Deuren open voor ouders

Inspiratie voor een goede samenwerking

Wendy Doeleman

Elsevier gezondheidszorg, Maarssen

© Elsevier gezondheidszorg, Maarssen 2009

Vormgeving: VerheulCommunicatie.com, Alphen aan den Rijn

Foto’s: Anna van Kooij: alle foto’s in kindercentra, behalve pag. 13, 63 (onder)
(Ietje Corman) en pag. 11, 25, 34, 39 (rechts), 42 (boven), 46, 49, 53, 58, 60,
65, 75 (rechts), 76 (Wendy Doeleman), pagina’s 54, 55 (onbekend).
Omslagfoto: Anna van Kooij

Met dank aan de volgende kindercentra: Heremalerhof, Harmelen;
‘t Haventje, Woerden; de Koters, Woerden (alle van SKMN); tevens peuterspeelzalen
van Kinderstad, Tilburg.

Elsevier gezondheidszorg is een imprint van Reed Business bv, Postbus 1110,
3600 BC Maarssen.

Aan de totstandkoming van deze uitgave is de uiterste zorg besteed. Voor informatie die nochtans onvolledig of onjuist is opgenomen, aanvaarden auteur(s), redactie en uitgever geen aansprakelijkheid. Voor eventuele verbeteringen van de opgenomen gegevens houden zij zich gaarne aanbevolen.

Waar dit mogelijk was, is aan auteursrechtelijke verplichtingen voldaan. Wij verzoeken eenieder die meent aanspraken te kunnen ontlenen aan in dit boek opgenomen teksten en afbeeldingen, zich in verbinding te stellen met de uitgever.

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprograﬁ sche verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot de Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.cedar.nl/pro). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) van deze uitgave ten behoeve van commerciële doeleinden dient men zich te wenden tot de uitgever.

ISBN 978 90 352 3049 1 (boek) 978 90 352 3297 6 (Ebook)
NUR 854

Vooraf

Als pedagogisch medewerker werk je met kinderen. Daarnaast heb je echter ook altijd met ouders¹ te maken. Zij zijn immers de hoofdopvoeders van het kind en om goede kinderopvang te kunnen bieden is regelmatig overleg en afstemming over de opvoeding en verzorging nodig. Daarnaast zijn ouders je (betalende) klant en kun je ook om die reden niet om ze heen. Samenwerken met ouders hoort dus gewoon bij je vak!

Waarschijnlijk ben je over het algemeen tevreden over de contacten met ouders, maar zijn er ook af en toe situaties waarin die contacten minder goed verlopen. Je vindt het bijvoorbeeld lastig om goed om te gaan met heel mondige ouders, met ouders die altijd te laat komen of met ouders die het Nederlands niet goed beheersen. Maar het kan ook dat je teleurgesteld bent dat het zo moeilijk is om ouders voor de oudercommissie te vinden of naar een ouderavond te krijgen.

Kijken we naar de ouders, dan weten we dat zij eveneens vaak tevreden zijn, maar ook niet altijd. Ze hebben bijvoorbeeld het gevoel dat er niet naar hun ideeën of wensen geluisterd wordt, ze vinden de ouderavonden niet interessant of ze vinden dat de pedagogisch medewerkers te weinig vertellen over hun kind bij het ophalen. Ook kan het dat ze zich om andere, soms onduidelijke redenen niet betrokken voelen bij het kindercentrum.

Een echt goede samenwerking met ouders betekent dat een kindercentrum op vele manieren bewust werkt aan goede contacten en een goede communicatie met ouders. Van het allereerste tot het allerlaatste contact en zowel in de dagelijkse contacten, de moeilijke gesprekken als tijdens ouderavonden of in de oudercommissie.

Het zal niet zo zijn dat na het lezen van dit boek de samenwerking en communicatie met ouders voor altijd helemaal goed verloopt. Dat kan helaas niet. Wel willen we met dit boek inzichten en ideeën geven voor hoe je de contacten en communicatie met ouders stap voor stap (nog) beter en leuker kunt maken. Het eerste wat daarvoor nodig is, is de bereidheid om naar jezelf te kijken. Want hoe jouw contacten en communicatie met een ouder verlopen, zegt vooral iets over jou. Als beroepskracht heb jij een grote verantwoordelijkheid in de contacten met ouders. Toch moet het niet zo zijn dat alles van jou alleen afhangt. Zo heb je recht op een goede begeleiding vanuit de organisatie. Dat kan individuele begeleiding zijn, maar ook begeleiding gericht op het hele team. Speciaal voor leidinggevenden en begeleiders zijn in dit boekje tips voor deze begeleiding opgenomen. Een andere belangrijke voorwaarde voor succes is dat de organisatie waarin je werkt een helder beleid op de samenwerking met ouders ontwikkelt en volgt. Het is belangrijk dat jij je door de organisatie en het beleid gesteund voelt. Voor het (verder) ontwikkelen van een ouderbeleid vinden leidinggevenden in dit boek enkele suggesties.

We wensen je veel samen-werkplezier!

Ook een reis van duizend mijl

begint met een eerste stap.

Chinees spreekwoord

Inhoud

| Hoofdstuk 1
| Visie op samenwerking met ouders
| Hoofdstuk 2
| Het allereerste contact
| Hoofdstuk 3
| Intakegesprek en wenperiode
| Hoofdstuk 4
| De (dagelijkse) informatie-uitwisseling
| Hoofdstuk 5
| Een (lastig) gesprek met ouders
| Hoofdstuk 6
| Praktisch aan de slag met ouders
| Hoofdstuk 7
| Ouderavonden
| Hoofdstuk 8
| Het advies van ouders telt!
| Hoofdstuk 9
| Omgaan met verschillende ouders
| Hoofdstuk 10
| Ouderbeleid in de praktijk
| Tot ziens!
| Verwijzingen

hoofdstuk 1

Visie op de samenwerking met ouders

Samenwerken met ouders doe je waarschijnlijk voor een groot deel op je gevoel. Dat gaat in de praktijk vaak op een heleboel punten goed. Echter, je staat in je werk niet alleen. Je hebt te maken met collega’s die de dingen misschien weer heel anders doen. Een organisatie die kwaliteit wil bieden, zorgt er voor dat ouders steeds min of meer op dezelfde manier behandeld worden en heeft ook een visie op de samenwerking met ouders. Dit eerste hoofdstuk is bedoeld als inspiratie voor het ontwikkelen van een visie op de samenwerking met ouders.

Samenwerken met ouders hoort er bij

Als pedagogisch medewerker heb je in je werk altijd met ouders te maken. Ouders delen gedurende een aantal jaren de verzorging en opvoeding van hun kind met jou. Om deze ‘gedeelde zorg’ goed te laten verlopen, is een goede afstemming en samenwerking met ouders nodig.

Waarom samenwerken?

De band tussen ouders en kinderen is de belangrijkste relatie in het leven. Wil je werkelijk respect hebben voor een kind, dan zul je ook respect voor de ouders moeten hebben. Als ouders zich welkom voelen op het kindercentrum en er geen strijd is tussen (een) ouder(s) en pedagogisch medewerkers, zullen kinderen zich eerder veilig en thuis voelen op het kindercentrum. Voor ouders geldt dat zij bij een goed contact met het kindercentrum hun kind gemakkelijker uit handen kunnen geven en meer betrokkenheid bij het kindercentrum zullen tonen. Voor jou als pedagogisch medewerker geldt waarschijnlijk dat je je werk met (nog) meer plezier doet als de contacten met ouders goed verlopen.

Doen we het samen?

Voor een goede samenwerking is het dus allereerst belangrijk dat iedere ouder zich in het kindercentrum welkom, gewaardeerd en gerespecteerd kan voelen. Een welkome, uitnodigende sfeer is de start voor een goed contact. De samenwerking met ouders kan in vele vormen gebeuren, denk maar aan het kennismakingsgesprek, de breng- en haalcontacten, de oudercommissie, de tienminutengesprekken, ouderavonden of ouders die meehelpen met een feest of uitje. Als de samenwerking met ouders gebeurt vanuit gelijkwaardigheid en wederzijds respect, kunnen we spreken over een ‘partnerschap’ tussen ouders en kindercentrum.

‘Partnerschap klinkt misschien heel groots of zo, maar voor mij betekent het dat we laten zien dat we met alle ouders willen samenwerken vanuit respect en waardering. We vragen ouders bijvoorbeeld hoe zij willen dat we met hun kind omgaan. Daar proberen we dan rekening mee te houden. Ook vragen we ze om hun talenten en kwaliteiten in te zetten op het kindercentrum. En bij een conflict proberen we ons echt in te leven in de ouder en onze eventuele vooroordelen opzij te zetten.’

Hoewel partnerschap iets is dat van twee kanten moet komen, ligt de eerste verantwoordelijkheid hiervoor bij het kindercentrum. We kijken in dit boek dan ook vooral naar de vraag: wat kan het kindercentrum doen om het partnerschap met ouders te versterken? Sommige dingen kun je als pedagogisch medewerker zelfstandig oppakken, maar in de meeste gevallen zal een gezamenlijke aanpak als team het beste werken.

Samen leven, doen, denken, beslissen

In welke vormen van samenwerking is jouw kindercentrum sterk en welke vormen verdienen misschien meer aandacht?

Samen leven: de contacten waarbij pedagogisch medewerkers en ouders vooral over de dagelijkse gang van zaken informatie uitwisselen. Denk daarbij aan de dagelijkse breng- en haalcontacten, een rondleiding, een intakegesprek of een informatieavond.

Samen doen: het samen doen van concrete activiteiten: ouders die een dagdeel meedraaien of een klusje doen, een knutselouderavond, een ouder die een keer gitaar komt spelen voor de kinderen of een kamp met de bso waarbij ouders meegaan.

Samen denken: het uitwisselen van meningen en ideeen over zowel de verzorging en opvoeding van een individueel kind, als over de werkwijze van het kindercentrum. Dit kan bij de breng- en haalcontacten gebeuren, maar ook bij individuele ouder-kindgesprekken, tijdens een ouderavond of in de oudercommissie of ouderraad.

Samen beslissen: het daadwerkelijk laten adviseren en eventueel zelfs meebeslissen van ouders over zaken in het kindercentrum. Dit gebeurt vooral via de oudercommissie of ouderraad (model ontwikkeld door Bureau MUTANT, uit: Partnerschap tussen ouders en beroepskrachten, A. van Keulen, SWP, Amsterdam, 2006).

Klantgericht werken en dienstbaar zijn

Het streven naar een gelijkwaardige samenwerking en een ‘partnerschap’ met ouders komt in de eerste plaats voort uit het willen bieden van goede kinderopvang. Als de contacten met ouders goed verlopen, vergroot dit de kwaliteit van de opvang. Je kunt dat een pedagogisch doel noemen. Ouders zijn echter ook betalende klant en een organisatie kan een goede samenwerking met ouders ook nastreven vanuit een meer commercieel doel. Dat wordt ook wel klantgericht werken genoemd.

‘Ik vind het kindercentrum waar mijn kinderen naartoe gaan heel klantvriendelijk. Ze luisteren echt naar de adviezen van de oudercommissie, ze handelen klachten netjes af en ze doen niet moeilijk over een dagje ruilen. De leidsters en de leidinggevende stralen ook echt uit dat ze graag willen dat jij als ouder tevreden bent. Dat stel ik heel erg op prijs!’

Klantgericht werken en tegelijkertijd streven naar gelijkwaardigheid en respect is niet altijd gemakkelijk. De relatie met een ouder kan ook ongelijkwaardig voelen, bijvoorbeeld als je je niet respectvol behandeld voelt. Als pedagogisch medewerker zul je bewust en professioneel met dit soort situaties om moeten gaan.

‘Wij hebben een ouder, die is eigenlijk nooit tevreden en daar heb ik me al vaak aan geërgerd. Ik kan er echter wel steeds beter mee omgaan. Ik weet dat ik zijn houding niet direct kan veranderen, dus kijk ik naar mezelf en vraag ik me af: wat raakt me hier nou zo? Dat is dan bijvoorbeeld dat ik me niet gewaardeerd voel … Door dat simpelweg onder ogen te zien en te accepteren van mezelf, word ik meestal rustiger, waardoor ik ook weer beter kan reageren op deze ouder. Ik probeer ook niet te roddelen, hoe moeilijk dat soms is.’

Dienstbaar zijn

Als pedagogisch medewerker werk je in een dienstverlenend beroep. Dat is soms een hele uitdaging. In hoeverre kun en wil jij werkelijk dienstbaar zijn? Dienstbaar aan de kinderen, aan de ouders, aan het grotere geheel? Dienstbaar zijn betekent niet dat je je lager plaatst dan de ander. Het houdt in dat je werkelijk iets voor anderen wilt betekenen. Dat vraagt soms heel wat ‘ego’ opzijzetten. Want zolang je jezelf tekortgedaan voelt of gekwetst, is het lastig om je dienstbaar op te stellen. Met dienstbaarheid lever je een directe en langdurige bijdrage aan de organisatie. Een leidinggevende kan zich ook oefenen in dienstbaarheid richting de medewerkers: dienstbaar leiderschap wordt dit genoemd.

Een eenvoudige regel luidt:
Geef mensen altijd meer dan waar ze op rekenen.

Nelson Boswell

Ben je bereid tot verandering?

Streven naar een partnerschap met ouders, klantgericht werken, dienstbaar zijn en alle ouders benaderen vanuit gelijkwaardigheid en respect; misschien roept het weerstand op bij jou of je collega’s. Die weerstand kan met angst te maken hebben. Angst dat het rekening moeten houden met alle ouders en hun wensen ten koste gaat van jezelf. Angst dat ouders te dichtbij gaan komen, dat ze te veel gaan eisen of dat het allemaal te veel tijd kost. Toch leveren goede oudercontacten juist veel op, namelijk tevredenheid bij alle betrokkenen. Het vraagt echter wel van jou dat je bereid bent naar jezelf te kijken en dat je wilt leren en veranderen. Werken aan een goed contact en een goede communicatie is een leerproces dat altijd maar blijft doorgaan en nooit ‘af’ is.

Als verandering in de samenwerking met ouders gewenst is, is het goed dat het hele team gedurende een bepaalde tijd intensief aandacht aan het thema besteedt. Daarbij dient iedereen binnen de organisatie bereid te zijn om het ‘zo doen wij dat nu eenmaal hier’ los te laten en, indien nodig, samen te zoeken naar andere manieren van omgaan met ouders. En ook na zo’n intensieve periode, zal het thema oudercontacten van tijd tot tijd moeten terugkomen. Want, zoals gezegd, een goede communicatie is nooit ‘af’.

‘Wij zijn met het team een maand lang bewust aandacht gaan besteden aan de rustige, stille ouders. Het is mooi om te merken dat zij nu ineens meer gaan vragen en vertellen, ook bijvoorbeeld de ouders die dat eerst niet leken te durven omdat ze het Nederlands niet goed beheersen. We hebben gemerkt dat zo’n gezamenlijk aandachtspunt heel krachtig werkt!’

De kracht van contact

Samenwerken betekent contact maken. Met de ene ouder lukt je dat als vanzelf, bij een andere kost het je echt moeite. Bij echt contact maken richt je je op iemand; je geeft de ander aandacht, wat kan leiden tot een gevoel van verbondenheid. Dat omschrijven mensen dan vaak als dat het ‘klikt’. Aan de ene kant wil ieder mens graag ervaren dat het ‘klikt’. Aan de andere kant kennen we allemaal ook de neiging om contact te vermijden. Contact maken heeft namelijk altijd een risico in zich; gevoelens van afwijzing, mislukking of teleurstelling. De (onbewuste) angst voor deze pijn kan er toe leiden dat we contact maken lastig vinden.

‘Met sommige ouders vind ik het best moeilijk om een praatje te maken, vooral als ze een beetje dominant overkomen. In het begin liet ik mijn collega’s steeds de overdracht met die ouders doen. Maar op een gegeven moment hebben we dat in een teamoverleg besproken en besloten dat we allemaal moeten proberen om contact te leggen, ook met ouders met wie jij niet zo’n ‘klik’ hebt. Ik moest over een drempel, maar het gaat nu wel beter.’

De enige manier
om te komen waar je wilt zijn,
is te zijn waar je bent.

Anna Vali

Vanuit een professionele beroepshouding kun je als pedagogisch medewerker of leidinggevende niet zeggen dat je geen contact wilt met bepaalde ouders. Hoe moeilijk het ook is bij sommige ouders, je zult hiervoor je best moeten doen. Een eerste stap in contact maken met een ander is gek genoeg: de aandacht op jezelf richten. Het maken van (echt) contact wordt namelijk vergemakkelijkt als je je bewust bent van je eigen emoties, gedachten en oordelen. Belangrijk hierbij is vooral: te accepteren wat er is. Met andere woorden, te accepteren dat je soms onzeker bent over jezelf, dat je oordelen hebt over een ouder, dat je boos bent over een bepaalde opmerking of dat je van een bepaalde ouder een beetje bang bent. Vanuit die acceptatie kun je vervolgens kijken of je je aandacht op de ander kunt richten zonder door die emoties, gedachten of oordelen te worden geleid. Met een open hart kijken naar jezelf en naar de ander is een belangrijke opening naar contact.

Tip voor leidinggevenden:

Besteed gedurende enkele maanden bewust aandacht aan de samenwerking met ouders. Begin daarbij positief en met ‘dat wat er al is’. Zo kun je het model ‘Samen leven, doen, denken, beslissen’ gebruiken om te inventariseren op welke manieren jullie kindercentrum al samenwerkt met ouders. Hierbij kun je de medewerkers tevens kwaliteiten van elkaar laten benoemen. Erken de kracht van het team en laat van daaruit wensen tot (verdere) verbetering ontstaan.

Ik wil contact

Tussen jou en mij

Ik wil contact

Laten we eerlijk zijn

Ik wil contact

Geen afstand

Ik wil dichtbij

Kijken of dat kan

Ik wil contact

Kom erbij

We drinken op het einde van de toekomst

En op het begin van ons contact

Naar: Frank Boeijen, Kontakt, 1984

1 Als we in dit boek ‘ouders’ schrijven, bedoelen we alle volwassenen die in de thuissituatie een verzorgende en opvoedende taak richting het kind hebben.