Michiel Leezenberg

De minaret van Bagdad

Seks en politiek in de islam

==

==

Prometheus Amsterdam

© 2017 Michiel Leezenberg

Omslagontwerp CMRB

==

ISBN 978 90 3514 494 1

==

www.uitgeverijprometheus.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017

Woord vooraf

Dat islam en moslims anno 2016 de krantenkoppen domineren is geen nieuws; het is minder bekend dat seks een integraal bestanddeel is van al deze aandacht. Maar in de media verschijnen seks en islam dikwijls samen ten tonele. Om slechts enkele voorbeelden te noemen: de vermeende massaverkrachting door vermeende Syrische vluchtelingen op het stationsplein van Keulen in de oudejaarsnacht van 2015; de vrouwenveilingen en seksslavinnen waarmee de ‘Islamitische Staat’ (IS) in zijn propagandafilmpjes pronkt; gruwelverhalen over homo’s die van hoge gebouwen worden gegooid; en in de komkommertijd van 2016 nog het zogeheten ‘boerkinidebat’.

Als je wat beter naar zulke berichten kijkt, zie je al snel dat we vandaag de dag op een sterk geseksualiseerde manier over de islam praten, waarin noties van seksuele vrijheid en repressie, en van mannelijkheid en vrouwelijkheid centraal staan. Uit veel berichten komt een beeld naar voren van moslims als bebaard en patriarchaal, als agressief, oversekst en gewelddadig, als repressief ten aanzien van vrouwen en homo’s – kortom, als mannelijk in de slechtste zin van het woord. Anders gezegd: de islam wordt gezien als een soort machoreligie die al het vrouwelijke overheerst en onderdrukt. U knikt instemmend? Dan zal het u wellicht verbazen dat men krap een eeuw geleden in Europa op een totaal andere manier over moslims en de islam dacht. Toen zag men moslims juist als de slaven van hun passies, en de islam als een decadente, verweekte, en op seksueel gebied juist al te toegeeflijke godsdienst die onmatig seksueel genot met steeds wisselende partners van beiderlei kunne tolereerde of zelfs aanmoedigde. Anders gezegd: nog niet zo lang geleden werd de islam voorgesteld als wuft, sensueel, passief en verleidelijk; kortom, als bij uitstek vrouwelijk.

Wat is hier gebeurd? Overduidelijk hebben onze voorstellingen van moslims en de islam een radicale verandering ondergaan (evenals overigens onze opvattingen over mannen en vrouwen); maar ook in de islamitische wereld zelf is zo het een en ander veranderd waar het seksualiteit en de verhouding tussen mannen en vrouwen betreft. In dit boekje probeer ik deze veranderingen te beschrijven, en ook duidelijk te maken waarom ze van belang zijn. Het zal met name blijken dat allerlei dingen die we als typisch of tijdloos islamitisch beschouwen, en die ook door veel moslims als eeuwig en onveranderlijk islamitisch worden beschouwd, juist van heel recente oorsprong zijn. Dat betekent niet dat we de ‘ware’ islam moeten zoeken in het verleden in plaats van in het heden; eerder betekent het dat wat waarlijk islamitisch is in de loop van de tijd kan veranderen. De islam heeft dus een geschiedenis. En die geschiedenis doet ertoe. Dat geldt trouwens ook voor seks en seksualiteit.

Als je, zoals hier, op een historiserende manier schrijft over seks, kun je niet om het baanbrekende werk van de Fransman Michel Foucault heen. Ik weet dat je een hoop lezers onmiddellijk op de kast jaagt door zulke moderne Franse denkers zelfs maar te noemen; maar ik beloof u dat ik hieronder zal proberen het F-woord zoveel mogelijk te mijden, en u zo min mogelijk zal lastigvallen met theoretische discussies of met woorden van meer dan vijf lettergrepen. Het gaat me hier net zozeer om verhalen als om argumenten en analyses.

Anders gezegd: dit is een essay, geen wetenschappelijk traktaat. Boven alles heb ik geprobeerd het geheel leesbaar te houden voor de belangstellende, niet-specialistische lezer. Dus geen voetnoten, geen citaten in exotische talen, geen uitvoerige besprekingen van de bestaande wetenschappelijke literatuur, en geen mitsen en maren om recht te doen aan allerlei nuances. Voorkennis is niet vereist; vooroordelen zal elke lezer al genoeg hebben. Het is hier niet mijn bedoeling om individuen of bevolkingsgroepen belachelijk te maken, en evenmin om enige misstand goed te praten. Mijn hoop is juist om een paar onvermoede dimensies van de islam te laten zien, en zodoende wat kanttekeningen te plaatsen bij sommige van de vertrouwde zekerheden die lezers – moslim of niet, man of vrouw, hetero of homo – over de islam koesteren. Vooral wil ik ook laten zien dat een groot deel van het hedendaagse ‘islamdebat’ gebaseerd is op fundamenteel verkeerde uitgangspunten. Zo is de emancipatie van vrouwen en homo’s in de hedendaagse wereld niet problematisch omdat de islam ‘nog niet modern is’, maar juist omdat hij wel modern is – zij het niet per se op een manier die liberale, seculiere westerlingen zal bevallen.

Een laatste waarschuwing: ik heb hier geprobeerd het gebruik van drie- en vierletterwoorden te vermijden. Seks is een onderwerp dat veel lezers bij voorbaat nerveus, giechelig of verlegen maakt, en een serieus gesprek wordt doorgaans niet vergemakkelijkt door het gebruik van schuttingtaal. Dit essay heeft als doel om discussie aan te moedigen, niet om de zinnen te prikkelen. Er bestaan al genoeg andere boeken over seks die met dat doel zijn geschreven.

==

Tanger, juli 2016

Hoezo seks?

Er bestaan diverse woorden in de klassieke en hedendaagse islamtalen voor de diverse seksuele handelingen, maar die ga ik u hier niet vertellen want we houden het netjes. Een van de grootste bronnen van verbazing, om niet te zeggen ergernis en frustratie, onder veel hedendaagse moslims (en wie weet onder wie nog meer), is de wens van sommige westerse toeristen om zo snel mogelijk de ‘vieze woorden’ in de plaatselijke taal te leren en, nog erger, te gebruiken.

Zulke confrontaties heb ik zelf ook wel eens meegemaakt. Een keertje in een afgelegen provincie van Turkije bijvoorbeeld, toen ik op weg naar T. belandde in een minibus vol Australische en Zuid-Afrikaanse rugbyspelers, de een nog baldadiger dan de ander, samen met hun vriendinnen. Aangekomen in T. wisten ze in een mum van tijd de enige kroeg te vinden die het stadje rijk was, ergens achteraf verborgen. Na de tweede pint geloofde ik het wel, maar zij bleven gestaag doordrinken. Vervolgens gingen we gezamenlijk naar een restaurant. Toen de ober onze bestellingen kwam noteren, griste een van hen mijn Turkse zakwoordenboekje weg, wenkte de ober, en begon hem al bladerend op zoek naar vierletterwoorden voor te lezen: ‘Seek Mac!’ ‘Since lick!’ ‘Air cackly ooz voo!’

De ober stond er met een gekweld gezicht bij.

‘Sorry,’ zei ik tegen hem. ‘Hij heeft een glaasje op.’

‘Ik ben blij dat niet alle buitenlanders zo zijn,’ antwoordde hij.

==

Er is echter één vierletterwoord waar we niet omheen kunnen: de term seks zelf natuurlijk. Maar als je op zoek gaat naar seksualiteit in de Koran en in de klassieke of middeleeuwse islam, stuit je al snel op een raar probleem: het onderwerp van je interesse blijkt helemaal niet te bestaan. In hedendaagse teksten wordt seks of seksualiteit aangeduid met termen als jins en jinsiyya in het Arabisch, cinsiyet, cinselik of het leenwoord seks in het Turks, en jins of jinsiyat in het Perzisch. Maar in de Koran of in klassieke Arabische, Ottomaans-Turkse of klassiek-Perzische teksten kom je dat woord helemaal nergens tegen, althans niet in deze betekenis. In de Koran komt het woord jins, dat afgeleid is van het Griekse genos, niet voor, en in latere teksten wordt het gebruikt in de betekenis van ‘ras’, als onderscheiden van ‘soort’. Zîna of ontucht, of wat de Engelsen zo mooi ‘fornication’ noemen, is geen equivalent van seks, omdat dit woord uitsluitend op illegitieme seks slaat. Omgekeerd verwijzen termen voor ‘plezier’, ‘lust’, of ‘genot’ doorgaans niet specifiek of uitsluitend naar seksuele genoegens. En inderdaad maken veel islamitische auteurs, zoals we nog zullen zien, geen wezenlijk of moreel relevant onderscheid tussen het plezier van een flinke vrijpartij en het genot van een goede maaltijd. Jins/jinsiyya in de betekenis van ‘seks’ is met andere woorden een nieuwe uitdrukking: een neologisme dat pas in de twintigste eeuw zijn intrede heeft gedaan. Waarbij natuurlijk opvalt dat hetzelfde, op het Arabisch gebaseerde, neologisme min of meer tegelijkertijd in drie onafhankelijke talen is ingevoerd.

Overigens is dat niet alleen in de islamitische wereld het geval. Ook in Europa is het begrip ‘seksualiteit’ nieuw; het woord ‘homoseksualiteit’ werd voor het eerst gebruikt in 1869, en ‘heteroseksualiteit’ dateert van 1880. Maar het waren niet alleen nieuwe woorden of begrippen die in de negentiende eeuw ontstonden: zoals we nog zullen zien was ook het verschijnsel (homo- of hetero)seksualiteit, dat niet langer alleen daden omvat maar ook verlangens en gevoelens, nieuw. Daarnaast waren deze nieuwe noties deel van een aantal geheel nieuwe wetenschappen aangaande seksuele neigingen, daden en verlangens, de freudiaanse psychoanalyse voorop.

==

‘Nou en?’ zullen sceptische lezers onmiddellijk vragen. Dat er ergens geen woord voor bestaat, betekent toch niet dat het ding er niet is? Klopt. Vanzelfsprekend verrichtten en verrichten moslims van alle tijden handelingen die wij als ‘seks’ zouden omschrijven. Ook bestond er weinig schroom of terughoudendheid om te spreken of te schrijven over wat men allemaal tussen de lakens uitspookt – integendeel, zoals u hieronder nog zult zien. Maar de manier waarop en de termen waarin men over seks sprak en schreef waren heel andere dan de hedendaagse.

Pas in de laatste jaren hebben onderzoekers meer aandacht gekregen voor die historische veranderlijkheid van seks, en daarmee van de veranderlijkheid van de noties van mannelijkheid en vrouwelijkheid. Eerder onderzoek over man-vrouwverhoudingen ging vooral over de manier waarop vrouwen werden overheerst. Zo had de wetenschappelijke literatuur van de jaren tachtig en negentig de neiging om de Arabische wereld, evenals bijvoorbeeld het oude Griekenland of het antieke Rome, voor te stellen als onveranderlijk en onverbeterlijk patriarchaal en vrouwonvriendelijk. Na een paar boeken en artikelen wist je het wel, al die verhalen over vrouwen die werden onderdrukt, opgesloten of tot zwijgen gebracht. Recentelijker is de aandacht verschoven. Als je beter luistert, of leest, vallen er namelijk wel degelijk vrouwenstemmen te horen, ook indirect in door mannen geschreven teksten. Bovendien worden er tegenwoordig meer vragen gesteld over wat mannelijkheid en vrouwelijkheid in specifieke culturen of historische periodes precies inhouden, en welke rol seksualiteit daarin speelt.

Het antwoord op die laatste vragen lijkt voor de hand te liggen: het bestaan van een mannelijk en een vrouwelijk geslacht is simpelweg een biologisch gegeven, en seksualiteit is simpelweg het resultaat van een natuurlijke behoefte – een puur lichamelijke handeling met het puur biologische doel van voortplanting. Maar omdat menselijke seksualiteit altijd (nou ja, bijna altijd) tussen twee personen plaatsvindt, heeft ze – evenals andere sociale verhoudingen en praktijken – per definitie ook een sociale betekenis en waarde, en gaat ze onherroepelijk vergezeld van normen en wetten, en van emoties, genot en macht. Anders gezegd: seksualiteit is een sociaal en cultureel verschijnsel, en niet simpelweg een biologisch feit of een natuurgegeven. Dat impliceert ook dat seksualiteit niet simpelweg een tijdloos en universeel menselijk gegeven is, maar een cultureel wisselend en historisch veranderlijk verschijnsel – en hoe radicaal veranderlijk, dat zullen we hieronder nog zien.

Een ander veelgehoord verhaal is dat seks in vroeger eeuwen, ondanks de strenge geboden en verboden van de kerk, nog relatief vrij was en openlijk werd beoefend en besproken; maar de victoriaanse moraal, die tegelijkertijd met de burgerlijke samenleving van de negentiende eeuw opkwam, zou van seks steeds meer een taboe hebben gemaakt en de natuurlijke seksuele aandriften van de mens hebben onderdrukt onder een nieuwe burgerlijke preutsheid. Opeens diende wat mannen en vrouwen met elkaar uitspookten strikt binnen de beslotenheid van de slaapkamer te blijven. Wat mannen met mannen uitspookten (nu ‘uranie’ of ‘inversie’ genoemd) werd in nieuwe wetten verboden; en wat vrouwen met vrouwen uitspookten vond men in Engeland zelfs zó erg dat men koningin Victoria niet eens durfde te vertellen dat het überhaupt bestond. Vandaar dat victoriaans Engeland wel wetten tegen mannelijke homoseksualiteit had, maar niet tegen vrouwelijke.

Het is een aannemelijk verhaal, dat van de seksueel repressieve bourgeoismaatschappij, waaruit we ons pas in de loop van de twintigste eeuw zouden hebben bevrijd. Eerst aarzelend, met de opkomst van de psychoanalyse, die al die onderdrukte seksualiteit naar de oppervlakte bracht als hoofdoorzaak van allerlei psychische ellende; en daarna, veel zelfverzekerder, met de seksuele revolutie van de jaren zestig en zeventig. Maar in een eerste deel van zijn beroemde Geschiedenis van de seksualiteit laat de Fransman Michel Foucault weinig van dit verhaal over. Om te beginnen vindt hij het idee van een repressieve victoriaanse seksuele moraal nogal misleidend. Volgens hem was de negentiende eeuw niet de tijd dat seks het zwijgen werd opgelegd, maar juist het tijdperk dat mensen op nieuwe manieren dwong te spreken over hun seksualiteit. Dat gebeurde met name in de nieuwe wetenschappelijke kennis over seksualiteit die werd ontwikkeld in de psychiatrie, in de medicijnen en in de psychologie – dit is natuurlijk ook de tijd dat Freuds psychoanalyse ontstond. Deze nieuwe wetenschap van de seksualiteit, vervolgt Foucault, nam allerlei taken en technieken over van eerdere christelijke praktijken, met name de biecht of confessie, waarin de individuele gelovigen de waarheid omtrent hun diepste seksuele verlangens en hun heimelijke seksuele praktijken aan hun biechtvader vertelden.

In de tweede plaats is het volgens Foucault een misverstand dat seks door de psychoanalyse en de seksuele revolutie zou zijn bevrijd: volgens hem oefende men met wetenschappelijke kennis juist een nieuwe vorm van macht uit, door mensen op basis van hun seksualiteit op te delen in normaal en pervers, en door afwijkende vormen van seksualiteit te bestempelen tot ziekte. Voor het eerst werden nu seksuele verlangens en handelingen niet meer besproken en beoordeeld volgens juridische normen van toegestaan en verboden of religieus-morele normen van vroomheid en zonde, maar volgens de fysiologische normen van gezond en ziek. Anders gezegd: seks werd niet langer primair als een daad beschouwd. Seksualiteit gold voortaan als een lichamelijke en geestelijke toestand of conditie, dat wil zeggen als een persoonlijkheidskenmerk. Sodomie had nog gegolden als een misdrijf of als een zonde waarvoor de dader gestraft moest worden, maar voortaan werd homoseksualiteit beschouwd als een ziekte die behandeld moest worden. Sodomie was iets wat je deed; maar homo- of heteroseksueel zijn was iets wat je was: niet alleen in je daden, maar ook in je verlangens; niet alleen met je lichaam, maar ook in je ziel.

In de derde plaats is de macht die bij de nieuwe wetenschappen van de seksualiteit is betrokken niet repressief maar productief: ze produceert en definieert mensen in termen van hun seksualiteit, dat wil zeggen als homoseksueel óf heteroseksueel. In die seksuele identiteit worden daden en verlangens op één hoop geveegd. In de klassieke islamitische wereld bijvoorbeeld stond op homoseksueel gedrag een strenge straf, althans in theorie, maar, zoals we nog zullen zien, had men doorgaans geen enkele moeite met homoseksuele verlangens. In het moderne Europa werd dat onderscheid niet langer gemaakt. Voorts richtte de negentiende-eeuwse wetenschap zich vooral op wat ze als ziekelijke of pathologische vormen van seksualiteit beschouwde, zoals homoseksualiteit, frigiditeit (wat vandaag de dag ‘aseksualiteit’ wordt genoemd), enzovoort. Ook de psychoanalyse van Freud, die verdrukte of onderdrukte seksualiteit als de bron van allerlei psychische en lichamelijke aandoeningen zag, beschouwde homoseksuele verlangens en handelingen nog als pathologisch. Zelfs Freuds vooruitstrevendste volgeling, Georg Groddeck, vond seksuele posities met de man onder en de vrouw boven op het randje van het perverse, blijkbaar omdat ook volgens hem de normale of natuurlijke positie die was met de vrouw onder. Later in de twintigste eeuw is in de wetenschap, en deels ook in de omgangstaal, het idee van afwijkende seksualiteit als ziek of pathologisch afgezwakt, maar geheel verdwenen is het niet.

Wat in elk geval is gebleven, is de manier waarop mensen hun seksuele persoonlijkheid produceren door min of meer in het openbaar te praten over hun seksualiteit. En daarin is per saldo sinds de dagen van de biechtstoel en de psychoanalytische divan niet zoveel veranderd. In coming-out tegenover familie, schoolklas of collega’s en bij diverse soorten therapeuten, om maar te zwijgen over praatprogramma’s, zoals The Oprah Winfrey Show en The Jerry Springer Show, onthullen sprekers de waarheid over zichzelf door in het openbaar te praten over hun geheimste seksuele handelingen en verlangens, waarbij het publiek dan zijn bewondering uit over ’s sprekers dapperheid of juist zijn afkeuring toont over diens perversiteit. Ondanks de veelbesproken seksualisering van de hedendaagse media zijn ook deze hedendaagse vormen van seksuele biecht nog sterk normaliserend: er zijn duidelijke grenzen van wat toegestane vormen van seksualiteit zijn en wat niet. Zo is pedoseksualiteit vandaag de dag zo’n taboe dat zelfs het praten over pederastische verlangens waarbij de daad niet bij het woord wordt gevoegd je in de problemen kan brengen – zoals ook schrijver A.J. Dautzenberg onlangs nog aan den lijve ondervond.

Maar goed, genoeg theorie. Als u aan het bovenstaande over hebt gehouden dat seksualiteit geen tijdloos natuurgegeven is, maar in de loop der tijden kan veranderen, ben ik al tevreden. We zullen hieronder zien hoe diepgaand de islamitische opvattingen over, en praktijken van, seksualiteit in de loop der eeuwen zijn veranderd. Laten we daarvoor eerst maar eens naar de Koran kijken. Zelfs die blijkt menige verrassing op te leveren.

Wat zegt de Schrift ervan?
Seks in Koran en Tradities

Er bestaat een nog altijd wijdverbreid misverstand dat de islam een totalitaire religie is die alle delen van het dagelijks leven tot in de puntjes wil bepalen, en dat de Koran een blauwdruk geeft hoe moslims in alle omstandigheden dienen te handelen. Een van de invloedrijkste, en meest plastische, formuleringen van deze opvatting is te vinden in Salman Rushdies roman De duivelsverzen:

==

Te midden van de palmbomen van de oase verscheen de aartsengel Djibriel aan de profeet, en begon regels, regels en nog eens regels te spuien, tot de gelovigen het vooruitzicht van nóg meer openbaringen nauwelijks nog konden verdragen... Het was alsof geen enkel aspect van het bestaan ongereguleerd of vrij mocht blijven. De openbaring – de recitatie – zei de gelovigen hoeveel ze mochten eten, hoe diep ze moesten slapen, en welke seksuele posities goddelijke instemming genoten, zodat ze leerden dat sodomie en de missionarispositie door de aartsengel werden toegestaan, terwijl onder de verboden standjes alle standjes met de vrouw bovenop vielen. (The Satanic Verses, p. 363-364).

==

Ik weet het: dit is een roman en geen geschiedenis, en deze passage beschrijft de droom van een romanpersonage over een fictieve religie, en niet Salman Rushdies visie op de reëel bestaande islam. De duivelsverzen is fictie, geen religiekritiek. Maar tegelijkertijd heeft Rushdie in diverse artikelen en interviews benadrukt dat zijn roman wel degelijk stelling wil nemen tegen elke vorm van ‘opgelegde orthodoxie’, en vraagt hij de lezer wel degelijk om na te denken over de geldigheid van religieuze regels. En zo, als een geschiedenis van de oorsprong van de islam en als een kritiek van de religieuze regels ervan, is deze roman door vele westerse seculiere literatuurliefhebbers ook gelezen.

Het is niet mijn bedoeling om hier weer de polemiek op te rakelen die alweer bijna dertig jaar geleden rond De duivelsverzen woedde. Maar twee dingen vallen op aan bovenstaande passage. Om te beginnen staat seks centraal in Rushdies beschrijving. Ze presenteert de islam of, zoals Rushdie het omschrijft, ‘een religie die “onderwerping” heet’, als een godsdienst die mannen helpt om vrouwen te onderdrukken, onder meer door een strikte scheiding der seksen door te voeren. Zo speelt Rushdie in op het hedendaagse stereotype dat de islam ziet als een schoolvoorbeeld van, of symbool voor, het patriarchaat, ofwel de eeuwenoude mannelijke overheersing over vrouwen. Deze schijnbaar emancipatoire en vrouwvriendelijke boodschap staat in schril contrast met het verbale en fysieke geweld dat allerlei vrouwen in het boek wordt aangedaan: de vrouw en de moeder van de hoofdfiguur Chamcha komen nogal naar, en tamelijk harteloos beschreven, aan hun einde, en een van zijn personages zet een wassen beeldje van Margaret Thatcher als een soort voodoopop in een magnetronoven. Maar dat terzijde.

Het tweede opvallende kernmerk van Rushdies opvatting dat de islamitische openbaring uit ‘regels, regels en nog eens regels’ zou bestaan, is dat er niets van klopt. De verteller in het verhaal, evenals Rushdie zelf in zijn uitlatingen elders, gelooft duidelijk dat al die ‘rules about every damn thing’ in de Koran staan, en dus een deel zijn van de goddelijke openbaring zelf. Ongetwijfeld geloven veel hedendaagse moslims dat ook. Maar het is onzin.

In een later essay stelt Rushdie de retorische vraag: ‘Zijn alle regels die aan de oorsprong van een religie zijn vastgelegd voor eeuwig onveranderlijk?’ Wat hem betreft is het antwoord ontkennend, maar zijn vraag gaat uit van een onjuiste veronderstelling. De ‘regels’ van de islam zijn namelijk helemaal niet gegeven met de openbaring van de Koran. De Koran geeft maar bar weinig concrete regels, wetten of voorschriften, laat staan ‘rules about every damn thing’. Nauwelijks een tiende van de Koran heeft een min of meer juridische inhoud, en veel daarvan betreft regels voor hoe je gebeden of rituelen moet uitvoeren. En nauwelijks tachtig verzen presenteren iets wat wij zouden herkennen als wetten, regels of voorschriften. En regels over welke seksuele posities aanbevolen, toegestaan dan wel verboden zijn, komen er zelfs helemaal niet in voor. Overigens komt ook in de Bijbel nergens ter sprake welke standjes zijn toegestaan. Pas vanaf de zesde eeuw van onze jaartelling hebben allerlei kerkvaders, met allerlei argumenten, er een begin mee gemaakt de missionarispositie als de aanbevelenswaardigste, of zelfs als de enige toelaatbare, aan te prijzen.

Rushdies beeld is om twee redenen herkenbaar, en daardoor aantrekkelijk, voor een vrijgevochten, progressief, literair geïnteresseerd en nog maar net ontkerkelijkt westers publiek van de late twintigste eeuw (en ook nog voor westerse lezers van nu, vermoed ik). Enerzijds presenteert Rushdie de islam als een soort katholieke kerk, die centraal georganiseerd en op seksueel gebied inderdaad nogal repressief was en is (en die inderdaad de missionarispositie als de enige legitieme beschouwde); anderzijds beschrijft hij haar als een totalitaire ideologie, die mensen – en in het bijzonder vrouwen – van hun vrijheid berooft. Hedendaagse islamofoben zien Mohammed als een soort Hitler; Rushdie beschrijft hem in De duivelsverzen als een voormoderne Stalin. Toevallig is dat niet. De profeet van Rushdies religie die ‘onderwerping’ heet is niet geïnspireerd op de Koran zelf, maar op een beroemde Mohammedbiografie van de Franse marxistische islamoloog Maxime Rodinson. Die liet zich op zijn beurt weer inspireren door Isaac Deutschers niet minder beroemde biografie van Jozef Stalin.

Maar wat staat er dan wel over liefde, seksualiteit en de verhoudingen tussen man en vrouw (en man en man, en vrouw en vrouw) in de Koran? Niet zo heel veel, eerlijk gezegd, en nog beduidend minder als je zoekt naar praktische voorschriften, strikte regels of zelfs maar ondubbelzinnig geformuleerde richtlijnen. Dat begint al bij het roemruchte gebod op hoofddoeken, sluiers of gezichtsbedekkende kleding voor vrouwen, dat volgens menig islamofoob en ook volgens menige internetmoslim in de Koran zou staan. Niets ervan. In de Korantekst staat alleen:

==

Zeg tot de gelovige vrouwen dat zij hun ogen neerslaan en hun schaamdelen kuis bedekt houden, en dat zij hun sieraad niet openlijk tonen, behalve dat wat gewoon al zichtbaar is. En zij moeten sluiers over hun boezem dragen. (24:30-31)

==

Letterlijk wordt hier alleen topless kleding afgeraden, lijkt het; in elk geval staat er niets specifieks over hoofddoeken, sluiers, of nikabs. Met ‘sieraad’ worden hier vermoedelijk letterlijke sieraden bedoeld die vrouwen op hun decolleté en om hun enkels droegen. Dan zou het vers betekenen dat vrouwen geen al te diep uitgesneden decolleté mogen hebben, en gewaden tot over de enkels moeten dragen. Of moeten we ‘sieraad’ wellicht opvatten als een figuurlijke uitdrukking voor bijvoorbeeld de boezem of de geslachtsdelen? Verder suggereert de Duitse islamoloog Harald Motzki dat ‘hun schaamdelen bewaren’ hier niet duidt op bedekken, maar op het behoeden van die geslachtsdelen voor illegitiem verkeer, ofwel zîna. In elk geval kan dit vers moeilijk als rechtvaardiging voor hoofd- of gezichtsbedekkende vrouwenkleding worden aangevoerd.

Een ander vers dat in dit verband vaak wordt aangehaald, 33:53-55, gaat niet over vrouwen in het algemeen, maar specifiek over de vrouwen van de profeet. Die mogen alleen ‘van achter een gordijn [hidjab]’ worden aangesproken. Dit vers lijkt vooral bedoeld om hen te beschermen tegen onaangekondigde bezoeken, onbeschaamde blikken of kwaadsprekerij van mannen uit hun omgeving. Doordat ze de kuisheid en de reputatie van zijn vrouwen beschermen, beschermen ze ook de eer van de profeet zelf, zo lijkt hier de redenering. Maar ook hier is van hoofd- of gezichtsbedekkende kleding geen sprake, nog afgezien van de veelbesproken vraag of deze geboden ook voor andere moslimvrouwen opgaan.

Vers 33:59 ten slotte gaat over zowel de vrouwen van de profeet als over andere moslimvrouwen: ‘O profeet! Zeg tot jouw echtgenotes, jouw dochters en de vrouwen van de gelovigen iets van haar overkleding over zich heen naar beneden te laten hangen. Dat bevordert het best dat men haar herkent en niet lastigvalt.’ Maar ook hier rijzen meteen vragen: wat betekent ‘overkleding naar beneden laten hangen’? Kunnen hoofd en nek dan onbedekt blijven, of juist niet? En hoe kan zulke kleding hen ‘herkenbaar’ maken? Als individu? Als moslima? Als vrouw van de profeet? Is zulke kleding een groepsuniform, of identificeert ze een individu? In elk geval geeft de Korantekst ook hier geen eenduidig voorschrift. Pas veel later heeft het woord hidjab de betekenis gekregen van ‘kledingstuk dat het lichaam bedekt’.

Overigens worden ook in de zogeheten hadîth (de overlevering van uitspraken en handelingen van de profeet, die een andere belangrijke bron van voorschriften, aanbevelingen en verboden vormen) niet ondubbelzinnig hoofddoeken of sluiers aanbevolen. Integendeel, er is een bekende hadîth waarin de profeet een jongeman juist aanbeveelt om zijn aanstaande bruid te aanschouwen, zodat hij weet wat voor vlees hij in de kuip heeft. Dat impliceert natuurlijk dat hij op zijn minst haar gezicht moet kunnen zien, en wie weet wat nog meer.

==

Een tweede bron van misverstanden is het islamitische of preciezer gezegd Koranische idee van het huwelijk. Dat heeft in de Koran en in het islamitisch recht een fundamenteel andere status dan in het (katholieke) christendom. Het is geen sacrament, of verbond dat man en vrouw voor het oog van God voor alle eeuwigheid aangaan, maar een contract, dat naar believen en zonder zware sancties weer kan worden ontbonden. Binnen het huwelijk is seks natuurlijk toegestaan, en ook over seksueel genot binnen het huwelijk doet de Koran niet preuts of moeilijk. Seks buiten het huwelijk daarentegen, is ontucht (zîna) en moet bestraft worden. In de Soerat al-noer staat dat overspelige mannen en vrouwen elk honderd zweepslagen moeten krijgen (24:2). Daarna mogen ze alleen nog trouwen met iemand die voor hetzelfde vergrijp is veroordeeld, of met een heiden.

Tussen het legitieme huwelijk en de ontucht staat het ‘tijdelijke huwelijk’ of zogeheten ‘genotshuwelijk’ (nikah al-mut’a) dat volgens sommige exegeten door de Koran wordt toegestaan:

==

Daarnaast is het jullie toegestaan er met jullie bezittingen in eerbaarheid en niet in ontucht naar te streven. Voor het genot dat jullie van haar ontvangen, geeft haar daarvoor haar loon; een verplichting is het. (4:24)

==

Volgens sommige juristen betekent dit dat een man en een vrouw tijdelijk met elkaar mogen trouwen, zonder getuigen erbij, en het huwelijk op een zelfgekozen en van tevoren bepaald moment weer kunnen ontbinden. De juridische status van het genotshuwelijk is echter omstreden. Tegenstanders zien het als weinig meer dan een gelegaliseerde vorm van prostitutie. Sommige soennitische hadîths suggereren dat de profeet het aanvankelijk toestond, maar daar later op terugkwam. Vandaag de dag wordt het alleen door sji’ieten erkend. In de Iran-Irakoorlog waren honderdduizenden Iraniërs gesneuveld, grote aantallen weduwen achterlatend. In de nasleep van de oorlog verschenen diverse Iraanse geestelijken, inclusief president Rafsanjani, op televisie om te verklaren dat het tijdelijke huwelijk geheel in overeenstemming met zowel de menselijke natuur als de religieuze wet was, en in de specifieke omstandigheden van naoorlogs Iran een praktische manier was om oorlogsweduwen aan hun gerief te helpen.

Anders gezegd: in rechtspraak en theologie wordt seksueel genot niet als zondig beschouwd, maar als natuurlijk en legitiem. En niet alleen het genot van de man: al-Ghazali citeert namelijk een hadîth waarin de profeet het voorspel omwille van het genot van de vrouw aanbeveelt:

==

De profeet zei: ‘Niemand van u mag zich als een wild dier op zijn vrouw werpen. Vóór de geslachtsgemeenschap moet er een boodschapper tussen u en haar zijn.’ Men vroeg: ‘Wat voor boodschapper?’ De profeet antwoordde: ‘Kussen en woorden.’

==

Dat wederzijdse seksuele genot lijkt er overigens niet alleen voor de aardigheid: wie seksueel tevreden is met zijn of haar partner, zo lijkt de redenering erachter, zal minder gauw tot overspel verleid worden. Daarmee lijkt het verschaffen van genot zelfs tot een plicht binnen het huwelijk te worden. En inderdaad hebben vrouwen volgens veel schriftgeleerden niet het recht hun man seksuele omgang te weigeren. Omgekeerd mag een vrouw zich laten scheiden wanneer haar man impotent is.

==

Een derde wet of regel die abusievelijk aan de Koran wordt toegeschreven, is het gebod dat homo’s van torens of hoge gebouwen moeten worden gegooid. In de Korantekst staat alleen:

==

Zullen jullie een gruweldaad begaan die nog niemand van de wereldbewoners vóór jullie heeft begaan? Jullie komen vol begeerte tot mannen in plaats van tot vrouwen. (7:80)

==

Vrijwel dezelfde bewoordingen komen we tegen in vers 29:28-29. Beide passages spreken een duidelijke afkeuring uit, maar verbinden er geen specifieke bestraffing aan, laat staan een door mensen te voltrekken strafmaat. Overigens is het niet God zelf die hier spreekt, maar de profeet Lot, die we ook in het oudtestamentische verhaal van Sodom en Gomorra aantreffen.