Groeien als kool

Gezonde voeding voor kinderen

Christel Vondermans

© Elsevier gezondheidszorg, Amsterdam 2010

Vormgeving: VerheulCommunicatie.com, Alphen aan den Rijn
Foto’s: istock.com, shutterstock.com, Christel Vondermans.

Elsevier gezondheidszorg is een imprint van Reed Business bv, Postbus 152, 1000 AD Amsterdam.

Aan de totstandkoming van deze uitgave is de uiterste zorg besteed. Voor informatie die nochtans onvolledig of onjuist is opgenomen, aanvaarden auteur(s), redactie en uitgever geen aansprakelijkheid. Voor eventuele verbeteringen van de opgenomen gegevens houden zij zich gaarne aanbevolen.

Waar dit mogelijk was, is aan auteursrechtelijke verplichtingen voldaan. Wij verzoeken eenieder die meent aanspraken te kunnen ontlenen aan in dit boek opgenomen teksten en afbeeldingen, zich in verbinding te stellen met de uitgever.

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot de Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.cedar.nl/pro). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) van deze uitgave ten behoeve van commerciële doeleinden dient men zich te wenden tot de uitgever.

ISBN 978 90 352 3197 9 (boek) 978 90 352 3320 1 (Ebook)
NUR 854

Inhoud

Inleiding

Hoofdstuk 1

Gezonde voeding

Opbouw

Brandstof: koolhydraten

Brandstof: vetten

Soorten vetten

Bouwstof eiwitten

Vocht

Vezels

Vitamines

Mineralen

Aanbevolen hoeveelheden

In balans

Tips voor professionals

Hoofdstuk 2

Borstvoeding

Cijfers

Veel voordelen

Kolven

Bewaren

Ontdooien

Opwarmen

Het geven van melk

Baby aan de borst

Tips voor professionals

Hoofdstuk 3

Flesvoeding

Bewaren

Opwarmen

Het geven van melk

Schoonmaken van de fles

Tips voor professionals

Hoofdstuk 4

Eerste hapjes

Vaste voeding bij vier, vijf of zes maanden

Smaakvoorkeur

Variëren

Steeds vaster voedsel

Nitraat

Tips voor professionals

Hoofdstuk 5

Liever nog even niet

Honing

Infantiel botulisme: verschijnselen en behandeling

Gluten

Zout

Nitraat

Tips voor professionals

Hoofdstuk 6

Goede gewoonten

Smaken leren waarderen

Lustikniet!

Samen eten, gezellig!

Allemaal een taak

Tips voor professionals

Hoofdstuk 7

Broodmaaltijd

Voedingsstoffen

Vanaf zes maanden: sabbelen op een korstje

‘Ik zag twee beren …’

Broodbeleg

Ontbijten op het kinderdagverblijf

Tussendoor

Tips voor professionals

Hoofdstuk 8

Vocht

Op peil

‘Ik heb dorst!’

‘Nog een beetje drinken.’

Wat geef je kinderen tot een jaar?

Wat geef je kinderen van een tot en met drie jaar?

Melk

Zoetstoffen

Beker is het beste

Tips voor professionals

Hoofdstuk 9

Tussendoortjes

Vaak op de dag een beetje

De eerste tussendoortjes

Wanneer en hoeveel

Pauze op school

Snoep en chips

Tips voor professionals

Hoofdstuk 10

Aandachtspunten

Vitamine D: waarvoor is het nodig?

Vitamine D: hoeveel hebben kinderen nodig?

Vitamine D: waar zit het in?

IJzersterk

IJzer: waarvoor is het nodig?

IJzer: waar zit het in?

Remmen en stimuleren

Tips voor professionals

Hoofdstuk 11

Voedselallergieën

Allergie

Koemelkallergie

Koemelkallergie, starten met bijvoeding

Stap voor stap

Pinda-allergie

Anafylactische shock

Tips voor professionals

Hoofdstuk 12

Bijzonderheden

Darmkrampjes

Tips voor professionals bij darmkrampjes

Diarree

Tips voor professionals bij diarree

Overgeven en spugen

Tips voor professionals bij overgeven en spugen

Overgewicht

Tips voor professionals bij overgewicht

Diabetes

Insuline

Hypo

Tips voor professionals bij diabetes

Coeliakie

Tips voor professionals bij coeliakie

Hoofdstuk 13

Traktaties

Gezonde traktaties

Hele hap

Wanneer?

Tips voor professionals

Hoofdstuk 14

Spelletjes met eten

Voelen en proeven

Samen koken, bakken, roeren en prakken

Kookuitzet

Zoek de combi’s

Tips voor professionals

Hoofdstuk 15

Moestuintjes

Voor iedere leeftijd

In de volle grond

Alternatieven

Square Food Garden

Receptideetjes

Inleiding

Als pedagogisch medewerker heb je meerdere keren per dag te maken met etende en drinkende kinderen. Een stuk fruit in de ochtend, een boterham bij de lunch, wat drinken aan het einde van de middag, een fles melk als een baby hongerig is en een traktatie vanwege een verjaardag.

Een gezonde voeding voor kinderen is belangrijk, omdat het de basis legt voor de gezondheid op latere leeftijd.

Maar waaruit bestaat een gezonde voeding voor kinderen precies?

Omdat het lichaam van kinderen volop in ontwikkeling is, verandert de behoefte met de leeftijd. Een baby van 4 maanden heeft nou eenmaal andere voedingsstoffen nodig dan een dreumes van 2 of een tiener van 11. Dit boek geeft inzicht in een gezonde basisvoeding voor verschillende leeftijden.

Dat je er met een gezonde basisvoeding alleen niet bent, merk je vast wel in de praktijk. Zo zijn er baby’s die last hebben van darmkrampjes of heeft er misschien iemand in je groep diabetes of coeliakie. Aan die onderwerpen besteedt het boek ook aandacht. Naast de theorie – wat is diabetes en wat is glutenovergevoeligheid – is er ruim aandacht voor de praktijk. Wist je bijvoorbeeld dat sommige knutselmaterialen gluten bevatten en daardoor niet geschikt zijn voor kinderen met coeliakie? De hoofdstukken ‘allergieën’ en ‘bijzonderheden’ zijn door de onderwerpen die aan bod komen, vooral geschikt om als naslagwerk te gebruiken als je te maken hebt met een allergie of een bijzonderheid op voedingsgebied.

Verder is het boek vooral heel praktisch. In alle hoofdstukken komt de praktijk ruim aan bod. Aan het einde van ieder hoofdstuk vind je kaders met wat je beter wel en niet kunt doen. Deze kaders zijn steeds een praktische samenvatting van het hoofdstuk.

Tot slot: eten is niet alleen nodig, het is ook leuk en gezellig. Bezig zijn met voeding is ook een sociaal gebeuren en kinderen kunnen ervan leren. Juist daarom staan er ook lekkere recepten in het boek, is er aandacht voor spelletjes en liedjes met eten, lees je meer over traktaties én is er zelfs een hoofdstuk aan moestuintjes gewijd. Zo blijft eten een feest!

Christel Vondermans, diëtist
Scriptum communicatie over voeding
www.scriptum-site.nl
Voorjaar 2010

hoofdstuk 1

Gezonde voeding

Wist je dat gezonde voeding op jonge leeftijd de basis legt voor een goede gezondheid op latere leeftijd? En dat het lichaam van een kind volop in ontwikkeling is? En dat dat speciale eisen aan de voeding stelt? Maar waaruit bestaat gezonde (kinder)voeding precies?

Opbouw

Wist je dat je lichaam is gemaakt uit het voedsel dat je ooit hebt gegeten? Je botten bestaan uit calcium uit de melk die je ooit hebt gedronken, je spieren zijn opgebouwd uit de eiwitten uit vlees, in je hersenen zitten vetten uit vis en margarine. Ook de energie die je lichaam nodig heeft voor alles wat je doet, komt uit je eten. Zelfs de vitamines en mineralen die nodig zijn om dit alles mogelijk te maken, zitten in je eten. Tenminste, als je gezond eet. En voor kinderen in de groei is gezond eten helemaal belangrijk. Want kinderen in de groei bouwen hun lichaam op.

Brandstof: koolhydraten

Koolhydraten is de verzamelnaam voor alle suikers en zetmeel in voeding. Veel van de producten die kinderen eten, bevatten koolhydraten. Denk maar aan brood, aardappelen, groente, fruit, koekjes, snoep, limonade en vruchtensappen. Koolhydraten worden in het lichaam omgezet in glucose. Glucose wordt via het bloed vervoerd en onder andere door de hersenen en spieren gebruikt als brandstof.

Een beetje vet
in de voeding
is belangrijk,
juist voor kinderen!

Brandstof: vetten

Een beetje vet hebben we nodig. Juist kinderen! Uit onderzoek blijkt dat veel kinderen te weinig gezonde onverzadigde vetten binnenkrijgen. Vetten zijn een bron van vetoplosbare vitamines, zoals vitamine A, D en E. Daarnaast geven ze smaak aan het eten, zijn ze een bouwstof van hormonen, leveren ze energie en spelen ze een rol bij het immuun systeem. Een beetje vet in de voeding is dus belangrijk!

Soorten vetten

De vetten in voeding kun je onderverdelen in gezonde en ongezonde soorten. Onverzadigde vetten zijn Oké. Ze zijn belangrijk voor een gezond hart en gezonde bloedvaten. Deze goede vetten vind je onder andere in olie, vis en noten. De onverzadigde vetten in vis (omega 3-visvetten) zijn extra gezond. Kinderen hebben omega 3-visvetten nodig voor het goed functioneren van hun lichaam. Het is goed voor de hersenen, de huid, de weerstand, de concentratie en de ogen. Uit onderzoek blijkt dat veel peuters van 1 tot 3 jaar onvoldoende visvetten binnen krijgen. Verzadigde vetten zijn Verkeerd. Voor het hart en de bloedvaten zijn ze ongunstig. Moet je daar op jonge leeftijd al rekening mee houden? Jazeker, want jong geleerd is oud gedaan! Verzadigde vetten zitten vooral in vet vlees, volvette kaas, volle zuivelproducten, gebak, koekjes en snacks.

Bouwstof: eiwitten

Ook eiwitten leveren energie. Maar ze zijn vooral een bouwstof. Kinderen in de groei hebben ze nodig omdat eiwitten zorgen voor de opbouw van spieren, bloed, organen, botten en het zenuwstelsel. Eiwit zit in heel veel voedingsmiddelen. Er zijn plantaardige eiwitten (brood, granen en peulvruchten) en dierlijke (vlees, kip, vis, kaas, melk en eieren).

Vocht

Drinken is belangrijk. Dan blijft het vochtgehalte in het lichaam op peil, en dat is belangrijk voor het vervoeren van allerlei stoffen door het lichaam. Ook voor het uitscheiden van afvalstoffen en het op temperatuur houden van het lichaam is voldoende vocht noodzakelijk. Meer over vocht lees je in hoofdstuk 8.

Vezels

Vezels zijn belangrijk voor een goede darmwerking. Daarnaast geven ze een gevuld gevoel, en dat is handig als je niet wilt dat kinderen ieder kwartier willen eten omdat ze ‘honger’ hebben. Vezels zitten vooral in groente, fruit, aardappelen, noten en volkorenproducten zoals volkorenbrood, volkorenpasta en zilvervliesrijst.

Praktische vezeltips

Geef als tussendoortje eens rozijnen of ander gedroogd fruit.

Laat grotere kinderen walnoten pellen of pinda’s doppen. Zo zijn ze lekker bezig en kunnen ze er meteen van smullen.

Laat ook kleine kinderen meteen wennen aan bruin- en volkorenbrood.

Fruit is lekker op brood. Zeker in de zomer! Geprakte aardbeien, plakjes banaan, schijfjes kiwi… Varieer lekker.

Laat kinderen helpen bij het maken van een fruitsalade. Peuters en kleuters kunnen bijvoorbeeld druiven van takjes halen, grotere kinderen snijden banaan in plakjes. En daarna lekker opeten natuurlijk.

Zet schaaltjes met blaadjes sla, plakjes tomaat, plakjes komkommer en tuinkers op tafel en laat kinderen hun eigen boterham met kaas versieren.

Vitamines

Vitamines zijn stoffen die in kleine hoeveelheden in eten en drinken zitten. En dat ze nodig zijn voor een goede gezondheid, weet iedereen. Voor kinderen zijn ze extra belangrijk omdat ze nodig zijn voor een normale groei en ontwikkeling.

Het lichaam kan vitamines niet (voldoende) zelf maken en dus moeten we ze via onze voeding binnenkrijgen. Ieder voedingsmiddel levert weer andere vitamines. Brood levert bijvoorbeeld veel B-vitamines, in paprika en kiwi zit weer veel vitamine C en aan halvarine en margarine worden vitamine A en D toegevoegd. Door kinderen gevarieerd te laten eten, zorg je ervoor dat ze van alle vitamines wat binnenkrijgen.

Mineralen

Ook mineralen zitten in heel kleine hoeveelheden in eten en drinken. Calcium en ijzer zijn misschien wel het meest bekend. Calcium zit onder andere in melkproducten en is nodig voor sterke botten en tanden. IJzer zit onder andere in vlees en vleeswaren en groente. IJzer is nodig voor het zuurstoftransport in het lichaam. Net als voor vitamines geldt ook voor mineralen: zorg voor een gevarieerd menu. Zo krijgen kinderen van alle mineralen genoeg binnen.

Rijk aan

Aardappels, (zilvervlies)rijst en (volkoren)pasta zijn rijk aan koolhydraten, vezels, vitamine C en B-vitamines.

Groente is rijk aan koolhydraten, vezels, vitamine C, foliumzuur (vitamine B11) en het mineraal kalium.

Fruit is rijk aan koolhydraten, vezels en vitamine C.

Melkproducten zijn rijk aan eiwit, calcium en B-vitamines.

Vlees(waren), vis, kip, ei en vleesvervangers zijn rijk aan eiwit, B-vitamines en het mineraal ijzer.

Halvarine, margarine en bak- en braadproducten zijn rijk aan vetten en de vitamines A, D en E.

Brood is rijk aan koolhydraten, vezels en B-vitamines.

Aanbevolen hoeveelheden

En dan nu de praktijk. Want hoe zorg je nu dat kinderen van dit alles iedere dag voldoende binnenkrijgen? Door ze een gevarieerd menu voor te schotelen. De basis voor een gezonde voeding voor kinderen bestaat gemiddeld genomen uit onderstaande hoeveelheden per dag.

In balans

Kruipen, de eerste stapjes, rennen, ravotten. Alles wat kinderen doen, kost energie. En niet alleen actieve dingen. Zelfs slapen, nadenken, kletsen en groeien vraagt energie van een kind. Deze energie krijgen kinderen binnen via hun eten en drinken. Als kinderen die energie die ze binnenkrijgen combineren met lekker bewegen, dan blijven ze prachtig in balans wat betreft lengte en gewicht: de lengte groeit met de leeftijd mee en het gewicht past daarbij.

Energie in de voeding wordt geleverd door:

koolhydraten, eiwitten, vetten (en alcohol)

| 1-3 jaar | 4-8 jaar | 9-13 jaar
Aardappelen, rijst, pasta, peulvruchten | 50-100 g (1-2 opscheplepels) | 100-150 g (2-3 opscheplepels) | 150-200 g (3-4 opscheplepels)
Fruit | 150 g (1½ stuks) | 150 g (1½ stuks) | 200 g (2 stuks)
Groente | 50-100 g (1-2 opscheplepels) | 100-150 g (2-3 opscheplepels) | 150-200 g (3-4 opscheplepels)
Brood | 2-3 sneetjes | 3-4 sneetjes | 4-5 sneetjes
Kaas | ½ plak | ½ plak | 1 plak
Vlees(waren), kip, eieren, vis, vleesvervangers | 50-60 gram | 60-80 gram | 80-100 gram
Melk(producten) | 300 ml | 400 ml | 600 ml
Margarine, bak- en braad producten, olie | 15 g (1 eetlepel) | 15 g (1 eetlepel) | 15 g (1 eetlepel)
Halvarine | 10-15 g | 15-20 g | 20-25 g
Vocht | 750 ml (incl melk) | 1 liter | 1-1½ l

Bron: Voedingscentrum.

Groeicurve

Het consultatiebureau en – als kinderen eenmaal naar school gaan – de GGD houden van kinderen de lengte en het gewicht bij. Dit gebeurt door lengte en gewicht, samen met de leeftijd, te bekijken in een grafiek. In die grafiek staat een lijn die de gemiddelden voor iedere leeftijd aangeeft. De ene helft van de kinderen is dus langer en/of zwaarder, de andere helft kleiner en/of lichter dan die lijn aangeeft. Het is de kunst om ‘met de lijn mee te groeien’. Een kind hoeft niet per se volgens de gemiddelde lijn te groeien. Het is ook prima als een kind de lijn er een stukje onder of boven volgt. Als het gewicht van een kind ineens afbuigt naar boven of beneden, is dat een signaal dat er iets aan de hand is. Het kan dan zijn dat een kind te veel of juist te weinig energie met de voeding binnenkrijgt. Als het gewicht flink stijgt (meer dan gemiddeld bij de lengtegroei hoort), dan eet het kind bijvoorbeeld te veel of beweegt het te weinig. Het overschot aan energie slaat het lichaam namelijk op in de vorm van vet. Om overgewicht te voorkomen is het dan belangrijk om te zorgen dat de energie-inname uit de voeding weer in balans komt met het energieverbruik door beweging.

TIPS
voor professionals

Doen!

Kinderen voldoende variatie in soorten voedingsmiddelen bieden.

Als je de warme maaltijd bereidt: gebruik bij het bakken van vlees of vis voor de warme maaltijd 1 eetlepel olie of vloeibare margarine per persoon. En neem voor kinderen jonger dan 1 jaar iets minder dan 1 eetlepel.

Besmeer het brood met margarine of halvarine. Zo krijgen kinderen de belangrijke vitamines A en D binnen én de gezonde vetten.

Voeg aan een gepureerd of geprakt groentehapje of een warme maaltijd een theelepel olie of margarine toe. Dat maakt het eten smeuïg en kinderen hebben die gezonde vetten nodig.