Wat mag…?

Wat kan…?

Dilemma’s bij het spelen

Marianne de Valck

© Elsevier gezondheidszorg, Amsterdam 2010

Vormgeving: VerheulCommunicatie.com, Alphen aan den Rijn
Foto’s: istock.com, shutterstock.com.

Elsevier gezondheidszorg is een imprint van Reed Business bv,
Postbus 152, 1000 AD Amsterdam.

Aan de totstandkoming van deze uitgave is de uiterste zorg besteed. Voor informatie die nochtans onvolledig of onjuist is opgenomen, aanvaarden auteur(s), redactie en uitgever geen aansprakelijkheid. Voor eventuele verbeteringen van de opgenomen gegevens houden zij zich gaarne aanbevolen.

Waar dit mogelijk was, is aan auteursrechtelijke verplichtingen voldaan. Wij verzoeken eenieder die meent aanspraken te kunnen ontlenen aan in dit boek opgenomen teksten en afbeeldingen, zich in verbinding te stellen met de uitgever.

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot de Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.cedar.nl/pro). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) van deze uitgave ten behoeve van commerciële doeleinden dient men zich te wenden tot de uitgever.

ISBN 978 90 352 3157 3 (boek) 978 90 352 3295 2 (Ebook)

NUR 854

Inhoud

Inleiding

Hoe kun je dit boek gebruiken?

Hoofdstuk 1

Klimmen

Hoofdstuk 2

In het groen

Hoofdstuk 3

Beestjes

Hoofdstuk 4

Timmeren

Hoofdstuk 5

Slopen

Hoofdstuk 6

Samen spelen

Hoofdstuk 7

Speelgoed kiezen

Hoofdstuk 8

Rauzen

Hoofdstuk 9

Pouwpouwen

Hoofdstuk 10

Spelen met smurrie

Noten

Inleiding

Wat mag…? Wat kan…?

Met dit boek wil ik dilemma’s bespreekbaar maken.
Met alle waardering voor de inzet van pedagogisch medewerkers en de betrokkenheid van ouders bij kinderen, stel ik dat praktische bezwaren van volwassenen het spelen kunnen beperken.

Voor het schrijven van dit boekje besprak ik dilemma’s voor spelen in tientallen groepen van ouders en pedagogisch werkers. De bezwaren werden in deze discussies serieus tegen het licht gehouden. De bedoeling was niet om ze te weerleggen, maar om ze te wegen. Hoe waar en hoe zwaar de bezwaren zijn, bepaalt of we kinderen wel of niet de gelegenheid willen geven om te slopen, te knoeien en te vallen. Met nee instemmen is zoveel makkelijker dan pleiten voor ja met risico. Door de bezwaren serieus te nemen ontstaan argumenten voor of tegen, waarmee we weloverwogen risico’s kunnen laten nemen of kunnen voorkomen.

Spelende kinderen kunnen wel of niet nat, koud, vies, moe, met pijn, omringd door kapotte onderdelen uit hun avontuur komen. Wij bepalen of dit wel of niet mag. We geven de uitdaging en bepalen de grenzen. Waaruit de uitdaging kan bestaan en waar de grenzen moeten liggen, hangt af van feiten en onze mate van vertrouwen.

Om daar argumenten voor aan te dragen, staan in dit boek de waarden en bezwaren op een rij, in de hoop je te kunnen overhalen tot het nemen van verantwoorde risico’s als het om het spelen van kinderen gaat. Ik heb oprecht geprobeerd zo veel mogelijk van de verzamelde bezwaren te noemen. Wanneer ouders of collega’s met een bezwaar bij een pedagogisch medewerker komen, is dit hopelijk in de tekst terug te vinden, met een bijbehorende reactie als bijdrage aan de meningsvorming.

Kunnen spelen is belangrijk. Maar niet alles wat kan, mag. Kinderen kunnen met alles spelen. We laten ze niet met alles spelen. Spelen is overal mogelijk, maar niet overal toe te staan.

Kinderen spelen omdat, en zolang, ze het leuk vinden om te spelen. Niet alles wat zij leuk vinden, vinden wij goed. We laten ze spelen met wat wij verantwoord vinden. We dagen ze uit tot wat mag en verbieden wat niet mag. Tussen wat mag en wat niet mag zit de ruimte waarin kinderen kunnen spelen. Deze speelruimte wordt steeds kleiner, we laten minder toe.

De verleiding is groot om ‘verantwoord’ gelijk te stellen aan ‘veilig’. Verantwoord spelen is nooit voor de volle honderd procent veilig. Veilig is niet hetzelfde als verantwoord. Spelen is immers gedreven door nieuwsgierigheid bewust ervaren (zien, horen, voelen, proeven en ruiken), waardoor kinderen iets kunnen ontdekken wat ze willen uitproberen. Uitproberen verleidt tot herhalen, waardoor vaardigheid en inzicht ontstaan, waarmee nieuwe ervaringen binnen bereik komen. Iedere nieuwe ervaring houdt risico in, net zoals iedere ontdekking, iedere keer uitproberen. Zonder risico spelen kan niet.

Risico’s horen bij goed spelen

Stel je eens voor: je bent nog nooit in Frankrijk geweest, maar je bent nieuwsgierig naar dit land en informeert bij anderen naar hun ervaringen. De een zegt: ‘Ze eten daar slakken en ingewanden.’ Een tweede zegt: ‘Bij de stops langs de snelweg ontbreken soms de toiletpotten.’ Een derde waarschuwt: ‘Ze spreken daar allemaal Frans.’ Wanneer je je hierdoor laat afschrikken zul je nooit ontdekken hoe leuk Frankrijk kan zijn. Garanties voor een leuke vakantie bestaan niet.

Kinderen gaan spelend
grenzen over door nieuwe
dingen te ervaren,
   te ontdekken en uit te proberen

Kinderen gaan spelend grenzen over door nieuwe dingen te ervaren, te ontdekken en uit te proberen. Ze hebben daarbij recht op falen, zoeken en moeite doen.

Spelen brengt risico’s met zich mee. Kinderen kunnen vies worden, vallen, zich pijn doen, ruziemaken, slopen, mensen ergeren. Om die risico’s te voorkomen is de verleiding groot om voor veilige alternatieven te kiezen. Daarbij blijven kinderen schoon, onder leiding, zonder pijn of falen overzichtelijk bezig, blijft alles heel en valt letterlijk niemand zich een buil. Op een speelruimte zonder klimrek kunnen ze niet van een hoogte vallen. Met kleurpotloden ontstaan minder vlekken dan met vingerverf. Iets heel stevigs is niet te slopen. En ja, vrij spelen is natuurlijk belangrijk, maar je kunt nooit aantonen of ze wel goed bezig zijn. Zichtbare prestaties zijn duidelijker bij samen zingen, knutselen, kleurplaten kleuren, gymnastieken en kringspelletjes. Dan is iedereen met hetzelfde bezig, ouders stellen deze resultaten zeer op prijs en kinderen vinden het leuk. Dus wat is het probleem?

Spelen vormt een fundament voor latere ontwikkelingen. Voor een kind kan leren praten, zal het veel gehoord moeten hebben. Voor leren rekenen is veel sorteren nodig. Voor abstracte kennis is concreet kunnen nodig.

De ontwikkelingswaarde van spelen is vaak niet te zien en te meten. Maar wanneer het fundament van slechte kwaliteit is, zullen verdere ontwikkelingen moeizaam verlopen. Hechten aan resultaten doet afbreuk aan het proces: spelen.

Goed spelen is geen tomtomwerk. Ontwikkeling is niet te plannen door een einddoel in te tikken en daarmee de snelste en veiligste weg te vinden naar dit doel. Vaardigheden en inzichten ontstaan niet zonder falen en vallen, kliederen en klungelen.

Grenzen liggen niet vast

Niet alles wat kan, mag. Onze toestemming heeft grenzen. Springen op een muurtje waarachter een diepte ligt, kunnen we niet goedvinden. Natuurlijk niet. Kinderen kunnen zich niet altijd voorstellen wat wij wel zien. Soms kunnen zij niets begrijpen van onze logica, verantwoordelijkheden, waarden en normen.

Soms verandert ons inzicht. Ik had bijvoorbeeld het dilemma van spelen in je blootje willen beschrijven. In de jaren zeventig was dat geen probleem, rond de eeuwwisseling was het goed voor flinke discussies in de kinderopvang, tegenwoordig is het niet meer bespreekbaar, merkte ik. Kinderen mogen niet meer in hun blootje spelen. Dat wordt niet meer geaccepteerd. De voordelen wegen helaas niet meer tegen de mogelijke nadelen op. Spelen spiegelt onze maatschappij, vertekend maar altijd herkenbaar.

Spelen is een reactie op wat wij mogelijk maken.

Wij bieden daarvoor speelplekken, speelgoed en activiteiten, met grenzen.

Letterlijke en figuurlijke grenzen. Letterlijk door een hek, gesloten deuren, figuurlijk door verboden en geboden. De mogelijkheden van een klimrek blijven ongebruikt als een kind daar niet af mag vallen.

Spelen heeft onze toestemming nodig en wij dragen er de verantwoording voor.

We hebben te maken met mopperende ouders, tijdvergende verzorging, huilende kinderen, persoonlijke tegenzin en algemene verontwaardiging. Veel bezwaren lijken logisch en in ons belang, zonder kinderen te schaden, praktisch en liefdevol. Het lijkt vaak zo voor de hand liggend om te zorgen voor rust, regelmaat en reinheid. Waarom zou je wat goed gaat willen veranderen? Veel goede voornemens lopen vast in de dagelijkse drukte en routine.

Onze bezorgdheid en verantwoordelijkheid zijn gericht op het voorkomen van letsel en verdriet bij kinderen. We willen ze graag gelukkig zien, liefst schoon, rustig en lief. Het is lastig om voor het tegenovergestelde te pleiten Alles wat anders is, lijkt meer werk, drukte en rommel op te leveren. Een andere mening aanhoren, verdedigen of overwegen kost bovendien moeite omdat we uit de groef moeten durven stappen waarmee we zo vertrouwd zijn geraakt. Nieuwe wegen zoeken gaat niet zonder vallen en opstaan.En toch is dit belangrijk. Wat handig en vertrouwd voor ons is, kan kinderen tekortdoen. Onze gemakzucht kan ons en kinderen uitdaging, plezier en ontwikkeling onthouden.

Voetstoots bezwaren aannemen lijkt makkelijk maar kan onze deskundigheid ondermijnen. Bij voorbaat bezwaren afwijzen leidt tot kortzichtigheid.

Hoe kun je dit boek gebruiken?

Ieder hoofdstuk in dit boek bevat een dilemma.

In een teambespreking of op een ouderavond kan voor een dilemma gekozen worden. Het voorbeeldverhaaltje geeft een herkenbare situatie weer, waarmee de eerste reacties te peilen zijn.

De eerste stap is om te inventariseren waarom een kind de gekozen activiteit leuk kan vinden. Maak daarvan een lijst. Controleer daarna of deze lijst overeenkomt met wat onder het kopje Een kind vindt het leuk om… staat. Misschien geeft dit opnieuw discussie.

Daarna komen de bezwaren. Peil bij de deelnemers de meningen. Bespreek de overwegingen, waarvoor gebruikgemaakt kan worden van de toelichting onder de bezwaren. Sluit af met een afweging: is dit bezwaar doorslaggevend om kinderen iets wel of niet te laten doen?

Veel van wat bij deze afweging besproken zal zijn, komt terug in de pedagogische waarde. Deze argumenten kunnen de conclusie van de discussie kracht geven.

Sluit af met de hamvraag: mag het wel of niet, zo ja, onder welke voorwaarden, zo nee, waarom niet?

Deze eindconclusie kan onderdeel worden van de omschreven speelvisie in het pedagogisch werkplan of in de uitleg die ouders kunnen krijgen bij aanmelding.

Marianne de Valck

najaar 2009

Ik garandeer niet alle bezwaren genoemd te hebben bij het bespreken van deze dilemma’s op de volgende pagina’s. Ze vormen een selectie, met dank aan alle ouders en werkers in kinderdagverblijven die hieraan bijgedragen hebben.

hoofdstuk 1

Klimmen

Bij de kinderopvang staat een geweldig klimrek. Het is bijna anderhalve meter hoog. Max trek daar de aandacht. Natuurlijk Max! Hij haalt vreselijke capriolen uit. Hij staat erbovenop, zonder zich vast te houden. ‘Juf, juf, kijk eens wat ik kan.’ ‘Knap hoor, let je wel op wat je doet?’ Max laat zich, behendig als een aal, door een opening van het rek zakken en blijft aan zijn handen schommelen voor hij zich laat vallen.

Hij klimt vervolgens met een flinke snelheid op handen en voeten tegen de glijbaan op. Hij hangt in één beweging ondersteboven aan een knie en gilt daarbij als een mager speenvarken, zwaaiend met zijn andere ledematen. Een moeder arriveert. Max verzint iets nieuws. Bij zijn poging om aan één voet te hangen gaat het mis. Hij valt en bezeert zich lelijk.

De pedagogisch medewerkster schrikt. Ze ziet de moeder. Ze voelt haar verantwoordelijkheid, niet alleen voor Max, maar ook voor de organisatie waarbij ze werkt, de kwaliteit waarvoor ze zegt te staan. Ze vreest onmiddellijk dat het vertrouwen in haar en het kinderdagverblijf aangetast is. De locatiemanager zal hier niet blij mee zijn. De klant is koning en de klant zag iets wat niet beviel. Van schrik vaart ze tegen Max uit. Ze had hem nog zo gezegd voorzichtig te zijn. Hij wist toch dat hij zich vast moest houden en geen dingen mocht doen die niet verantwoord waren. ‘Hou hier maar mee op,’ zegt ze verwijtend. ‘Ga maar ergens anders spelen. Dit kan jij nog niet. Hier ben je nog te klein voor.’ Dat stomme klimrek. Max druipt schuldbewust af. Vallen mocht niet.

Geen klimpret meer voor hem.

Waarom kinderen klimmen vaak leuk vinden

Een klimrek maakt indruk door grootte, hoogte en mogelijkheden en is daardoor uitdagend. Een klimrek brengt letterlijk een hoogte boven je hoofd binnen bereik.

Klimmen is een variatie op lopen en alles wat anders is dan gewoon is een uitdaging.

Op een klimrek beweeg je bewust. Veel meer dan bij lopen, moet je bij klimmen goed kijken, je handen en je voeten goed en weloverwogen gebruiken, kracht zetten, je lichaam optrekken aan je handen en steeds opnieuw een nieuw evenwicht zoeken. Omhooggaan is spannend (omlaaggaan is veel enger).

Kijken of het lukt. De uitdagingen voor spelen zijn de mogelijkheden die net binnen je bereik liggen: door reiken kun je erbij. Bij klimrekken is dit letterlijk op te vatten.

Laten zien wat je kunt. Op een klimrek ben je goed te zien.

Je angst overwinnen geeft een prikkelend gevoel (daarom gaan we later in de achtbaan en is een beetje griezelen wel leuk).

De opdracht is concreet, het doel is duidelijk. De weg daarnaartoe ook. Het klimrek is ervoor gemaakt.

Ieder stukje omhoog geeft een ander uitzicht, een hoger perspectief… Je ziet je omgeving anders, het resultaat van iedere handeling is direct en duidelijk.

De mogelijkheden van een klimrek ontdekken roept steeds opnieuw de vraag op of jij iets durft of kunt op een andere dan de bekende manier. Dat is een spannende ontdekkingstocht voor jezelf. ‘Kan dat ook… kan ik dat ook?’ Op een klimrek raakt een kind niet snel uitgespeeld, het blijft boeiend.

De bezwaren tegen klimmen

Een kind kan vallen

Wie klimt kan vallen. Maar het is te makkelijk om te accepteren dat vallen nu eenmaal bij klimmen hoort. Een kind valt niet met opzet van een klimrek. Het is niet zijn bedoeling om zo naar beneden te komen. Als het wel de bedoeling is, noemen we het springen. Daar is niets mis mee. Wanneer een kind valt, heeft dit een oorzaak die meestal te voorkomen was geweest. De oorzaak kan gezocht worden bij het klimrek, bij de omstandigheden en bij het kind. Om goed te kunnen klimmen zijn een goed klimrek, goede omstandigheden en een goede techniek nodig. Aan het klimrek en de omstandigheden kunnen wij iets doen. We kunnen kinderen aanwijzingen geven en zeggen waar ze op moeten letten. We leren ze goed vasthouden, opletten en afspringen. Kortom: de techniek van klimmen en dalen. Belangrijk is om niet alleen op het gedrag op het klimrek te letten, maar om ook bewust met vallen om te gaan. Het bezwaar is ook anders te verwoorden: kan een kind vallen? Judoleraren en Consument en Veiligheid¹ geven les in hoe je op een veilige manier kunt vallen. (Altijd met de voeten naar beneden, billen naar achteren en handen uitsteken naar voren, hoofd naar de borst.)

Wanneer kinderen weten waar ze op kunnen letten, is de kans op vallen minder groot, maar niet helemaal verdwenen. Klimmen blijft een vaardigheid waarvoor oefening nodig is.

Een kind kan door een val letsel oplopen

De meeste kinderen hebben na een val uit een klimrek troost en hooguit een pleister nodig. Zeker klimrekken bij een kinderopvang hebben een verantwoorde valhoogte en de bijbehorende valdempende ondergrond. Meestal gaat het goed, maar niet altijd. Ongeveer 1.100 kinderen van maximaal 4 jaar worden, volgens dezelfde organisatie², jaarlijks na een val van hoogte opgenomen in een ziekenhuis. De helft van deze kinderen heeft een hersenschudding of ander hersenletsel, vier op de tien een fractuur.

Dat is vreselijk, natuurlijk, maar het is niet zo erg als het lijkt: wonden, kneuzingen en zelfs breuken en hersenschuddingen zijn ontzettend pijnlijk en vervelend, maar ze herstellen over het algemeen volledig. Kinderen leren letterlijk door vallen en opstaan. Daar zijn ze op gebouwd. Blauwe plekken, schaafwonden, een gebroken arm of een hersenschudding maken indrukwekkend duidelijk hoe hoog het was, hoe hard de val was, hoe verkeerd ze zijn terechtgekomen. Het letsel maakt duidelijk met welk risico ze bezig waren. Van een kind mag niet verwacht worden dat alles ineens goed gaat. Ieder kind heeft recht op zijn eigen bult.

Een klimrek kan onveilig zijn

Dat geldt zeker wanneer het toestel voor 1997 is aangeschaft. Vanaf dat jaar gelden namelijk strenge regels voor fabrikanten, die in juni 2009 opnieuw zijn aangescherpt. Kinderopvangorganisaties zijn zich bewust van hun speciale verantwoordelijkheden. Kinderopvangorganisaties hebben speeltoestellen die moeten voldoen aan de nieuwe eisen. De veiligheid van speeltoestellen in peuterspeelzalen en kinderdagverblijven is nu een stuk beter dan een aantal jaren geleden.³ Voor kinderopvangorganisaties gelden strengere regels dan voor ouders thuis. Ze mogen sinds 2002 alleen WAS-gecertificeerde speeltoestellen hebben. WAS staat voor het Warenwetbesluit veiligheid Attractieen Speeltoestellen. De Voedsel en Waren Autoriteit houdt toezicht op de naleving van het WAS. Overtreding van de regels kan leiden tot een verbod en een forse geldboete. Daarmee verdwenen de meeste zelfgemaakte klimhuizen (waarvoor geen WAS-certificering werd aangevraagd) en speeltoestellen gekocht in speelgoedwinkels.

Deze regels gelden voor:

de fabrikant; het speeltoestel moet op een verantwoorde manier volgens de geldende regels gemaakt zijn. De fabrikant kan ook een handige volwassene zijn, maar ook dan moet WAS-certificering worden aangevraagd. Hetzelfde geldt voor speeltoestellen op natuurlijke speelplekken. Wat wel en wat niet onder de WAS valt, is onderwerp van veel discussie. In ieder geval moet een speelattribuut in een voor spelen ingerichte omgeving staan.⁴ Een goedgekeurd toestel is te herkennen aan een metalen plaatje waarop WAS staat. De regels voor speeltoestellen uit de speelgoedwinkel en tuincentra voor thuis zijn minder streng. Dergelijke speeltoestellen zijn daarom verboden in de kinderopvang, tenzij ze gecertificeerd worden.

Een goedgekeurd toestel
is te herkennen aan een metalen
plaatje waarop WAS staat

de aanbieder; de gemeente of de kinderopvangorganisatie moet een toestel aanschaffen dat past bij de doelgroep en dit neerzetten op een geschikte plaats en op een verantwoorde manier. Er moet een logboek bijgehouden worden waarin het onderhoud vermeld staat en de (bijna-)ongelukken beschreven worden. Dit logboek en het bijbehorende pedagogisch beleid is bespreekbaar voor de GGD. Een organisatie moet een weloverwogen beleid rondom het toestel kunnen presenteren waarin aandacht voor alle aspecten, zoals aanschaf, positionering, begeleiding en onderbouwing van beleid, aan de orde komen. Deze dienst kan (voor gemeentes vaak zwaarwegend) advies geven waarmee weloverwogen beleid te maken of bij te stellen is. Voor letsel opgelopen door een onveilig speeltoestel, slecht onderhoud, verkeerde positionering (het ontbreken van een valdempende ondergrond of wanneer het op een onveilige plek staat) of onvoldoende begeleiding kan de eigenaar van het toestel, bijvoorbeeld de kinderopvangorganisatie, aansprakelijk worden gesteld. Ouders, pedagogisch medewerkers en vooral kinderen moeten vertrouwen kunnen hebben in de veiligheid van het klimrek, op die plek, voor die doelgroep.

Speeltoestellen vereisen toezicht

Natuurlijk dienen volwassenen kinderen op een klimrek te begeleiden. Begeleiding bestaat uit voorwaardenscheppende zorg en uitvoerende begeleiding.

Ook bij een klimrek horen spelregels. Bijvoorbeeld: geen losse veters, touwtjes of linten. Geen openhangende jassen of andere dingen waarmee je kunt blijven haken. Geen lange rokken, losse zomen of broeken waar kinderen al klimmend op kunnen stappen. Geen slippers of klompen.

Niets over het klimrek hangen waar kinderen klimmend op uit kunnen glijden, dus geen touwen of lappen over het klimrek wanneer kinderen willen klimmen. En vooral elkaar niet dwingen, duwen of storen. Geen los speelgoed onder het klimrek.

Kinderen vallen,daar kun je op rekenen

Niet alle kinderen vallen. En zelfs als ze vallen, kunnen ze vallen zonder zich te bezeren.

Kinderen kan geleerd worden waar ze op moeten letten bij klimmen en vallen. Daar hoort de gelegenheid bij om te mogen uitproberen wat ze kunnen. Tussen de uitdaging tot klimmen en de begrenzing van wat op een klimrek wel en niet mag, ligt de eigen verantwoordelijkheid van een kind. Volwassenen moeten kinderen dit vertrouwen durven geven door niet meer, maar ook niet minder van een kind te verwachten dan het kan. Ze verwachten te veel, wanneer ze een kind kleineren als het iets niet durft, als ze een kind dwingen of halverwege het klimrek boven aan de glijbaan zetten. Ze tonen gebrek aan vertrouwen door erbovenop te blijven staan, ieder risico te verbieden of te verwijderen, eindeloos te waarschuwen.

Kinderen gaan verder dan ze zelf kunnen

Over het algemeen gaan kinderen niet buiten hun bereik: ze gaan tot waar ze door te reiken bij kunnen. Dat is vaak verder dan we verwachten. Van de kinderen tussen 1 en 2 jaar kan 15 procent op een ladder klimmen waarvan de eerste sport op 40 cm hoogte zit. Bijna de helft van de kinderen tussen 3,5 en 4 jaar oud kan een ladder beklimmen waarvan de eerste sport op 70 cm hoogte zit. Het probleem is vaak dat jonge kinderen wel omhoog kunnen klimmen, maar nog niet naar beneden kunnen komen. Aanwijzingen en hulp zijn daarbij welkom, maar ook hierbij geldt dat oefening kunst baart. Zelf laten uitproberen met aanwijzingen maar zonder ingrijpen helpt beter dan kinderen van het klimrek af tillen. Risico’s voorkomen door ze iets niet te laten uitproberen ontneemt een kind mogelijkheden om zich te ontwikkelen. Zelfs de beste zorg vooraf sluit niet uit dat er iets fout kan gaan. Er zijn kinderen zonder besef van eigen grenzen, maar zij worden in deze onwetendheid bevestigd wanneer ze nooit tegen hun eigen grenzen op mogen lopen. ‘Een tekort aan veiligheid leidt tot angst, een tekort aan uitdaging tot verveling.’ (Csikszentmihalyi, 1975) Kunnen vallen vraagt om vertrouwen in kunnen opstaan.

De pedagogische waarde van klimmen

Mogelijkheden om de wereld te ontdekken zijn voor kinderen de toegang tot de wereld om hen heen.

Klimmen stimuleert de ontwikkeling van de grove motoriek.

Klimmen stimuleert de ontwikkeling van de oog-handcoördinatie, dit is het sturen van je handen door je ogen.

Klimmen stimuleert de sensomotoriek (bewegen op gevoel).

Klimmen stuurt de bewustwording en de kennis van het eigen lichaam. Bijvoorbeeld weten waar je voeten zich bevinden zonder daarnaar te kijken.

Klimmen stimuleert het vinden van en omgaan met evenwicht.

Klimmen geeft een ander perspectief aan de omgeving. Het draagt daarmee bij aan de ontwikkeling van ruimtelijke oriëntatie en het vermogen tot schatten van grootte, hoogte, diepte en afstanden.

Klimmend verkennen en verleggen kinderen hun grenzen, letterlijk (zie het vorige) punt, figuurlijk omdat ze ervaren wat ze kunnen en durven.

Klimmen draagt bij aan de ontwikkeling van zelfvertrouwen en zelfredzaamheid. Klimmen heeft een hoog ‘lukt ’t?!-gehalte.

Klimmen draagt bij aan de ontwikkeling van het concentratievermogen. Wanneer de uitdaging letterlijk binnen bereik ligt is de verleiding groot om zich in te spannen. Uitdaging is daarom een belangrijke voorwaarde voor goed spelen. Een uitdaging aangaan geeft inzet en daarmee concentratie.

Klimmend leren kinderen omgaan met risico en het nemen van persoonlijke beslissingen.

Klimmen geeft kinderen mogelijkheden om een duidelijk idee uit te voeren en een duidelijk doel te bereiken. Een klimrek beklimmen is een veel concretere opdracht dan een mooie tekening maken. Voor je aan de klim begint, weet je waar je naartoe wilt. En of de klim gelukt is, is duidelijker dan of de tekening gelukt is.

Een klimrek biedt kinderen de uitdaging om opnieuw te beginnen nadat iets niet gelukt is. Wat vandaag niet binnen bereik was, kan dit morgen wel zijn.

Door te klimmen leren kinderen omgaan met hoogte. Hoogtevrees wordt ook wel fysieke faalangst genoemd en wordt mede veroorzaakt door onvoldoende kennis van of vertrouwen in de eigen fysieke mogelijkheden.

Een klimrek geeft veel mogelijkheden om verschillende vaardigheden door veel herhalen in te oefenen, zoals klimmen, hangen, duikelen, evenwicht bewaren en vallen.

Een klimrek is een centraal punt waarop kinderen elkaar ontmoeten en draagt daarmee bij aan de sociale ontwikkeling.⁵

Is het verantwoord om kinderen de gelegenheid te geven om te klimmen?

Ja, mits

op veilige klimtoestellen geschikt voor de betreffende leeftijd;

zonder losse veters, jaskoordjes, strikken of linten aan kleding;

gezorgd is voor een veilige speelomgeving; dus bijvoorbeeld geen losliggend speelgoed of spelende kinderen onder het klimrek;

met duidelijke spelregels: niet plagen, duwen, dwingen of op een andere manier storen;

met goede informatie vooraf, zodat kinderen weten waar ze op moeten letten bij het klimmen én vallen;

de begeleiding vertrouwen heeft in de kinderen;

er troost en EHBO in de buurt zijn;

er na vallen wordt gevraagd naar de oorzaak.
Samen foutenanalyse maken. Daarna aanmoedigen om het opnieuw te proberen… maar nu beter.

Klimmen geeft kinderen mogelijkheden
om een duidelijk idee uit te
voeren en een duidelijk
doel te bereiken

Noten

Hoofdstuk1 Klimmen

1  Het programma Stuntkids, zie www.stuntkids.nl

2  Cijfers gemiddeld over 2004-2008

3  Voor meer info zie www.allesoverspelen.nl

4  ‘Minder kans op ongevallen: door veel en gevarieerd te bewegen en om te gaan met risico ontwikkelen kinderen concentratie, zelfvertrouwen, een goede motoriek en gevoel voor evenwicht. Hierdoor hebben ze minder kans op ongevallen.’ (citaat Kunz, 1993).