Aandacht voor spelen

Maak zelf het verschil

Marianne de Valck

Reed Business, Amsterdam

© Reed Business, Amsterdam 2012

Typografie en illustraties: Mariël Lam bno, ’s-Hertogenbosch

Reed Business bv, Postbus 152, 1000 AD Amsterdam.

Aan de totstandkoming van deze uitgave is de uiterste zorg besteed. Voor informatie die nochtans onvolledig of onjuist is opgenomen, aanvaarden auteur(s), redactie en uitgever geen aansprakelijkheid. Voor eventuele verbeteringen van de opgenomen gegevens houden zij zich gaarne aanbevolen.

Waar dit mogelijk was, is aan auteursrechtelijke verplichtingen voldaan. Wij verzoeken eenieder die meent aanspraken te kunnen ontlenen aan in dit boek opgenomen teksten en afbeeldingen, zich in verbinding te stellen met de uitgever.

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot de Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) van deze uitgave ten behoeve van commerciële doeleinden dient men zich te wenden tot de uitgever.

ISBN 978 90 352 3400 0 (boek) 978 90 352 3401 7 (ebook)
NUR 847, 854

INHOUD

Alle genoemde invulschema's zijn in A4-formaat te downloaden via www.speelgoedadvies.nl.

| Inleiding
1 | Spelen heeft zorg nodig
| 1.1 | Verwachtingen en beperkingen
| 1.2 | Het belang van visie
| 1.3 | Bepalen is beperken
| 1.4 | Goed spelen heeft jouw zorg nodig
| 1.5 | Ontwikkeling
| 1.6 | Jij bent het belangrijkste
|  | samenvatting
2 | Go in flow
| 2.1 | Kiezen voor jezelf
| 2.2 | Houden van kan niet zonder investeren in …
| 2.3 | Spelen is bewust leven
| 2.4 | Spelen is bewust bezig zijn
| 2.5 | Iedereen kan werken met flow
| 2.6 | Werken is als spelen
| 2.7 | Flow is besmettelijk
| 2.8 | Flow is verslavend
| 2.9 | Negatieve besmetting
|  | samenvatting
3 | Wat voor p’mer ben je of wil je zijn?
| 3.1 | Leuk en goed
| 3.2 | Zingeving
| 3.3 | Veiligheid
| 3.4 | Persoonlijke visie
|  | samenvatting
4 | Uitstraling
| 4.1 | Iedereen is iemand
| 4.2 | Jij bepaalt hoe je wilt overkomen
| 4.3 | Interactieve vaardigheid begint bij jezelf
| 4.4 | Presentatie door kleding en verzorging
| 4.5 | Verzorging
| 4.6 | Emoties
| 4.7 | Lichaamstaal
| 4.8 | Stem en intonatie
| 4.9 | Taalgebruik
|  | samenvatting
5 | Jij en je collega’s
| 5.1 | Je speelt een rol
| 5.2 | Een tien moet je niet willen
| 5.3 | Onvoldoendes wegwerken
| 5.4 | Kernkwaliteiten
| 5.5 | Werken in een team
| 5.6 | Een paar persoonlijke oplossingen van pedagogisch medewerkers
|  | samenvatting
6 | Het lokaal … jouw koninkrijk
| 6.1 | Persoonlijkheid zie je terug in het interieur
| 6.2 | Kernkwaliteiten
| 6.3 | Jouw ruimte heeft invloed op de manier waarop kinderen spelen
| 6.4 | De inrichting van een speellokaal getuigt van visie
| 6.5 | Indelen met visie
| 6.6 | Individueel of groepsgericht werken
| 6.7 | Multifunctionaliteit
| 6.8 | Structuur
| 6.9 | De schijf van vijf voor indeling van tijd en ruimte
| 6.10 | Uitdaging
| 6.11 | Sfeer
|  | samenvatting
7 | Aandachtspunten voor aandacht
| 7.1 | Aandacht
| 7.2 | Aandacht als teken van respect
| 7.3 | Wat stoort bij spelen?
| 7.4 | Storende factoren in de omgeving
|  | samenvatting
8 | De uitdaging
| 8.1 | De kunst van het uitdagen
| 8.2 | Wie niet storen wil, moet aanvoelen wat kan en wat niet nodig is
| 8.3 | Grenzen
| 8.4 | Toegang
|  | samenvatting
9 | Inspireren en anticiperen
| 9.1 | Spelen heeft spelende volwassenen nodig
| 9.2 | De noodzaak van nieuwsgierigheid, vrijheid en vertrouwen
| 9.3 | Inspireren is te leren
| 9.4 | De schijf van vijf
| 9.5 | De schijf van vijf voor thema-uitwerking
| 9.6 | Inspiratie tot anticiperen
| 9.7 | Spelen kan met alles
| 9.8 | Kinderen weten wat ze leuk vinden, niet wat goed voor ze is
| 9.9 | Spelen met ‘niets’
| 9.10 | Spelen met echt
| 9.11 | Geen speelgoed nodig
|  | samenvatting
10 | Een kind is pas bijzonder zodra het niet bijzonder is
| 10.1 | Ieder kind wil gezien worden
| 10.2 | Groep en cultuur
| 10.3 | Gemiddelde kinderen bestaan niet
| 10.4 | Rust
| 10.5 | Actie en reactie
| 10.6 | Problemen
| 10.7 | Meespelen of hun gang laten gaan
| 10.8 | Meedoen?
| 10.9 | Voorkomen of toelaten?
|  | samenvatting
| Afsluiting met een open einde

Inleiding

Een stok gegooid in het hoenderhoek doet kippen kakelen

Dit boek is geschreven voor jou persoonlijk. Het is de bedoeling dat je je door dit boek gaat afvragen wat jou tot een goede pedagogisch medewerker maakt. Je bent natuurlijk al goed bezig, maar wie weet kan het ergens nog beter. Je hoeft immers niet ziek te zijn om beter te worden.

Met dit boek in de hand leer je jouw keuze voor dit mooie vak te onderbouwen en te zoeken naar je eigen kwaliteit. Daarbij is ruimte voor verschillen in persoonlijke keuze belangrijk. Reden waarom in dit boek heel veel vragen zijn opgenomen waarop jij zelf jouw antwoord kunt geven. De informatie die je daarvoor nodig hebt, is gericht op spelen. Want goed laten spelen hoort bij de essentie van kinderopvang. Sterker: ís de essentie van kinderopvang. Jij maakt mogelijk. Als jij weet waarom je met wat bezig bent, heb jij een professionele beroepshouding. Als jij plezier hebt in je vak, kunnen kinderen leuk en goed spelen, wint de organisatie aan kwaliteit en krijgen ouders waar voor hun geld. Iedereen gelukkig. Kwaliteit in kinderopvang begint en eindigt bij jouw inzet. Jij bepaalt de kwaliteit van jouw bijdrage.

Lijdster, leidster of pedagogisch medewerker

In 2009 verving men de term leidster door pedagogisch medewerker. De betekenis van deze verandering is niet iedereen duidelijk. Voor ouders blijven leidsters de juf. En voor pedagogisch medewerkers lijkt de nieuwe functieomschrijving zwaarder dan de vorige.

Een leidster (leiden) of lijdster (lijden) met de idee een lage opleiding gehad te hebben omdat ze voor een hbo-opleiding of enig ander vak ‘te dom’ of ‘ongeschikt’ was, en dit wel een handige baan leek voor die paar jaar voordat ze zelf kinderen kreeg, of als baantje vol te houden naast het moeder zijn, straalt iets anders uit dan een p’mer met de overtuiging dat werken in de kinderopvang het mooiste en waardevolste vak van de wereld is. En dat is het.

Huishoudelijk werk en lichamelijke verzorging zijn nodig. Eten, slapen, troosten en opletten doen meer dan een kind voldaan, uitgerust en rustig maken. Een hongerig, moe, bang kind voelt zich niet goed. Wanneer kinderen zich niet goed voelen, spelen ze niet goed. Wanneer kinderen niet goed spelen, ontwikkelen zij zich niet goed.

Pedagogisch medewerkers geven zorg omdat verzorgde kinderen goed kunnen spelen. Hoe beter kinderen kunnen spelen, hoe meer kansen hun ontwikkeling krijgt. De zorg van de pmer is dus voorwaardenscheppende zorg. Deze verzorging is het meest zichtbare deel van haar werk, maar daarmee niet het belangrijkste. Veel belangrijker is hoe en waarom pedagogisch medewerkers bezig zijn met kinderen begrijpen, uitdagen en begeleiden. Daarvoor bieden ze vertrouwen, uitdaging en waardering. Dit zijn de belangrijkste voorwaarden waarmee een kind wordt aangespoord tot ontwikkeling. Dit betekent zoveel meer dus dan de fysieke zorg van poetsen en troosten. Pedagogisch medewerkers zoals jij zetten emotionele, verstandelijke en persoonlijke vaardigheden en kennis in.

De essentie van kinderopvang is om kinderen optimale kansen te geven om zich te ontwikkelen. Werkers in de kinderopvang zorgen daarom voor rust, reinheid en regelmaat, net als voor goede voeding, veiligheid en geborgenheid. Ze richten de ruimte in, binnen en buiten, passend bij de sfeer die zij willen bieden. Ze kiezen speelgoed dat zij verantwoord vinden. Ze doen activiteiten omdat ze denken daarmee goed bezig te zijn en observeren kinderen vanuit hun deskundigheid en verwachtingen.

Goede kinderopvang is maatwerk; afgestemd op doelgroep, organisatie en pedagogisch medewerker. Waarvoor jij kiest hangt af van wat jij belangrijk vindt.

De ideale pedagogisch medewerker

Een pedagogisch medewerker, overtuigd van de waarde van waarmee ze bezig is, waardeert

zichzelf … omdat zij wat zij doet waardevol vindt en waardevol wil laten zijn voor zichzelf, de kinderen, haar team en haar organisatie;

de kinderen … omdat zij datgene waar kinderen mee bezig zijn belangrijk vindt en kinderen optimaal in staat wil stellen de waarde van dit belang uit te bouwen;

de organisatie … omdat deze haar en de kinderen in staat stelt waardevol bezig te zijn, werkend met een visie waaraan zij wil bijdragen in zowel weloverwogen keuzes als uitvoering van beleid;

het team … omdat ze samen met haar collega’s voor de waarde van haar werk kiest, waarvoor inspanning en openheid van iedere teamlid voorwaarden zijn voor een optimale prestatie.

Voor deze pedagogisch medewerker is dit boek geschreven met de bedoeling om antwoorden te kunnen vinden op vragen als:

Wat kun jij doen en laten om spelen leuk en goed te laten zijn?

Wat is de invloed van jouw houding? Wat stoort en wat stimuleert? Hoe werkt jouw uitstraling door in de inrichting van ruimte, de keuze van speelgoed, het omgaan met kinderen?

Met dank aan alle deelnemers die met mij en elkaar in discussie wilden gaan. Hoe meer we het met elkaar oneens waren, hoe beter het was.

En bijzondere dank aan Annet Weterings en Kok van den Meer die de moeite namen alle beweringen kritisch te bekijken.

Marianne de Valck, december 2011

'Kinderopvang in Nederland heeft nog te veel het karakter van een stalling, waar men zich op basis van schema's bezighoudt: eten, slapen, spelen. Maar wat kinderen werkelijk doen als ze spelen, daar wordt nauwelijks op gelet. Het is tijd vullen en als de tijd om is, wordt alles opgeruimd. Leidsters die naast kinderen gaan zitten om ze te observeren, ervaren dat als niks doen.'

Annemieke Huisingh, Volkskrant, maart 1996

Het citaat hierboven stamt uit de vorige eeuw. Gelukkig maar! Sindsdien is er al zoveel veranderd. Leidsters zijn nu pedagogisch medewerkers. Ze zijn pedagogisch bezig. Dat is meer dan opvangen zo lang ouders weg zijn.

Opdracht 1.1

Hoe zie jij jouw werk in de kinderopvang?

Hierna zie je een schema met vier kolommen. In de eerste kolom staan kenmerken en taken die betrekking hebben op kinderopvang. Vul in de tweede kolom in hoe belangrijk jij denkt dat dit wordt gevonden door ouders. Geef dit aan met percentages (van 0%: helemaal niet belangrijk; tot 100%: superbelangrijk). Doe hetzelfde in de derde kolom, maar dan hoe volgens jou leidinggevenden hierover denken. Geef tot slot in de vierde kolom aan hoe belangrijk jij zou willen dat het betreffende kenmerk is voor jouw werk in de kinderopvang.

Kenmerk | Hoe belangrijk is dit voor ouders, denk je? | Hoe belangrijk is dit volgens jou voor leidinggevenden? | Hoe belangrijk vind jij dit voor je werk?
Zorgen dat een kind goed eet, slaapt, tevreden is. |  |  |
Zorgen voor continuiteit, vertrouwen, veiligheid. |  |  |
Opletten of de ontwikkeling volgens de norm is. |  |  |
Motorische ontwikkeling van kinderen door veel/vaak buiten spelen, gymnastiek, dansen. |  |  |
De drie R’s; rust reinheid regelmaat. |  |  |
Stimuleren van fijne motoriek door stimuleren van rijgen, knippen, plakken. |  |  |
Stimuleren van samen spelen met andere kinderen. |  |  |
Stimuleren van zelfstandigheid in spelen. |  |  |
Stimuleren van ‘schoolse’ vaardigheden zoals pengreep, tellen, het abc. |  |  |
Stimuleren van schoolse inzichten door sorteren en benoemen. |  |  |
Thema’s. |  |  |
Observaties. |  |  |
Zorgen dat een kind niets naars overkomt en niet ongelukkig is. |  |  |
Werken aan prestaties zoals knutselwerkjes, tekeningen, kleurplaten, puzzels. |  |  |
Opvoedkundige taken als leren omgaan met verlies, falen, fouten, rangorde. |  |  |
Ouders tevreden laten zijn. |  |  |
Jouw presentatie als pedagogisch medewerker. |  |  |

1.1   Verwachtingen en beperkingen

Het aandeel pedagogiek in jouw werkzaamheden is tegenwoordig enorm. Je moet je richten op maar liefst vier doelen tegelijk:

je moet kinderen sociaal maken;

hen normen, waarden én cultuurbesef bijbrengen;

je moet ruimte geven aan individuele mogelijkheden;

je moet zorgen voor emotionele veiligheid.

Daarbij moet je ook nog vierjarigen klaar laten zijn voor de basisschool.

Sinds 2009 geven het Pedagogisch Kader 0-4 en sinds 2011 Pedagogisch Kader 4-13 houvast. Ontwikkelingskenmerken van kinderen staan hierin centraal. Alle competentiedoelen zijn gericht op het welzijn en de ontwikkeling van kinderen. Bij alle beschrijvingen van ontwikkelingen van kinderen wordt de individuele invloed van de begeleider nauwelijks genoemd. Je kunt je afvragen: wat kun jij doen en laten om kinderen goed te laten spelen? Wat wil jij voor jezelf betekenen in dit vak, voor jouw groep, voor een individueel kind? Hoe verantwoordelijk voel jij je voor de kwaliteit van spelen van de kinderen waar jij mee te maken hebt? En hoe belangrijk vinden ouders, leidinggevenden en collega’s die kwaliteit van spelen? En is hun mening van invloed op jouw manier van werken?

1.2   Het belang van visie

Visie op spelen bepaalt de kwaliteit van spelen. Want volwassenen bepalen waar, waarmee, wanneer en, voor een belangrijk deel, hoe kinderen mogen spelen. Het maakt wat uit of je spel begeleidt of leidt, of je spelen ernstig neemt, of dat je spelen als ‘tijdvulling’ beschouwt. Jouw mening over spelen blijkt uit hoe je met spelen omgaat: enthousiast bijvoorbeeld, of gestructureerd of vrijheidslievend, zorgzaam of uitdagend? Wanneer besluit jij wel of niet te storen of in te grijpen bij spelen? Het maakt immers nogal wat uit wat jij kinderen wilt bieden. En verwacht je dat kinderen gaan spelen zoals jij voorstelt of mogen ze dit afwijzen, iets op hun eigen manier doen … of helemaal niet doen? Bijvoorbeeld: veel ouders vinden kinderopvang nog steeds een dure oppas, vol leuke maar overbodige luxe. Veel mag wel, volgens ouders, maar hoeft niet. Betalen voor extra’s, bijvoorbeeld voor materialen, reservekleding of uitjes, stuit op bezwaren en dat heeft daarmee directe gevolgen voor de speelse mogelijkheden die jij kunt bieden.

Hygiëne en zorg zijn controleerbaar. Maar wat goed spelen is, is minder duidelijk. Natuurlijk vindt iedereen kinderopvang meer dan zorg. Maar ondanks alle trainingen en inhoudelijke veranderingen bleek de Nederlandse Kinderopvang in 2010 slecht te scoren op interactieve vaardigheden volgens internationaal NCKOonderzoek. Deze vaardigheden zijn vrij te vertalen in: ‘Maar wat kinderen werkelijk doen als ze spelen, daar wordt nauwelijks op gelet. Het is tijd vullen en als de tijd om is, wordt alles opgeruimd. Leidsters die naast kinderen gaan zitten om ze te observeren, ervaren dat als nietsdoen.’

1.3   Bepalen is beperken

Voor vallen en opstaan, dwalen en verdiepen krijgen kinderen steeds minder ruimte. Want ouders en pedagogisch medewerkers houden niet van risico’s, zijwegen en oponthoud. Daarnaast willen overheden toetsen, bewijzen en scores. En dan staan hulpverleners ook nog eens klaar met indicaties en methodieken zodra een kind afwijkt van de norm.

Steeds meer mensen wensen een ontwikkeling via de kortste weg. Soms lijken de maatregelen die ze daarvoor willen gebruiken niet te ingrijpend, goed te doen en niet bedreigend. Door kinderen bijvoorbeeld een kleurplaat te geven, bespaar je ze de moeite om ze iets te laten tekenen voor ze gaan inkleuren. Of door ze een voorbeeld na te laten maken, weet je zeker dat ze iets maken wat ergens op lijkt. Op die manier snijd je als het ware de bochten in de ontwikkeling af.

Maar waar bochten worden afgesneden, gaat ruimte verloren. Ruimte die kinderen nodig hebben om zich te ontwikkelen. Tekenen is iets anders dan kleuren. Zelf iets maken is iets anders dan namaken. Om iets te kunnen maken dat ergens op lijkt, is ontwikkeling nodig om van niets tot iets te komen.

Door verschillende fases van spelontwikkeling te leren herkennen, kun je op een snelle effectieve manier sturen naar de volgende fase. Maar het wordt heel anders wanneer je denkt dat kinderen niet ‘vanzelf’ verantwoord gaan spelen als je ze verantwoord speelgoed geeft. En als je tweehonderd nieuwe woordjes per jaar aanbiedt, moeten kinderen wel meer woorden leren dan ze al spelend zouden tegenkomen. Bij elkaar beperken en bepalen deze steeds groter wordende verwachtingen het spelen tot een rechte ontwikkelingsweg. Een rechte weg snijdt soms bochten af die kinderen niet kunnen missen.

Buiten spelen, en andere activiteiten zonder aantoonbare prestaties maken plaats voor activiteiten met een aantoonbare opbrengst. Daarvoor moeten kinderen wel luisteren, zitten, rustig zijn. Voor slecht bewegende kinderen zijn vervolgens dure programma’s, nodig zoals vallessen op school.

1.4   Goed spelen heeft jouw zorg nodig

Veel verwachtingen binnen de kinderopvang passen niet bij spelen.

Spelen is niet te vangen in prestaties die je zou kunnen verwachten.

Goed spelen gaat niet vanzelf met goed speelgoed in een goede ruimte.

Om goed te kunnen laten spelen moet je begrijpen wat spelen is.

Spelen is iets persoonlijks, ieder kind speelt anders. Spelen is bezig zijn met je eigen ego, maar bij samen spelen speelt een kind ook met de reacties van een ander ego. Dat is ingewikkeld.

Jij maakt mogelijk wat kinderen doen. Jij verbiedt wat niet mag. Dat lijkt simpel, maar wat kinderen doen met wat jij ze geeft, is niet te voorspellen. Dat is de figuurlijke speelruimte die ze hebben, de keuze en verantwoording voor wat zij willen doen! Jij geeft ze die ruimte. Moeten ze doen wat jij zegt, dan is er geen ruimte voor eigen invulling. Geef je ruimte voor hun eigen spel, dan weet je niet precies wat ze zullen gaan doen. Ruimte geven houdt risico in. Het kan mislukken, en teleurstelling geven. Wanneer een kind iets fout doet of iets anders dan jij verwachtte, zegt dit iets over de ruimte die het kreeg om het op zijn manier te doen. Laat jij ze leren met vallen en opstaan? Geef jij ze de ruimte om fouten te maken en met moeite opnieuw te beginnen? Garantie dat het goed gaat bestaat niet bij spelen. Zonder risico is spelen geen spelen. Spelen bestaat uit ervaren, ontdekken, uitproberen en herhalen. Iedere ervaring kan een vervelende zijn. Iedere ontdekking kan er een zijn van eens maar nooit weer. Iets nieuws uitproberen kan fout aflopen. Zelfs iets voor de tiende keer herhalen geeft geen garantie op succes. Jij bent niet verantwoordelijk voor het resultaat, maar voor wat wel of niet mag.

Begeleiding van spelen is gericht op mogelijk maken. Wie iets kan, krijgt nieuwe uitdagingen binnen zijn bereik. Door reiken kun je er misschien bij … of niet. Met nieuwe risico’s. En met het opgedane inzicht weet je misschien hoe iets werkt, maar niet wat daarmee gedaan kan worden.

Dit is het proces van spelen, zonder andere zekerheden dan dat ontwikkeling geen resultaat is maar een fase die je achter je laat, waar je in zit of naartoe werkt.

Opdracht 1.2

Hoe denk jij over spelen!?

Reageer op de uitspraken in de eerste kolom. Zet je reactie in de tweede kolom en beschrijf in de derde een voorbeeld.

Uitspraak
Jouw reactie
Jouw voorbeeld

Goed spelen kun je of kun je niet.

Het beste spelen is vrij spelen.

Kinderen spelen bij iedere pedagogisch medewerker op dezelfde manier.

Goed spelen moet je leren.

Spelen is vooral vrijetijdsbesteding.

Kinderen kunnen overal goed spelen. Het maakt niet uit of de omgeving voor ze is ingericht.

Bij mij spelen de kinderen:
Goed.
Matig.
Slecht.

Kinderen spelen het beste als ze met mij spelen.

Kinderen raken bij mij (niet) uitgespeeld omdat …

1.5   Ontwikkeling

De ontwikkeling van kinderen is niet te vergelijken met een rechte weg van A naar B met vanaf de begintijd een te berekenen aankomsttijd. Spelen is dwalen zonder routeplanner, met slechts een vaag begrip van waar je wanneer wilt uitkomen. Je kunt ieder zijweggetje uitproberen waardoor je iets kunt ontdekken waar je helemaal niet op gerekend had. Soms gaat het een stukje snel over die rechte weg, tot iets de aandacht trekt, afleidt, ergens toe uitdaagt, of omleidt. Als pedagogisch medewerker met hart voor spelen volg je je kinderen. Jij zorgt ervoor dat ze hun weg kunnen vinden en mogen kiezen uit passende mogelijkheden. Jij maakt het mogelijk, niet door de weg uit te stippelen maar door de auto met het kind aan het stuur aan de gang te houden. Jij staat open voor alternatieve routes binnen de grenzen van veiligheid, ruimte en tijd. Hiervoor is betrokkenheid nodig; begrijpen waar een kind aan toe is en zorgen voor passende mogelijkheden met het geven van uitdaging, vrijheid en waardering voor individuele keuzes. Kortom: interactieve vaardigheden: dat is weten wat een kind beweegt.

Voorbeeld

In de peutergroep krijgen zes kinderen een homp zachte klei. Het is echte rivierklei. Nooit eerder hadden deze kinderen zulke zachte, ruikende, vochtige, neutraal gekleurde klei in handen.

Pieter begint op de kleihomp te slaan. Sam plukt een hoekje van de klei. Sofie houdt de klomp in beide handen. Kyara kijkt vol bewondering naar Pieter en drukt met een vingertop een holletje in haar klei. Sam wrijft het geplukte stukje tussen zijn vingertoppen. Pieter scheurt de klei nu in stukken. Shelby vindt klei vies. Niek maakt diepe gaten. Vijf minuten later is Pieter de stukken die hij heeft op elkaar aan het stapelen. Heeft Sam wel honderd kleine stukjes. Laat Sofie al knijpend de klei door haar hand omhoog komen. Volgt Kyara op afstand Sofie. Is Shelby vertrokken en heeft Niek haar klei bij de zijne gevoegd. Zes verschillende kinderen. Pieter is de doener. Hij begint onmiddellijk de kenmerken van klei te gebruiken. Sam is de onderzoeker. Hij bestudeert de mogelijkheden. Sofie is de genieter. Zij gebruikt haar zintuigen bewust door te voelen, te ruiken. Kyara is afwachtend en neemt geen risico voor ze zeker weet dat de klei niet bijt en Pieter mag doen wat hij doet. Shelby is bang voor nieuwe uitdagingen en neemt het zekere voor het onzekere, waardoor ze uitdagingen aan zich voorbij laat gaan. Niek wil macht. Hij bewerkt de klei bewust met zijn lichaamskracht en drukt zo hard dat de klei onder zijn vinger wijkt. En hij pikt de klei in van Shelby.

1.6   Jij bent het belangrijkste

Een prachtig ingerichte ruimte, verantwoord speelgoed, onderbouwde methodieken en deskundigheid over ontwikkelingsfasen zijn belangrijk om goed te kunnen spelen, maar niet het belangrijkste. Want wat de een prachtig vindt, staat de ander niet aan. Wat heb je aan verantwoord gemaakt speelgoed als geen kind ermee wil spelen! En wat aan prachtige methodieken als deze een doel op zich zelf worden waarmee spelen bepaald en beperkt raakt. Wat heb je aan kennis wanneer overtuiging ontbreekt. Overtuiging bepaalt houding en keuzes. De waarde die jij hecht aan spelen, bepaalt de inrichting, de keuze van middelen, de inspiratie voor activiteiten en de manier waarop jij waardeert wat kinderen doen, hoe jij ze uitdaagt en waar jij grenzen trekt. Weten wat een kind beweegt vereist meer dan zien waar kinderen mee bezig zijn.

Uit jouw houding blijkt jouw betrokkenheid, jouw gedrag kan stimuleren en beperken, jouw inspiratie geeft mogelijkheden en richting. Dat is de voorwaardenscheppende zorg voor het fundament waar jij voor kiest, ongeacht de opgelegde verwachtingen.

Bezig zijn met de uitkomst betekent bezig zijn met verwachtingen.

Bezig zijn met het proces betekent bezieling leggen in wat je Nu doet.

Het proces is de basis voor de uitkomst, in plaats van andersom.

Samenvatting

Stel je voor: we gaan op vakantie met drie kinderen op de achterbank. We hebben een duidelijk doel. Vandaag, vanaf zes uur vanavond, hebben we gereserveerd op een prachtige camping, met zwembad en speelse faciliteiten. De kinderen zullen het daar vast en zeker geweldig vinden.

Als we doorrijden missen we geen minuut van de voor ons gereserveerde tijd. We hebben een goede auto, voldoende broodjes, drinken, snoep, stapels speelgoed, cd’s en spelletjes. Het mocht wat kosten, aan alles is gedacht.

Helaas hebben de kinderen voor Breda al ruzie, moet de een plassen, wil de ander naar huis en is de derde misselijk. De 1200 kilometer blijkt een eindeloze weg met meer gevaren op de achterbank dan in het verkeer. Verander het woord vakantie door leven. Vul als doel ontwikkeling in. En voor zwembad een succesvolle toekomst. Op deze manier lijken volwassenen tegenwoordig met kinderen om te gaan.

Hoe anders zal het zijn wanneer de chauffeur meer begrijpt van wat kinderen willen, wat ze boeit, interesseert en weten. De gelukkige toekomst ligt onvoorstelbaar ver weg. Kinderen zijn niet met het doel bezig maar met de reis. Niet met wat kan gebeuren, maar met wat gebeurt. Wanneer hij de reis daarop afstemt, rijdt hij minder hard, wordt regelmatig gestopt om te bewegen, te spelen, dingen te zien, te voelen, te ruiken, te ontdekken en uit te proberen. Regelmatig moet hij daarvoor van de rechte weg af, wat tijd kost en nieuwsgierig maakt. In kleine winkels kopen ze hun eerste stokbrood of ‘broodje poep’ (eclair chocolate). Ze drinken wat op een dorpsterras. Bezoeken een kasteel. Misschien vinden ze zelfs een plek om te zwemmen. Daarmee wordt de hele reis een ontdekkingstocht waarvan het einde een verrassing is. Ze weten wel waar ze heen gaan, maar het voorstellingsvermogen is vaag en spannend. Ze zijn meer bezig met waar ze zijn, wat ze nu al zien, kunnen, doen, meemaken. Ja, de tocht zal langer duren, maar de kinderen zullen zich meer bewust zijn van het land waar ze doorheen rijden. Ze hebben geen tijd om zich te vervelen, genieten van de sfeer van samen uit, op avontuur. Ze leren meer.

De kinderen zijn dezelfden als in het eerste voorbeeld. Net als de auto, het speelgoed en het einddoel. Het grootste verschil maakt de gevolgde weg.