht voor de periode na 1870. Toch heb ik gepoogd een grondig overzicht te geven van de gehele Nederlandse geschiedenis, waarbij de eerste twee hoofdstukken de periode behandelen vanaf de eerste inwoners tot de vestiging van een onafhankelijke Nederlandse staat tijdens de Opstand.

Mijn keuze voor de historische thema’s is ingegeven door zowel mijn wens om de lezers een goede indruk te geven van de reikwijdte van de Nederlandse geschiedenis, als een subtiele eigen prioritering op basis van interesses. Politieke geschiedenis vormt het leidende kader, net als in de meeste andere nationale geschiedenissen, en geeft veel ruimte aan de behandeling van belangrijke binnenlandse en buitenlandse politieke ontwikkelingen. Religieuze geschiedenis is zeer bepalend geweest voor Nederland in het leren omgaan met verschillen. Dit onderwerp krijgt veel aandacht, aangezien dit ook een van mijn onderzoeksgebieden is. Economische en sociale ontwikkelingen zijn van doorslaggevende betekenis in dit land en worden dus systematisch behandeld. De culturele en intellectuele hoogtepunten in Nederland komen ook aan bod, maar worden iets minder grondig besproken. En ten slotte is er enige aandacht voor de militaire geschiedenis, omdat de grenzen van de Nederlandse staat vaak bevochten zijn geweest.

Alle hoofdstukken, behalve de eerste en laatste, beginnen en eindigen met een interventie van buiten. Dit onderstreept een patroon in de Nederlandse geschiedenis: dat dit land is gevormd onder de invloed van talrijke gebeurtenissen die buiten de landsgrenzen plaatsvonden. Soms door militair ingrijpen, maar vaker door economische en culturele interventies. De periode-indeling van de hoofdstukken laat de discontinuïteiten in de Nederlandse geschiedenis zien en de regelmaat waarmee externe factoren de historische richting van het land hebben bepaald.

Toch waren Nederlanders geen passieve objecten in dit verhaal. Zij bleken flexibel en creatief om te kunnen gaan met de uitdagingen waarvoor zij werden gesteld, of die nu kwamen van het water of grote machthebbers. Zonder te vervallen in clichés over ‘brave little Holland’ en zonder schaduwkanten te verbloemen, hoop ik met dit boek de lezers te laten zien hoe Nederlanders erin slaagden om moeilijke omstandigheden het hoofd te bieden en uiteindelijk via allerlei omwegen een samenleving vorm te geven die internationaal bewondering wekt.

- James Kennedy, Amersfoort, november 2016

1

Van moeras naar handelssteden. Nederlandse geschiedenis tot 1384

Lang lag het gebied dat nu Nederland is aan de rand van de beschaving. Het klimaat en de geografie waren niet geschikt voor landbouw en het bouwen van nederzettingen. Permanente bewoning kwam dus pas laat op gang. Zelfs toen grote rijken zich uitstrekten over delen van Noordwest-Europa – eerst de Romeinen en toen de Franken – bleef Nederland in de marge. Aan het begin van de Middeleeuwen gaf dit lokale heersers en in toenemende mate ook lokale burgers ruimte om hun eigen leefomgeving vorm te geven. Later in de Middeleeuwen kwamen invloedrijke hertogen en graven op, die een productief landbouwstelsel creëerden. Ook nam de urbanisatiegraad flink toe, al bleef die achter bij de grote delen van Vlaanderen. Tegen de veertiende eeuw waren de rijkdom en het strategische belang van de regio zo toegenomen dat dynastieke families in Europa streefden naar controle over dit gebied. Nederland was een belangrijk onderdeel van Europa geworden.

Preromaanse tijd

De eerste bewoners

Permanente bewoning kwam pas laat op gang in het gebied dat nu bekend is als Nederland. Ook al lijkt de Homo heidelbergensis, een voorloper van de moderne mens, al een kwart miljoen jaar geleden in de zuidelijke delen van Nederland te zijn gesignaleerd, toch bleek deze mensensoort als jagers en vooral verzamelaars niet bereid zich daar permanent te vestigen. In die tijd was het grootste deel van het land bedekt met ijs. Er zijn geen skeletten gevonden, maar de ontdekking van gereedschappen in de buurt van Maastricht en Rhenen, die uit die periode lijken te dateren, suggereren hun aanwezigheid. Ze waren daar vrij laat aangekomen, want de Homo heidelbergensis had al tienduizenden jaren in zuidelijke delen van Europa gewoond voordat ze migreerden naar Nederland. Andere menstypen verhuisden later ook naar het grondgebied van Nederland, maar niemand verbleef er permanent. Ongeveer 35.000 jaar geleden lijkt een einde te komen aan hun aanwezigheid. Als gevolg van een verlengde ijstijd en de grote afstand die overbrugd moest worden naar warmere en meer bevolkte delen van Europa, zouden er niet opnieuw mensen komen tot na 10.000 v.Chr., toen de laatste ijstijd eindigde. Door het smeltwater rees het waterpeil, waardoor het gebied dat nu de Noordzee is niet langer droog lag, maar gevuld werd met water. Het Nederlands grondgebied werd natter, zou vaker overstromen en werd door de overvloedige rijkdom aan flora en fauna beter geschikt voor menselijke bewoning.

Het was een grillig vestigingspatroon. De eerste mensen vertrokken mogelijk al snel weer en de mensen die uiteindelijk bleven kwamen in kleine groepjes van enkele tientallen personen. Aan het begin van deze periode waren er niet meer dan ongeveer duizend mensen in Nederland en hun aantal groeide langzaam. Van deze latere bewoners zijn meer archeologische vondsten gevonden dan van de allereerste bewoners, maar nog steeds is het moeilijk om vast te stellen hoe zij precies leefden. Enkele verrassende ontdekkingen hebben wel meer inzicht kunnen bieden. De zogenaamde Kano van Pesse (genaamd naar het Drentse dorp waar de kano werd gevonden) is een uitgeholde boomstam van 3,5 meter die gedateerd kan worden rond 7500 v.Chr., waardoor het de oudste nog bestaande boot in de wereld is. Het was een geschikt voertuig voor inwoners die veel moesten jagen en vissen in een waterrijk landschap met moerassen, riviertjes en meren. Deze levensstijl wordt bevestigd door een andere ontdekking bij de grote rivieren: het recent in Hardinxveld-Giessendam ontdekte graf. Dit is een van de oudste in Nederland, te dateren tussen 5500 en 5000 v.Chr., met de overblijfselen van een vrouw van veertig tot zestig jaar oud. Haar eigen kleine leefgemeenschap had haar voedsel meegegeven, waaruit bleek dat de groep aan de veilige kant van rivierduinen woonde en kano’s gebruikte om naar snoek te vissen in de rivier, pijlen met vuurstenen punten afschoot om vogels neer te halen en daarnaast ook fruit, groente en noten verzamelde.

Deze eerste inwoners bouwden geen permanente huizen of boerderijen en zeker niet de nederzettingen die meer naar het zuiden en oosten al ontstonden. Maar dat zou geleidelijk veranderen met de introductie van nieuwe technieken.

Permanente bewoning

De eerste tekenen van een neolithische cultuur in Nederland – een samenleving met landbouw en ontwikkelde gereedschappen – waren rond 5500 v.Chr. zichtbaar op plateaus in Zuid-Limburg. Deze regio was door de leemgrond zeer geschikt voor landbouw. De technieken die zich toentertijd verspreidden door Europa werden ook door deze boeren toegepast. Het gebruikte aardewerk geeft de indruk dat zij zelf waren gemigreerd uit centraal Europa. Ze hielden rundvee en varkens en kweekten groenten, tarwe en vlas – op deze grote schaal mogelijk gemaakt door de introductie van de ploeg. Met hun ovens waren ze de eerste producenten van aardewerk in de regio. Maar hun opvallendste nalatenschap waren de tot 40 meter lange houten boerderijen die ze bouwden, die waarschijnlijk ook onderdak boden aan hun dieren. Hun boerderijen groeiden zelden uit tot dorpen van enige omvang, maar de zekerheid die dit leven schonk zorgde wel voor bevolkingstoename in de regio.

Landbouw was de sleutel tot succes in grote delen van Europa, maar in de waterrijke delen van Nederland waren de voordelen niet altijd meteen zichtbaar. Daar bleven de jagers en verzamelaars domineren. Zelfs tot het einde van de neolithische periode bleef boeren in deze gebieden een secundaire activiteit.

Vanuit het noorden van Europa kwam tweeduizend jaar na de vestiging van de eerste boeren in Zuid-Limburg een andere migratiestroom op gang. Jagers en verzamelaars vestigden zich permanent op de hoger gelegen zandgebieden in het noordoosten van het land. Naar de typerende vorm van hun aardewerk noemen we deze bewoningsfase de Trechterbekercultuur. Hun samenleving was sociaal complex en hiërarchisch en hun erfenis is nog altijd zichtbaar; tientallen hunebedden zijn nog overal in het landschap te vinden. De stenen die hiervoor nodig waren konden 10.000 kilo wegen. Deze grafmonumenten waren daarom ook niet voor het gewone volk bestemd, maar voor hun eigen leiders. Al voor 2800 v.Chr. kwam er een einde aan de bouw van deze stenen grafmonumenten en werden grafheuvels meer gebruikelijk, een praktijk die breed navolging vond in de regio.

De geïsoleerde positie van de regio wordt onderstreept door het feit dat de IJzertijd veel later aanbrak in dit gebied. Pas rond 700 v.Chr. begonnen de bewoners in het zuidelijke deel van Nederland voor het eerst ijzeren gereedschappen te gebruiken, bijna vijf eeuwen nadat deze innovatie in het gebied rond de Middellandse Zee was ontstaan. En het zou nog twee eeuwen duren voordat deze techniek doordrong in de noordelijke delen van het land.

De 5000 jaar oude hunebedden zijn eerder opgericht dan Stonehenge en zijn verreweg de oudste constructies in Nederland. Hun bouwers en bedoeling blijven gehuld in nevelen.

© Hans Meijer

De mensen die de ijzeren gereedschappen het eerst produceerden waren de Kelten, die uit Centraal-Europa afkomstig waren. De nieuwe bewoners in het zuiden en westen van Nederland onderhielden waarschijnlijk nauwe culturele en economische banden met hun verwanten van de zogenaamde La Tène-cultuur, die zich over grote delen van West-Europa had verspreid. Nederland vormde de noordelijke continentale grens van de Keltische bevolking. Maar vanuit het noordoosten begonnen Germaanse volken het land binnen te trekken. In een geleidelijk proces dat continueerde tot de komst van de Romeinen, werden deze volken met hun Germaanse talen steeds dominanter. Uiteindelijk vervingen deze talen de Keltische taal in heel Nederland, hoewel het aannemelijk is dat veel mensen in dit dunbevolkte stuk land verschillende talen door elkaar spraken.

Niemand weet met zekerheid hoeveel mensen vlak voor de Romeinse invasie in Nederland woonden; naar schatting tussen de 10.000 en 100.000 mensen. In westelijke en noordelijke delen van het land kenmerkte het leven zich nog steeds door de strijd tegen het water. De eerste wierden of terpen – kunstmatige heuvels die de bewoners bescherming boden tegen overstromingen – werden ongeveer 2500 jaar geleden gebouwd in Groningen en Friesland. Het lager liggende land rond deze heuvels werd in tijden van lage waterstanden gebruikt voor het grazen van vee en landbouw. Tegen de tijd dat de Romeinen kwamen was deze regio door een combinatie van landbouw, visserij en handel waarschijnlijk een van de meest welvarende gebieden van Nederland. Toch was er aan het einde van de IJzertijd geen sprake van een vredige samenleving. Zonder centraal gezag kregen inwoners aanzien door te vechten, te stelen en te plunderen. Daar draaide het leven om bij de Germaanse Bataven die zich vestigden in de Betuwe. Toen de Romeinen dit gebied binnentrokken, moesten ze rekening leren houden met de oorlogstradities van deze ‘barbaren’.

De Romeinse Nederlanden

Rome komt aan de macht

Julius Caesar besloot als gouverneur van Gallië zijn militaire macht uit te breiden en het rusteloze noorden te bedwingen. Nieuwe gebieden inlijven betekende extra inkomsten, omdat overwonnen volkeren een schatting opgelegd kregen; geen slechte zaak met het oog op de lege schatkist. In het jaar 57 v.Chr. kwam hij met acht legioenen in de buurt van de zuidelijke grenzen van het huidige Nederland. Caesars eigen beschrijving van deze Gallische oorlog is de eerste bron waarin de regio uitgebreid beschreven wordt. Hij identificeerde de twee grootste tegenstanders in de zuidelijke delen van het huidige Nederland als de Menapii in het westen en de Eburonen in het oosten. Enkele jaren bevochten ze elkaar. Omdat de Menapii en de Eburonen Caesar niet konden verslaan op het slagveld, verborgen ze zich in de bossen en moerassen. De Romeinen besloten op hun beurt de boerderijen te plunderen en verbranden en de landerijen van vooral de Eburonen te vernietigen. De Menapii gaven zich over in 53 v.Chr. Wellicht deden de Eburonen dat op een gegeven moment ook.

Toch verloren de Romeinen snel hun greep op dit gebied. Lange tijd hadden de Romeinen nauwelijks tijd en aandacht voor deze regio vanwege een langdurige burgeroorlog en politieke machtsstrijd in Rome. Pas een generatie na de eerste inval van Julius Caesar had Rome weer de ambitie en middelen om zich in het veroverde gebied te vestigen. Vastbesloten om te strijden tegen de Germaanse stammen die hun gebieden overvielen en plunderden, poogden de Romeinen onder leiding van de getalenteerde generaal Nero Claudius Drusus Germanicus de gebieden ten oosten van de Rijn te onderwerpen. Hiervoor konden ze rekenen op de steun van de Bataven, die hulptroepen leverden in ruil voor het kwijtschelden van de schatting. In een effectieve tour de force in 12 v.Chr. slaagden ze erin om de Friezen in het noorden en westen van het huidige Nederland te onderwerpen en zich ten oosten en noorden van de Rijn te vestigen. Maar deze overwinningen waren niet geheel bestendig. In het jaar 9 n.Chr. werden de Romeinen op schokkende wijze verslagen in het Teutoburgerwoud (ongeveer 100 kilometer ten oosten van de huidige grens van Nederland) en zij moesten zich – ondanks de tijdelijke overwinningen van Drusus’ zoon Germanicus – een paar jaar later weer grotendeels terugtrekken naar het gebied ten westen van de Rijn.

Als broer en vader van toekomstige Romeinse keizers was het Nero Claudius Drusus Germanicus, en niet Julius Caesar, die Romeinse heerschappij in de Nederlanden vestigde.

Van het Augustijnse gebied van de Palatijn, antiquarium van de Palatijn, Inv. 618 (Publiek domein, Wikimedia Commons)

In 28 n.Chr. rebelleerden de Friezen tegen het Romeinse militaire gezag, omdat een aantal Friezen was gedwongen tot slavernij na een conflict over de kwaliteit van de koeienhuiden die zij als schatting hadden moeten leveren. De Friezen slachtten honderden Romeinse soldaten af en verdreven hen uit het gebied. Twintig jaar later besloten de Romeinen, na een gestaakte aanval op Germania, een verbond te sluiten met de Friezen, waardoor de handel opbloeide. De landen ten noorden van de Rijn bleven grotendeels vrij van Romeinse overheersing, al bleef hun invloed merkbaar.

Toch was de Rijn niet altijd een stabiele grens. In het jaar 69 werd de grens doorbroken door een nieuwe opstand tegen de Romeinen nadat zij de Bataven onrechtvaardig hadden bejegend. De Bataven hadden de Romeinse legers vele jaren gesteund met grote aantallen hulptroepen en hen in staat gesteld om ook Brittannië te bezetten. Ten onrechte werden de twee Bataafse legeraanvoerders en broers Julius en Paulus Civilis door de Romeinen beschuldigd van verraad. Nadat zijn broer was geëxecuteerd, wilde Julius Civilis wraak nemen. Deze gebeurtenissen vielen samen met een korte burgeroorlog in Rome na de dood van keizer Nero, waarbij een van zijn tijdelijke opvolgers eiste dat de Bataven zich zouden voegen bij het Romeinse leger, en hun dus geen ruimte meer wilde geven om op vrijwillige basis hulp te bieden. Dit leidde tot een grootschalige opstand door de Bataven, die ondersteund werd door veel Germaanse stammen aan de andere kant van de Rijn. Het verzet leek zeer succesvol en de Romeinse legioenen werden van de Rijn ver teruggedreven in zuidelijke richting. Zelfs het Romeinse Gallië werd door deze opstandelingen bedreigd.

Het einde van de burgeroorlog zorgde ervoor dat de winnaar, keizer Vespasianus, een grote Romeinse troepenmacht kon sturen om de verloren gegane provincies terug te winnen. Omdat Rome met zijn geavanceerde wapens machtig was en de legioenen het land begonnen te plunderen, werd snel overgegaan tot onderhandelingen en kon in het jaar 70 een akkoord worden gesloten. Wat gebeurde met Julius Civilis is niet bekend. De hulp van de Bataafse huursoldaten was nog steeds van groot belang in de Romeinse verdedigingsstructuur en na het tekenen van de vrede werden de Bataven hersteld als hulptroepen in het Romeinse Rijk. De Bataafse opstand bereikte dus weinig. Toch groeide deze opstand later uit tot een populaire mythe, waarbij Nederlanders in hun strijd voor politieke vrijheid verwezen naar hun voorouders, de vrijheidslievende Bataven die zich fier tegen het Romeinse Rijk verzetten. Maar Nederlanders zijn waarschijnlijk geen afstammelingen van de Bataven, omdat dit volk later uit het grondgebied lijkt te zijn weggetrokken.

Zo zag de eerste Nederlandse plaats met stadsrechten, Ulpia Novio Magus of Nijmegen, er misschien uit in de eerste jaren van zijn bestaan. Het was de hoofdstad van de Bataven.

© Peter Nuyten

Ondanks deze onderbrekingen bleef de grens – in het Latijn aangeduid als ‘limes’ – aan de Rijn vrij stabiel, beschermd door de Romeinse vloot, de Romeinse legioenen en hun Germaanse hulptroepen. Daardoor kon dit gebied zich ontwikkelen tot een Romeinse provincie van de Germania Inferior – zoals de regio aan het einde van de eerste eeuw bekendstond – en werden de eerste steden in het gebied gebouwd. Deze steden ontstonden waarschijnlijk op de fundamenten van eerdere Keltische nederzettingen. Ze voorzagen in Romeinse militaire behoeften. De eerste stad in Nederland was waarschijnlijk Maastricht (Mosae Trajectum). De naamgeving duidt op een plek waar de Maas overgestoken kon worden. Aan de Rijn en zijn zijrivieren werden enkele houten forten en een aantal steden gebouwd. De eerste stad die Romeinse stadsrechten kreeg was (Ulpia) Novio Magus, nu aangeduid als Nijmegen. Het Keltisch-Latijnse woord betekende ‘Nieuw Veld’. Een kleine vestingplaats aan de Rijn was Utrecht (Traiectum ad Rhenum) en aan de zeemonding ontstond Voorburg (Forum Hadriani). Aan het begin van de tweede eeuw was dit grensgebied van het Romeinse Rijk zo vreedzaam dat de Romeinen hun militaire aanwezigheid in Ulpia Novio Magus, de centrale vestiging van de Bataven, flink konden reduceren.

Het leven in het Romeinse Rijk

De Romeinse Nederlanden en de gebieden ten noorden van de Rijn bleven dunbevolkt. De omvang van de bevolking is moeilijk in te schatten, maar lijkt beperkt te zijn gebleven tot enkele tienduizenden bewoners. De grootste steden waren Heerlen, Maastricht en Nijmegen, met waarschijnlijk enkele duizenden bewoners per stad. De grote hoeveelheid Romeinse artefacten in de Bataafse hoofdstad Ulpia Novio Magus lijkt te suggereren dat de Romeinse cultuur zeer invloedrijk was in het leven van de Bataven. De grootste invloed hadden de Romeinen in delen van Zuid-Limburg, waar een zeer belangrijke militaire weg het Romeinse Gallië verbond met het Rijnland. Door deze weg zou op termijn ook de handel toenemen. Als onderdeel van deze weg werd in Maastricht tijdens de eerste eeuw een brug gebouwd over de Maas. De Romeinse nederzettingen waren in het zuiden het uitgebreidst. In de ogen van de Romeinen leenden de kalkgronden zich bij uitstek voor het vestigen van landgoederen, waar de situatie vergelijkbaar was met landbouwgronden in Noord-Italië. Er groeide vooral tarwe op hun akkers en ze werden waarschijnlijk bewerkt door pachters in dienst van de landeigenaar, die een lokale leider was of een voormalige legionair die met land beloond werd voor bewezen diensten. De omvang van deze landgoederen – die ook voorkwamen in België en noordelijk Frankrijk – groeide en de meest gefortuneerde villae boden de eigenaars alle gerieven die moderne Romeinse techniek en cultuur konden bieden: van muurschilderingen, mozaïeken, tegelvloerverwarming tot uitgebreide baden. Een stad van enige omvang had een openbaar badhuis. De overblijfselen van een groot badhuis in de omvangrijke nederzetting van Coriovallum (Heerlen) zijn de uitgebreidste Romeinse bouwresten die in Nederland zijn ontdekt. In deze zuidelijke gebieden vond grootschalige productie van Romeins aardewerk plaats. De afwezigheid van gestationeerde troepenmachten liet opnieuw zien dat dit deel van het Romeinse Rijk een veilig gebied was.

Hoewel de gebieden verder naar het noorden minder Romeinse invloeden kenden, waren zij wel belangrijk voor het economische leven van het rijk. De Rijn en de zijrivieren vormden niet alleen de grenzen, maar functioneerden ook als belangrijke handelsroutes. Het hele rivierengebied werd gebruikt voor vervoer, waardoor onder meer zeehandel met Brittannië mogelijk was en graan geïmporteerd kon worden. De Romeinen legden enkele kanalen aan om de Rijn beter bevaarbaar te maken. Ook met de Friezen werd de handel op basis van geld of ruilgoederen doorgezet, zoals blijkt uit talrijke Romeinse artefacten die in de terpen van Friesland en delen van het huidige Noord-Holland werden gevonden. In het rivierengebied en op de zandgronden van Brabant ontstonden boerderijen met vooral veeteelt en paardenfokkerij ten behoeve van het leger.

De stabiliteit door het Pax Romana stimuleerde nieuwe culturele en religieuze uitingsvormen. Een klein aantal Romeinen en niet-Romeinen kon goed lezen en schrijven in het Latijn, de eerste geschreven taal van de regio. Een groeiende groep – ook over de limes – leerde net voldoende praktische taalvaardigheden in het Latijn om over de dagelijkse gang van zaken met elkaar te kunnen communiceren. De Romeinse wet werd de norm. En zelfs waar de Romeinse cultuur niet dominant was, beïnvloedde zij na verloop van tijd wel de legale tradities van lokale stammen. Ook het religieuze leven was aan verandering onderhevig. Hoewel de Romeinen zelf niet afkerig waren van gewelddadig spektakel, leken praktijken die zij afkeurenswaardig vonden – zoals mensenoffers of druïderituelen die door sommige Germaanse stammen werden gepraktiseerd – langzaam te verdwijnen. Lokale volken gingen hun eigen goden steeds meer in Romeinse stijl aanbidden, zoals bleek uit de bouw van nieuwe tempels, altaren en heilige stenen die zichtbaar werden in het landschap. De zeer grote in Romeinse stijl gebouwde tempel bij Keltisch-Elst in Gelderland was gewijd aan de Bataafse hoofdgod Hercules Magasanus. De Romeinen stimuleerden dat de lokale bevolkingen hun eigen goden lieten samenvallen met de goden van de Romeinen en dat leek gedeeltelijk te werken, hoewel ook niet-Romeinse goden bleven bestaan. Na verloop van tijd werden er ook religies geïmporteerd, zoals het mithraïsme en het christendom. Net als in veel andere Romeinse gebieden bood de Germania Inferior een plek aan een cultureel gemengde bevolking, met Romeinse, Germaanse en Keltische inwoners, waarbij de mix van etniciteiten in elke stad en elk dorp verschilde.

Romeinse neergang, migratie en ontvolking

Aan het einde van de tweede eeuw begon dit beeld te veranderen. De eerste serieuze ‘barbaarse’ invallen begonnen in de jaren zeventig van de tweede eeuw, maar werden nog weerstaan door de Romeinen. De economie raakte al in het slop voor de aanvang van grote bevolkingsmigraties van Germaanse stammen. Het klimaat werd kouder en natter, en de zee onstuimiger. Aan het begin van de derde eeuw waren veel nederzettingen in het riviergebied verlaten en ontvolkt. Grote delen van Friesland werden weggespoeld, waardoor de eerste Friezen gedwongen werden om een veiliger onderkomen te zoeken. Waarschijnlijk zijn ze de zee overgestoken en hebben ze zich gevestigd in Engeland. Ook het Romeinse fort bij Aardenburg aan de zuidwestelijke kust werd rond die tijd verlaten, hoewel het tussen 260 en 280 weer tijdelijk werd gebruikt om militaire garnizoenen te herbergen. Toen het hun te nat onder de voeten werd, zijn ze daar ook weer vertrokken.

De grenzen van de Romeinse Rijk in de eerste eeuwen n.Chr.

In het midden van de derde eeuw was Rome ernstig verzwakt door de voortdurende politieke instabiliteit en werd de Romeinse limes gebroken door de Franken. Deze benaming werd aan het einde van de derde eeuw gegeven door Romeinse schrijvers aan een aantal Germaanse volken die los met elkaar verbonden waren, zoals de Chamavi en Salians, die vanaf het jaar 270 vanuit het noorden en oosten het Romeinse gebied binnendrongen. Deze invasie had een verkillend effect op de regio. Boerderijen en nederzettingen werden massaal verlaten. Grote delen van de bevolking lijken te zijn gevlucht naar het zuiden. Het gevolg van deze invasie van de Franken werd zichtbaar in het landschap. Landgoederen verwilderden en de natuur kreeg vrij spel op gecultiveerde grond, waardoor ook de bossen weer uitbreidden. Een van de nederzettingen die stand bleven houden was Maastricht, hoewel de stad aan het einde van de derde eeuw wel werd ingenomen en geplunderd. Door de bouw van een formidabel fort aan het begin van de vierde eeuw kon de stad aanvallen beter weerstaan. Het fort was wel een stuk kleiner dan de oorspronkelijke stad, omdat de bevolking was afgenomen. Niet langer woonden er duizenden inwoners in de overgebleven steden, maar slechts honderden.

Na de stabilisatie van het rijk aan het einde van de derde eeuw probeerde Rome bij vlagen de oude limes weer te herstellen, waarbij de houten forten werden vervangen door stenen forten. Omdat er in de vierde eeuw weer veel Romeinse soldaten in het gebied verbleven, durfden meer mensen zich er te vestigen. Maar de villae waren ondertussen vervangen door eenvoudige houten boerderijen en op de voormalige tarwevelden groeide nu rogge en gerst, graansoorten die gemakkelijker te verbouwen waren. De duurzame vestiging van inwoners bleek uiteindelijk af te hangen van de bereidheid van Frankische volken om nederzettingen te bouwen en een pact te sluiten met de Romeinen. De Salische Franken waren in beginsel niet bereid zich te laten temmen door de Romeinen, maar kregen toestemming om zich te vestigen in het huidige Salland in Overijssel (naar hen vernoemd) en binnen de limes van het Romeinse Rijk. In ruil hebben ze ook enige tijd de Romeinse belangen verdedigd. Dergelijke schikkingen bleken echter op de lange termijn niet stabiel. Aan het begin van de vijfde eeuw was de Romeinse overheid niet langer in staat om Germaanse migratie naar het rijk te sturen of te beperken. Het lot van de provincie was getekend toen de grens niet langer werd gehandhaafd en de Romeinse soldaten uit de noordelijke gebieden vertrokken om de Romeinse hoofdstad te verdedigen.

Het Romeinse gezag in Nederland kwam ten einde. Inwoners vergezelden de Romeinse soldaten en trokken mee naar het relatief vredige zuiden. Ook een groot deel van de Salische Franken zou in het midden van de vijfde eeuw verder zuidwaarts trekken. De Chamavi migreerden naar het rivierengebied, waar de Bataven eens hadden gewoond. In tegenstelling tot het kustgebied bleef het rivierengebied bewoond, ook nadat de Romeinen voorgoed waren vertrokken. Maar door de onveiligheid, het onstuimige klimaat, het natte land en de verminderde landbouwproductiviteit werd de bevolking gereduceerd. In de vijfde eeuw woonden er waarschijnlijk even weinig mensen in Nederland als eeuwen daarvoor.

De Merovingische en Karolingische perioden

De samenleving in de vroege Middeleeuwen

In de jaren nadat de Romeinen zich hadden teruggetrokken, kwamen druppelsgewijs nieuwe migranten uit Duitsland en Zuid-Scandinavië naar de Lage Landen. Dit waren zelden hele stammen die huis en haard verplaatsten, maar meestal kleine afsplitsingen van oudere nederzettingen die naar het gebied trokken om een nieuw bestaan op te bouwen. Hoewel de Salische Franken zichzelf beschouwden als een verenigd volk, afstammelingen van de legendarische koning Merovech, die heerste in het midden van de vijfde eeuw, was hun samenleving gedecentraliseerd omdat ze in kleine en autonome gemeenschappen leefden. De Merovingische leiders legitimeerden hun vooraanstaande posities door zichzelf te bestempelen als opvolgers van deze beroemde voorouder en werden door lokale bronnen in de zesde eeuw grafio genoemd. Maar hun machtspositie in deze kleine gemeenschappen in een dunbevolkt gebied was in werkelijkheid nog niet te vergelijken met de positie van ‘graaf ’ in latere eeuwen.

In de dertiende eeuw waren er verschillende dialecten in Nederland, die lang standhielden, maar uiteindelijk de basis zouden vormen voor een gezamenlijke Nederlandse taal. Toch zouden dialecten in veel gebieden nog het gewone leven blijven beheersen.

Deze groepen mochten vaak gemeenschappelijke voorouders hebben, ze vormden geen etnische of politieke eenheid, maar stonden ook niet per se als vijanden tegenover elkaar. De Franken mengden zich met de overgebleven plaatselijke bevolking uit het oude Romeinse Rijk en begonnen de taal en gebruiken te domineren, omdat de Romeinse invloeden en hun Latijnse taal in dat gebied zwakker waren dan verder naar het zuiden. De Angelen en de Saksen die aan het eind van de zesde eeuw migreerden naar delen van Friesland en Holland mengden zich met de overgebleven oude bevolking en werden ook als Friezen bekend. De Saksen, die zich even later vestigden in het oosten van Nederland, gingen op vergelijkbare wijze om met de oorspronkelijke inwoners. Deze Germaanse stammen konden door hun vergelijkbare talen redelijk met elkaar communiceren. Door eeuwenlange interactie tussen de Franken, Friezen en Saksen ontstond uiteindelijk de Nederlandse taal. Deze volken deelden ook culturele gebruiksvoorwerpen en praktijken, die zich over grote delen van noordwestelijk Europa uitstrekten. De best bewaarde erfenis van deze cultuur zijn de grafvelden die in het hele gebied terug te vinden zijn. De nieuwe inwoners van Nederland waren dus geen onderscheiden stammen met een eigen cultuur, maar meer samenraapsels van los verbonden gemeenschappen die in cultureel opzicht veel gemeen hadden. Franken, Friezen en Saksen vochten onderling om grond wanneer ze dat nodig achtten, maar dreven ook veel handel met elkaar, blijkend uit hun gemeenschappelijke cultuur. Die handel strekte zich uit over korte en lange afstanden, waarbij ze gebruikmaakten van oude Romeinse wegen, maar ook met zelfgebouwde boten de rivieren en zeeën navigeerden.

In de zevende en achtste eeuw begon de bevolking toe te nemen. Dit blijkt uit de afname van bossen en de groei van het aantal nederzettingen. Ook het klimaat verbeterde vanaf het begin van de zesde eeuw; het werd warmer. Rond het jaar 700 woonden er ongeveer 50.000 mensen in het huidige Nederland. Bijna iedereen woonde op korte afstand van een bevaarbare rivier, de economische levenslijn van elke gemeenschap. Met groot succes herontwikkelden de ‘nieuwe’ Friezen de kustgebieden en dreven handel met grote delen van Europa. Veel recent ontdekte zeldzame schatten in Nederland lijken Friese eigenaren te hebben gehad. De hoofdstad van de handel was Dorestad, gesticht in de zevende eeuw door Friezen op de plek van een oud Romeins fort en strategisch gesitueerd aan de splitsing van de Lek en de Rijn. Twee eeuwen lang was dit het voornaamste knooppunt van handel in de regio. Schepen voeren over de rivieren tot diep in Europa en naar de zee. Het handelsnetwerk strekte zich uit tot de Oostzee en de Middellandse Zee. Dorestad lag aan een binnenbocht van de rivier. Omdat de loop van de rivier zich verplaatste, werd de afstand tussen de pakhuizen en bevaarbaar water steeds groter, waardoor de steigers telkens verlengd moesten worden. Door de uitgebreide handel was de kade met pieren uiteindelijk 3 kilometer lang geworden. Op het hoogtepunt woonden er waarschijnlijk 10.000 inwoners in Dorestad. De economische voorspoed bleek ook uit het feit dat in Dorestad een eigen munt werd geslagen. Niet alleen wijn, olijfolie, bont en andere importproducten werden verhandeld, ook Fries laken en ijzer van de Veluwe. Zelfs slaven van de Britse eilanden of uit Oost-Europa werden daar waarschijnlijk verkocht. Dorestad belichaamde het herstel van de steden en de heropleving van de handel in de regio.

Deze fibula was een Bourgondisch ontwerp van het einde van de achtste eeuw en werd gevonden in een waterput van Dorestad. De broche was een teken van de rijkdom die aanwezig was in deze vroegmiddeleeuwse stad.

Thans in Rijksmuseum van Oudheden, Leiden (Publiek domein, Wikimedia Commons)

De opkomst van het Frankische christendom

Toen bevolking en handel groeiden in de zevende eeuw, ontstonden ook meer conflicten over politieke controle, economische macht en religie. Dorestad lag bij Frankisch gebied. Een samenhangend Frankisch koningschap begon zich te vormen rond de Salische Franken, die werden geleid door de Merovingers. Nadat hun koning Clovis zich eind vijfde eeuw had bekeerd tot het katholicisme, werden de Merovingers een christelijke dynastie. In het oostelijk rivierengebied heersten de Frankische Chamaves, maar het centrum van de macht van de Salische Franken lag ten zuiden rond Metz in Oost-Frankrijk. Langzamerhand breidden zij hun macht uit naar het noorden, maar het duurde wel even voordat deze Frankische koningen hun gewicht konden doen gelden in het huidige Nederland. Aan het begin van de zevende eeuw lieten ze hun oog vallen op het welvarende rivierengebied en in 630 veroverde de Merovingische koning Dagobert de stad Utrecht. Hoewel Utrecht twintig jaar later weer in handen zou vallen van de Friezen, was deze overname de eerste stap in een proces waarin de Franken steeds meer macht zouden krijgen in de noordelijke Lage Landen.

De Franken waren nauw verbonden met de rooms-katholieke kerk, die vanaf het midden van de zevende eeuw de kerstening van het noorden van België en Nederland systematisch ter hand zou nemen. Het is niet waarschijnlijk, maar wel mogelijk dat het christendom in Nederland de val van het Romeinse Rijk had overleefd. Dit zou dan alleen in kleine lokale gemeenschappen kunnen zijn gebeurd en waarschijnlijk rond Maastricht, waar aan het einde van de vierde eeuw de Armeniër Servatius als eerste bisschop aantrad. Daar kon een kleine christelijke gemeenschap misschien nog voortbestaan tijdens de vijfde en zesde eeuw. De vroegst bekende kerk in Nederland stamt uit 570 en werd in Maastricht gebouwd (de huidige St. Servaasbasiliek is daaruit voortgekomen). In het noorden van het Frankische koninkrijk werden diverse bisdommen en kloosters gesticht en heropgericht, vaak met steun van Frankische leiders die zelf ook leidende posities innamen in de kerk. Dit versterkte de aanwezigheid van de kerk in het zuidelijke deel van Nederland. In Nijmegen werd de eerste kerk gebouwd in de zevende eeuw. Hoewel het christelijke geloof langzamerhand ingang vond in dit dunbevolkte gebied, verspreidde het christendom zich met horten en stoten. Vooral de Friezen en Saksen verzetten zich tegen deze nieuwe religie, die hun werd opgedrongen door een volk dat hen wilde onderwerpen. Cruciaal voor het bekeringssucces van de noorderlingen waren uiteindelijk niet de Frankische missionarissen, maar de Engelse. Zij werden uitgezonden door de recent bekeerde Angelen en Saksen en hun taal had meer verwantschap met de taal van de Friezen. De eerste succesvolle – maar kortdurende – missie vond plaats in de jaren zeventig van de zevende eeuw.

Verdere kerstening van de Friezen kon echter niet plaatsvinden zonder militaire druk. De Friese koning Radboud verzette zich sterk tegen inmenging van de Franken en de kerk in zijn gebied. De energieke hofmeier Pepijn van Herstal van de Merovingers nam de leiding in de campagne tegen de Friezen. Hij was geboren in het stadje Herstal net ten zuiden van Maastricht. Rond 690 versloeg Pepijn Radboud bij Dorestad en veroverde die handelsstad en het nabijgelegen Utrecht, de stad waar Radboud woonde. Pepijn dwong Radboud vervolgens om een verdrag te sluiten. In 695 zalfde paus Sergius I de Engelse zendeling Willibrord tot ‘aartsbisschop van de Friezen’. De daaropvolgende vier decennia zou hij Utrecht gebruiken als militaire basis en springplank voor het Engelse zendingswerk in Noord-Europa. Willibrord leek redelijk succesvol te zijn in zijn missie rond Utrecht en het westen. In het huidige Holland begonnen de eerste kerken in het begin van de achtste eeuw te verschijnen. Omdat christelijke begrafenissen plaatsvonden rond deze kerken, werden er steeds minder grafvelden aangelegd. Toch bleven grote delen ten noorden en oosten van Utrecht feitelijk buiten het bereik van Willibrord.

Door de dood van Pepijn van Herstal in 714 en de politieke chaos die volgde, kon koning Radboud de aartsbisschop Willibrord tijdelijk verdrijven uit Utrecht. Een nieuw Frankisch offensief na de dood van Radboud in 719, onder leiding van hofmeier Karel Martel, zou heel Friesland binnen enkele decennia plaatsen binnen de Frankische invloedssfeer. Het zou nog vele jaren duren voordat alle Friezen in het noorden de christelijke religie zouden accepteren en hun houding hing af van de samenwerking of verdraagzaamheid van de lokale elites. Dat in dit opzicht niet gerekend kon worden op de verdeelde Friezen, blijkt uit het lot van een andere Engelse zendeling, Bonifatius, een voormalige medewerker van Willibrord. Hij had een groot deel van zijn lange leven doorgebracht als evangelist en bisschop in centraal Duitsland. Tijdens een beruchte confrontatie in 754, die wellicht niet meer was dan een gewelddadige beroving, werd de 80-jarige evangelist gedood door een vijandige menigte in de buurt van Dokkum. De Franken reageerden met een strafexpeditie om zijn dood te wreken, maar grote delen van Friesland zouden in de marges van het Frankische en kerkelijke gezag blijven. Die cyclus van gedwongen bekeringen en rebellie zou voortduren tot diep in de negende eeuw. Pas een kleine eeuw na de dood van Bonifatius zou het gebied bekend komen te staan als stabiel christelijk.

Karolingische erfenis

De Merovingische koningen verloren na verloop van tijd hun macht aan de hofmeiers, die de hofhouding van de Merovingische vorsten bestierden en zo hun macht konden vergroten. Uiteindelijk zouden Karel Martel en zijn afstammelingen de macht overnemen. Hij was zelf afkomstig uit het gebied tussen Aken, Luik en Maastricht. In 751 ontdeed zijn zoon Pepijn de Korte zich van de laatste Merovingische koningen en liet zichzelf met toestemming van de paus kronen door Bonifatius, die toen aartsbisschop was van Mainz. Het Karolingische Rijk was een feit. Onder zijn zoon Karel de Grote, die hem opvolgde in 768, zou het Frankische Rijk zijn hoogtepunt bereiken.

Karel de Grote was succesvol in het uitbreiden van zijn gebied, zodat het uiteindelijk het grootste deel van West-Europa omvatte. Een prestatie die letterlijk bekroond werd door de paus toen hij hem in 800 uitriep tot keizer van het Heilige Roomse Rijk. Maar zijn eerste militaire avonturen begonnen dichter bij huis. In 772 startte hij een campagne tegen de heidense Saksen, die de kerk in Deventer hadden verwoest die door de Engelse zendeling Liafwin was opgericht. Karel gebruikte Nijmegen als uitvalsbasis en onderwierp het hele oostelijke deel van Nederland dat bij de Saksen hoorde, waaronder de huidige provincies Overijssel en Drenthe. Hoewel deze wrede oorlog drie decennia zou duren, beheerste hij al in 785 het gebied van het huidige Nederland, toen hij een Saksisch-Fries oproer bedwong, geleid door de Saksische leider Widukind. Na zijn overgave deed Widukind wat van hem verwacht werd: hij bekeerde zich.

Het is niet bekend hoeveel tijd Karel de Grote zelf doorbracht in het huidige Nederland; Frankische koningen verhuisden geregeld om zich persoonlijk te verzekeren van de loyaliteit van hun ondergeschikten. Karel de Grote heeft misschien verbleven in het reeds bestaande Frankische ommuurde paleis (palts) bij Meerssen in de buurt van Maastricht. Ook woonde hij in Nijmegen tijdens zijn strijd tegen de Saksen. De laatste jaren van zijn leven (807-814) wilde hij doorbrengen bij de warmwaterbronnen van Aken, een paar kilometer ten oosten van de huidige Nederlandse grens. Toch waren de Lage Landen niet zijn voornaamste zorg; hij moest al zijn militaire en politieke aandacht geven aan het oosten en zuiden. Ook de Karolingische renaissance was nauwelijks merkbaar in Nederland. Deze periode van vernieuwing van de cultuur, het onderwijs en de wetenschap – vond vooral plaats in dichter bevolkte gebieden in westelijk Duitsland en Frankrijk. In die tijd ontstond het Karolingische minuskel, een gemakkelijk te lezen boekschrift. Een ander product van de renaissance zijn de zogenaamde Wachtendonck Psalmen, die na 850 zijn geschreven in het Oud-Oostnederfrankisch of Oudnederlands. Zij worden gezien als de eerste nog bestaande ‘Nederlandse’ tekst.

Een discutabelere erfenis van de regering van Karel de Grote waren de grote aristocratische landhuizen die gebouwd werden over de ruggen van armere vrije boeren. Maar in de dunbevolkte noordelijke en westelijke delen van Nederland leken ze niet voor te komen. Nog steeds kon de regio profiteren van de vrede en stabiliteit die de Frankische regering had gebracht; Dorestad bereikte rond 800 zijn hoogtepunt als centrum van welvaart en economische macht. De zilveren munten die er werden geslagen waren een populaire handelsmunt in grote delen van Europa.

De politieke erfenis van de Karolingers was complex en zou langlopende gevolgen hebben voor Nederland en andere delen van West-Europa. Zolang Karel de Grote leefde, functioneerde zijn politieke systeem naar behoren. Hij benoemde graven om de graafschappen (pagi) te besturen, waarvan er in de Lage Landen voor zijn komst al enkele tientallen waren. Deze posities waren niet erfelijk. Veel graafschappen vormden de basis voor latere regionale eenheden, zoal Texla (Texel, toen nog geen eiland en een van de dichtstbevolkte gebieden van Nederland) en Threanti (Drenthe). Teruggrijpend op en oudere traditie stuurde hij ook missi dominici, die meestal uit zijn vertrouwde netwerk afkomstig waren, om de situatie in elke regio te inspecteren en erover te rapporteren. Om zich te verzekeren van hun steun beloonde Karel de Grote de adel en graven vaak met oorlogsbuit en veroverde gebieden, die ze in bruikleen kregen voor geleverde diensten. Ook de kerk kreeg belastingvrijstellingen om haar werk te bevorderen. De lokale leiders kregen op deze manier veel autonomie. Zij zouden uiteindelijk de macht van het Karolingische Rijk verzwakken. De dood van de veelgeprezen Karel de Grote en het einde van het Frankische systeem van oorlog voeren en belonen zouden vele lokale leiders ertoe verleiden om deze gronden te beschouwen als hun onvervreemdbaar eigendom.

Uiteenvallen van het Frankische Rijk en de komst van Vikingen

In de eeuwen na de dood van Karel de Grote overheersten conflicten en politieke fragmentarisering. Slechts een wettige zoon overleefde Karel de Grote, Lodewijk de Vrome. Maar al tijdens zijn leven bevochten de zonen van Lodewijk elkaar met als inzet de erfenis die volgens Frankische traditie werd verdeeld over alle zonen. Lokale machthebbers kozen partij op basis van hun eigen belangen, waardoor het politieke veld verder werd gefragmentariseerd. Na de dood van Lodewijk de Vrome (840) en het Verdrag van Verdun (843) verminderden de conflicten. Het grootste deel van Nederland werd onderdeel van het Midden-Frankische Rijk onder aanvoering van Lotharius, de oudste zoon van Lodewijk. Dit gebied lag tussen het huidige Frankrijk (West-Frankische Rijk) en Duitsland (Oost-Frankische Rijk). Het Midden-Frankische Rijk strekte zich uit van Italië tot de Noordzee, maar bleek geen levensvatbare politieke eenheid. Toen keizer Lotharius in 855 stierf werd zijn rijk opnieuw verdeeld tussen zijn zonen. Lotharius II werd koning van Lotharingen, de noordelijke gebieden, die het grootse deel van de Lage Landen omvatten.

Het kortstondig middenrijk van Lotharius sprak lang tot de verbeelding, maar al snel zou het grootste deel van het huidige Nederland toegevoegd worden aan het Duitse Rijk.

Ook deze regio bleek niet stabiel. Het rijk werd belaagd door de Vikingen uit Denemarken. Zij vielen rond 810 voor de eerste keer – overigens zonder succes – het Friese kustgebied aan. Verovering was niet altijd hun doel, maar bij de Vikingen was het verschil tussen handelen en plunderen niet altijd duidelijk. Dorestad werd voor het eerst aangevallen in 834. Geschreven bronnen suggereren dat dit in de dertig jaar daarna nog een aantal keren gebeurde. De christelijke inwoners van de regio beschouwden deze invallen als grote bedreiging. De bisschop van Utrecht voelde zich gedwongen om te vluchten en zijn zetel in 857 onder druk van de heidense Vikingen op te geven. Hij zocht beschutting in het verder gelegen St. Odiliënberg in Limburg en vestigde zich later in Deventer. Het duurde nog tot 925 voordat de bisschop terug durfde te keren naar Utrecht. De rooftochten en invallen door allerlei Vikingen hielden gedurende heel de negende eeuw aan. Zelfs Maastricht, dat diep landinwaarts lag en veilig werd geacht, ontkwam in 881 niet aan plunderingen. Een jaar later zetten Vikingen hun kamp op bij Nijmegen, eens de trotse plaats van het paleis van Karel de Grote.

De toegenomen conflicten tussen Frankische koningen ondermijnden de verdediging. Daarnaast bevond Nederland zich nog steeds in een tamelijk onbelangrijke uithoek van het rijk. En er was ook minder om te verdedigen. In december 838 spoelde een rampzalige overstroming veel nederzettingen aan de westelijke kust weg. Dit bleek een voorbode van een eeuw met slecht weer en toenemende stormvloeden, waardoor wonen op laaggelegen gebieden extra moeilijk werd. Het eiland Walcheren in Zeeland werd volledig overstroomd, waardoor de bevolking sterk werd gereduceerd. Dorestad raakte in deze periode in verval; de rivieren verzandden en de handelspost verdween aan het einde van de negende eeuw.

Verschillende Frankische heersers probeerden de Vikingen als ondergeschikten of bondgenoten in te lijven in de strijd tegen hun rivalen. Soms kregen zij land in ruil voor de erkenning van de Frankische soevereiniteit en hun recht om belasting te heffen. Dit lijkt het geval te zijn geweest met Rorik de Deen. Hij kreeg in het midden van de negende eeuw het beheer over grote gebieden in Friesland, waaronder delen van Holland en Utrecht. Het schijnt dat hij zich ook heeft laten dopen. Zo gezien was Rorik niet de verwoester van het Karolingische systeem, maar werd hij integraal onderdeel van een desintegrerend politiek systeem. De Deen Godfried was minder fortuinlijk. Hij had zich gevestigd op de westelijke kust, vanwaar hij rooftochten organiseerde, maar werd in 885 gedood nadat hij gebiedsuitbreiding had geëist in ruil voor gecontinueerde loyaliteit aan de Franken. De West-Friese edele Gerulf, die mogelijk zelf afstamde van een Viking, had een aandeel in zijn moord en werd beloond met Godfrieds kustgebied, dat na enige gebiedsuitbreiding twee eeuwen later Holland genoemd zou worden.

Ondertussen richtte de Markgraaf van Vlaanderen, Boudewijn I, tot aan de Zeeuwse kust versterkingen op tegen de Vikingen, waaronder een kasteel dat het fundament zou worden van de stad Middelburg. In 891 leden de Vikingen een beslissende nederlaag bij Leuven, toegebracht door de Oost-Frankische koning Arnulf van Karinthië. Vanaf dat moment vormden de Vikingen geen grote bedreiging meer, hoewel de laatst bekende inval in het gebied dat nu Nederland is nog in 1007 plaatsvond. In tegenstelling tot Engeland zijn er in Nederland geen permanente nederzettingen gesticht door de Vikingen. Waarschijnlijk waren de vooruitzichten elders aantrekkelijker dan in de natte, arme en dunbevolkte gebieden van Nederland, maar sommigen zijn ongetwijfeld gebleven en mengden zich met de lokale bevolking.

Het inperken van de dreiging van de Vikingen bracht geen duurzaam herstel van het Frankische Rijk. Na een machtsstrijd in de decennia na de dood van Lotharius II in 869 en de zeer korte hereniging van heel het rijk onder Karel de Dikke (884-887) werd het grootste deel van het Midden-Frankische Rijk in 925 geannexeerd door koning Hendrik de Vogelaar van het Oost-Frankische Rijk. Tot aan het begin van de twaalfde eeuw bleven de hertogen van Neder-Lotharingen als dienaren van de koning dit gebied besturen, waarmee de indruk wordt gewekt dat het gezien werd als politieke eenheid. Het was een identiteit die de Bourgondiërs eeuwen later poogden te doen herleven. Zo werd Neder-Lotharingen, waaronder de Lage Landen, deel van het Oost-Frankische of Duitse koninkrijk. Vlaanderen maakte deel uit van het West-Frankische Rijk, dat uiteindelijk zou uitgroeien tot het koninkrijk Frankrijk. Grensconflicten tussen Duitse en Franse koningen in het gebied van Zeeland zorgden voor onrust in de regio en zouden eeuwenlang leiden tot intriges en oorlogen.

De Nederlandse gebieden bleven dus vooral een uithoek van het Duitse koninkrijk. Net als in Romeinse en Karolingische tijden bevonden deze gebieden zich aan de politieke en economische periferie van een reeds gefragmenteerd koninkrijk. De Duitse heersers hadden zich sinds 962 laten kronen tot Heilige Romeinse keizers, maar hadden de grootste moeite om controle te houden over hun rijk. De vitale gebieden in Italië lieten zich moeilijk aansturen en ze hadden vaak de middelen en de focus niet om zich sterk te bekommeren om de Lage Landen en in te grijpen als dat nodig was. Hoewel het grootste deel van Nederland formeel tot 1648 (en sommige gebieden tot 1794) deel zou uitmaken van het Heilige Romeinse Rijk, zou het verval van het Karolingische Rijk in de negende eeuw vooral leiden tot een gefragmenteerde politiek, die bleef bestaan tot de opkomst van de Bourgondiërs aan het einde van de veertiende eeuw. De chronische instabiliteit die dit gebied kenmerkte, leidde tot veel lokale spanning en conflicten, maar zou op de lange termijn ook ruimte creëren voor nieuwe lokale spelers die eigen vrijheden en rechten claimden.

Bisschoppen, steden en landuitbreiding

Opkomst van prinsbisdommen, Holland en Vlaanderen

Door de afwezigheid van effectief centraal gezag ontstond er een lappendeken aan lokale rechtsgebieden en machthebbers. Lokale heren bouwden kastelen om hun landgoederen en akkers te beschermen en boden veiligheid aan de bevolking in ruil voor diensten. Hoewel slavernij in deze periode grotendeels was verdwenen, kwamen er steeds meer horigen, die werkten op het land van hun heer en een deel van de oogst afdroegen of hand-en-spandiensten verrichtten. Deze meer hiërarchische samenleving, die op lokaal niveau werd georganiseerd, ontstond als resultaat van de ontwrichtingen in de negende eeuw. Het ontstaan van dorpen nabij een burcht getuigt van deze regeling. Dit systeem was niet overal even sterk. In de zuidelijke Nederlanden was de macht van de lokale adel, met landgoederen waarop veel arbeid verricht moest worden, het grootst. In het gebied ten noorden van de grote rivieren was de adel zwakker en de landbouw minder ontwikkeld. Dit verschil had verstrekkende gevolgen voor de ontwikkelingen in deze gebieden, zoals zal blijken.

Keizers, koningen, graven en bisschoppen deden geregeld pogingen om weer meer controle te krijgen over lokale heren die het land beheerden van grotere machthebbers in ruil voor militaire en financiële steun. Hoewel deze lage adel het land in bruikleen had van hogere adel, kon er niet altijd gerekend worden op hun loyaliteit of gehoorzaamheid. De lokale adel beschouwde het land in hun beheer geregeld als hun permanente en overerfbare eigendom. Een manier waarop Duitse keizers al vroeg probeerden weer controle te krijgen over hun uitgebreide rijk was door bisschoppen aan te stellen als wereldlijke heersers over hun gebieden. Bisdommen waren per definitie niet overerfelijk en via deze benoemingen kon de keizer zijn eigen mensen aanstellen. Dientengevolge kregen deze bisschoppen veel macht. De invloedrijke en machtige bisschop van Luik, Notger, was niet alleen verantwoordelijk voor het geestelijk welzijn van de Lage Landen ten zuiden van de grote rivieren, maar was ook een wereldlijke heerser. Aan het einde van de tiende eeuw begon hij zijn bisdom uit te breiden naar omringende gebieden, waaronder zelfs delen van het huidige Limburg. Zodoende werd hij een van de eerste prins-bisschoppen in het Romeinse Rijk. Onder zijn bewind werd Luik een belangrijk centrum voor letteren en wetenschap.

Een generatie later, in 1024, zou de keizer ook wereldlijk gezag schenken aan de bisschop van Utrecht door hem het graafschap Drenthe te geven. Lang voor die tijd was de bisschop van Utrecht al grootgrondbezitter en had zijn territorium uitgebreid naar gebieden aan de westelijke kust die eens bezet waren door de Vikingen. In de loop van die eeuw zouden de bisschoppen van Utrecht grote stukken land krijgen van de Duitse koning, die permanent onderdeel werden van het prinsbisdom of Sticht Utrecht. Op deze manier reikte het wereldlijke gezag van de bisschop ver buiten de regio Utrecht en omvatte het het grootste deel van noordoostelijk Nederland: Veluwe, Overijssel, Drenthe en delen van Groningen. Zelfs Friesland kwam formeel onder het gezamenlijk gezag van de graaf van Holland en de bisschop van Utrecht.

Keizerlijke erkenning van de bisschop als wereldlijke heerser zorgde ervoor dat prins-bisschoppen zowel rijke landeigenaars als invloedrijke machtsspelers waren in hun gebied. In de elfde eeuw vond in Utrecht een uitgebreid kerkbouwprogramma plaats en kwamen er steeds meer kerkelijke functionarissen wonen. Utrecht werd als kerkelijk centrum de belangrijkste stad ten noorden van de grote rivieren. De stad bleef dat tot de dertiende eeuw. De macht van de prins-bisschop van Utrecht was overigens niet onomstreden. Populaire predikanten als Tanchelm bekritiseerden hen rond 1100 omdat hun bestuur te veel gericht was op wereldlijke macht en te weinig op geestelijke zaken.

Op de lange termijn was de macht van de bisschop van Utrecht maar beperkt vergeleken met zijn collega uit Luik. De prins-bisschop van Luik bevond zich op een strategische positie tussen Frankrijk en Duitsland, waardoor hij een goede onderhandelingspositie had. Vanaf zijn zetel in Utrecht had de bisschop meer moeite met het effectief besturen van zijn dunbevolkte gebied. Hij was daarnaast afhankelijk van de loyaliteit van burggraven om zijn versterkte buitenposten van Leiden tot Coevorden te behouden. Nadat de Investituurstrijd over de benoeming van bisschoppen in 1122 beslecht werd in het Concordaat van Worms, mochten keizers niet langer bisschoppen selecteren en hoorden geestelijke maatstaven prioriteit te krijgen. De lokale kanunniken en de paus kregen de doorslaggevende stem bij de benoeming. Maar de Utrechtse kanunniken kwamen uit prominente lokale families en stonden onder grote druk om hun belangen te laten prevaleren bij de selectie van bisschoppen. Door deze belangenstrijd raakten geestelijke criteria bij benoemingen toch ondergesneeuwd en verliep de machtsoverdracht verre van harmonieus. Deze ontwikkelingen ondermijnden zowel de mogelijkheden van de keizer als de bisschop om een autonome koers te varen, waardoor ruzies en geweld bij de meeste nieuwe kerkelijke benoemingen in Utrecht voorkwamen.

Graaf Dirk II en zijn vrouw Hildegard worden afgebeeld in dit miniatuur uit de tiende eeuw, waarin zij het Evangeliarium schenken aan de abdij van Egmond, het geestelijk centrum in het vroege ‘Holland’.

Koninklijke Bibliotheek, Den Haag, Fol. 214v. Aanvraagnummer: KB 76 F 1

Lokale grootgrondbezitters verzetten zich vanuit hun versterkte burchten tegen de gebiedsuitbreiding van de Utrechtse bisschoppen, alhoewel Brabant en Gelre pas in de twaalfde eeuw zouden opkomen en zich in de dertiende eeuw manifesteerden als machtige concurrenten van Utrecht. De vroegste uitdaging voor de bisschop van Utrecht kwam vanuit het westen, van de Friezen die werden geleid door de afstammelingen van Gerulf. Deze graven breidden hun gezag langzaam maar zeker uit vanuit hun basis aan de monding van de Rijn, bij het huidige Valkenburg en Rijsburg in Zuid-Holland. Ze herstelden aan het begin van de tiende eeuw een vervallen abdij bij Egmond, die na verloop van tijd een zeer invloedrijk kerkelijk centrum werd in de noordelijke Nederlanden en het bestuurlijk hart was van de graven van Holland. Graaf Dirck II schonk de abdij aan het einde van de tiende eeuw het Evangeliarium van Egmond. Dit is een rijkgeïllustreerd boek uit de negende eeuw met de evangeliën, waarin de eerst bekende afbeeldingen van Nederlandse personen en vroegmiddeleeuwse architectuur te zien zijn. Later werden in de abdij de annalen van Egmond geschreven, een belangrijke bron over de regionale geschiedenis.

Rond het jaar 1000 hadden deze West-Friese graven de controle over een strook land die liep van Texel tot de eilanden ten zuiden van de Maas. In het begin werd deze gebiedsuitbreiding gesteund door de keizer, die het belang inzag van leenheren bij de monding van de rivieren. De bisschoppen van Utrecht zagen met lede ogen aan hoe de invloed en het gebied van de graven toenamen. Uiteindelijk botsten de ambities van de graven ook met die van de keizer. In het begin van de elfde eeuw bouwde graaf Dirck III een vesting bij Vlaardingen aan de Maas en hief tol van alle passerende schepen. De graaf had zonder toestemming van de keizer wettelijk gezien geen recht om tol te heffen. Toen schippers uit Tiel en andere binnenhavens hun beklag deden bij de keizer, ondernam deze actie. Geleid door de graaf van Neder-Lotharingen en gesteund door de bisschop van Utrecht werd in 1018 een keizerlijke legermacht op Dirck afgestuurd met de bedoeling zijn macht in te perken. Het leger werd in de pan gehakt door de graaf en zijn Friese bondgenoten en leed een beschamende nederlaag in het moeras. Dirck bleef triomfantelijk tol heffen; zijn eerdere vijanden legden zich hier uiteindelijk met tegenzin bij neer.

De graven bleven hun gebied tijdens de elfde en twaalfde eeuw uitbreiden ten koste van het land dat onder beheer stond van de bisschop van Utrecht. Door tolinkomsten hadden ze voldoende financiële middelen tot hun beschikking. Rond 1100, toen ook de burcht van Leiden in hun handen viel, werd dit gebied aangeduid als Holland, afgeleid van Holtland of Houtland, om redenen die nu onduidelijk zijn. Holland kreeg zo een krachtige identiteit die het gebied niet alleen onderscheidde van de Friese landen in het noorden en oosten, maar ook een teken was van onafhankelijkheid tegenover de keizerlijke en kerkelijke macht.

Het lot mag Utrecht en Holland vanaf de tiende eeuw goedgezind zijn geweest, in de Lage Landen werden ze overschaduwd door het veel machtiger Vlaanderen. De grootste winnaars van de politieke opschudding tijdens de negende eeuw waren niet de West-Friese graven maar de markgraven van Vlaanderen en hun opvolgers. Hoewel Frankrijk later geregeerd zou worden door de machtige arm van het centraal gezag, was het gezag in die tijd in Frankrijk nog zwakker dan in Duitsland. Vlaanderen viel onder Frans gezag en een van de eerste graven van Vlaanderen, Boudewijn II, buitte deze zwakheid rond 900 uit toen hij Artesië annexeerde en diep doordrong in Frans grondgebied. In de elfde eeuw groeide Vlaanderen onder leiding van opvolgers Boudewijn IV en Boudewijn V in omvang, macht en aanzien en werd een welvarende mogendheid in de regio. De graaf van Vlaanderen had in het jaar 1100 duizend ridders te paard in dienst, dubbel zoveel als de Franse koning, die formeel zijn heer was. Hij vormde een effectief militair en burgerlijk bestuur door burggraven aan te stellen en vanuit zijn centrum aan te sturen. Door tegelijkertijd de handel en de verstedelijking te stimuleren, werd hij al snel een trendsetter in de wijde omgeving.

Binnen het huidige Nederland was slechts een deel van Zeeland ooit onderdeel van Vlaanderen. Maar toch had Vlaanderen van de tiende tot de vijftiende eeuw enorme betekenis voor heel de Lage Landen. De Vlaamse steden, de gespecialiseerde economie en de culturele ontwikkelingen maakten deze regio bijzonder machtig. Vlaanderen was lange tijd zowel welvarender als beter bestuurd dan de buurlanden. Het graafschap had weinig belangstelling voor de armere gebieden ten noorden van de grote rivieren, maar zou dit gebied als de economische, culturele en politieke motor van de regio wel sterk beïnvloeden. Zo werd de Friese taal in Holland langzamerhand vervangen door de dialecten uit de zuidelijke delen, een teken van de Vlaamse invloed op het huidige Nederland.

Handel en uitbreiding van de landbouw

In het jaar 1000 was het huidige Nederland nog steeds vrij dunbevolkt; waarschijnlijk woonden er rond de millenniumwisseling ongeveer 250.000-300.000 mensen. Friesland was net als vroeger een dichter bevolkt gebied, waar veel handelaars, vissers en veehouders woonden. Nog eeuwenlang zouden de Friezen bekendstaan als succesvolle kooplieden met een uitgebreid handelsnetwerk rond de Noordzee.

In de tiende eeuw begon de handel te herleven. Vooral versterkte nederzettingen als Zutphen aan de grote rivieren, die waren opgericht tegen de Vikingen, dienden als veilige bases voor de rivierhandel. Door de toegenomen rivierhandel werd Engeland steeds beter verbonden aan het Rijnland en noordelijk Frankrijk. Innovaties maakten de akkerbouw efficiënter en duurzamer. De hakploeg werd vervangen door de keerploeg, die beter geschikt was voor zware kleigrond. Dankzij de uitvinding van de halster konden paarden ossen vervangen aan de ploeg. En door het drieslagstelsel, waarbij velden om beurten met wintergraan of zomergraan werden ingezaaid of braakliggend bleven, behield het akkerland zijn vruchtbaarheid. Ook het klimaat werd warmer, waardoor de landbouwproductie tot het begin van de veertiende eeuw bleef toenemen.

Toch bleef het grootste deel van Nederland vrijwel onbevolkt. Niet alleen de onvruchtbare zandgronden in het oosten, maar ook de grootste delen van het westelijk kustgebied en het land tussen Utrecht en Holland bleven wildernis. Het bestond vooral uit waterig veenland dat zich vier tot vijf meter boven zeeniveau bevond. De weinige inwoners bewerkten het land niet en gebruikten het voor vissen en het verzamelen van hout en turf.

De eerste initiatieven om delen van Utrecht en Holland droog te leggen en te gebruiken als landbouwgrond kwamen op aan het einde van de tiende eeuw. In Vlaanderen waren de pogingen om wildernis te cultiveren uitgebreider en systematischer. Dat begon in de tiende eeuw met het stimuleren van de schapenhouderij, want deze dieren konden grazen in het moerassige Vlaamse kustgebied en hun wol werd verkocht aan Frankrijk en Duitsland. De vestigingen Gent en Brugge, die door markgraaf Boudewijn I gebouwd waren tegen de Vikingen, ontwikkelden zich tot belangrijke centra van deze economie. Tegen de elfde eeuw had West-Vlaanderen niet genoeg schapen om te kunnen voldoen aan de toenemende vraag naar wol en werd er wol uit Engeland geïmporteerd. De Vlaamse steden breidden zich uit als centrale marktplaatsen in deze groeiende economie en ontwikkelden zich tot het centrum voor textielproductie en lakenhandel, die weer een verdere vertakking van de economie tot gevolg had.

De opkomst van de wolindustrie zorgde voor meer welvaart en een snelle toename van de bevolking, waardoor de vraag naar voedselproductie steeg en intensivering van de landbouw werd gestimuleerd. De vruchtbaarste gebieden werden als eerste ontgonnen. Dat waren de uitgestrekte veenlanden langs de kustlijn in Vlaanderen, Zeeland, Holland en Friesland die zich bevonden achter de duinen. Al ver voor de tiende eeuw waren dijken gebouwd langs de kustlijn, in aansluiting op de natuurlijke waterkeringen, om inwoners en vee meer bescherming te bieden tegen het wassende water dan de verhoogde terpen. Het aanleggen van dijken uit kleigronden was een arbeidsintensief proces. Vanaf de tiende eeuw werden de veengronden achter de dijken in Friesland ontwikkeld tot landbouwgrond.

Grootschalige ontginning van veengronden begon pas in de elfde eeuw. Graaf Boudewijn V stimuleerde pioniers in het midden van deze eeuw om zich te vestigen in kolonies om deze gronden te ontwikkelen. Hij gaf hun daarbij meer fiscale voordelen en wettelijke ruimte dan horigen kregen van hun landheren. Daarmee zette hij een trend die navolging zou krijgen in heel de Lage Landen en andere delen van Noord-Europa. Later zouden ook abdijen een grote rol spelen door aangeslibde gebieden aan de Vlaamse kust met dijken te beschermen tegen de zee. En ten slotte investeerden ook private ondernemers in de ontwikkeling van nieuwe landbouwgronden. Op initiatief van Vlaamse abdijen werden de eerste polders gecreëerd tijdens de elfde eeuw in het drassige land van Zeeland. Deze term werd voor het eerst rond 1150 gebruikt om laaggelegen landen aan te duiden die werden beschermd door dijken.

Vanaf de tiende eeuw begon de inpoldering ook in Utrecht. Het was een proces dat meer land omvatte en door de bodemgesteldheid arbeidsintensiever en kostbaarder was dan de gronden in Vlaanderen. Het hele proces werd eeuwenlang gekenmerkt door tegenslagen. In de veenlanden tussen de steden van Utrecht en de duinen van Holland zou de ontwikkeling van nieuwe landbouwgronden het land permanent transformeren van wildernis tot een uitgestrekt landschap van akkers, dijken en kanalen.

Soms was de inpoldering top-down georganiseerd. In 1085 gaven de bisschop van Utrecht en zijn kanunniken opdracht om de venen bij Abcoude volgens een strakke verkaveling te ontwateren en te ontwikkelen tot landbouwgrond. Deze pogingen vereisten steeds vaker samenwerking tussen lokale overheidsvertegenwoordigers en landeigenaren. Een van de eerste samenwerkingsverbanden ontstond in 1122 toen de bisschop van Utrecht, zijn afgezanten en vertegenwoordigers van allerlei buurtschappen de Kromme Rijn indamden om het water te laten afvloeien naar de Lek. Dit verbeterde de bevaarbaarheid van de rivier en ontwaterde grote stukken land die vervolgens ontwikkeld konden worden. Kolonisten die deze gronden ontgonnen kregen van de bisschop en zijn kanunniken goederen en overeenkomsten die vergelijkbaar waren met die van horigen. Ook in het oosten van het land boden de hertogen van Gelre in de twaalfde eeuw de kolonisten contracten aan om de zandgronden in cultuur te brengen. Dit gebeurde bijvoorbeeld in Montferland aan de huidige Duitse grens.

Verder naar het westen leek dit proces meer van onderaf georganiseerd te zijn. De eerste pioniers in Holland – veelal afkomstig uit Noord-Friesland op zoek naar een beter leven – lanceerden aan het einde van de tiende eeuw hun eigen initiatieven om het drassige veenland te ontwateren en cultiveren. Door het drogere klimaat werd dit kansrijker. Ook in West-Friesland (net ten oosten van het graafschap Holland) ondernamen lokale leiders en bewoners pogingen om land te winnen door dijken aan te leggen en water af te voeren, zonder dat een hoger gezag hen hiertoe stimuleerde of aanstuurde. Toen de graven van Holland hen wilden inlijven, kregen de welvarende boeren royale voorwaarden, omdat zij hen beschouwden als vrije boeren en niet als horigen. De graven konden weinig eisen en wilden vooral investeren in een loyaal netwerk. Het ontstaan van deze vrije boerenklasse zou op de lange termijn veel invloed hebben op de politieke en sociale ontwikkelingen in het westelijk deel van Holland.

Ondanks deze successen liepen de Nederlandse droogmakerijen in de loop van de twaalfde eeuw tegen grenzen aan. Betrouwbaar droog land was beperkt aanwezig, waardoor veel pioniers toch de grens overstaken naar de kansrijkere en nog vrijwel onbewoonde veengebieden in Duitsland, waar ze nieuwe kolonies starten. Daarnaast bleek het zeer moeilijk om ingepolderde gebieden droog te houden. Al snel bleek dat de bodem met ongeveer een centimeter per jaar zakte door inklinking en oxidatie, een probleem waar Nederlanders nog eeuwenlang last van zouden hebben. Hierdoor werd het land snel weer te drassig en moest het opnieuw ontwaterd worden. Uiteindelijk zouden grote delen onder zeeniveau komen te liggen. Door turfsteken uit veengronden werd dit proces aanzienlijk versneld. Dat Nederlanders wonen op land dat grotendeels onder zeeniveau ligt, is dus het resultaat van hun eigen handelen.

Maar menselijk ingrijpen was niet de enige oorzaak van de problemen. Nederlandse dijken, dammen en watermanagement waren eenvoudigweg niet sterk genoeg om krachtige vloedgolven tegen te houden. Grote stormen kwamen vaker voor en werden krachtiger door het warmere weer en de verhoogde waterstand, en hadden een verwoestende uitwerking. De stormvloed van 1134 reduceerde Zeeland tot een aantal eilanden. De storm van 1163 blokkeerde de Rijn bij de monding, waardoor de Hollandse polders onder water kwamen te staan. Vier krachtige stormvloeden tussen 1170 en 1219 aan de noordkust kostten duizenden inwoners het leven en overstroomden herwonnen veengrond. Vooral de laatste storm eiste veel slachtoffers. Tijdens de Allerheiligenvloed in 1170 werd het mysterieuze Creiler Woud in het noorden van Holland verzwolgen (resten van dit woud zijn nog steeds op de bodem van het IJsselmeer te vinden). Samen transformeerden deze stormen een groot deel van het veenland tot de ondiepe Waddenzee. Daardoor werden de West-Friese eilanden gescheiden van het vasteland. Vloedgolven reikten ook diep in het binnenland en sloegen grote stukken land weg, waardoor de Zuiderzee zou ontstaan en West-Friesland niet meer verbonden was met de rest van Friesland. Dit watergebied stond in open verbinding met de Noordzee en zou de daaropvolgende eeuwen steeds zouter worden.

Geen van deze rampen lijkt de lokale inwoners ervan te hebben weerhouden om land opnieuw in te polderen en te herwinnen op het water. Elke generatie ontwikkelde betere technieken en samenwerkingsverbanden om haar land te behouden of te herwinnen.

De opkomst van de steden

Aan het begin van het tweede millennium was het huidige Nederland een land van boerderijen en dorpen. Waarschijnlijk woonde slechts 5 procent van de bevolking in een gemeenschap die aangeduid zou kunnen worden als stad, want zelfs steden hadden nooit meer dan vijfduizend inwoners. In het begin waren deze stadjes vooral te vinden in Friesland, waar meer mensen woonden en een eigen geldeconomie aanwezig was. Daar groeide de overzeese handel en ontstonden stadjes als Dokkum, Leeuwarden en Stavoren. De grootste en belangrijkste steden in het land kwamen nog uit de Romeinse tijd: Maastricht, Nijmegen en Utrecht. Daarnaast was aan de IJssel de stad Deventer ontstaan; het was al sinds de dagen van Karel de Grote een belangrijk religieus, politiek en economisch centrum. Het kreeg al vroeg, in 1123, stadsrechten. Versterkte nederzettingen als Zutphen werden gebouwd in steen, een teken van hun toenemende economische betekenis. Een relatieve nieuwkomer was het snelgroeiende Groningen, dat in 1040 door de bisschop van Utrecht was gesticht als zijn meest noordelijke buitenpost. Groningen kreeg al snel het recht om tol te heffen, munten te slaan en markten te houden. Er waren kleine handelsstadjes als Tiel in het rivierengebied en in het westen ontstonden Leiden, Haarlem, Alkmaar en Delft. Veel van deze steden kregen betekenis omdat de graaf er geregeld zijn hof hield. Dordrecht werd voor het eerst genoemd in 1050. Toen was het niet meer dan lintbebouwing aan de rand van een droogmakerij, maar in de loop van de twaalfde eeuw ontwikkelde dit dorp zich tot een echte stad.

Dit document uit 1220 geeft de indruk dat Dordrecht al stadsrechten had gekregen, waarmee het de eerste stad in Holland werd. Vele steden zouden in de dertiende eeuw volgen.

Regionaal Archief Dordrecht, archief 1, inventarisnummer 32

Kerken met hun torens begonnen vanaf 1150 steeds prominenter te worden in het landschap. Door de introductie van de bakoven, waardoor bakstenen uit klei gemaakt konden worden, werd bouwen in baksteen mogelijk. Kerken zouden het stadsgezicht van dorpen en steden steeds meer bepalen. In de zuidelijke Nederlanden waren het vooral kloosters en abdijen die vanaf de zevende eeuw het landschap karakteriseerden. Die waren er nauwelijks in de noordelijke Nederlanden, hoewel er wel een aantal indrukwekkende abdijen werd opgericht in de twaalfde eeuw, vaak gesticht na landdonaties van welvarende adel. De eerste abdij in die contreien was de abdij Rolduc in Limburg uit 1104. De norbertijner abdij Mariënweerd werd in 1129 gesticht aan de Linge bij Beesd en het cisterciënzer klooster Klaarkamp rond 1164 in Friesland. De welvaart en wellicht ook de vroomheid die nodig waren voor deze kloosters bleven in het noorden achter vergeleken met de zuidelijke Nederlanden.

Alle steden in het noordelijke deel van de Lage Landen verbleekten bij de grote steden van Vlaanderen als Brugge, Gent en Ieper. Deze steden bloeiden op en hadden in de dertiende eeuw al tienduizenden inwoners. Vlaanderen was samen met noordelijk Italië het dichtstbevolkte stedelijk gebied van Europa. De Vlaamse steden vormden het centrum van de lakenhandel en dreven op grote schaal handel met partners in Duitsland, Rusland, Frankrijk en Engeland. Na verloop van tijd werden ook de banden met Italië nauwer, waardoor ze toegang kregen tot luxe kleurstoffen en specerijen van de Arabische Levant die voorheen niet beschikbaar waren in Noord-Europa. Ook kregen financiële instellingen uit Italië toegang tot de Vlaamse markt. De Vlaamse economie had een aanzuigende werking op een deel van Nederland, omdat ze de hele omgeving meetrok in haar zoektocht naar nieuwe goederen en afzetmarkten. Aan het einde van de twaalfde eeuw konden Zeeuwse steden als Axel, Hulst en Aardenburg opbloeien ten gevolge van de handel in het stedelijk gebied van Vlaanderen. Enkele steden kregen toen ook stadsrechten. Rond 1200 kreeg Dordrecht van de Hollandse graaf stadsrechten en werd zodoende de eerste Hollandse oppidum (stad).

De verstedelijking van het zuiden kreeg navolging in het noorden, toen graven, hertogen en bisschoppen besloten stadsrechten te geven aan stadjes in hun regio om zodoende zichzelf te verrijken en daardoor meer invloed te krijgen. In dit proces ontstonden nieuwe normen. Veel Vlaamse steden kregen in de twaalfde eeuw stadsrechten, waardoor de verplichtingen van inwoners aan hun landheren substantieel werden gereduceerd of zelfs afgeschaft. Daardoor kregen steden de reputatie bastions van vrijheid te zijn, waar inwoners bevrijd waren van de horigheid en konden leven onder zelfbestuur. Eigendomsrechten werden breed gerespecteerd in de stad, waardoor de handel en economie opbloeiden. Indrukwekkende bouwwerken als kerken en kapellen werden door burgers betaald en opgericht om hun trots en welvaart te etaleren. Literatuur en poëzie werden in de volkstaal geschreven, waaronder de indringende sociale kritiek in het spottende heldendicht Ysengrimus, over de avonturen van de Vos Reynaerde, die slimmer blijkt te zijn dan zowel geestelijken als edelen. Burgers die economisch welvarend, politiek assertief en soms geletterd waren, durfden steeds meer kritiek te uiten op de institutionele kerk, die zij verweten slechts haar eigen machtspositie en belangen te verdedigen en afgedwaald te zijn van geestelijke doeleinden. Hervormingsbewegingen begonnen op te komen in de regio, zoals de norbertijnen of cisterciënzers, die konden rekenen op steun van deze stedelijke critici. Maar in steden ontstond ook een nieuwe ongelijkheid. De stadsregering bleek vooral in handen van patriciërs, die als klasse van gegoede burgers steeds meer afgebakend en exclusief werd. De Vlaamse steden waren daarom niet alleen centra van welvaart en vrijheid, maar ook vaten van politieke en sociale spanningen. De opkomst van de verstedelijkte cultuur zou op de lange termijn gevolgen hebben voor de hele regio.

De welvarende dertiende eeuw

Aan het einde van de twaalfde eeuw begonnen delen van het huidige Nederland diezelfde kenmerken te vertonen die een eeuw eerder al zichtbaar waren in Vlaanderen: de bloei van grote steden met een waaier van kleine stadjes in de regio die ook stadsrechten kregen, de opkomst van bedelorden en hervormingsorden in zowel de stad als op het platteland, de vorming van machtige hertogdommen naast het graafschap Holland, zoals Brabant (dat zich in noordelijke richting uitbreidde) en Gelre. En de droogmakerijen verbeterden niet alleen de landbouwproductie, maar veranderden ook sociale relaties, waarbij ongeëvenaarde kansen werden geboden aan steeds meer mensen.

Burgermaatschappij