DE WONDERE WERELD VAN DEMENTIE

Vanuit nieuwe inzichten omgevingszorg bieden aan dementerenden

Bob Verbraeck

Anneke van der Plaats

Reed Business, Amsterdam

Eerste druk, eerste t/m vijfde oplage, 2008-2011

© Reed Business, Amsterdam 2008

Omslagontwerp: studio Pietje Precies bno, Hilversum
Illustraties: John Rabou, ’s-Hertogenbosch
Cartoons: Konijnen Kunnen Springen, Breda

Reed Business bv, Postbus 152, 1000 AD Amsterdam.

Aan de totstandkoming van deze uitgave is de uiterste zorg besteed. Voor informatie die nochtans onvolledig of onjuist is opgenomen, aanvaarden auteur(s), redactie en uitgever geen aansprakelijkheid. Voor eventuele verbeteringen van de opgenomen gegevens houden zij zich gaarne aanbevolen.

Waar dit mogelijk was, is aan auteursrechtelijke verplichtingen voldaan. Wij verzoeken eenieder die meent aanspraken te kunnen ontlenen aan in dit boek opgenomen teksten en afbeeldingen, zich in verbinding te stellen met de uitgever.

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot de Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) van deze uitgave ten behoeve van commerciële doeleinden dient men zich te wenden tot de uitgever.

ISBN 978 90 352 3019 4 (boek), 978 90 352 3132 0 (e-book)

NUR 897

VOORWOORD

Over het begeleiden van dementerende ouderen is al veel geschreven. Er zijn verschillende manieren ontwikkeld hoe we met dementerenden kunnen omgaan. De ene keer helpen we een dementerende het best door zich te laten oriënteren op de realiteit, een andere keer verdient afleiden de voorkeur of moeten we juist meegaan in zijn belevingswereld. Maar vaak weten we ook niet goed raad met het gedrag van dementerenden en gebruiken we allerlei trucjes, handigheidjes of kunstgrepen om de dementerende tijdelijk gerust te stellen.

De afgelopen jaren is er steeds meer bekend geworden over de werking van onze hersenen. Niet alleen over de werking van gezonde hersenen, maar ook over het functioneren van beschadigde hersenen, zoals de hersenen van dementerenden. Zo wordt het bijvoorbeeld steeds duidelijker hoe dementerenden hun omgeving beleven en hoe hun hersenen omgaan met prikkels uit die omgeving. Dit is daadwerkelijk anders dan bij nietdementerenden. Terecht dat de wereld van dementerenden een wondere wereld genoemd wordt.

Deze nieuwe inzichten zijn ontwikkeld door dr. Anneke van der Plaats. Zij legt het verband tussen binnenkomende prikkels en het ontstaan van gedrag in verschillende niveaus van onze hersenen. Dit geeft een geheel nieuwe kijk op het ontstaan van probleemgedrag en, wat misschien nog belangrijker is, hoe we probleemgedrag kunnen voorkomen of verminderen.

Probleemgedrag, zoals tegenwerken, steeds naar huis willen, onrust, schelden, slaan of krabben ontstaat vrijwel altijd door angst van dementerenden. Om deze angst te verminderen moeten wij zorgen voor een gunstige, veilige omgeving. Want dementerenden vragen uiteindelijk altijd om vertrouwen en veiligheid.

In dit boek wordt onder meer beschreven hoe wij dit kunnen bereiken. De nadruk ligt op het geven van ‘omgevingszorg’. Deze manier van zorg verlenen richt zich vooral op de psychosociale begeleiding van dementerende ouderen.

Hiertoe wordt met name een verklaring geboden aan de zorgverleners voor het op het eerste gezicht vreemde gedrag van de persoon met dementie. Het gedrag wordt verklaard vanuit het functioneren van de beschadigde hersenen. Dat maakt het gedrag begrijpelijker en daarmee vaak ook acceptabeler. De basis van de begeleiding is het goed observeren van het gedrag. Nog mooier is dat in het boek ook handvatten worden geboden voor omgaan met gedragsveranderingen. De nuances in het gedrag van de persoon met dementie en de achterliggende beschadiging van de hersenen worden helder in beeld gebracht. De adviezen voor omgang met de gedragsproblemen worden hieraan aangepast. Het doseren van prikkels en het bieden van veiligheid staan hierbij centraal. Veiligheid betekent hier ook beschermen tegen de voortdurende confrontatie met hun eigen falen. Mensen met dementie willen net zo min als andere mensen voortdurend worden geconfronteerd met hun falen.

In dit boek wordt een brug geslagen tussen de resultaten van hersenonderzoek en gedrag bij mensen met dementie. Hiermee neemt dr. Anneke van der Plaats een speciale plaats in binnen de wetenschappelijke wereld omdat zij de brug tussen fundamenteel en toegepast onderzoek vaak oversteekt.

Het prettige van dit boek is dat het zeer praktisch is. De lezer krijgt op eenvoudige wijze inzicht in de werking van de hersenen van dementerenden en wat dit betekent voor de begeleiding.

Bob Verbraeck heeft deze nieuwe inzichten helder beschreven, aangepast, bewerkt en voor de doelgroep helpenden, verzorgenden en verpleegkundigen aangevuld met de vereiste communicatieve vaardigheden. Voor het personeel is het een waardevolle bijdrage om, naast de bestaande inzichten, de begeleiding van dementerenden verder te professionaliseren en het plezier in het werk te vergroten.

Prof.dr. Myrra Vernooij-Dassen

Hoogleraar psychosociale aspecten van zorg voor kwetsbare ouderen aan het UMC St Radboud te Nijmegen. Zij bekleedt de Joop Michels-leerstoel. Deze bijzondere leerstoel is vernoemd naar prof.dr. Joop Michels, die van 1980 tot 1989 in Nijmegen de eerste Nederlandse hoogleraar verpleeghuisgeneeskunde was.

Voorjaar 2008

INHOUD

1  Hersenen en geheugen

1.1 Onze hersenen

1.2 Ons geheugen

1.3 Dementie: beschadiging van hersenen en geheugenstoornissen

1.4 Het geheugen bestaat uit plaatjes

2 Contact maken en contact houden

2.1 Begeleiding begint met contact

2.2 Verbale, non-verbale en paraverbale communicatie

2.3 Vragen stellen

2.4 Gesproken taal en het oproepen van plaatjes

2.5 Niet overvragen

3 Zorgen voor een veilige omgeving

3.1 Probleemgedrag door dementie en door omgeving

3.2 Veiligheid bieden door te zorgen voor een gunstige omgeving

3.3 Veiligheid bieden door het doseren van prikkels

3.4 Veiligheid bieden door de juiste prikkel op het juiste moment

3.5 Veiligheid bieden door dementerenden zo weinig mogelijk te laten falen

3.6 Veiligheid bieden door met het gevoel mee te gaan

3.7 Veiligheid bieden door doelgerichte bewegingen te bevorderen

3.8 Vier niveaus van zintuiglijke waarnemingen en ontstaan van gedrag

4 Belevingen van dementerenden

4.1 Wat is een beleving?

4.2 Dementerenden en hun belevingen

4.3 Relatie tussen gedrag en beleving

4.4 Belevingen van dementerenden achterhalen

4.5 Belevingen veranderen tijdens het proces van dementeren

4.6 Verdwijnen van het verleden

4.7 Verstand, impulsen, emoties en stemmingen bij dementerenden

5 Invloed van de materiële omgeving op gedrag van dementerenden

Literatuur

1  HERSENEN EN GEHEUGEN

De hersenen zijn een heel belangrijk en mysterieus orgaan. Ze maken ons tot mens en tot uniek individu. Onze hersenen nemen waar, ze sturen ons gedrag en onze bewegingen aan, en ze controleren onze ademhaling, onze bloeddruk en onze lichaamstemperatuur. Ze verwerken alle informatie die we binnenkrijgen. Ze bepalen ons geheugen, ons bewustzijn en onze emoties. Er hoeft echter maar iets te gebeuren in onze hersenen – zoals het springen van een adertje of het verloren gaan van hersenweefsel – en een of meer van deze functies gaan in meer of mindere mate verloren.

1.1 ONZE HERSENEN

Bij de geboorte wegen onze hersenen ongeveer 350 gram. Na zes maanden is het gewicht toegenomen tot ongeveer de helft van het gewicht van een volwassen brein. Rond ons zesde levensjaar zijn onze hersenen voor 95% volgroeid, maar nog lang niet volledig ontwikkeld. Vooral in de puberteit ondergaan onze hersenen nog een grote verbouwing.

Bij volwassenen wegen de hersenen ongeveer 1 tot 1,5 kilo en ze hebben een inhoud van ongeveer 1,6 liter. Ze zijn opgebouwd uit meer dan duizend miljard zenuwcellen. Hersenen zijn de bron van onze bewegingen, ons geheugen, onze kennis en emoties.

Onze hersenen beslaan slechts 2% van ons totale lichaamsvolume, maar ze gebruiken wel 20% van alle zuurstof die wij inademen. Ook stroomt 20% van al het bloed naar onze hersenen.

Onze hersenen verbruiken veel energie, ongeveer een kwart van alle energie die we tot ons nemen.

INDELING VAN DE HERSENEN

Onze hersenen zijn verdeeld in twee hersenhelften, die voor een groot deel op elkaar lijken. Vrijwel alles in onze hersenen is dubbel uitgevoerd.

Hersenen zijn in te delen in verschillende gebieden. De meest eenvoudige en gangbare indeling van de hersenen is de indeling in de grote hersenen, de kleine hersenen en de hersenstam (afbeelding 1.1).

Grote hersenen

De grote hersenen liggen voor in de schedel. Ze worden gekenmerkt door hun rimpelige uiterlijk. Deze geplooide ‘schil’ heet de hersenschors. De grote hersenen zorgen ervoor dat een aantal soorten bewegingen goed verloopt. Ook is het de plek waar kennis- en emotionele processen plaatsvinden, zoals: logisch redeneren, beslissingen nemen, zaken plannen, het geheugen, de emoties. Hier wordt onder meer bepaald of iemand betrouwbaar is, vriendelijk of juist agressief.

Het grootste deel van de hersenschors houdt zich onder andere bezig met de herkenning van mensen, dieren en gebruiksvoorwerpen.

Kleine hersenen

De kleine hersenen liggen achter in de schedel en nemen ongeveer 10% van het totale hersenvolume in. Ze hebben ongeveer de grootte van een perzik. In de kleine hersenen vindt onder meer de aansturing van onze spieren plaats, en daarmee van onze bewegingen. (Veel alcohol schakelt tijdelijk de kleine hersenen deels uit. Vandaar dat dronken mensen vaak zwalken.)

Afbeelding 1.1 Onze hersenen

Hersenstam

De hersenstam bevindt zich onder aan de schedel en verbindt de grote hersenen met de kleine hersenen en het ruggenmerg. De hersenstam bestuurt belangrijke levensfuncties, zoals de hartslag, de bloeddruk en de ademhaling.

1.2 ONS GEHEUGEN

SOORTEN GEHEUGEN

Ons geheugen wordt in minstens twee hersengebieden opgeslagen: een gebied dat onze informatie voor korte tijd opslaat en gebieden die informatie voor altijd vastleggen.

Kortetermijngeheugen

Nieuwe informatie die wij binnenkrijgen, wordt tijdelijk opgeslagen in één hersengedeelte. Dit deel heet de hippocampus en heeft de vorm van een zeepaardje Zonder de hippocampus kunnen we geen nieuwe informatie opnemen.

De hippocampus is noodzakelijk voor het kortetermijngeheugen. Nieuwe informatie verblijft slechts tijdelijk in de hippocampus. Wanneer deze ‘vol’ is, wordt de informatie verplaatst naar andere delen in onze hersenen.

Langetermijngeheugen

Oudere gegevens worden op een andere plek in de hersenen opgeslagen. Dit gebeurt vrijwel alleen met informatie die we belangrijk vinden of informatie waarbij emoties een belangrijke rol spelen. Is de informatie eenmaal opgeslagen in deze hersengebieden, dan zit deze vast en is moeilijk te verwijderen. Alle informatie die op ons af komt, krijgen we binnen via onze zintuigen. We noemen dit het zintuiglijk geheugen. Dit geheugen kan worden onderverdeeld in een geheugen dat bestaat uit geluiden en een geheugen dat bestaat uit beelden.

Het langetermijngeheugen bestaat uit een gedeelte waarin algemene en feitenkennis is opgeslagen (de hoofdstad van Nederland is Amsterdam), een gedeelte waarin vaardigheden zijn opgeslagen (zoals tekenen of zwemmen) en een gedeelte waarin onze persoonlijke geschiedenis is opgeslagen.

ONS GEHEUGEN TRAINEN

Al vanaf 25-jarige leeftijd verschrompelen onze hersenen. Dat gaat gelukkig niet zo snel, maar toch. Dit betekent niet automatisch dat we vanaf die leeftijd minder slim worden. Wijsheid komt immers met de jaren. Het krimpen van onze hersenen wordt vooral veroorzaakt door waterverlies en het afstoten van overbodige hersencellen.

Gelukkig blijven bij gezonde mensen de hersencellen die van wezenlijk belang zijn, intact. Hersenen kneden zichzelf een leven lang, ze zijn nooit af. Hoe meer we onze hersenen laten werken, des te sterker ze worden.

Slijtage van hersencellen en vergeetachtigheid

Na ons 65e levensjaar ontstaat een lichte slijtage van onze hersencellen. Ze verliezen snelheid, waardoor bijvoorbeeld de reactietijd minder wordt. We gaan steeds meer van ‘traag’ houden. En de hersenen kunnen ook niet zo goed meer tegen stress.

Hoe meer we gebruikmaken van onze hersenen, des te beter ze worden. Dat geldt ook voor ons geheugen: hoe meer we er gebruik van maken, des te beter we ons dingen kunnen herinneren. En wat we van ons geheugen niet gebruiken, zal na verloop van tijd verdwijnen. Vergeetachtigheid is echter niet te voorkomen. Wie ouder wordt, zal steeds vaker niet op een woord kunnen komen, een naam vergeten of moeite hebben met het onthouden van een telefoonnummer.

Hersengymnastiek en fitness

We moeten onze hersenen dus trainen, want dan functioneren ze op latere leeftijd beter. Dit moet wel een training op veel gebieden zijn. Wat we van onze hersenen niet gebruiken, gaat immers verloren. We moeten niet alleen sudoku’s oplossen, want dan leren we alleen maar beter dit soort puzzels op te lossen. Lezen, kaarten, puzzelen, schrijven, rekensommen maken, musea bezoeken: we moeten zo veel mogelijk gebruikmaken van de hersenen. We moeten ook vooral trainen waar de hersenen zwak in zijn. Wie kaartlezen moeilijk vindt, kan beter maar geen navigatiesysteem aanschaffen. Bij iemand die alles opschrijft wat hij moet onthouden, gaat het geheugen sneller achteruit omdat hij er geen beroep meer op doet.

Om de hersenen te trainen moeten we ook aan fitnesstraining doen, zodat we lichamelijk fit blijven. We moeten ons daarbij wel wat inspannen; een beetje wandelen met de hond werkt onvoldoende. Door lichamelijke fitheid worden onze hersenen aanzienlijk groter en ook fitter. Het helpt onze hersencellen de ouderdom te overleven. Het maakt de hersenen actiever en effectiever, we kunnen ons beter concentreren, beter nadenken en beter onthouden.

Met deze trainingsvormen voorkomen we niet dat we niet dement worden, maar misschien stellen we het even uit. Voor dementie bestaat helaas – tot op de dag van vandaag – nog geen medicijn.

1.3 DEMENTIE: BESCHADIGING VAN HERSENEN EN GEHEUGENSTOORNISSEN

Dementie is een proces van achteruitgang van de hersenfuncties. De hersencellen sterven af en de hersenen raken onherstelbaar beschadigd (afbeelding 1.2). Uiteindelijk tast dementie alle hersengebieden aan. Niet alle soorten dementie verlopen hetzelfde. De ene dementie verloopt geleidelijk, een andere juist schoksgewijs. Vaak begint dementie met stoornissen in het opnemen van nieuwe informatie, soms zijn gedragsveranderingen de eerste verschijnselen. Kenmerkend voor alle soorten dementie is een voortschrijdend verlies van het geheugen en het verlies van het denk- en oordeelsvermogen.

Afbeelding 1.2 Inkrimping van het hersenweefsel bij de ziekte van Alzheimer

STOORNISSEN IN GEHEUGEN VAN DEMENTERENDEN

Het allereerste verschijnsel van dementie betreft vaak problemen met het opnemen van nieuwe informatie. Alzheimerdementie begint met beschadiging van de hippocampus: het volume ervan neemt per jaar af met 15% (bij gezonde ouderen slechts enkele procenten).

Beginnende dementie is dus niet zo zeer vergeten, maar meer het niet meer kunnen opslaan van nieuwe informatie. Het is niet meer mogelijk een nieuw heden te maken. Vandaar dat dementerenden bijvoorbeeld in een nieuwe omgeving de weg steeds kwijtraken.

Inprentingsstoornis

Vaak zijn de eerste tekenen van dementie een verslechtering van het geheugen dat op de toekomst gericht is: je vergeet wat je gaat doen. We noemen dit een inprentingsstoornis. Gezonde mensen hebben daar zo nu en dan ook last van. Wie kent dat niet? Je zit in je woonkamer en loopt naar de keuken om iets te halen. In de keuken sta je voor het aanrecht en je bent vergeten wat je daar nou kwam doen. Je denkt en je denkt, maar het wil je niet te binnen schieten. Vaak loop je dan terug naar je stoel in de woonkamer en opeens weet je het weer: je wilde even een stukje kaas halen. Toch had je in de keuken even een inprentingsstoornis. Beginnende dementerenden hebben dat de hele dag.

Casus

Mevrouw Stelling loopt met verzorgende Bea door de gang. Ze kijken bij het kantoor door een raam naar binnen en zien het afdelingshoofd achter zijn computer. ‘Wie is die vent daar?’, vraagt mevrouw Stelling. ‘Dat weet ik niet’, zegt Bea. Mevrouw Stelling zegt: ‘Zullen we het gaan vragen?’ Samen lopen ze naar de deur, die dichtzit. Het afdelingshoofd is niet meer te zien. Voor de deur vraagt mevrouw Stelling: ‘Wat gaan we doen?’ Bea antwoordt: ‘Vragen wie die vent is.’ ‘Welke vent?’, vraagt mevrouw Stelling. Samen lopen ze weer langs het raam van het kantoor. Mevrouw Stelling vraagt: ‘Wie is die vent daar?’

Verdwenen herinneringen

Dementie beschadigt ook de gebieden waar de oudere gegevens zijn opgeslagen. Zo verdwijnen op den duur alle herinneringen. Eerst verdwijnen gebeurtenissen die nog niet zo lang geleden hebben plaatsgevonden, daarna herinneringen van een verder verleden, en tegelijkertijd de meest basale vaardigheden zoals taal, omgangsvormen en bewegingen. Als we een film van ons leven zouden kunnen maken, zou deze steeds langer worden en steeds meer beelden krijgen. Bij dementie wordt de film echter uiteindelijk blanco, zoals die was bij de geboorte.

Casus

Mevrouw Van Soest, een licht dementerende vrouw, zegt tegen iedereen die het horen wil: ‘Ik weet nog dat ik op een schip heb lesgegeven, aan kinderen. Daarna is alles weg, finaal weg.’

Gevolgen van geheugenstoornissen bij dementerenden

De geheugenstoornissen veroorzaken bij dementerenden gaten in het geheugen. Deze leegte veroorzaakt eerst lichte verontrusting en daarna grote angst en paniek. Uiteindelijk zijn de gevolgen rampzalig, want alles wat is verworven, alles wat is geleerd en alles wat eigen is gemaakt, zal op den duur verdwijnen. Zonder geheugen bestaat het leven uit eenzaamheid en is alles wat er met en om je heen gebeurt, los zand.

Vergeetachtigheid

Natuurlijk hebben gezonde mensen ook geheugenstoornissen. Wie weet nog wat hij twee weken geleden heeft gegeten? Alleen, deze vergeten feiten missen wij niet. Eigenlijk is het voor ons een zegen dat we niet alles onthouden. Dementerenden missen, vooral in het begin van het dementieproces, hun geheugen wel.

Geen enkel mens kan met gaten in zijn geheugen leven. Dementerenden kunnen deze gaten niet dichten met herinneringen. Zij vullen in het begin van de dementie de leegte op met verhalen, die vaak niet overeenkomen met de werkelijkheid. Dit doen zij om het geheugenverlies voor anderen te verbloemen. Later in het dementieproces hoeft dit niet meer en kunnen zij dat niet meer: een dementerende vergeet dat hij vergeetachtig is.¹

Casus

Mevrouw Jonkers, beginnend dement, loopt op de afdeling tussen de gedekte tafels. Een verzorgende vraagt haar: ‘Wat gaat u zo meteen eten?’ De vrouw denkt heel kort na en zegt in een flits: ‘Dat zeg ik niet, dat gaat je niets aan, dat is een geheim ha, ha, ha!’

Geuren en geheugen

Bij dementerenden komen herinneringen nog wel naar boven wanneer zij bepaalde geuren ruiken. Geuren zijn krachtige gemoedsregelaars. Ze zijn direct aan een emotie gekoppeld. Geuren maken mensen blij, alert of droevig. Ook bij dementerenden kunnen geuren bepaalde herinneringen en emoties oproepen. Vaak blijft dit vermogen heel lang intact. Dementie tast geurprikkels zelden aan. Op de afdelingen kun je gebruikmaken van geuren die bij de meeste mensen een positieve herinnering en emotie oproepen. Voorbeelden hiervan zijn de geur van koffie, pannenkoeken, vers gebakken brood en andere etensgeuren.

1.4 HET GEHEUGEN BESTAAT UIT PLAATJES

Mensen slaan hun herinneringen op in beelden of plaatjes. Wanneer wij vertellen over wat we het afgelopen weekend hebben gedaan, waar we op vakantie zijn geweest of hoe een kerk bij ons in de buurt eruitziet, dan doen we dat aan de hand van plaatjes die wij in ons geheugen hebben. We zien tijdens het vertellen alles even voor ons; we gaan het ons verbeelden.

Het geheugen van mensen lijkt op een dik fotoboek waar ons hele leven in opgeslagen is. Iedere dag komen er nieuwe plaatjes bij, omdat we steeds weer nieuwe dingen meemaken. Ons geheugen is nooit vol. Er kan altijd weer iets nieuws bij, behalve als we te veel informatie of nieuwe dingen in een heel korte tijd erbij krijgen. Gebeurtenissen die wij in ons leven intens beleven, blijven beter in ons geheugen zitten dan dingen die alledaags zijn of ons nauwelijks raken.

1 Overal waar hij/ hem staat, kan ook zij/ haar gelezen worden.

HOE WERKEN PLAATJES UIT ONS GEHEUGEN?

Als iemand tegen ons zegt: ‘De sleutel ligt naast de radio’ (afbeelding 1.3), dan gaan we eerst op zoek naar de radio, omdat deze groter is dan een sleutel. We nemen een plaatje van een radio in ons hoofd en gaan dan allerlei voorwerpen langs. Deze voorwerpen vergelijken we allemaal totdat we een voorwerp zien dat overeenkomt met het plaatje van een radio dat we in ons hoofd hebben.

Vervolgens gaan we naar die radio toe en halen het begrip ‘naast’ uit ons geheugen. We weten dus dat we aan weerszijden van de radio moeten kijken en er niet voor of achter. Dan nemen we een plaatje van een sleutel in ons hoofd en kijken weer naar de voorwerpen naast de radio. Als we iets zien dat lijkt op dit plaatje, hebben we de sleutel gevonden.

Bij ‘normale’ hersenen gaat dit proces razendsnel en onbewust. Het geheugen heeft dus niet alleen een functie om herinneringen van vroeger op te halen, maar ook om dingen te herkennen. Hierdoor weten we waar we zijn, waar we naartoe moeten, herkennen we iemand en weten we hoe een bepaald voorwerp eruitziet.

Afbeelding 1.3 De sleutel ligt naast de radio: heden

HOE WERKEN PLAATJES BIJ DEMENTERNDEN?

Vanaf het moment dat de dementie begint, worden geen nieuwe plaatjes meer opgenomen in het geheugen. Bestaande plaatjes vervagen en gaan verloren. Eerst de plaatjes van de afgelopen tien jaar, dan van de laatste twintig jaar, dan die van de laatste dertig jaar, veertig jaar, vijftig jaar. Alleen de plaatjes uit een steeds verder verleden blijven nog bestaan, maar gaan uiteindelijk ook verloren.

De plaatjes die een dementerende van 80 jaar in het hoofd heeft van een radio en een sleutel, zijn heel anders dan hoe een radio en een sleutel er tegenwoordig uitzien. Hierdoor is het vaak onmogelijk een moderne radio, een koffiezetapparaat, een tafel of een stoel te herkennen. Het is dus van groot belang dat we de omgeving van een dementerende inrichten met ouderwetse, herkenbare voorwerpen (afbeelding 1.4). Bedden, tafels, stoelen, servies, kasten, lampen: alles moet een traditionele en dus herkenbare vorm hebben.

Afbeelding 1.4 De sleutel ligt naast de radio: verleden

Plaatjes van vroeger

Vaak is het zo dat een dementerende het heden niet meer kan herkennen. Een dementerende vrouw herkent na verloop van tijd haar eigen man niet meer, omdat alleen nog het plaatje van haar man van vroeger bestaat. Ze herkent zichzelf ook niet meer in de spiegel, omdat ze van zichzelf ook het beeld van vroeger heeft.

Casus

Gea wordt in 1933 geboren. Tot haar 15e jaar wordt ze door iedereen aangesproken met Gea: ‘Hallo Gea, hoe is het met je?’ Na haar 15e verandert dit. Anderen noemen haar nu ‘mejuffrouw De Boer’. Op haar 28e gaat mejuffrouw De Boer trouwen met meneer De Wit. Vanaf nu heet ze niet meer mejuffrouw De Boer, maar mevrouw De Wit.

Mevrouw De Wit wordt op hogere leeftijd dement. In het begin van haar dementie zal ze nog reageren als ze wordt aangesproken met ‘mevrouw De Wit’. De kans is echter groot dat zij na verloop van tijd deze naam niet meer herkent, maar nog wel reageert op ‘mevrouw De Boer’. Nog verder in haar dementieproces herkent ze alleen maar haar voornaam en reageert ze slechts op ‘Gea’.

Een huiskamer op de afdeling wordt door dementerenden vaak niet herkend als een woonkamer van vroeger. We kunnen dan wel zeggen: ‘U woont nu hier, dit is uw huis.’ Maar als de huiskamer niet overeenkomt met het beeld van een huiskamer van vroeger (afbeelding 1.5a/b), kan een dementerende angstig worden. Hij denkt dan dat hij niet in zijn eigen huis zit. Het voelt niet als een eigen huis, maar als een vreemde omgeving. De dementerende wil dan weg.

Afbeelding 1.5a De huiskamer komt niet overeen met het beeld van vroeger: het kan zo…

Afbeelding 1.5b …of het kan zo

Verhalen van nu en plaatjes van vroeger

Liegen

Dementerenden kunnen verhalen vertellen die niet overeenkomen met de werkelijkheid. We denken dan dat een dementerende zo’n verhaal verzint of aan het liegen is.

Over het algemeen kan een dementerende alleen in het prille begin van de dementie nog iets verzinnen. Iets verzinnen, en liegen trouwens ook, is een complexe activiteit. Je moet snel kunnen beoordelen wat anderen nog geloven, wat anderen al weten en of ze je verzinsel of leugen kunnen controleren.

Confabuleren

Naarmate de dementie vordert, is dit allemaal niet meer mogelijk. De hersenen zijn daar te ziek voor. Dementerenden gaan dan vaak iets vertellen uit een vroeger geheugen, omdat het heden er niet meer is. We noemen dit ‘confabuleren’.

Casus

Mevrouw Bregt zit met haar dochter Lia op haar kamer in een verpleeghuis. Ellen, de huishoudelijk medewerkster, komt haar kamer binnen en vraagt aan mevrouw Bregt wat zij vanmorgen heeft gedaan. Ze antwoordt: ‘Ik heb mijn hele kamer eens lekker schoongemaakt, lekker fris.’ Lia staat achter haar rug driftig ‘nee’ te schudden.

Bij het confabuleren halen dementerenden oude plaatjes op uit hun geheugen. Een dementerende die vroeger bijvoorbeeld lerares is geweest, zou op de vraag van Lia hebben kunnen antwoorden: ‘Ik heb weer de hele ochtend rekenles gegeven.’ Confabuleren zegt dus iets over het verleden van de dementerende.

Een dementerende hoeft overigens het verhaal dat hij vertelt, het plaatje dat hij oproept, niet persoonlijk te hebben meegemaakt. Menig plaatje kan zijn ontstaan door verhalen die onze ouders in onze jeugd hebben verteld, een spannend boek, een televisieprogramma dat indruk heeft gemaakt of een film die emoties heeft achtergelaten.

Casus

Een zoon van een demente man in een gevorderd stadium klaagt: ‘Mijn vader vertelt ook maar wat. Hij heeft steeds spannende verhalen over Egypte en wat hij daar allemaal heeft meegemaakt. Geloof hem maar niet hoor, hij is daar nooit van zijn leven geweest.’

Achteraf blijkt dat de dementerende man in het verleden veel boeken over Egypte heeft gelezen.

Bewegingen van nu en plaatjes van vroeger

Een beweging die iemand in de buurt van een dementerende maakt, kan bij hem een plaatje van vroeger oproepen. Dit gebeurt als de beweging lijkt op een beweging uit het verleden. Als je bijvoorbeeld een onverwachte beweging maakt tijdens het verzorgen, kan een dementerende opeens angstig of kwaad worden.

Casus

De heer Verdonk krijgt voor het eten een groot slab om. Mevrouw Kaan, die tegenover hem zit, vraagt: ‘Ga je naar de kapper?’

Casus

Vroeger, toen de heer Hermsen nog op de lagere school zat, was het heel gewoon dat kinderen die niet goed hun best deden een tik met een liniaal kregen. Dit is de heer Hermsen ook een paar keer overkomen. De meester liep dan tussen de banken in de klas en keek of iedereen wel met alle aandacht bezig was. Zo niet, dan kreeg je zomaar, onverwacht, een tik. De heer Hermsen schrok zich altijd wild en binnensmonds schold hij op de leraar.

Nu is de heer Hermsen dement. Hij drinkt in de huiskamer een kopje koffie. Hij houdt zijn kopje een beetje schreef; het valt bijna van het schoteltje. Gelukkig ziet een verzorgende dit. Ze schiet de heer Hermsen te hulp, zodat het kopje niet valt. Deze beweging lijkt echter sprekend op de beweging van de meester met zijn liniaal van vroeger. Het plaatje van vroeger wordt hierdoor opgeroepen en de emoties die daarbij horen komen ook weer tot leven. De verzorgende wordt in de beleving van de heer Hermsen de leraar. ‘Blijf van me af, raak me niet aan’, schreeuwt de heer Hermsen tegen de verzorgende.

Personeel kan dus, onbedoeld, een verkeerd plaatje bij dementerenden oproepen.

Plaatjes die blijven hangen

Het komt regelmatig voor dat een dementerende iets wil en daar door niemand van af te brengen is. Vaak is er dan sprake van een plaatje dat heel duidelijk bij de dementerende in het hoofd zit. Het plaatje blijft hangen en voor de dementerende is het duidelijk dat wat het plaatje aangeeft, nu moet gebeuren. Het is een plaatje van vroeger of er schiet iets in het geheugen wat er niet meer uit wil.

Wij kennen dit zelf ook. Je hoort een liedje ’s ochtends op de radio en je blijft dit de hele dag zingen. Of je ligt ’s nachts in je bed steeds aan hetzelfde te denken. Dat heet ‘piekeren’. Hetzelfde beeld komt steeds terug en je moet er de hele tijd aan denken. Aan iets anders proberen te denken helpt maar even. Het piekeren keert steeds terug.

Je kunt, wanneer het plaatje bij een dementerende blijft hangen en hij steeds hetzelfde zegt of vraagt, twee dingen doen.

Tips

• Ga in op wat de dementerende zegt of vraagt en nodig hem uit hier meer over te vertellen. Je gaat dan mee in de beleving van de dementerende. Vervolgens kun je geleidelijk met de dementerende over een ander onderwerp beginnen (zodat er een ander plaatje opkomt).

• Ga in het verhaal van de dementerende op zoek naar een moment om een ‘happy end’ aan het verhaal te maken. We noemen dit ‘het verhaal goed afmaken’. Dit kun je vooral toepassen bij dementerenden die steeds hetzelfde verhaal vertellen. Het plaatje blijft als het ware hangen. Vaak helpt afleiden niet of maar heel even.

Casus

Een dementerende vrouw, mevrouw Jaspers, staat voor de uitgang van een verpleeghuis in Assen. Een verzorgende gaat naar haar toe en vraagt waar zij naartoe wil. ‘Ik ga naar Amsterdam, ik vind er hier niets aan’, antwoordt mevrouw Jaspers. De verzorgende zegt: ‘Dat kan ik me voorstellen, Amsterdam is veel leuker. Wat gaat u daar doen?’ Mevrouw Jaspers begint een onsamenhangend verhaal en de verzorgende luistert hiernaar. Ondertussen heeft zij mevrouw Jaspers voorzichtig bij haar arm gepakt en samen lopen ze bij de voordeur weg. ‘Heeft u ook in Amsterdam gewoond?’, vraagt de verzorgende nog. ‘Ja’, antwoordt mevrouw Jaspers, ‘en daarna in Apeldoorn, in Zwolle en in Assen.’ ‘In Assen?’, vraagt de verzorgende, ‘dat is wel wat anders dan Amsterdam.’ Ondertussen zitten ze samen op een bankje, ver van de uitgang van het verpleeghuis en begint mevrouw Jaspers over Assen te vertellen.

Casus

De heer De Waal is diep bedroefd en angstig. Hij zit bij fysiotherapeute Carlijn en zegt steeds: ‘Ik zit knijp bij de Jap. Ik zit knijp bij de Jap.’ Carlijn geeft hem de ruimte om hier meer over te vertellen en begrijpt dat hij het heeft over het jappenkamp in de jaren vijftig. Opeens zegt de heer De Waal: ‘Ik had hoge functie, functie bij verbindingstroepen.’ Carlijn vraagt hierop door en achterhaalt dat hij Japanners onder zich had werken. Hij was streng, gaf de Japanners bevelen, maakte ze bang en lachte ze uit. Carlijn vraagt de heer De Waal nog eens bevelen aan zijn ondergeschikten te geven. Hij staat op, gaat kaarsrecht staan en schreeuwt de bevelen uit. Carlijn zegt: ‘Goed zo, maak ze maar bang. Wat staat u daar krachtig, u bent de baas. En u heeft ook nog alles overleefd, u bent trots op uzelf. Gefeliciteerd!’

Door deze opmerkingen van Carlijn verdween het akelige plaatje en de heer De Waal sprak er niet meer over.