© Elsevier gezondheidszorg, Amsterdam 2010

Vormgeving: VerheulCommunicatie.com, Alphen aan den Rijn
Foto’s: istock.com, shutterstock.com. Tekeningen: Isabelle Zwiep, 2006

Elsevier gezondheidszorg is een imprint van Reed Business bv, Postbus 152, 1000 AD Amsterdam.

Aan de totstandkoming van deze uitgave is de uiterste zorg besteed. Voor informatie die nochtans onvolledig of onjuist is opgenomen, aanvaarden auteur(s), redactie en uitgever geen aansprakelijkheid. Voor eventuele verbeteringen van de opgenomen gegevens houden zij zich gaarne aanbevolen.

Waar dit mogelijk was, is aan auteursrechtelijke verplichtingen voldaan. Wij verzoeken eenieder die meent aanspraken te kunnen ontlenen aan in dit boek opgenomen teksten en afbeeldingen, zich in verbinding te stellen met de uitgever.

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot de Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.cedar.nl/pro). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) van deze uitgave ten behoeve van commerciële doeleinden dient men zich te wenden tot de uitgever.

ISBN 978 90 352 3181 8 (boek) 978 90 352 3298 3 (Ebook)

NUR 854

Doktertje

spelen en zo

Omgaan met lichamelijkheid,
intimiteit en seksualiteit

Channah Zwiep

Inhoud

Inleiding

•  Hoe gebruik je dit boek?

•  Woord van dank

Hoofdstuk 1

Wat zijn lichamelijkheid,
intimiteit en seksualiteit?

•  De seksuele ontwikkeling

•  Ontwikkeling in perspectief

•  Het belang voor later

•  Pedagogische begeleiding

Hoofdstuk 2

De seksuele ontwikkeling in fasen

•  Wat doen kinderen op welke leeftijd?

•  Baby’s

•  Peuters

•  Kleuters

•  Kinderen van 6 tot 10 jaar

•  Kinderen van 10 tot 12 jaar

•  Sekseverschillen in de seksuele ontwikkeling

•  Goed of fout gedrag

Hoofdstuk 3

De seksuele opvoeding

•  Uitstellen of opvoeden?

•  Opvoedingsstijl

Hoofdstuk 4

Omgaan met vragen en
seksueel getint gedrag

•  Praten met kinderen

•  Kinderen die niet vragen worden overgeslagen

•  Kinderen van O tot 4 jaar

•  Kleuters

•  Kinderen van 6 tot 10 jaar

•  Kinderen van 10 tot 12 jaar

•  Omgangsregels

Hoofdstuk 5

Seksuele opvoeding
en diversiteit

•  Omgaan met collega’s

•  Taken verdelen

•  Overleg

Hoofdstuk 6

Ouders en pedagogisch beleid

•  Overleg met ouders

•  Mannen in de kinderopvang

•  Pedagogisch beleid

•  Ouders informeren

Als je meer wilt lezen

•  Boeken voor opvoeders

•  (Prenten)boeken voor kinderen

Opdrachten voor
teamoverleg en ouderavond

Inleiding

Wat zeg je als twee kleuters elkaar onderzoeken? Hoe vertel je wat homoseksualiteit is? Mag een meisje tijdens het eten met haar hand in haar broek zitten? Alle gedrag van kinderen rondom lichamelijkheid, intimiteit en seksualiteit is het uitgangspunt voor dit boek. Het benadert het onderwerp vanuit een positieve invalshoek en geeft je handvatten om kinderen in de kinderopvang hierbij te begeleiden.

Kinderen ontwikkelen zich door ervaringen op te doen. Dit geldt ook op het gebied van lichamelijkheid, intimiteit en seksualiteit. Op je groep heb je hiermee vast wel eens te maken. Misschien roept de seksuele ontwikkeling van kinderen soms vragen bij je op. Lichamelijkheid, intimiteit en vooral seksualiteit zijn immers geen gemakkelijke onderwerpen: ze raken niet alleen jezelf maar ook je collega’s en de ouders. En niet in de laatste plaats de kinderen zélf. Dat vraagt van jou als professionele opvoeder om voortdurende finetuning op de werkvloer.

Hoe gebruik je dit boek?

De begeleiding van de seksuele ontwikkeling gaat je gemakkelijker af als je hierover meer wéét. En er met anderen open en eerlijk over kunt praten. Dit boek kan je daarbij ondersteunen.

Je kunt het boek gebruiken als kader voor seksueel getint gedrag van kinderen van 0 tot 12 jaar. Daarnaast geeft het je handvatten voor de begeleiding van de seksuele ontwikkeling als professionele opvoeder.

De tekst wordt steeds afgewisseld met kaders waarin je voorbeelden en tips kunt vinden die gericht zijn op de praktijk van de kinderopvang. Daarnaast zijn er kaders met opdrachten die je voor jezelf kunt maken. De opdrachten worden niet letterlijk in de tekst gevolgd door ‘antwoorden’. Dit is een bewuste keuze. Een antwoord zou ten eerste teveel vooruit lopen op de tekst in de volgende hoofdstukken. Daarnaast wil ik als auteur geen dwingend kader bieden voor hoe je als pedagogisch medewerker ‘moet’ reageren. Het doel van dit boek is juist dat je al lezende je bewust wordt van je persoonlijke ideeën over de pedagogische begeleiding van lichamelijkheid, intimiteit en seksualiteit. Wil je ook van collega’s weten hoe zij hierover denken? Dan kun je samen de opdrachten en stellingen in de bijlage bespreken.

Woord van dank

De voorbeelden en opdrachten in dit boek komen uit de praktijk van de kinderopvang. Ik wil hierbij alle pedagogisch medewerkers danken voor hun nuttige verhalen over ‘hun’ kinderen op de groep. Ik hoop dat dit boekje hen stimuleert kinderen op positieve wijze te ondersteunen bij hun seksuele ontwikkeling.

Channah Zwiep
Voorjaar 2010
C.S. Zwiep / Kind&Zo www.kind-enzo.nl

hoofdstuk 1

Lichamelijkheid,
intimiteit en seksualiteit

Lichamelijkheid, intimiteit en seksualiteit horen bij het leven. Ook bij het leven van jonge kinderen. In de kinderopvang krijg je hiermee regelmatig te maken. Maar wathoudt seksuele ontwikkeling eigenlijk in? En waarom is het belangrijk die juist bij jonge kinderen te begeleiden?

Kinderen zijn als vanzelfsprekend bezig met lichamelijkheid, intimiteit en seksualiteit. Je kunt het opvatten als een ontdekkingsreis. Die begint al bij de geboorte en gaat de hele kindertijd door. Of eigenlijk gedurende het hele leven. Kinderen richten zich daarbij (nog) op het gehele lichaam als bron van lust of plezier.

Een baby trekt verbaasd aan zijn stijve piemel als je een luier verschoont. Een zesjarig meisje glijdt opgewonden met de leuning tussen haar benen de trap af. Twee elfjarigen zijn verliefd en zoenen elkaar steeds wéér.

Peuters en kleuters vinden het vaak enorm spannend om zichzelf en anderen te bekijken of aan te raken. Oudere kinderen oefenen soms met meer ‘volwassen’ seksueel getint gedrag. Kinderen experimenteren op die manier met hun lichaam en lustgevoelens. Zo doen zij ervaringen en kennis op over lichamelijkheid, intimiteit en seksualiteit. Vanuit hun nieuwsgierigheid kunnen kinderen hierover ook vragen aan jou stellen. Zowel seksueel getinte experimenten als het stellen van vragen horen bij de seksuele ontwikkeling.

De seksuele ontwikkeling

Tijdens hun seksuele ontwikkeling leren kinderen hun eigen lichaam en dat van elkaar kennen. Daarnaast leren zij de hierbij behorende gevoelens herkennen. Ook leren zij omgaan met de vertrouwdheid van nabije personen in vriendschappen en relaties. De seksuele ontwikkeling van kinderen is dan ook heel breed. Zij bestaat uit de elementen lichamelijkheid, intimiteit en seksualiteit.

Mara laat haar roze onderbroek zien aan de pedagogisch medewerker: er staat een prinsesje op. Mara is er heel trots op en laat hem daarna ook aan de andere kinderen zien. Al gauw weet ze van geen ophouden en doet haar rok telkens weer omlaag en omhoog.

De seksuele ontwikkeling is
een onderdeel van de algemene
ontwikkeling van kinderen

Lichamelijkheid houdt in dat je letterlijk ervaart dat je een lichaam hebt. Dat doet een mens voor een groot deel met een belangrijk zintuig: zijn huid. Je huid geeft je veel informatie. Zo kan het prettig voelen als je de huid aanraakt of streelt. Je huid geeft je daarnaast ook een waarschuwing als het kraanwater bijvoorbeeld te heet voor je handen is. Lichamelijkheid gaat ook over nieuwsgierigheid naar en bewustwording van je lichaam. Kinderen willen ontdekken hoe hun lichaam eruitziet en voelt en wat er allemaal mee kan. In sommige fasen van hun kindertijd zijn zij hierin actiever dan in andere fasen. Kinderen zijn hierbij ook geïnteresseerd in de verschillen tussen jongens en meisjes. Intimiteit gaat over de affectieve band en over de fysieke nabijheid die er tussen mensen kan zijn. Voor een baby is dat bijvoorbeeld de vertrouwdheid van een geliefd persoon. Oudere kinderen kunnen nabijheid zoeken door bij je op schoot te kruipen als je hen voorleest. Ook dat is een vorm van intimiteit.

Lichamelijkheid en intimiteit zijn onderdelen van seksualiteit. Ook seksualiteit speelt bij heel jonge kinderen al een rol. Als kinderen zich prettig voelen in hun lijf kunnen ook seksuele gevoelens zoals lust, spanning of opwinding een rol spelen. Kinderen experimenteren daar graag mee. Zij dagen je bijvoorbeeld uit door schuttingtaal te roepen of elkaar seksueel getinte mopjes te vertellen. Of experimenteren met zichzelf of elkaar op lichamelijk gebied.

Ontwikkeling in perspectief

In alle fasen van hun ontwikkeling onderzoeken en experimenteren kinderen op dit gebied. Er zijn wel individuele verschillen en verschillen per leeftijd. Zo kan een jongen van twee verrast zijn omdat een leeftijdgenootje een vagina heeft en geen piemel zoals hijzelf. Een kind van zes kan het spannend vinden om geslachtsdelen te zien door de broek van een vriendje naar beneden te trekken. Een achtjarige doet graag jongenspakkertje met vriendinnen op de bso.

Op elke leeftijd doet een kind dus andere ervaringen op met lichamelijkheid, intimiteit en seksualiteit. Welke vorm dit krijgt hangt af van het karakter van een kind, de andere kinderen, zijn nieuwsgierigheid én de kennis die het kind al had.

Een peuter die al vrij goed praat en in de ‘waarom’ fase zit kan je vragen hóe een baby uit de buik komt.

De seksuele ontwikkeling is een onderdeel van de algemene ontwikkeling van kinderen. Je kunt deze dan ook niet los van elkaar zien. De seksuele ontwikkeling gaat bovendien vaak gelijk op met de ontwikkeling op andere gebieden. Dat betekent dat wat een kind op seksueel gebied kan gelijk opgaat met wat een kind op motorisch, sociaal-emotioneel en cognitief gebied kan. Een baby die per toeval zijn geslachtsdeel aanraakt (motorische ontwikkeling) kan dit pas als dreumes doelgericht doen omdat het dan dit plekje van zijn lichaam ook kan onthouden (cognitieve ontwikkeling). Een kleuter kan pas goed met een leeftijdgenootje een seksueel spelletje doen als zijn fantasie ontwikkeld is. Daarnaast moeten beide kinderen zich hiervoor kunnen inleven in anderen.

Wat merk jij zelf op de groep van de seksuele
ontwikkeling van kinderen?

De basis voor veel aspecten van de ontwikkeling wordt in de eerste vijf levensjaren gelegd. Die jaren worden dan ook als heel belangrijk gezien. De ontwikkeling gebeurt over het algemeen in stappen. Zo zeg je niet gauw dat een baby van drie maanden ‘praat’. Toch is dit oefenen van klanken een eerste stap op weg naar de ontwikkeling van taal. Deze stappen zien we ook terug bij de seksuele ontwikkeling. Ze zijn bovendien minstens zo belangrijk als leren lopen en praten. Tijdens hun seksuele ontwikkeling ontdekken kinderen zichzelf en anderen, en de wereld om hen heen. Seksualiteit krijgt zo de emotionele betekenis die iemand er ook later als volwassene aan geeft.

Ieder mens geeft een eigen emotionele invulling aan seksualiteit. De basis hiervoor wordt in de kindertijd gelegd. Daarnaast kan deze invulling in de loop van een leven veranderen.

Het belang voor later

In de kindertijd wordt een belangrijke basis gevormd voor een seksueel script. Dit is een soort scenario dat ieder mens ontwikkelt met eigen waarden, behoeftes en verwachtingen rond seksualiteit. Kinderen ontwikkelen een seksueel script door volwassenen te observeren, kennis en ervaring rond seksualiteit op te doen en vaardigheden te ontwikkelen. Hierop hebben zowel positieve als negatieve ervaringen invloed. Vooral positieve ervaringen zijn hierbij heel belangrijk voor kinderen, om ook als volwassene seks op een positieve manier te kunnen beleven. Een positieve beleving heeft bovendien invloed op een goede verwerking van een eventuele negatieve ervaring.

Pedagogische begeleiding

Als opvoeder kun je kinderen begeleiden bij hun seksuele ontwikkeling. Je hebt daarop een positieve invloed als je die als opvoeder open benadert. Seksualiteit kan en mag immers leuk zijn. Je bent als opvoeder positief als je kinderen informatie geeft en openlijk praat over lichamelijkheid, intimiteit en seksualiteit. Geef daarnaast letterlijk ruimte voor een seksuele ontwikkeling. Dit betekent dat je nadenkt over jouw voorwaarden waaronder bepaalde vormen van seksueel getint gedrag op de groep eventueel kan plaatsvinden. Dat kan bijvoorbeeld het geval zijn als er duidelijke regels zijn en kinderen weten waar grenzen liggen. Wees je er daarbij ook van bewust dat seksualiteit voor een kind (nog) niet zo beladen is als voor veel volwassenen. Jammer genoeg wordt de begeleiding van de seksuele ontwikkeling vaak vooral vanuit een negatieve invalshoek belicht. Bijvoorbeeld door kinderen te wijzen op de gevaren van seksualiteit.

Kinderen ontwikkelen een
seksueel script door volwassenen
te observeren, kennis en
ervaring rond seksualiteit
op te doen en vaardigheden
te ontwikkelen

Je kunt in overleg met je team en je leidinggevende bedenken hoe je vorm geeft aan de begeleiding van de seksuele ontwikkeling van kinderen. Dit kan niet zonder een kader voor gemiddeld seksueel gedrag. Dit wordt in het volgende hoofdstuk beschreven.