Medische terminologie

Anatomie en fysiologie

G.H. Mellema

Reed Business, Amsterdam

Eerste druk, Uitgeverij Lemma BV, Utrecht 1995
Tweede, ongewijzigde druk, Elsevier gezondheidszorg, Maarssen 2001
Tweede druk, tweede t/m vierde oplage, 2003, 2006 en 2007
Derde, geheel herziene druk 2009
Vierde, geheel herziene druk 2011

© Reed Business, Amsterdam 2011

Omslagontwerp en typografie: Twin Design BV, Culemborg

Reed Business bv, Postbus 152, 1000 AD Amsterdam.

Aan de totstandkoming van deze uitgave is de uiterste zorg besteed. Voor informatie die nochtans onvolledig of onjuist is opgenomen, aanvaarden auteur(s), redactie en uitgever geen aansprakelijkheid. Voor eventuele verbeteringen van de opgenomen gegevens houden zij zich gaarne aanbevolen.

Waar dit mogelijk was, is aan auteursrechtelijke verplichtingen voldaan. Wij verzoeken eenieder die meent aanspraken te kunnen ontlenen aan in dit boek opgenomen teksten en afbeeldingen, zich in verbinding te stellen met de uitgever.

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot de Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) van deze uitgave ten behoeve van commerciële doeleinden dient men zich te wenden tot de uitgever.

ISBN 978 90 352 3348 5 (boek) 978 90 352 3392 8 (Ebook)
NUR 897

Voorwoord

In toenemende mate is er belangstelling voor assisterende beroepen in de gezondheidszorg. Hoewel de wijze van uitoefening in deze dienstverlenende functies heel erg verschilt, is er wat betreft de noodzakelijke kennis toch een grootste gemene deler aan te wijzen. Dit betreft de kennis van de anatomie en fysiologie op een basaal niveau, met daarbij de Latijnse of Griekse terminologie zoals die in de geneeskunde gebruikelijk is. Zowel voor de secretaresse van de medisch specialist en de verwerker van coderingen voor medische ingrepen, als voor receptionistes of afdelingssecretaresses in ziekenhuizen en verpleeghuizen en voor verzekeraars, ziekenfondsen of bedrijfsverenigingen kan deze kennis bij de uitoefening van hun taak een grote steun zijn. In de vele gesprekken die ik heb mogen voeren met de eerder vermelde doelgroepen, is steeds weer gebleken dat er geen begrip bestaat van de medische terminologie, hoewel vaak de kennis van het menselijk lichaam wel aanwezig is. Hierdoor stuiten de medische termen die de arts gebruikt in zijn gesprekken of correspondentie, op een volledig onbegrip bij degene die de overdracht ervan verzorgt in geschrift (specialistenbrief) of woord (gesprekken met patiënten). Om deze leemte enigszins op te vullen wordt dit eerste deel (van een drieluik) over de medische terminologie uitgegeven. De nog te volgen deeltjes zijn: Pathologie en traumatologie en Diagnostiek en therapie. Hoewel ik ervan overtuigd ben dat deze leerboeken slechts tot op zekere hoogte tegemoetkomen aan de vaak specifieke wensen van de doelgroepen, lijken ze toch een goede aanzet tot de aanvulling van de in mijn ogen voor de doelgroepen noodzakelijke kennis van medische terminologie.

R.G. Sterken, 1995

De ontwikkelingen in de geneeskunde gaan door en er zijn inmiddels nieuwe inzichten ontstaan. Daarom verschijnt er een geheel herziene druk. De uitgangspunten zijn echter gelijk gebleven. Ook zijn er diverse fouten uit de eerste druk hersteld (met dank aan Dolf Krook, docent anatomie).

Geertjan H. Mellema en Roel G. Sterken, 2009

In de praktijk is gebleken dat het boek op een aantal kleine punten nog verbeterd kon worden. Die verbeteringen zijn nu doorgevoerd, opnieuw met dank aan Dolf Krook.

Geertjan H. Mellema, 2011

Inhoud

1 | Inleiding in de medische terminologie
1.1 | Spelling
1.2 | Voor- en achtervoegsels
1.3 | Begrippen
2 | Opbouw van het menselijk lichaam
2.1 | De cel
2.2 | Weefsels
2.3 | Orgaan
3 | Algemene fysiologie
3.1 | Inleiding
3.2 | Diffusie
3.3 | Osmose
3.4 | Stofwisseling
4 | Spijsverteringsstelsel
4.1 | Inleiding
4.2 | Bouw en functies
5 | Ademhalingsstelsel
5.1 | Inleiding
5.2 | Bouw en functies
6 | Bloedsomloop
6.1 | Inleiding
6.2 | Bouw en functies
7 | Bloed
7.1 | Inleiding
7.2 | Samenstelling en functies
7.3 | Bloedgroepen
8 | Uitscheidingsstelsel
8.1 | Inleiding
8.2 | Bouw
9 | Huid
9.1 | Inleiding
9.2 | Functies
9.3 | Bouw
10 | Beenderstelsel
10.1 | Inleiding
10.2 | Bouw
10.3 | Functies
10.4 | Onderverdeling
11 | Spierstelsel
11.1 | Inleiding
11.2 | Functies
11.3 | Bouw
11.4 | Belangrijkste anatomische spiergroepen in ons lichaam
12 | Zenuwstelsel
12.1 | Inleiding
12.2 | Willekeurige zenuwstelsel
12.3 | Onwillekeurige zenuwstelsel
13 | Hormoonstelsel
13.1 | Inleiding
13.2 | Bouw en functies
14 | Zintuigen
14.1 | Inleiding
14.2 | Bouw en functies
15 | Geslachtsorganen
15.1 | Inleiding
15.2 | Mannelijke geslachtsorganen
15.3 | Vrouwelijke geslachtsorganen
| Verantwoording illustraties

1    Inleiding in de medische terminologie

De medische termen die we in dit boek zullen tegenkomen, zijn vaak opgebouwd uit een aantal Latijnse of Griekse woorddelen die anatomische of fysiologische begrippen inhouden. Dit zijn begrippen die de bouw van het menselijk lichaam, respectievelijk het normale functioneren van het menselijk lichaam omschrijven. Dat lijkt ingewikkelder dan het vaak is. In ons taalgebruik kennen we ook veel andere woorden die oorspronkelijk uit het Latijn of Grieks komen, maar hiervan zijn we ons veelal niet direct bewust.

1.1   Spelling

Voor een goed gebruik van medische begrippen is kennis van het enkelvoud en meervoud van deze woorden belangrijk.

Woorden in enkelvoud krijgen vaak de uitgang a, us of um. Denk aan: villa, medicus en museum. De meervoudsvormen eindigen respectievelijk op ae, i en a. Het meervoud van de twee laatstgenoemde voorbeelden is dan ook medici en musea. De omvorming van ‘a’ naar ‘ae’ komt in het Nederlands niet voor.

Voorbeelden van medische termen zijn:

vertebra (wervel) wordt in meervoud vertebrae (wervels)

nervus → nervi (zenuw - zenuwen)

atrium → atria (hartboezem - hartboezems)

Ook moeten we bij het meervoud rekening houden met de aanpassing van het bijvoeglijk naamwoord aan het zelfstandig naamwoord.

Zo wordt vertebra lumbalis (lendenwervel): vertebrae lumbales (lendenwervels).

Vertebra is een zelfstandig naamwoord en lumbalis het bijvoeglijk naamwoord.

Nervus spinalis (ruggenmergzenuw) wordt: nervi spinales (ruggenmergzenuwen).

Verder komt in het Latijn en het Grieks de tweede naamval (genitivus) voor. De tweede naamval duidt een bezits- of afhankelijkheidsrelatie aan.

Zo heet de poortader: vena portae.

Vena is ader, porta is poort.

Bij het uitspreken van medische termen ligt de klemtoon vaak op de derde lettergreep van achteren. Wanneer er geen drie lettergrepen zijn, ligt de klemtoon op de tweede lettergreep van achteren.

De uitspraak van letters is:

C = S → voor E, I en vaak voor Y

zoals in het Nederlands → voor cent, citroen, cynisch

C = K → voor A, O, U, soms voor Y

zoals in het Nederlands → voor cacao, cocon, cultuur, cyste (kyste)

U | = | U
EU | = | UI
AE | = | EE

1.2   Voor- en achtervoegsels

In de medische terminologie wordt gebruikgemaakt van voor- en achtervoegsels die te maken kunnen hebben met anatomische of fysiologische begrippen, maar ook met algemene Latijnse of Griekse woorden. Bij het bestuderen van deze woorden is heel vaak een relatie te vinden met woorden die in onze taal ingeburgerd zijn.

De woorden zijn te ontleden in lettergrepen:

asociaal → a = niet → niet sociaal;

apneu → a = niet, pneu = adem → geen adem, (tijdelijk) ophouden van de ademhaling;

automobiel → auto = zelf, mobiel = bewegend → zelfbewegend;

liposuctie → lipo = vet, suctie = zuigen → ingreep waarbij vet wordt weggezogen.

Voorvoegsels zijn: |  |
a- of an- | = | niet
auto- | = | zelf
brady- | = | traag
brachy- | = | kort
chrom- | = | kleur
di- | = | dubbel
dia- | = | door, afzonderlijk, tussen
dys- | = | moeilijk, slecht
endo- | = | naar binnen toe
epi- | = | op, boven
erytr- of erythr- | = | rood
exo- | = | naar buiten toe
extra- | = | buiten, behalve, bovendien
haem-, hem- of hemato- | = | bloed
hemi- | = | half
hydro- | = | water
hyper- | = | veel, hoog
hypo- | = | weinig, laag
infra- | = | onder
intra- | = | in, binnen
inter- | = | tussen
leuco- | = | wit
lipo- | = | vet
mal- | = | kwaad, ziekte
mono- | = | één
myo- | = | spier
neo- | = | nieuw
oligo- | = | weinig
path- | = | ziekte
per- | = | doorheen
peri- | = | rondom
pluri- | = | veel(soortig)
poly- | = | veel
post- | = | na
pre- | = | voor
re- | = | opnieuw
sclero- | = | hard
sub- | = | onder
supra- | = | boven
tachy- | = | snel
uni- | = | één
Achtervoegsels zijn: |  |
- algie | = | pijn
- ase | = | enzym
- cardie | = | het hart betreffend
- cide | = | dodend
- cyt | = | cel
- ectasie | = | verwijding
- ectomie | = | uitsnijding (geheel)
- ese | = | toestand of vermogen
- geen | = | veroorzakend
- grafie | = | afbeelden, schrijven
- itis | = | ontsteking
- logie | = | leer van een wetenschap
- oom, -oma | = | gezwel
- ose | = | aandoening
- pexie | = | fixatie, aanhechting
- plegie | = | verlamming
- resectie | = | uitsnijding (gedeeltelijk)
- scopie | = | bekijken, inspecteren
- sectie | = | openen
- tomie | = | snijden
- troop | = | met betrekking tot

Enkele voorbeelden zijn:

bradycardie → brady = traag, cardie = het hart betreffend → abnormaal vertraagde hartwerking, met een hartslag van minder dan 60 slagen per minuut;

dyspneu → dys = slecht, pneu = adem → kortademigheid;

myalgie → myo = spier, algie = pijn → spierpijn;

hemiplegie → hemi = half, plegie = met betrekking tot verlamming → halfzijdige verlamming.

1.3   Begrippen

Hierna volgen enige algemene begrippen die in de geneeskunde worden gebruikt.

Anatomische begrippen: |
abdomen | = | buik
cauda | = | staart
cranium | = | schedel
dorsum | = | rug
extremiteiten | = | ledematen
os | = | bot
thorax | = | borstkas
Om een plaats in het lichaam te omschrijven kunnen de volgende begrippen worden gebruikt (zie figuur 1.1).
centraal/mediaal | – | het midden
mediaal | – | naar het midden toe
distaal | – | verst van het middelpunt gelegen
lateraal | – | aan de zijkant gelegen
proximaal | – | dichtst bij het middelpunt gelegen
superior | – | hoger gelegen
craniaal | – | in de richting van de schedel
inferior | – | lager gelegen
caudaal | – | in de richting van de staart
posterior | – | aan de achterzijde gelegen
dorsaal | – | aan de kant van de rug
anterior | – | aan de voorzijde gelegen
ventraal | – | aan de kant van de buik
transversale vlak | – | horizontale vlak
mediane vlak | – | vlak in de middellijn gelegen
paramediane vlak | – | naast het mediane vlak gelegen
frontale vlak | – | vlak evenwijdig aan het voorhoofd

Figuur 1.1   Anatomische vlakken

1   transversale vlak

2   paramediane vlak

3   mediane vlak

4   frontale vlak

A   superior of craniaal

B   inferior of caudaal

C   anterior of ventraal

D   posterior of dorsaal

E   lateraal

F   mediaal

Naast anatomische begrippen die de ligging bepalen, zijn er ook begrippen die bewegingen weergeven.
flexie | – | buiging
extensie | – | strekbeweging
rotatie | – | draaiing
anteflexie | – | naar voren gebogen
retroflexie | – | achterovergebogen
adductie | – | beweging naar de middellijn toe
abductie | – | beweging van de middellijn af
endorotatie | – | draaiing naar binnen
exorotatie | – | draaiing naar buiten
pronatie | – | draaiing van de hand naar binnen, handpalm naar beneden
supinatie | – | draaiing van de hand naar buiten, handpalm naar boven

Figuur 1.2   Enkele voorbeelden van bewegingsaanduidingen

1   Flexie-extensie van de elleboog

2   Dorsiflexie van het polsgewricht

3   Ab- en adductie van het polsgewricht

4   Abductie van het linkerbeen

5   Adductie van de rechterarm

6   Anteflexie van de rechterarm

7   Endorotatie of pronatie van de rechter onderarm

8   Exorotatie of supinatie van de rechter onderarm

Vragen en opdrachten

Bedenk tien woorden aan de hand van de genoemde voorvoegsels.

Bedenk tien woorden aan de hand van de genoemde achtervoegsels.