© Elsevier gezondheidszorg, Maarssen 2009

Vormgeving: VerheulCommunicatie.com, Alphen aan den Rijn

Coverfoto: istock.com
Foto’s: istock.com, shutterstock.com

Elsevier gezondheidszorg is een imprint van Reed Business bv, Postbus 1110, 3600 BC Maarssen.

Aan de totstandkoming van deze uitgave is de uiterste zorg besteed. Voor informatie die nochtans onvolledig of onjuist is opgenomen, aanvaarden auteur(s), redactie en uitgever geen aansprakelijkheid. Voor eventuele verbeteringen van de opgenomen gegevens houden zij zich gaarne aanbevolen.

Waar dit mogelijk was, is aan auteursrechtelijke verplichtingen voldaan. Wij verzoeken eenieder die meent aanspraken te kunnen ontlenen aan in dit boek opgenomen teksten en afbeeldingen, zich in verbinding te stellen met de uitgever.

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot de Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.cedar.nl/pro). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) van deze uitgave ten behoeve van commerciële doeleinden dient men zich te wenden tot de uitgever.

isbn 978 90 352 3026 2 (boek) 978 90 352 3300 3 (Ebook)
nur 854

Kind en verlies

Carla Overduin

Inhoud

Introductie

Hoofdstuk 1

Verschillen

(leeftijd 2 tot 10 jaar)

Hoofdstuk 2

Klein en groot verlies

(leeftijd 2 tot 6 jaar)

Hoofdstuk 3

Emoties

(leeftijd 6 tot 12 jaar)

Hoofdstuk 4

Ernstige ziekte

(leeftijd 0 tot 8 jaar)

Hoofdstuk 5

Ongeval of misdrijf

(leeftijd 6 tot 12 jaar)

Hoofdstuk 6

Uitvaart

(leeftijd 3 tot 8 jaar)

Hoofdstuk 7

Rouw na zelfdoding

(leeftijd 6 tot 12 jaar)

Hoofdstuk 8

Praktijk

(leeftijd 0 tot 4 jaar)

Hoofdstuk 9

Herinnering

(leeftijd 4 tot 12 jaar)

Literatuur en websites

Introductie

Je bent vier jaar en je bent nog maar net de wereld aan het ontdekken. Je grootste zorg is of jij vandaag met die mooie, rode speelgoedauto mag spelen. En dan ineens verlies je een ouder, broer of zusje. Je weet nauwelijks wat je overkomt. De grote mensen gedragen zich ineens raar. Niets is leuk meer. Of je bent twaalf en je raakt een van je dierbaren kwijt. Je voelt je ontredderd. Je hebt niet alleen te maken met het verscheurende verdriet, maar je zit ook nog eens enorm met jezelf in de knoop. Je wilt er niet over praten, wilt het liefst dat niemand het weet en dat iedereen normaal doet. Tegelijkertijd wil je er wel over praten en word je boos dat de hele wereld maar gewoon verdergaat.

Kinderen en verlies. Geen gemakkelijk onderwerp, maar wel heel belangrijk. Naar schatting maken jaarlijks zo’n vijfduizend kinderen in Nederland mee dat een ouder overlijdt, en tweeduizend kinderen verliezen een broer of zus aan de dood. Driekwart van de kinderen heeft bij het verlaten van de basisschool dood in de omgeving meegemaakt.

En er zijn meer vormen van verlies. Er is klein verlies. De goudvis die doodgaat of de poes die wordt overreden. Maar er is ook verlies zónder de dood. Grofweg een derde van de kinderen krijgt te maken met ouders die uit elkaar gaan. Dat is ingrijpender dan je zou denken in het leven van een kind.

Kortom, veel kinderen krijgen met verlies te maken. Kinderen verdienen liefdevolle en goede begeleiding daarbij. Verlies moet bespreekbaar zijn. Hoe beter kinderen hierbij worden geholpen, als verdriet en pijn niet worden weggestopt, des te beter. Dan kunnen ze in hun latere leven ook beter omgaan met verlies.

Dat is de boodschap van negen deskundigen op het gebied van verliesverwerking. Negen experts, van orthopedagogen tot rouwtherapeuten, die ruime ervaring hebben bij het helpen van kinderen. De medewerking van deze deskundigen kwam belangeloos tot stand, zij verdienen daar respect en waardering voor. Zij werken mee omdat het onderwerp zo belangrijk is.

Samen met hen hebben we een boek gemaakt voor professionals. Voor leerkrachten, pedagogisch medewerkers in de kinderopvang en de buitenschoolse opvang, leidsters van peuterspeelzalen, maar ook ouders en alle anderen die zich bezighouden met de zorg voor kinderen. Een praktisch boek, met deskundigheid en opdrachten die je in de groep of thuis kunt doen.

Zoals deze experts bepleiten: ‘Dit onderwerp mag je niet laten liggen.’

de schrijver,
Carla Overduin
www.hmpbusiness.com

Hoofdstuk 1

Verschillen

leeftijd: 2 tot 10 jaar

Olaf zit voor het lege konijnenhok op zijn knieën. Dikke tranen biggelen over zijn wangen. Napoleon, zijn dikke witte konijn, één rechtopstaand oor, één hangoor, lag vanmorgen dood in de kooi. Papa heeft hem meteen begraven, maar Olaf is niet bij het hok weg te slaan. Hij huilt alsof hij niet meer kan ophouden.

Zijn zus Anna zit op de schommel en kijkt vanaf een afstand toe. Ze wil haar broertje wel troosten, maar ze kan het gewoon niet. Nu huilen om Napoleon? Ze hield ook van Olafs konijn, maar er zijn nu ergere dingen aan de hand. Drie dagen geleden is oma overleden. Morgen gaan ze naar de crematie. Anna mist oma nu al. In de zomervakantie ging ze altijd een week bij oma logeren. Ook al woonde oma maar een dorp verder, het voelde als een avontuur. Ze mocht daar alles. Koekjes bakken, van het deeg snoepen (mama zeurt altijd over rauwe eieren, maar oma vond het best), een film helemaal afkijken op televisie, zelfs al werd het elf uur ’s avonds en zat oma in haar stoel te slapen. En afgelopen zomer hadden ze samen oma’s hek geschilderd met restjes verf van oude verfpotten uit de schuur. Het werd een bonte kleurenboel met rode, witte, gele en groene spijlen. Oma was gewoon top. En nu is ze dood, zomaar onverwachts, niet eens ziek geweest, niet eens zo heel oud voor een oma.

Olaf had even gehuild omdat ze allemaal huilden, maar was daarna al snel buiten gaan spelen. Anna snapt het niet. Sindsdien heeft Olaf niet meer om oma gehuild. En nu zit hij daar met dikke tranen voor het konijnenhok. Hield Olaf dan niet van oma? Ook papa en mama zijn al weer druk met boodschappen doen, stofzuigen en eten koken, hoewel mama nog wel heel rode ogen heeft. Is Anna dan de enige die echt om oma geeft? Ze kijkt naar het armbandje met het Japanse geluksteken. Van oma gehad. Ze haalt uit de zak van haar spijkerbroek een briefje, dat oma haar pas heeft geschreven. Het is een lijstje van leuke dingen, die ze samen zouden gaan doen in de zomer. Het papier is verfrommeld, maar Anna kan alles nog prima lezen. Bovenaan staat: uitslapen!!! Met wel drie uitroeptekens. En onderaan: een mega-zoen van oma.

Olaf wordt afgeleid door de zwarte kat die langs hem loopt. Hij rent achter de kat aan om haar te aaien. Napoleon is vergeten. Anna zucht, ze wilde dat zij nog maar vier jaar was.

Olaf is 4 jaar, Anna is 10

Kinderen rouwen anders dan volwassenen

De expert: Leoniek van der Maarel

Kinderen rouwen anders dan volwassenen. Je moet eerst kinderverdriet begrijpen, wil je er op de juiste manier mee om kunnen gaan en het kind kunnen steun bij de rouw. Leoniek van der Maarel is orthopedagoog en helpt al vele jaren kinderen bij het verwerken van een groot verlies. Zij geeft workshops aan leerkrachten en pedagogisch medewerkers op dit gebied. De juiste expert voor een introductie van het onderwerp ‘kinderen en rouw’.

Rouwen kinderen anders dan volwassenen?

‘Kinderen rouwen zuiver. Ze leven in het nu. Dat betekent dat ze het ene moment verdrietig zijn, maar vervolgens weer vrolijk gaan spelen. Volwassenen kunnen dat niet zo makkelijk. Wij halen er meer bij. Wij denken steeds aan het gemis, zeggen: hij had er nu bij moeten zijn of hij zat altijd in die leunstoel. Dat hebben kinderen minder. Zij missen de persoon, maar halen er niet van alles bij. Dat is een directere manier van rouwen, en ik denk ook een iets makkelijkere manier.’

Kinderen rouwen in stukjes, klopt dat?

‘Ja, dat doen ze omdat ze het anders niet aankunnen. Dan is het verdriet te veel, te groot.’

Worden volwassenen ook meer beïnvloed door hun omgeving?

‘Ja, wij trekken ons veel meer aan van wat “men” vindt dat hoort, van wat de mensen om ons heen van ons verwachten. Kinderen hebben dat ook wel een beetje, maar die doen dat andersom. Wij laten ons meer beïnvloeden door wat we uit de omgeving horen: “ben je nou nóg verdrietig?” of “je bent zo vrolijk, het gaat zeker goed met je hè?”, daar passen we vaak ons gedrag op aan. Tegen een kind worden deze dingen niet gezegd. Volwassenen willen kinderen graag vrolijk zien en dat voelt het kind. Volwassenen krijgen ook meer raad van anderen: “je zit te veel binnen, ga er eens op uit”. Tegen kinderen wordt dat allemaal niet gezegd, dus zijn er ook geen verwachtingen.’

Mag je als professional het kind een beetje vertroetelen in zo’n verdrietige tijd?

‘Je mag het kind zeker extra warmte en aandacht geven, een knuffel, een aai over de bol, even op schoot zitten. Maar je moet het kind niet als zielig behandelen. Je moet wel de gewone regels en structuur weer invoeren op school en in de kinderopvang/bso. Dat geeft een kind een gevoel van veiligheid. Thuis is alles anders, niets is voorspelbaar of veilig meer, daarom moeten school en kinderopvang juist wel heel veilig en gewoon blijven. Dat geeft rust. Kinderen zijn natuurlijk altijd in opstand tegen de regels, maar hanteer je de gewone regels niet, dan krijgen ze het idee dat het je niet meer kan schelen, dan valt hun vangnet weg. Thuis vallen alle regels tijdelijk al weg, zorg daarom dat school en kinderopvang gewoon doordraaien. Anders moet je het ook over drie maanden weer helemaal terugdraaien om het kind weer aan de regels te laten gehoorzamen.’

Is een ouder verliezen extra ingrijpend voor een kind?

‘Ja, dat is heel eng voor een kind. De grootste angst van die kinderen is dat de andere ouder ook nog dood gaat.’

Vind je dat scholen en kindercentra meer aandacht aan het onderwerp moeten besteden?

‘Ik denk dat als een kind in de groep overlijdt, dan wordt daar de hele groep en misschien wel de hele school, kindercentrum of bso mee geconfronteerd. Dan kun je van alles doen: een gedenkplek in de groep, een rouwhoek in de school. Maar als de oma of de vader van een kind overlijdt, dan zou ik het meer op het kind richten. Er is momenteel een duidelijke tendens om er meer aandacht aan te besteden. Dat is een goede zaak, maar je kunt er ook in doorschieten. Vraag jezelf als professional altijd af: voor wie doen we het, wat willen we bereiken en gaan we dat ook bereiken? Je moet dingen niet te groot maken, want het nadeel is dat school dan ook niet veilig meer voelt. Het kind wordt thuis al steeds met het verdriet geconfronteerd, als het dan op school ook steeds wordt herinnerd aan de dood van papa, dan is de school niet meer veilig. Het gaat er om dat het kind blijft functioneren. Op school kun je energie opdoen. Voor de kinderopvang en de bso geldt hetzelfde. Wat je wel kunt doen, is het kind aandacht geven. Geef het bijvoorbeeld een dagboekje, waarin het mag schrijven, of een fotoboekje met foto’s van papa of een foto van oma in het laatje. Overleg met het kind, blijf dicht bij het kind.’

TIP

Jongens en meisjes rouwen verschillend

Goed om te weten: jongens en meisjes rouwen verschillend. Meisjes zijn meer voelers, jongens meer doeners. Bij jonge kinderen valt dat nog niet zo op, maar vanaf een jaar of tien zie je daar verschillen in. Met meisjes kun je makkelijker praten, met jongens is het lastiger. Met hen kun je beter iets gaan doen, ga met hen een kast in elkaar zetten of een partijtje voetballen. Soms kun je dan terloops het gesprek op verlies brengen.

Wat is de taak van school en kinderopvang?

‘De kracht en de waarde van leerkrachten en pedagogisch medewerkers is dat deze mensen heel betrokken zijn bij het kind, maar zij zitten er emotioneel niet in. Thuis gaat mama meehuilen als het kind moet huilen, dan voelt het kind zich schuldig. Maar op school of in het kindercentrum mag je huilen zonder dat je er iemand mee belast.’

KORT

Kinderen gaan pas rouwen als ze zich veilig voelen, als de situatie thuis weer rustig wordt. Dat kan wel een jaar duren.

Kinderen rouwen in ‘blokjes’. Het ene moment zijn ze verdrietig, het andere moment spelen ze weer.

Tijd heelt niet vanzelf alle wonden. Rouwen betekent: actief aan de slag.

Begeleid allochtone kinderen op dezelfde wijze als de andere kinderen, maar accepteer dat de familie veel zelf wil oplossen.

Moet je als leerkracht of pedagogisch medewerker rekening houden met de religie van het kind?

‘Ja en nee. Natuurlijk moet je altijd rekening houden met religie, maar tegelijkertijd zie ik ook dat sommige dingen hetzelfde zijn voor kinderen van elke religie. Ik doe een standaardoefening met kinderen, waarbij ik ze vraag hoe het eruitziet na de dood. Geloof blijkt daarbij niet uit te maken. Kinderen hebben bij de dood meestal een positief beeld van een soort hemel. Je moet wel uitkijken met wat je een kind vertelt over het hiernamaals. Volwassenen zeggen vaak: papa is er wel niet meer, maar hij ziet je nog steeds. Dat is niet altijd verstandig, want dat wekt verwarring. Het kind kan er bang van worden dat papa alles ziet. Hij denkt dan dat papa het ook ziet als hij een keer stiekem een koekje pakt. Het kind zal niet snel vertellen aan mama dat hij dat eng vindt. Je kunt zo’n onderwerp wel een keer aanroeren met het kind, want een kind gelooft moeder onvoorwaardelijk. Op jonge leeftijd zijn kinderen heel loyaal naar hun ouders, ze zijn immers afhankelijk van die ouders. Als je merkt dat het kind bang is, kun je rustig het gesprek aangaan en samen verwonderd zijn en je afvragen of papa dan écht alles ziet. Het is moeilijk in te gaan tegen de verhalen die de ouder daarover vertelt. Maar je kunt wel de ouder laten weten dat het kind er bang van wordt en dat de ouder zijn verhaal misschien wat moet nuanceren.’

Hoe kun je het beste allochtone kinderen begeleiden?

‘Dat is heel lastig. Het is frappant hoe weinig begeleiding die kinderen krijgen, want alles wordt binnen de familie opgelost. Je komt ze ook niet vaak in rouwgroepen tegen. Het hangt nauw samen met het geloof. De dood is Allah’s wil en er zijn veel rituelen. Maar je kunt wel tienduizend rituelen hebben, de emoties van het kind worden er niet minder om. Wees geïnteresseerd in hoe het kind zijn rouw ervaart, hoe het kind zich voelt, wat zijn geloof hierover zegt en hoe het thuis met het kind gaat. Eigenlijk net als bij autochtone kinderen. Het kan alleen zo zijn dat de allochtone kinderen minder vertellen omdat ze opgroeien met het idee dat het Allah’s wil is en dat ze daar geen vraagtekens bij mogen zetten.’

Leeftijden

tot 6 jaar

Jonge kinderen weten niet goed wat dood inhoudt, zij hebben nog geen besef van tijd. De woorden ‘nooit’ of ‘voor altijd weg’ zeggen hun niets. Ook al herhalen ze je woorden, ze begrijpen het niet. Het definitieve van de dood is voor hen lastig te begrijpen. Daarom zul je ze ook horen vragen: wanneer komt papa weer terug, waarom is papa niet op mijn verjaardag? Vergis je niet, dat is geen ontkenning van zijn dood, ze begrijpen het gewoon niet. Bovendien denken jonge kinderen nog ‘magisch’. Ze kennen sprookjes, geloven in Sinterklaas, die gaat ook nooit dood, ze denken al gauw dat papa nog wel weer levend kan worden. Kinderverdriet is dan ook vooral het ‘missen’ van de vader in het ‘nu’, niet verdriet om het feit dat hij nooit meer terugkomt.

TIPS voor professionals

Doen!

Blijf uitleggen. Doe dat aan de hand van het gezin, want het kind ziet wel dat daar iets verandert. Vraag het kind na het overlijden van de vader bijvoorbeeld: hoe gaat het nu thuis verder, wat gaat mama doen? Waarom is mama anders, is mama vaak boos, waarom is ze verdrietig? Het kind voelt wel dat er iets ergs aan de hand is, maar kan het niet duiden.

Verbaas je samen met het kind over het feit dat de overledene niet meer terug kan komen.

Haal voorbeelden aan uit de natuur: een dood beestje, blaadjes die van de bomen vallen, zo kun je de dood duidelijker maken voor het kind.

Houd jonge kinderen in de gaten als ze ouder worden. Op een leeftijd van 6, 7 of 8 jaar kan een kind alsnog pijn gaan voelen en het rouwproces beginnen. Soms is dat pas jaren na de dood van een dierbare.

Bespreek alles wel, ondanks dat het kind het niet begrijpt. Door er niet over te praten, laat je iets liggen en wil het kind er wellicht later niet meer over praten. Leer het kind over de overledene te praten. Benoem het als een gewoon onderwerp.

Zelfs bij zeer jonge kinderen en baby’s: betrek ze waar mogelijk overal bij, laat ze de kist met de overledene zien en neem ze mee naar de uitvaart. Dan weten ze later: ik was er ook bij. Het is voor kinderen niet eng, mits je ze goed voorbereidt, zodat ze weten wat ze gaan zien. Wees niet bang dat het kind zich dan voor altijd papa in de kist herinnert. Dat beeld blijft, maar ook andere mooie beelden. Er zijn weinig kinderen die spijt hebben van het zien van een overledene, maar andersom zijn er wel veel kinderen die wensen dat ze de overledene hadden gezien.

Niet doen!

Corrigeer het kind niet als het cru uit de hoek komt. Kinderen kunnen harde dingen zeggen: ‘Mijn vader is dood, hij had kanker.’ Dat kan confronterend zijn en je denkt dan wellicht dat je zou moeten corrigeren. Dat hoeft niet, besteed er niet te veel aandacht aan, praat met het kind mee.

Maak het onderwerp dood niet te ‘zwaar’. Het is voor jonge kinderen geen moeilijk onderwerp omdat ze op die leeftijd de consequenties niet overzien.

Wees niet bang voor emoties. Als volwassene ben je altijd bang dat je het kind extra verdrietig maakt en troost je het liever met een ijsje. Dat is wegstoppen en niet verwerken. Een ijsje mag best, als er eerst ruimte is voor het verdriet.

Kan de tijd de wond niet gewoon helen?

‘Als dat betekent dat je het verlies en alle gevoelens die je daarbij ervaart wegstopt, dan zeg ik: nee. Een verlies verwerken is keihard werken. Je moet actief aan de slag. Actief voelen, je uiten, huilen, op een boksbal slaan en het soms ook weer allemaal wegstoppen, anders overleef je het niet.

Leeftijden

6 tot 12 jaar

Deze leeftijdsgroep weet wel wat het betekent als een dierbare doodgaat en nooit meer terugkeert. Kies bij deze groep voor openheid, eerlijkheid en probeer op een ontspannen manier te praten.

Je hoeft niet altijd een zwaar gesprek aan te gaan, maar je kunt wel een kind dat zijn moeder heeft verloren tijdens het koekjes bakken vragen: ‘Deed je moeder dat ook met jou, koekjes bakken?’ Daarmee geef je aan dat je moeder durft te noemen. Dan geef je een opening en zie je vanzelf hoe het kind reageert. Soms komt een zwaarder gesprek op gang en kun je doorvragen: mis je je moeder, wanneer, hoe gaat het met je vader? Je hoeft niet per se elke week op een vast tijdstip met het kind te gaan zitten, maar je moet een beetje aanvoelen wanneer er een moment is voor een gesprekje. Het gaat niet om de kwantiteit, maar om de kwaliteit van deze gesprekken. Je hoeft het kind ook niet altijd echt apart te nemen, maar je kunt bijvoorbeeld wel buiten gehoorafstand van de groep gaan staan. Als een kind problemen heeft, moet je het wel bewust apart nemen.

TIPS voor professionals

Doen!

Haast terloops af en toe een opmerking maken en kijken of het kind behoefte heeft aan praten.

Met je hart luisteren naar het kind. Wees echt geïnteresseerd en vraag wat het kind nodig heeft.

Bevestig in een gesprek wat het kind zegt. Zodra je de neiging krijgt om ‘maar’ te gaan zeggen, dan moet je stoppen, want dan verval je al snel in adviezen en clichés.

Je mag een kind best aanraken om het te troosten, maar sluit aan bij de behoefte van het kind. Vraag bij een jong kind: ‘Wil je even op schoot zitten?’ Kinderen kunnen dat prima aangeven. Als je een arm om een kind slaat, dan liever niet om de schouders, maar achter de rug. Een ‘hoge arm’ geeft het kind het gevoel dat het moet stoppen met huilen, je drukt als het ware het verdriet weg.

De expert: Leoniek van der Maarel

Leoniek van der Maarel (1961) is orthopedagoog en hypnotherapeut, met als specialisatie verliesverwerking. Zij geeft workshops en trainingen aan professionals die met kinderen omgaan, zoals leerkrachten en pedagogisch medewerkers.

Sinds 1999 heeft Van der Maarel een eigen praktijk, waar zij kinderen, jongeren en volwassenen begeleidt bij het verwerken van een overlijden, scheiding of andere problemen. Ze is lid van het landelijk netwerk van Stichting Achter de Regenboog, de Landelijke Stichting Rouwbegeleiding, de Vereniging van Integraal Therapeuten en het Nederlands Verbond voor Psychologen, Psychotherapeuten en Agogen.

www.emoties-enzo.nl.

Niet doen!

Kom niet met adviezen en clichés. Zeg niet hoe een kind zich moet voelen. Zeg niet: over een jaar zal het allemaal anders zijn. Of: je vader zou je niet verdrietig hebben willen zien.

Negeer lichamelijke klachten niet. Als een kind klaagt over buikpijn, hoofdpijn en misselijkheid, vraag dan of dat komt omdat het zoveel moet nadenken over de overledene. Hoe minder een kind zich uit, hoe meer klachten er in de regel ontstaan. Als de klachten aanhouden, moet je professionele hulp zoeken.

Een kind doet dat vaak op een natuurlijke manier, naarmate het kind ouder is kan het onnatuurlijker worden, omdat het kind dan al beïnvloed is door zijn omgeving.’

Hoe lang duurt rouw bij een kind?

‘Het is heel moeilijk om een tijdpad te geven. Ieder mens is anders. Maar meestal zien we dat bij volwassenen de eerste rouwtaak, het erkennen dat iemand echt dood is, ongeveer een jaar duurt. Dan heb je alle seizoenen, verjaardagen en feestdagen een keer doorlopen en als het ware bewezen dat je het kunt. Bij kinderen kan die eerste rouwtaak korter duren, soms maar een paar maanden. De tweede rouwtaak, het echte voelen, duurt een halfjaar of een jaar. Hoe opener je met het onderwerp omgaat, hoe sneller het gaat. Daarbij moet je bedenken dat kinderen pas gaan rouwen als ze zich weer veilig voelen. Dat betekent dat het soms wel een jaar of langer kan duren voordat het kind werkelijk gaat rouwen.’

Rouwen moet je actief doen

Rouwen betekent meer dan de tijd laten verstrijken. Er zijn ‘taken’ die je moet doorlopen om het verlies hanteerbaar te maken.

1.  Erkennen

Het kind moet erkennen dat iemand dood is, snappen wat er is gebeurd. Je ziet kinderen dat vaak doen in spel. Ze spelen begrafenisje.

2.  Herkennen

Dat is de periode dat de emotie loskomt, dat je de pijn, het gemis echt voelt in je hele lijf. Bij kinderen uit zich dit vaak niet in huilen, maar in boosheid of stil en teruggetrokken zijn. Heb begrip voor de boosheid, maar vertel het kind ook dat het geen andere kinderen pijn mag doen. Hang bijvoorbeeld een boksbal op, waar het kind tegen mag slaan.

3.  Verkennen

Het kind moet het leven verkennen zonder de overledene. Dit is de periode waarin rituelen op gang komen. Op papa’s verjaardag naar het graf gaan of op Vaderdag taart eten bijvoorbeeld.

4.  Verbinden

Het kind leert weer te geloven dat het goed kan gaan in het leven. Het krijgt minder angst dat de andere ouder ook doodgaat, hoewel die angst altijd een beetje blijft. Je merkt ook dat het kind weer makkelijker vriendschappen sluit, terwijl het in eerdere fases misschien vriendschappen afbrak.

Denkopdrachten

Wat is de dood

Wat is de dood? Wat gebeurt er na daarna? Bespreek dit in de groep. Heeft de dood een kleur, een gevoel? Hoe ziet het hiernamaals eruit? Je kunt er ook met de kinderen een tekening van maken. Laat de kinderen totaal vrij in hun gedachten

Blokjes

Geef elk kind in de klas drie gekleurde blokjes. Rood betekent: ik heb het moeilijk, ik kan mijn werk nu niet doen. Geel betekent: het gaat wel, maar laat me maar even met rust, ik wil nu niet over serieuze dingen praten. Groen betekent: ik voel me goed, ik kan overal over praten, ik kan mijn werk gewoon doen. Vertel de kinderen dat ze alleen gebruik mogen maken van rood en geel als het echt nodig is.

Doe-opdrachten

Zorgenboom

Plaats in de groep een ‘zorgenboom’. Die kun je zelf maken van hout of papier, maar je kunt ook een grote plant (of struik) met veel takken hiervoor gebruiken. Alle kinderen mogen hierin een briefje met een zorg hangen. Ze kiezen zelf hoe groot hun zorg is en aan welke tak die moet hangen: een dikke of dunne tak. Een zieke moeder kan een zware zorg zijn voor een dikke tak, angst voor een slecht rapportcijfer kan misschien aan een dunnere tak hangen. Daarmee leer je de kinderen relativeren. De kinderen mogen ze ook anoniem of met een geheimschrift schrijven. Een keer per week mag iedereen zijn zorg uit de boom halen en beslissen of die verdwenen is of dat hij aan een dikkere of dunnere tak moet hangen. Ook nieuwe kleine en grotere zorgen kunnen dan weer in de boom.

Troostdoos

Maak met de groep een Troostdoos voor een kind dat iemand heeft verloren. Als je het kind er zelf ook bij wilt betrekken, kan het kind zelf de doos maken en de andere kinderen de inhoud.

Troostmobile

Of maak met elkaar een mobile waaraan iedereen een troostbriefje hangt. Maar doe dit echt gericht op het kind.

Een kaarsje branden

Een kaars voor iemand branden geeft altijd een prettig gevoel. Geef het kind een nepkaarsje met een lampje erin. Als het kind de kaars aanzet, kan het aan de dierbare denken. Doet het kind het kaarsje uit, dan is het weer even genoeg geweest.