Hoera, het is een
jongen/meisje!

Hoera, het is een
jongen/meisje!

Opvoedstrategieën voor thuis en in de kinderopvang

Betsy van de Grift

Reed Business, Amsterdam

Voor Ruud, mijn man en de vader van onze kinderen.
Voor jou is sinds 30-12-1985 elke dag een papadag!

© Elsevier gezondheidszorg, Amsterdam 2011

Basisontwerp binnenwerk: VerheulCommunicatie.com, Alphen aan den Rijn

Foto’s en omslagontwerp: Steven Witbraad, Haarlem

Elsevier gezondheidszorg is een imprint van Reed Business bv, Postbus 152, 1000 AD Amsterdam.

Aan de totstandkoming van deze uitgave is de uiterste zorg besteed. Voor informatie die nochtans onvolledig of onjuist is opgenomen, aanvaarden auteur(s), redactie en uitgever geen aansprakelijkheid. Voor eventuele verbeteringen van de opgenomen gegevens houden zij zich gaarne aanbevolen.

Waar dit mogelijk was, is aan auteursrechtelijke verplichtingen voldaan. Wij verzoeken eenieder die meent aanspraken te kunnen ontlenen aan in dit boek opgenomen teksten en afbeeldingen, zich in verbinding te stellen met de uitgever.

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot de Stichting PRO (Stichting Publicatieen Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.cedar.nl/pro). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) van deze uitgave ten behoeve van ële doeleinden dient men zich te wenden tot de uitgever.

ISBN 978 90 352 3383 6 (boek) 978 90 352 3406 2 (e-book)
NUR 854, 847

Waarschuwing!

Overal waar in dit boek met enige stelligheid gesproken wordt over ‘de verschillen tussen jongens en meisjes’, gaat het om statistische verbanden. Bijvoorbeeld: statistisch gezien hebben pasgeboren jongetjes vaker een longontsteking dan pasgeboren meisjes.

De in dit boek aangehaalde ‘verschillen’ berusten op dit soort statistische verbanden die allemaal wetenschappelijk gepubliceerd zijn.

Maar let op: tussen alle kinderen onderling bestaan verschillen die helemaal niks te maken hebben met het jongen of meisje zijn.

Kinderen verschillen. Mensen verschillen.

Dat interpersoonlijke verschil is altijd nog groter dan de statistische verschillen tussen de seksen.

Een meisje dat een wereldkampioenschap wiskunde haalt en een jongen die helemaal niks van wiskunde snapt. En dat, terwijl statistisch gezien meisjes vaker moeilijkheden hebben met wiskunde dan jongens.

Beoordeel een kind altijd op zijn of haar unieke persoonlijke eigenschappen.

Voorwoord

Door het maken van mijn boek Kinderkoppie, dat in 2010 speciaal voor de kinderopvang uitkwam, werd ik onbedoeld een fanatiekeling op het gebied van de breinontwikkeling van kinderen. Ik lees sinds 2010 alles wat los en vast zit en ontvang driemaal daags, als een heilzaam medicijn, nieuwsberichten op het trefwoord ‘brein’ van Google.

Ik ben geen deskundige, zeg ik altijd wel, maar eigenlijk ondertussen wel een kenner…

En was ik nu achttien geweest, dan zou ik waarschijnlijk neuropsychologie willen studeren.

Ik was daarom tamelijk eenvoudig te motiveren om na Kinderkoppie nog even door te pakken voor een vervolgboek, over de verschillen tussen jongens en meisjes. Daar is veel vraag naar en vooral naar praktische tips. Want iedereen kan met de ogen dicht nog zien dat er opmerkelijke verschillen zijn tussen jongens en meisjes, maar hoe kun je daar dan het best mee omgaan?

Nou past iedereen die ‘weet hoe het moet’ bescheidenheid. En zeker iemand die weet hoe je het best met jongens/meisjesverschillen om kunt gaan, begeeft zich op glad ijs. Want er is nog maar zo weinig echt zeker en opvoedkundige bewijzen zijn er al helemaal amper of niet. Eerder is er sprake van ideologische gedrevenheid en berichten in de media die gretig worden opgepakt. Bovendien: je kunt makkelijk op tv komen met meningen, makkelijker dan met genuanceerde feiten.

Waarom dan toch deze uitdaging aangegaan?

Met dit boek wil ik opvoeders, in de kinderopvang maar ook gewoon thuis, van dienst zijn door feiten en meningen over jongens/meisjesverschillen eens rustig en goed uit te leggen. Vanuit de huidige stand van zaken in de wetenschap en zonder mythevorming.

En daarop gebaseerd heb ik tips bij elkaar gezocht uit diverse bronnen die, naar mijn oordeel, aansluiten bij die wetenschappelijke kennis.

En dat heb ik dan ‘opvoedstrategieën’ genoemd. Strategieën, omdat ik veronderstel dat de tips echt gebruikt kunnen gaan worden met een bepaalde intentie. De intentie om, rekening houdend met de verschillen, zowel jongens als meisjes te helpen om te worden wie ze zouden kunnen zijn. De invloed van de opvoeders en de omgeving op de ontwikkeling van kinderen is groot. En jongens worden mannen en meisjes worden vrouwen, maar niet zonder dat wij als opvoeders een flinke duit in het zakje hebben gedaan!

Tijdens het maken van Hoera, het is een jongen/meisje! deed ik enkele keren een oproep; een ‘cry for help’. Velen reageerden, vooral via mijn lievelingsmedium Twitter. Dank jullie wel: @mikezegt, @klaasje, @aaddebooij, @moniquebolder, @moniquedon, @marikevroom, @coronaSK, @NicodeGier en @Herma_Janssens. Sommigen van jullie stuurden prachtige foto’s die ik ook gebruikt heb.

@lizariedijk ging speciaal voor mij foto’s maken van de buurmeisjes. Dank jullie wel!

Enkele kinderopvangorganisaties houden zich in beleid en praktijk al bezig met het bewust omgaan met genderverschillen. Zij lieten mij hun materiaal inzien en stuurden ook enkele, ook gebruikte foto’s: Kinderopvang Mundo, Stichting Kinderopvang Hilversum, De Eerste Stap, en Impuls kinderopvang.

Jullie kunnen met je goede praktijken anderen inspireren, dank daarvoor.

En voor alle volgers: @kinderkoppie is jullie dankbaar voor de reacties, vaak nog in de late uurtjes gecommuniceerd…

Speciale dank verdient mijn zoon Steven Witbraad, die net als voor Kinderkoppie ook nu weer de illustraties verzorgde. Ik ben heel blij met de ‘beeldtaal’ die hij aan mijn ‘woordtaal’ heeft toegevoegd!

Dank ook aan Reed Business, haar hoofdredacteur Marike Vroom (van de vakbladen Kinderopvang en Management Kinderopvang) en uitgever Ton Bakker voor het aanbod om het boek uit te geven.

Gender should never be an excuse
for any child’s lower performance,
whether it’s in reading or math,
writing or science.
Lise Eliot, 2009

Tot slot: dit boek had niet geschreven kunnen worden zonder de grote hoeveelheid beschikbare wetenschappelijke bronnen en het heerlijke internet, waar je (bijna) alles kunt vinden. Zo vond ik in 2010 het boek Pink brain blue brain, van de Amerikaanse neuropsycholoog Lise Eliot (zie www.liseeliot.com). Het boek, haar studie, bevat een enorme schat aan informatie en hielp mij om vaste grond onder de voeten te krijgen bij dit soms toch wel wat hachelijke onderwerp.

Inhoud

1    Feiten

1  De feiten samengevat

2  Genderontwikkeling

3  Het kinderbrein

4  De sterke soort

5  Sociaal-emotioneel

6  Taal

7  Rekenen

8  Bewegen

9  Aandacht

10  Speelgoed

11  Agressie

2    Meningen

12  De meningen samengevat

13  J/M-verschillen zijn ‘in’

14  Aangeboren of aangeleerd

15  Feminisme en gelijke kansen

16  Meisjes vooruit!

17  Cultuur

18  Kinderopvang

19  Mannen als opvoeder

20  Het nut van het debat

3    Opvoedstrategieën

•  Strategie 1 Rustig maar

•  Strategie 2 Niet doen

•  Strategie 3 Durftraining

•  Strategie 4 Stoeien

•  Strategie 5 Rekenen

•  Strategie 6 Zorgzaamheid

•  Strategie 7 Kattenkop en Queenbee

•  Strategie 8 Prutswerkjes

•  Strategie 9 Bewegen, bewegen B2

•  Strategie 10 Schools leren

•  Strategie 11 Voorlezen

•  Strategie 12 Ben jij nou een meisje…

•  Strategie 13 Praten met jongens

•  Strategie 14 Schietpistolen

•  Strategie 15 Impulscontrole

•  Strategie 16 Mannen in de kinderopvang

•  Strategie 17 Kwaliteitszorg

•  Strategie 18 De speelruimte inrichten

•  Strategie 19 Teamoverleg

      Bewijslijst

•  Literatuur

•  Websites

1  Feiten

1   De feiten samengevat

In het gewone gesprek van alledag, tussen ouders onderling of in het kindercentrum, heeft iedereen wel een mening over jongens en meisjes en waarin ze van elkaar verschillen. Maar net als geldt voor zoveel andere onderwerpen: er zijn feiten en er zijn meningen. Over de heersende meningen gaat 2 Meningen. In dit onderdeel worden de best bekende feiten behandeld. Dit zijn ze, heel kort samengevat.

Ja, er zijn inderdaad opmerkelijke verschillen tussen jongens en meisjes. De verschillen zijn bij kleine kinderen klein en nemen toe als ze ouder worden. Op volwassen leeftijd zijn er flinke verschillen tussen mannen en vrouwen aangetoond.

De meest opmerkelijke verschillen die je in wetenschappelijke publicaties kunt vinden zijn dat meisjes zich sneller ontwikkelen en ‘taliger’ zijn ingesteld. Bovendien kunnen ze zichzelf wat beter ‘onder controle houden’ en zijn ze minder beweeglijk. Jongens daarentegen zijn drukker met bewegen, hebben een beter ruimtelijk inzicht en zijn bijvoorbeeld competitiever.

De verschillen die je op jonge leeftijd ziet zijn grotendeels aangeboren, in aanleg al aanwezig dus. Maar van de grotere verschillen, op latere leeftijd, kun je zeggen dat ook de opvoeding daar een grote invloed op heeft gehad. Het is vaak een wisselwerking.

De verschillen in aanleg, de aangeboren verschillen dus, hebben hun oorsprong in de bouw van de hersenen (breinanatomie), de werking van de hersenen (‘processing’), de hormonen en andere biologische oorzaken.

De verschillen die aangeleerd worden, komen voort uit de verwachtingen die aan kinderen worden gesteld en uit de sociaal-culturele omgeving.

Het verschil in gedrag is trouwens niet zomaar iets oppervlakkigs en je kunt het ook niet gemakkelijk veranderen. Het kinderbrein past zich aan de omgeving aan en het gedrag wordt onderdeel van de ‘bedrading’ in de hersenen (zie 3 Het kinderbrein).

Veel recente kennis over het brein is te danken aan de uitvinding van de functionele MRI-scan (magnetic resonance imaging). Hiermee kan de werking van de hersenen in beeld worden gebracht.

2   Genderontwikkeling

Voor het Engelse woord ‘gender’ bestaat eigenlijk geen goede Nederlandse vertaling. Er wordt het geslacht mee bedoeld, maar niet alleen in de lichamelijke of seksuele betekenis. Hoewel je bij de geboorte van een kind bijna altijd meteen ziet ‘wat’ het is, is de genderontwikkeling dan nog maar net begonnen. Genderontwikkeling speelt zich gedurende de hele kindertijd af, tot de volwassenheid, en maakt enkele belangrijke stadia door.

De sekse van een kind ontwikkelt zich in de baarmoeder en wordt daarna verder gevormd. Hormonen spelen een belangrijke rol.

Pas als kleuter herkent een kind de eigen sekse volledig. Eerst door zelf te weten ‘wat’ hij is, maar later weet hij ook dat het altijd zo blijft, en snapt hij wat de gevolgen zijn.

De omgeving van een kind heeft duidelijke ideeën over de genderidentiteit. Dat is in de hele wereld zo. Men spreekt van genderrollen.

In de baarmoeder

Ook al is bij de conceptie, door de chromosomen, al vastgelegd welke kant het opgaat, pas na de vijfde week worden bij het embryo de eerste kenmerken van de sekse zichtbaar.

Dan wordt via het mannelijke Y-chromosoom de aanmaak van de testikels opgestart. Die testikels – ze zitten dan nog in het beginnende buikje – zorgen voor de aanmaak van testosteron. En daardoor wordt in hoog tempo het ‘jongetje’ gemaakt.

Meisjes hebben geen Y-chromosoom en krijgen geen testikels, zij krijgen ovaria, eierstokken, voor de productie van de eicellen. De testikels en de ovaria zijn eigenlijk het begin van de geslachtskenmerken die het hele leven lang bepalend blijven voor de sekse.

De genderontwikkeling gaat verder dan alleen de aanleg van de geslachtskenmerken of de hormonen. Ook in het brein treden al in de baarmoeder verschillen op, zoals de omvang van het brein en de werking ervan.

Zelfs de lichamelijke groei en gezondheid zijn in de baarmoeder bij jongens al anders dan bij meisjes. Niet iedereen weet het, maar bij de zwangerschap van een jongetje bijvoorbeeld, is het risico dat er iets misgaat groter. In 4 De sterke soort, ga ik daar verder op in.

De eerste maanden

‘Het is een jongen!’ Dat is wat ouders roepen als ze net na de geboorte het piemeltje bij hun pasgeborene zien. Maar er zijn meer zichtbare verschillen. Gemiddeld zijn jongetjes langer, iets zwaarder en is hun hoofd wat groter. Daardoor heeft de gemiddelde moeder het bij de bevalling van een gemiddelde jongensbaby trouwens ook wat zwaarder.

Tussen de eerste en vierde maand maken zowel meisjes als jongens een hormonale sprint door. Bij een jongen piekt de testosteronspiegel, bij een meisje de oestrogeenspiegel. Waarschijnlijk daardoor verloopt de ontwikkeling anders. Een opvallend verschil zit in het tempo. Bij meisjes verloopt de rijping van de hersenen wat sneller.

Dat leidt ertoe dat bij alle onderzoeken op tal van terreinen, tot aan de volwassenheid, meisjes iets voor blijven op jongens.

Voor de verzorgende opvoeder, vader, moeder of crècheleidster is een jongen gemiddeld genomen wat moeilijker, zo blijkt ook uit onderzoek. Jongens zijn wat onrustiger en niet zo makkelijk te troosten. Uit enkele onderzoeken blijkt zelfs dat moeders meer tijd aan hun zonen besteden in pogingen om ze ‘comfort’ te bieden.

Afwijkende genderontwikkeling

De laatste jaren is door onderzoek veel duidelijk geworden over afwijkende genderontwikkelingen. Daarmee wordt bijvoorbeeld homoseksualiteit bedoeld. Wetenschappers gaan er nu van uit dat die al in de baarmoeder ontstaat. Een andere afwijking heet ‘CAH-meisjes’ (congenitale bijnierhyperplasie) (zie verderop onder 8 Bewegen ‘Oefenen maakt sterk’: meisjes met CAH-syndroom). Dat zijn meisjes die in de baarmoeder blootgesteld werden aan te hoge doses mannelijke hormonen (testosteron). Deze meisjes hebben vaker dan gemiddelde meisjes een voorkeur voor jongensachtig speelgoed of ruw spel, en later spelen ze ook liever met jongens.

Van kinderen met een afwijkende genderontwikkeling weten we dat zij daardoor in hun gedrag of gevoelens erg beïnvloed worden. Daar kunnen ze zelf dus niets aan doen. Het is te begrijpen dat deze kinderen soms moeilijkheden ervaren als ze ouder worden. Ze zien en merken dan zelf dat ze anders zijn dan anderen en kunnen daar erg onzeker door worden.

Dreumes, voorkeur

Al kort na de eerste verjaardag van het kind kunnen oplettende opvoeders gedragsverschillen tussen een jongen en een meisje onderscheiden. Het meisje is waarschijnlijk net wat eerder gaan staan en lopen en de jongen is meteen al wat drukker en beweeglijker. Uit onderzoek blijkt bovendien dat al op de leeftijd van 13 maanden zich een speelgoedvoorkeur kan manifesteren. Waarschijnlijk heeft het ermee te maken dat jongens een voorkeur hebben voor andere vormen en kleuren en voor speelgoed dat gemanipuleerd kan worden of dat kan bewegen.

Het kind zelf is zich op die leeftijd nog niet bewust van het onderscheid tussen mannelijk en vrouwelijk.

Peuter j/m

Rond de leeftijd van 2,5 jaar worden kinderen zich bewust van verschillen, in die zin dat ze zelf weten ‘wat’ ze zelf zijn, ten opzichte van het andere geslacht. Maar ze weten nog niet dat dit permanent is. Een peutermeisje kan dus zeggen: ‘Als ik later een jongetje ben’. In het gedrag ziet de omgeving wel al duidelijk dat de eerste genderrollen uitgevoerd worden, door de keuze van speelgoed maar ook door wat het kind ermee doet.

Na het derde jaar blijkt de genderidentiteit ervoor te zorgen dat de jongens met de jongens en de meisjes met de meisjes gaan spelen. Dat wordt ook wel gendersegregatie genoemd en die duurt ongeveer de hele basisschoolleeftijd.

Overzicht genderontwikkeling

Fase | Leeftijd | Resultaat
genderaanleg | prenataal, vanaf 5 à 6 weken | ontstaan geslachtskenmerken en enkele aanlegverschillen
hormonale sprint | postnataal, 1 tot 3 maanden na geboorte | vermoedelijke veroorzaker grotere genderverschillen
genderidentiteit | 2,5 jaar | het kind weet ‘wat’ het zelf is en ‘wat’ de ander is
gendersegregatie | 3 jaar | jongens bij de jongens, meisjes bij de meisjes
genderconstante | 4 à 5 jaar | het kind weet ‘wat’ het is en dat dat voor altijd is
genderstereotypering | 6 jaar | het kind weet welke gedragingen bij welk geslacht verwacht worden
genderconfrontatie | 13-15 jaar | jongens en meisjes ontmoeten elkaar vanuit seksuele belangstelling

Het jonge schoolkind

Een kleuter is zich niet alleen bewust van zijn eigen sekse, maar kent ook al de stereotyperingen die erbij horen. Hij snapt eigenlijk al prima wat genderidentiteit is en ook dat die een leven lang blijft.

Er is momenteel veel aandacht voor de vraag waarom – zelfs tot in de puberteit – er zo’n scheidslijn ligt tussen jongens en meisjes. Waarom spelen ze zo weinig door elkaar heen? Aangenomen wordt dat het spelen in de eigen groep een soort oefensituatie is. Want niet alleen kiezen de meeste kinderen voor de eigen groep, maar de groepen gedragen zich ook verschillend.

Jonge schoolkinderen hebben dat al lang door en, gemiddeld genomen, gedragen ze zich daar ook allemaal naar.

Vroege puberteit

Als – bij meisjes nogal wat eerder dan bij jongens – de hormonale veranderingen de puberteit inluiden, worden bestaande verschillen nog groter en komen er ook lichamelijke verschillen bij. De genderidentiteit en genderrollen worden dan aangepast, omdat er ook nog een seksuele lading bij komt.

Daar waar de jongens het als baby zwaarder hadden, zou je kunnen zeggen dat meisjes het als puber zwaarder krijgen. Bekend is dat de psychische problemen toenemen en dat pubermeisjes zich onzekerder voelen dan jongens. Jongens worden misschien wat (over)moedig en zoeken sensatie.

En daarna, na tien jaar gendersegregatie, zoeken ze elkaar weer op.

Volwassenheid

Bij volwassenen zijn de verschillen tussen mannen en vrouwen tot rijping gekomen in vaste gedragingen, sterke en zwakke kanten en in hun verwachtingen. Meisjes werden vrouwen, jongens werden mannen. Het leidt in de ogen van sommigen tot grote misverstanden of hilarische situaties. Er worden boeken en theaterstukken aan gewijd: ‘Mannen komen van Mars, Vrouwen van Venus’. En als de vrouwen moeder worden en de mannen vader, brengen ze hun genderrol ten uitvoer en leggen ze hun genderverwachtingen weer op aan hun eigen dochters en zonen.

En zo is de cirkel rond.

De invloed van genderverwachtingen

Uit onderzoek blijkt dat moeders iets voorzichtiger zijn met dochters dan met zonen. Een groep moeders, de ene helft met zoontjes en de andere helft met dochtertjes (kruipertjes), werd bij een soort glijbaan gezet. Hun werd gevraagd: ‘Denkt u dat uw kind deze helling kan af kruipen?’

Vervolgens bleek dat alle kindjes ongeveer evengoed de helling af konden kruipen. De verschillen die er waren, hadden niks met sekse te maken.

Maar ook bleek dat de moeders van de meisjes vaker hadden gezegd dat hun dochtertje het niet goed zou kunnen. Ze dachten dat het nodig was om de helling minder steil te maken!

Het lijkt erop dat moeders voorzichtiger zijn met hun dochters dan met hun zonen.

3   Het kinderbrein

Kennis over het kinderbrein is erg belangrijk als je het hebt over verschillen tussen jongens en meisjes. Immers, misschien zijn de hersenen wel de oorzaak van deze verschillen?

Bij jonge kinderen kun je maar een paar verschillen waarnemen; een jongensbrein is wat groter en zwaarder en een meisjesbrein rijpt wat actiever. De wetenschap is voortdurend aan het worstelen met oorzaak en gevolg. Maar alles wijst erop dat hoe ouder de kinderen, hoe groter de verschillen worden tussen jongens en meisjes. Het brein gaat ook steeds meer ‘anders’ werken. Het reageert op alle ervaringen door zich aan te passen en te ‘specialiseren’. Je zou kunnen zeggen dat een specifiek jongens- of meisjesbrein ontstaat door een complex samenspel van aanleg en ervaringen. Verderop, bij ‘14 Aangeboren of aangeleerd’ kun je daar meer over lezen.

Pasgeboren kinderen zijn nog niet af

Kinderen zijn geen minivolwassenen die alleen nog maar groter hoeven te groeien. Dat geldt niet alleen voor hun lichaam maar ook voor hun hersenfunctie, het brein.

Sommige mensen denken dat de hele ontwikkeling van het kind, als bij een bloemknop, al in het kinderbrein klaarligt. Dat er weliswaar omgevingsinvloeden zijn, zoals de invloed van de opvoeding, maar dat een groot deel van het gedrag al helemaal bepaald is door de aanleg. En dat je dus bijvoorbeeld al met een aangeboren IQ (intelligentiequotiënt) ter wereld komt.

Die inzichten zijn achterhaald. Sinds de wetenschap in staat is tot meer onderzoek van het brein, vooral door middel van nieuwe beeldvormende technieken zoals de hersenscan, weten we dat het allemaal veel ingewikkelder is.

Plasticiteit

In de neurowetenschap wordt een bepaalde term gebruikt om uit te leggen hoe het brein zich ontwikkelt: plasticiteit. Dat wil zeggen dat het brein zich ontwikkelt in interactie met wat je meemaakt.

Het brein heeft prikkels van buiten nodig en past zich daarmee aan op de omgeving. Het is dus echt zo dat een brein van iemand die opgroeit in de grote stad, een klein beetje anders zal werken dan dat van iemand die in alle rust in de bergen opgroeit.

Ook op slechte omstandigheden past het brein zich aan. Als je heel lang met een been in het gips gezeten hebt, dan moet je weer leren lopen met dat been. En als je bij een pasgeboren poesje de ogen afplakt, zodat het de eerste maanden nooit licht ziet, dan zal dat poesje blind worden. Mensen die lang blind zijn geweest en een hersteloperatie ondergaan, moeten daarna leren zien. Ze zien na de operatie hetzelfde als een baby: alleen wat licht en donker.

Synapsen

De plasticiteit van het brein zit ’m in de verbindingen tussen de hersencellen, de neuronen. Die neuronen kunnen in hun eentje niks, maar ze kunnen pas werken als ze verbindingen met elkaar zijn aangegaan. Die verbindingen heten synapsen. Synapsen ontstaan tussen ‘familieleden’, neuronen die geschikt zijn voor dezelfde functie of die nodig zijn om een bepaalde functie uit te voeren. Als je bijvoorbeeld een rekenprobleem op moet lossen, gaan de neuronen die daarbij nodig zijn, verbindingen aan. Stel je de synapsen maar voor als een soort bliksemschichten. Inmiddels weet men dat de leerervaringen die een brein krijgt aangeboden de synapsen stimuleren. Iemand die bijvoorbeeld veel taal hoort, krijgt meer en bovendien ook betere ‘taal’synapsen. En degene die veel wordt uitgedaagd om over problemen na te denken, krijgt een betere bedrading voor ‘probleemoplossing’.

Jong leren

Bij jonge kinderen, al voor de geboorte, gaat het brein in een moordend tempo aan de slag om alle leerervaringen van het kind, alles wat hij meemaakt, om te zetten in verbindingen tussen de hersencellen, verbindingen die er in het begin amper zijn.

Die verbindingen zijn in hoge mate bepalend voor de functies die het brein later kan uitoefenen. Heeft een baby veel taal gehoord of twee talen tegelijk? Dan zal het brein moeiteloos die twee talen als moedertaal herkennen. En het werkt het hele leven door.

Vooral de eerste kinderjaren zijn erg belangrijk: dan wordt het meeste werk verzet. Bovendien zijn er gevoelige periodes. Periodes waarin de verbindingen voor ‘kijken’ of ‘horen’ bijvoorbeeld worden aangelegd.

Als een jong kind in die gevoelige periodes niet de goede leerervaringen opdoet, heeft hij later grote moeite de taken uit te voeren. Opvoeders kunnen de breinontwikkeling van dienst zijn door het borgen van een ‘rijke leeromgeving’, dat wil zeggen een veilige omgeving met voldoende uitdagende prikkels die passen bij de ontwikkelingsfase en de persoonlijke talenten van het kind.

En daar waar het kinderbrein tot bepaalde taken nog niet in staat is, kunnen ouders de kinderen helpen door te fungeren als ‘extern brein’. Een peuter kan bijvoorbeeld nog niet makkelijk de tijd overzien, dus dat doen de ouders dan voor het kind. Maar ook zelfstandig stoppen met een driftbui is voor een peuter bijna onmogelijk. Hij heeft dan de rustige interventie van een opvoeder nodig.

Breinanatomie

Hiervoor (in 2 Genderontwikkeling) hebben we gezien dat tijdens en na de embryonale fase in het brein van het kindje meteen al enkele verschillen ontstaan. Maar nu we weten dat het kinderbrein na de geboorte nog niet af is, zal duidelijk zijn dat die verschillen in breinontwikkeling nog langer doorgaan. Allereerst moet gezegd worden dat de breinverschillen niet schokkend zijn, zeker niet bij jonge kinderen. Jongenshersenen zijn wat groter en zwaarder, maar dit geeft de jongens kennelijk geen extra ‘breinkracht’.

Een meisjesbrein mag dan kleiner zijn, maar het lijkt ook wat actiever. Het maakt makkelijker en meer synapsen aan. Bovendien blijken die verbindingen makkelijker gemaakt te worden over beide hersenhelften. Dat zou volgens veel wetenschappers de verklaring zijn waarom meisjes en vrouwen wat beter kunnen ‘multitasken’.

Genetische aanleg

De manier waarop het brein zich ontwikkelt, de route als het ware, verloopt bij alle kinderen ongeveer hetzelfde. Maar wat er ‘uitkomt’ staat nog lang niet vast. Tussen kinderen bestaan enorme verschillen, in talent en in karakter. Die aanleg is genetisch bepaald. Die krijg je mee van je voorouders en ouders. Sommige wetenschappers denken dat die genetische aanleg ongeveer voor zeventig procent bepaalt hoe je later wordt. Maar die aanleg is geen blauwdruk. Als je ouders je een talent voor sport hebben meegegeven, moet je daar ook wel iets mee doen. Of als je een taaltalent hebt, maar je wordt niet gestimuleerd om te praten, dan zul je waarschijnlijk nog niet echt goed worden in talen. De genetische aanleg bepaalt als het ware de bandbreedte, de bovengrens en de ondergrens.

Intelligentie en leren

Vroeger dacht men dat ‘leren’ in de hersenen plaatsvond en een kwestie was van aanleren en onthouden. Nu weten we dat het brein in feite levenslang doorleert. En dat er weinig verschil is tussen speels leren en schools leren.

Sommige functies in het brein leer je bijna vanzelf aan, zoals horen en zien of lopen. Onder normale omstandigheden zal het brein geen moeite hebben om de juiste prikkels uit de omgeving ‘op te halen’. Hoewel het ook dan in sommige gevallen mis kan gaan. Een baby die opgroeit in een weeshuis, zo weten we uit droevige voorbeelden uit arme landen, krijgt te weinig aandacht en affectie en ontwikkelt zich niet goed. Veel hersenfuncties in de vroege jeugd hebben namelijk interactie met opvoeders nodig om ‘aan de praat te raken’.

Andere functies, zoals rekenen, zijn voor het brein complex. Er moeten meerdere gebieden met elkaar verbonden worden en die moeten worden geprikkeld en ook getraind. We beschouwen dat meestal als vormen van schools leren.

Intelligentie is een kwestie van genetische aanleg, maar met die aanleg moet wel gewerkt worden. Een aangeboren hoog IQ komt er niet vanzelf uit.

Schools leren gaat meisjes en jongens niet altijd even makkelijk af. Meisjes voelen zich onzekerder, zeker voor en tijdens hun tienerjaren. Daar staat tegenover dat ze taakgericht zijn en het werk goed ordenen en plannen. Jongens daarentegen vertrouwen meer op zichzelf en zijn bovendien makkelijker te stimuleren door een competitieelement. Meisjes lopen daar juist eerder voor weg.

Jongens/meisjesverschillen

In de manier waarop het brein werkt zijn nog een paar interessante verschillen die je soms in het gedrag van jongens en meisjes terugziet.

Voor veel opvoeders heel herkenbaar…

Bij jongens loopt er een dikkere verbinding van de hersenstam, het ‘binnenbrein’ naar het ‘buitenbrein’. Door deze dikkere verbinding worden prikkels die te maken hebben met vechten of vluchten, de primitieve ‘fight or flight’-reacties, bij jongens sneller doorgegeven. Je kunt dat in hun gedrag zien als ze schijnbaar impulsief boos opstaan, een stoel omgooien of erop slaan.

Bij meisjes blijft, ook in rust, op beide hersenhelften vrij veel ‘actief’, terwijl bij jongens een groot deel van het buitenbrein op de ‘waakvlamstand’ gaat. Die jongens pikken dan minder op uit de omgeving. De meisjes daarentegen zullen, ook in rust, veel oppikken en makkelijk ergens op reageren.

Brein in ‘waakvlamstand’

In de boeken van Michael Gurian over onderwijsstrategieën wordt dit verschil uitgebreid behandeld.

4   De sterke soort

Je zou het misschien niet denken als je jonge, sterke kerels ziet, maar als je naar sommige statistische feiten kijkt, behoren niet zij maar juist de meisjes tot het sterke geslacht… Al vanaf de conceptie tot de eerste jaren hebben jongens een iets hoger risico op gezondheidsproblemen. Later zijn de risico’s meer maatschappelijk of psychosociaal. Van meisjes weten we dat ze op puber- en adolescente leeftijd vaker psychische problemen hebben dan jongens.

In de baarmoeder en net geboren

Bij de conceptie worden er iets meer jongens dan meisjes ‘gemaakt’. Waarschijnlijk is dat evolutionair ‘geregeld’ met het oog op de risico’s daarna, want jongensembryo’s of -foetussen sterven vaker. Een bevalling van een jongetje duurt langer (ruim twintig minuten gemiddeld schijnt het), geeft meer complicaties en er is vaker een keizersnede nodig. Vroeggeboortes komen meer voor bij jongens en hun longen zijn na de geboorte minder goed gerijpt. Daardoor hebben jongetjes vaker dan meisjes ademhalingsproblemen. Zeker bij een vroeggeboorte is het sterfterisico bij jongetjes groter. Ook nog tijdens het eerste levensjaar hebben jongens statistisch een grotere kans op gezondheidsrisico’s.

Uit het gedrag van jongensbaby’s wordt afgeleid dat ze rustelozer zijn en zich minder snel ‘comfortabel’ voelen. Ze huilen minstens zoveel als meisjes en reageren hetzelfde op pijn.

Dreumesen en peuters

Zodra jongens mobiel worden, lopen ze een iets groter risico op ongelukjes. Ze zijn immers ondernemender. Hun grotere beweeglijkheid maakt hen sterker dan de meisjes, ze oefenen immers veel meer met hun (grove) motoriek. Qua spierkracht en gewicht overklassen de jongens de meisjes al op peuterleeftijd.

Lastiger is het voor hen zichzelf onder controle te houden of aanwijzingen op te volgen. Al op jonge leeftijd worden bij jongens vaker (lichte) gedragsstoornissen vastgesteld, soms toegeschreven aan breinaandoeningen zoals ADHD (attention deficit hyperactivity disorder) of autisme.

Overigens kan dat ook een gevolg zijn van het feit dat opvoeders met te druk gedrag eerder naar een arts of hulpverlener gaan dan met het omgekeerde probleem: te rustig gedrag.

Jonge schoolkinderen

Gedurende de basisschool veranderen kinderen fysiek niet meer heel veel, maar sociaal-emotioneel gaan beide soorten flink uit elkaar groeien. Een jong meisje toont al meer sociale handigheid en weet volwassenen te ‘pleasen’.

Jongens zijn eerder mobiel, beweeglijk, en oefenen dus meer op hun grove motoriek. Ze overklassen jonge meisjes al snel in spierkracht.

Ook in groepen treden ze anders op. Meisjes zijn liever in wat kleinere groepjes, waar relatief veel tijd gaat zitten in het afstemmen van de onderlinge verhoudingen. Dat kan stressvol zijn. Jongens begeven zich gemiddeld in wat grotere groepen, waar spel, stoeien en competitie een belangrijke rol spelen. Waarschijnlijk ervaren jongens ‘hun’ groepen als minder stressvol.

Pubers

De puberteit begint voor meisjes ongeveer twee jaar eerder dan bij jongens. Zij zijn dan ook eerder toe aan een genderconfrontatie: het bewustzijn dat je je seksueel verhoudt tot het andere geslacht. Voor meisjes kan de ontluikende vrouwelijkheid leiden tot grote innerlijke onzekerheid. Hoewel niet helemaal zeker is wat de oorzaak is, betekent de puberteit voor meisjes ook vaak het begin van angst- en eetstoornissen. Opvallend en volgens sommige wetenschapper zorgelijk, is de ontwikkeling van de steeds vroegere ‘seksualisering’ van jonge meisjes. Wellicht houdt dit verband met het feit dat kinderen door de toenemende welvaart steeds dikker worden. Aangetoond is dat dikkere meisjes eerder in de puberteit komen.

De puberteit voor jongens wordt gedomineerd door ‘gierende hormonen’. De stijging van het testosteronniveau verleidt hen tot sensatie zoeken en risico’s nemen.

5   Sociaal-emotioneel

Wij mensen zijn echte ‘groepswezens’: we zijn geprogrammeerd om samen te leven. Om dat goed te kunnen moeten we op elkaar letten, elkaar helpen en ook hulp vragen. Jongens pakken dat anders aan dan meisjes.

Hoe ouder het kind, hoe meer je het verschil ziet in emotionaliteit. Emoties worden door meisjes sterker ervaren, zij lijken ook een breder scala aan emoties te hebben. Voor meisjes zijn emoties een onderdeel van sociaal gedrag. Ze beleven emoties duidelijk met anderen, daarom uiten ze ze en praten ze erover.

Jongens hebben er meer moeite mee om iets te voelen en er tegelijkertijd over te praten. Bovendien lijkt een gevoel bij hen sneller weg te ebben. Jongens reageren vaker direct en fysiek op negatieve emoties.

Het nut van emoties

Emoties heb je als mens niet zomaar. De functie van emoties is dat ze ons kunnen waarschuwen en helpen om te bepalen hoe we het best op iets kunnen reageren. Het brein legt daarvoor een emotioneel geheugen aan, omdat het tussen emoties en de reacties verbanden aanlegt. Als je bijvoorbeeld iets engs meemaakt, roept dat de aanmaak van het angsthormoon op. Dat hormoon markeert in je hersenen die bepaalde enge ervaring: ervaring en hormoon gaan een verbinding aan. Als je een volgende keer ongeveer hetzelfde meemaakt, zorgt die verbinding ervoor dat je als in een reflex weet hoe je moet reageren. Dus wat je voelt is een emotie, maar het is ook een verbinding in je hersenen.

Positieve of negatieve emoties

Een kind dat leeft in angst en onzekerheid, honger heeft en goede leerervaringen mist, is getekend voor het leven omdat het brein zich op de slechte omstandigheden heeft ‘gespecialiseerd’. Bovendien ontwikkelt een brein dat veel angsthormonen moet verwerken zich veel minder goed. Er wordt wel gezegd dat angst gif is voor de hersenen.

Bij fijne emoties komen er hormonen vrij die de breinontwikkeling juist goed doen. Het zijn beschermende bouwstoffen voor de verbindingen in het brein.

Je zou kunnen zeggen dat angst en verwaarlozing als gif voor het kinderbrein zijn, maar gelukkig zijn liefde en zorg een krachtig geneesmiddel.

Stress

Jongensbaby’s zijn wat gevoeliger, wat onrustiger. Waarschijnlijk houdt dat verband met een hoger cortisolniveau. Cortisol is een ‘stresshormoon’ dat in het brein wordt aangemaakt. Meisjes ervaren als ze heel jong zijn waarschijnlijk minder stress dan jongens en worden daarom misschien als ‘makkelijker’ ervaren.

Meisjes zullen later, meestal in de puberteit, meer last krijgen van negatieve emoties. Ze voelen zich ten opzichte van de groep en ten opzichte van jongens onzeker. Angst- en eetstoornissen komen dan bij hen juist meer voor.

Op die leeftijd worden jongens heel gevoelig voor hormonen die hen aanzetten tot riskant gedrag en risico’s nemen; het worden echte sensatiezoekers.

Emoties herkennen

Het herkennen van emoties in iemands gelaat en gedrag is een kunst op zich. Er is veel onderzoek gedaan, ook bij baby’s, naar die belangrijke gelaatsherkenning (verderop, bij ‘Taal’ zien we dat het ook daarvoor nodig is). Baby’s van 3 maanden kunnen, zoals blijkt, al aan het gelaat en aan de stem van de verzorger een emotie herkennen. Dat is gemeten door bij baby’s een hersenscan te maken voor en na het horen van bijvoorbeeld een verdrietige stem. Baby’s reageren daarop met een heviger hersenactiviteit. Op een neutrale stem reageren ze niet extra.

Big boys don’t cry

Huilen is een uiting van een negatieve emotie of, zeker op volwassen leeftijd bij vrouwen, een uiting van ontroering. Het uiten van verdriet of ontroering is bedoeld om andere mensen aan jou te binden op het moment dat je ze nodig hebt, bijvoorbeeld om je te helpen.

Uit sommig onderzoek is naar voren gekomen dat meisjes een iets betere antenne hebben voor het opvangen van emoties. En ze lijken er ook later in hun ontwikkeling wat beter in te worden om die te herkennen.

Tijdens de genderontwikkeling gaan jongens minder huilen, ook al huilen ze als baby evenveel als meisjes. Er zijn aanwijzingen dat dit vooral een aangeleerd verschil is. In sommige culturen is een huilende man taboe, omdat het een teken van zwakte zou zijn als een man angst of verdriet uit. Dat wordt natuurlijk al heel jong op de jongens overgebracht. Wetenschappers stellen dat als er al van kinds af aan met jongens over emoties wordt gepraat, ze beter leren hoe het werkt. Zij adviseren aan jongens uit te leggen wat mensen kunnen voelen op bepaalde momenten. En ook om jongens extra te leren op welke manier je op je eigen emoties kunt reageren. Jongens neigen er namelijk toe om óf te negeren, óf boos te worden. Dat komt door de ‘fight or flight’-reactie, die hiervoor al ter sprake is gekomen en die veroorzaakt wordt door hun hersenaanleg.

Hechting

De mens is voorgeprogrammeerd om al heel jong volwassenen aan zich te binden. Als zuigeling immers is hij volkomen hulpeloos en daarom heeft hij verzorging nodig. Die verzorging wordt gealarmeerd door huilen maar – wonderlijk genoeg – ook door lachen. Een baby van 6 weken die gaat lachen heeft geen pret, maar vertoont een reflex die bij de ouder of verzorger een emotie oproept.

De maanden en zelfs jaren daarna komen er vanuit het kind zelf signalen waarmee hij de volwassene aan zich bindt. Maar op een gegeven moment gaat het ook andersom. Een kind moet ook leren reageren op anderen, zodanig dat er hechting ontstaat.

Er zijn aanwijzingen dat jongens zich wat minder makkelijk hechten. Opvallend is dat uit enkele onderzoeken blijkt dat dit iets meer voorkomt bij jongens die naar de crèche gaan. De vraag is of dat door de verzorgers komt: reageren zij vaker negatief op jongens? Of komt het door de jongens zelf? Ze zijn vaak onrustiger en hebben een hoger stressniveau als baby. Zou dat verder doorwerken als ze een dreumes of peuter zijn?

Veilig gehecht zijn is een belangrijke basis voor de verdere ontwikkeling. Reden om aan dit probleem een opvoedstrategie te wijden (zie 3 Opvoedstrategieën).

Groepen

Al vanaf de leeftijd van 3 à 4 jaar neigen kinderen ernaar om in hun eigen groep te spelen. Die neiging is sterk, weten we, en amper te beïnvloeden. Alleen als een meisje thuis met veel broertjes is, zal ze waarschijnlijk meer met jongens optrekken en andersom.

Een gezonde groep jongens of meisjes kan best hard zijn voor elkaar, maar normaal gesproken is er ook ruimte voor steun. Vriendschappen vormen een belangrijke sociaal-emotionele basis.

De groep is de plek waar jonge kinderen tot hun puberteit het gedrag van de groep, hun genderrol mede aanleren. Meisjes zitten het liefst in een niet zo grote groep. En in die groepen is het belangrijk dat er een soort van gelijkheid is. Meisjes wisselen gedragsregels aan elkaar uit zodat ieder meisjes in de groep op dezelfde manier meedoet. Bij een jongensgroep is dat anders; jongens hebben vaak een grotere groep waar juist competitie en ‘beter zijn dan de ander’ belangrijk is.

Autisme

Autisme wordt door de omgeving ervaren als een aandoening waarbij een kind (of volwassene) moeite heeft met sociaal gedrag of emoties. Autistische kinderen lijken zich niet te hechten en dat is voor de ouders heel moeilijk om mee om te gaan. Een klein kindje dat zo ‘onaanraakbaar’ is, gaat helemaal in tegen onze programmering als ouders en volwassenen. De diagnose autisme is pas bekend vanaf circa 1950. In de Verenigde Staten wordt op dit moment bij 3,4 van de duizend kinderen die diagnose gesteld. In tachtig procent van de gevallen betreft het een jongen.

Tot voor kort werd de prenatale blootstelling aan te veel testosteron als mogelijke oorzaak beschouwd. Tegenwoordig wordt er veel onderzoek gedaan en men denkt dat autisme ontstaat als er iets misgaat met het functioneren van zogenaamde spiegelneuronen. En dat zou dan weer komen door – vooral – genetische invloeden. En dat zou dan weer betekenen dat autisme voor een groot deel erfelijk is.

6   Taal

Meisjes kunnen, meer dan jongens, gebruikmaken van verbale mogelijkheden. Ze leren sneller taal, beschikken over een grote woordenschat en leren sneller spreken, schrijven en lezen. Voor een groot deel bestaat de taalachterstand eigenlijk uit een tempoverschil en kan hij later worden ingehaald. Toch blijven mannen gemiddeld genomen minder ‘talig’ ingesteld dan vrouwen.

Aanleg

De mens heeft een aangeboren bedrading in het brein om te kunnen leren praten. Vanaf de geboorte en al lang voordat hij zelf gaat brabbelen, is dat leerproces gaande. In het brein van een baby wordt al op het moment dat hij een halfjaar is, herkend wat de moedertaal is en wat de eventuele tweede taal. Voor die ‘taalsets’ worden de woordenschat en de zinsbouw al opgenomen.

Een taal leren is een echt sociaal proces. Kinderen leren een taal door hem te horen spreken en door de interacties. Het is bewezen dat een taal leren door alleen gebruik te maken van video’s of spelletjes veel minder goed werkt. Kinderen die geïsoleerd opgroeien, lopen een ernstige taalachterstand op. Ze horen te weinig taal en ze ervaren te weinig interacties. Meisjes zijn beter dan jongens toegerust om met taal om te gaan, ze leren sneller woorden, kunnen eerder praten en ze praten ook meer, ook nog als zij volwassen zijn.

Bij jongens zit de taalverwerking vooral in de rechterhersenhelft. Meisjes gebruiken voor de taalverwerking beide hersenhelften. Zij zijn kennelijk qua taalverwerving in het voordeel.

Nog lastiger wordt het voor jongens als ze moeten leren schrijven. Want het brein is wel geprogrammeerd om te praten, maar niet om te lezen en te schrijven. In het licht van al die miljoenen jaren dat de mens bestaat, is het eigenlijk nog maar een nieuwigheidje, dat lezen en schrijven!

Taal in = taal uit

Zo simpel is het. Alle taal die je een kind aanbiedt, in een menselijke interactie, wordt verwerkt in het brein en krijg je later als taal weer terug. Kinderen prikkelen met taal, door te praten en ze voor te lezen, loont.

Lezen en schrijven zijn technieken die je aan moet leren. Je moet begrijpen dat een letter of een geschreven woord een symbool is voor woordklanken die je uitspreekt. Vanaf 5 of 6 jaar is het brein daar aan toe.

Jongens hebben – meer dan meisjes – beelden nodig om te snappen hoe dat zit met die symbolen. Ze hebben vaak veel baat bij prentenboeken, pictogrammen en afbeeldingen in boeken.

7   Rekenen

Een kinderbrein is pas vanaf de leeftijd van een jaar of 5, 6 geschikt om te gaan rekenen. Er moeten dan eerst wat voorbereidende stappen gezet worden. Die stappen maken de breinverbindingen aan die later nodig zijn om te gaan rekenen.

In de gewone leefomgeving doet een jong kind al enorm veel rekenkundige ontdekkingen. Kopjes en bekers vullen. Zien hoe groot je bent naast een ander. Tellen hoeveel stoelen er om de tafel staan. Allemaal situaties waaruit het kind leert wat ‘meer – minder’,’achter – voor’, ‘in – uit’ en ‘hoog – laag’ is. De opvoeders kunnen dit proces stimuleren door vragen te stellen. Het gaat dan eigenlijk nog niet eens om het goede antwoord, belangrijker is dat jonge kinderen een gevoel voor aantallen ontwikkelen.

Dat kan ik niet…

Zelfs bij meisjes die goede cijfers halen voor wiskunde ontbreekt het soms aan zelfvertrouwen. In tegenstelling tot jongens, die de goede cijfers toeschrijven aan hun talent, zeggen meisjes vaker dat ze de resultaten te danken hebben aan hard werken.

Meisjes zullen gemiddeld genomen sowieso vaker dan jongens twijfelen aan hun capaciteiten. In enkele landen is dat onderzocht. Maar zelfs in Hongkong of Nieuw-Zeeland, waar meisjes heel goede schoolprestaties leveren, geven meisjes drie keer vaker dan jongens aan slecht te zijn in wiskunde.

Een uitleg daarvoor is dat het eerste ‘rekenen’ vaak talig wordt aangeboden en dat het later, bij wiskunde, heel abstract wordt. Daarvoor is ruimtelijk inzicht nodig en een heel andere manier van informatieverwerking. Men denkt dat die abstractere manier van rekenen beter bij jongens past. Ze kunnen zich gewoon beter voorstellen wat bedoeld wordt.

Opvallend is wel dat er tussen jongens onderling veel grotere verschillen zijn dan tussen meisjes onderling. Jongens van een jaar of 12 zijn gemiddeld beter dan de gemiddelde meisjes, maar veel meer jongens zijn erg slecht of erg goed.

Bovendien blijkt dat oefenen helpt. In de loop der tijd zijn de meisjes in het voortgezet onderwijs beter geworden in de exacte vakken.

Een kindje van 3 à 4 jaar begint daar al mee. Hij bedenkt dat er symbolen, zoals woorden (‘niks’, ‘alle’, ‘veel’, ‘weinig’ en ‘vol’) bestaan die met waarnemingen te maken hebben. Ook leert een kleuter al snel dat volwassenen cijfers gebruiken als symbolen.

Meisjes zijn op kleuterleeftijd allerminst minder goed in rekenen. Ook in de middenbouw van de basisschool treden nog geen opvallende verschillen op. Kennelijk is de prepuberteit een onderscheiden fase. Vanaf die leeftijd gaan meisjes zich meer afwenden van rekenen en begint bij veel van hen het doemdenken: ik ben niet goed in wiskunde.

8   Bewegen

De motorische ontwikkeling van kleine kinderen verloopt behoorlijk voorspelbaar. Het hoofd optillen, omdraaien, kruipen, zitten en lopen, dat zijn echte mijlpalen. En die hele eerste ontwikkeling verloopt bij jongens en meisjes vrijwel hetzelfde.

Maar vanaf de leeftijd van ruim een jaar zie je wel wat verschillen ontstaan. Jongens bewegen meer dan meisjes. Ze doen dat graag en kunnen dat haast niet laten. Ze krijgen dan ook veel vaker dan meisjes aanwijzingen als: ‘Blijf eens even rustig zitten’. De bewegingsonrust van jongens wordt vaak geassocieerd met probleemgedrag. Wat veel mensen niet weten is dat jongens door te bewegen makkelijker kunnen leren. Beweging levert hersenactiviteit op en bevordert de aanmaak van neurotransmitters.

Spulletjes verzamelen, van de straat of uit de supermarkt, is een soort voorschools rekenen: leren ordenen, series maken en kenmerken onderscheiden.

Oefenen maakt sterk

Door de mannelijke hormonen, maar vooral ook doordat ze meer bewegen, zijn jongens vaak sterker. Hun grove motoriek is beter ontwikkeld, dat zie je soms al op kleuterleeftijd.

De voorkeur voor ‘gespierd spelen’ lijkt samen te hangen met het hormoon testosteron. Meisjes met het CAH-syndroom (zie ‘2 Genderontwikkeling’), voelen zich daar ook toe aangetrokken, meer dan ‘gewone’ meisjes. Misschien dat meisjes gespierd spelen ook minder leuk vinden omdat ze niet zo zijn ingesteld op stoeien en ‘wie is de sterkste’. Van meisjes is bekend dat ze minder van competitie houden.

Pincetgreep

Een meisje zal op de leeftijd van ongeveer 3 jaar een beter geoefende hand hebben. Ze kan sneller dan een jongen met elke vinger de duim van dezelfde hand aanraken en ze kan de bewegingen en vormen die een ander met zijn hand maakt, namaken.

Bij het leren schrijven en tekenen is een meisje daardoor in het voordeel.

Stoeien

Aan elkaar zitten, uitdagen, duwen en trekken, al dat ‘rollebolgedrag’ vinden jongens fijn en ze hebben het nodig. Nu gezinnen wat kleiner zijn is er misschien minder stoeigelegenheid. In de kinderopvang is er ook niet altijd voldoende stoeiruimte en dat is jammer. Jongens die hun stoeibehoefte niet kwijt kunnen, laten soms storend gedrag zien.

In de leefruimte van crèches staan veel zorgmeubels. Sommige zijn speciaal afgestemd op arbo-eisen. Voor kinderen kunnen die meubels letterlijk een sta-in-de-weg zijn voor hun ontwikkeling.

Het is goed daar bij het inrichten van de groepsruimte of de huiskamer op te letten. Zie in 3 Opvoedstrategieën de strategie die daarover gaat: ‘Strategie 4 Stoeien’.

9   Aandacht

Onze samenleving, met informatie en prikkels van alle kanten, stelt aan volwassenen en kinderen hoge eisen. Je moet je kunnen afsluiten en je kunnen concentreren, anders loopt je hoofd om.

Bij kleine kinderen is dat een reëel gevaar. Zij moeten nog leren zich te concentreren. Jongens zijn daarbij in het nadeel. Ze hebben minder snel dat gedeelte van het brein klaar en bovendien hebben zij meer moeite om zichzelf onder controle te houden.

Prikkels buitensluiten

Een kind moet rond de leeftijd van ongeveer 5 jaar geleerd hebben om ergens ‘aandacht voor te hebben’. Dat is het vermogen om gedurende een toenemende tijdspanne de aandacht op een object gericht te houden en tegelijkertijd niet op eventuele andere prikkels te reageren. Meisjes kunnen dat doorgaans eerder, doordat hun brein sneller rijpt. Jongens hebben daarbij ook nog de pech dat ze beweeglijker zijn. Ze zien elke keer weer iets wat hen afleidt.

Prikkels onderdrukken

Als een kind geleerd heeft zich ergens op te focussen en dat ook een tijdje vol te houden, dan heeft hij eigenlijk geleerd zichzelf onder controle te krijgen. Daarna komt de volgende stap: het vermogen tot zelfregulering. Dat wil zeggen dat een kind de prikkels die van binnenuit komen, zoals lust, emoties of agressieve impulsen ook onder controle moet leren houden. Dat leerproces vergt tijd en het vraagt van opvoeders een actieve en geduldige houding – bij de opvoeding van jongens nog iets meer dan bij meisjes. Bij jongens loopt de rijping van de prefrontale cortex, de plek in het brein waar gedragsregulering zit, tot wel twee jaar achter op die van meisjes.

Stel je het binnenste van een brein voor als het meer primitieve deel waar de driften uitkomen: het ‘binnenbrein’. Stel je dan voor dat het ‘buitenbrein’ (de cortex) daar de baas over moet worden. Het buitenbrein rijpt later en heeft oefening nodig. Bij jongens gebeurt dat later. Pas als het buitenbrein genoeg ontwikkeld is, kan het de prikkels van binnenuit, zoals een driftbui, tegenhouden.

Bovendien nemen sommige wetenschappers aan dat jongens sowieso iets minder natuurlijke aanleg hebben voor impulscontrole.

Aandachtsstoornissen

Omdat jongens meer moeite hebben concentratie en zelfcontrole aan te leren, is het misschien logisch dat er bij hen vaker dan bij meisjes problemen worden gesignaleerd die met concentratie te maken hebben, bijvoorbeeld ADHD, een aandachtsstoornis die in hoge mate erfelijk is. In ons land komt ADHD waarschijnlijk bij drie tot vijf procent van de kinderen (in de leeftijd tot 16 jaar) voor, dat wil zeggen bij in totaal veertigduizend kinderen. Een kwart tot een derde van hen zijn meisjes. Een aantal van de kinderen met ADHD krijgt therapie of wordt behandeld met medicijnen. Dat zijn vijfmaal vaker jongens dan meisjes.

Behandeling van aandachtsstoornissen is belangrijk, want op latere leeftijd en vooral vanaf de puberteit en de adolescentie, blijken mensen met aandachtsstoornissen een statistisch hoger risico te lopen op verslavingsproblematiek en criminaliteit.

10   Speelgoed

Anders dan wat ongeveer veertig jaar geleden in de hoogtijdagen van het feminisme werd gedacht, hebben jongens en meisjes een andere voorkeur voor speelgoed. En daar doe je weinig aan.

Daar is in verschillende landen onderzoek naar gedaan.

Voorkeur

Uit enkele onderzoeken is gebleken dat net na de eerste verjaardag al een speelgoedvoorkeur ontstaat, ook al is die nog amper op te merken. Als jongens- en meisjesdreumesen mogen kiezen tussen een pop of een auto, dan blijkt vooral dat de jongens al behoorlijk stereotiep kiezen: de auto. Het verschil neemt toe als ze 3 jaar zijn. De meisjes kiezen op die leeftijd al half om half.

En als de kinderen 5 of 6 jaar zijn, is bij 95 procent van hen sprake van een speelgoedvoorkeur.

Speelgoedvoorkeuren

Meisjesvoorkeur | Jongensvoorkeur
zacht materiaal | hard materiaal
beweeglijkheid niet extra aantrekkelijk | er kan iets aan bewegen
reduceert prikkels, arousal reducing | roept prikkels op, arousal inducing
liever bekend speelgoed | novelty preference, graag wat nieuws
gebruiken beperkte ruimte | gebruiken meer ruimte
spelen een rollenspel | stoeien en manipuleren

In het boek Kleine ontwikkelingspsychologie van Rita Kohnstamm worden de voorkeuren voor speelgoed heel goed uitgelegd.

Waarom de voorkeur

Men gaat ervan uit dat de speelgoedvoorkeur (toypreference) hormonaal geregeld wordt in het brein. Ook in andere landen en culturen ziet men een verschil. En dat verschil uit zich in het soort speelgoed en in wat de kinderen ermee doen. Meer dan meisjes zijn jongens gericht op voorwerpen. Al heel jong kan hij geboeid zijn door het ‘ontwerp’: kan dit uit elkaar? Hoe beweegt het? Kunnen we het stapelen? Meisjes daarentegen gebruiken objecten graag in hun spel en geven ze een functie. Bijvoorbeeld in een rollenspel wordt een gevonden schoenendoos een poppenwiegje. Een opvallend verschil, namelijk de behoefte van jongens om steeds iets nieuws te ervaren, maakt jongens vanzelf tot ontdekkingsreizigers. Door dat ontdekken leren ze ook meteen meer van de omgeving. En bij ‘Bewegen’ hebben we al gezien dat ze daardoor steeds handiger en sterker worden. Spelen is voor kinderen noodzaak. Een kind dat niet speelt is niet in orde. Het belang van spelen is de wereld te verkennen en te oefenen in het gedrag dat ze later als volwassenen nodig hebben. Spelen is leren, zeggen alle opvoeders.

Een jongen heeft al jong een voorkeur voor hard speelgoed, beweegbaar en het liefst met wielen.

Nu we weten dat jongens en meisjes al jong een andere voorkeur hebben voor speelgoed en spelen, zal duidelijk zijn dat de aanleg van jongens en meisjes bepalend is voor hun gedrag en de rollen die ze biologisch gezien gaan vervullen. Door meisjes meer te stimuleren tot ‘ontdekken’ en jongens meer tot ‘rustig en geconcentreerd spel’ kunnen we de rolverdeling niet veranderen. Maar als dat andere speelgedrag door het kind wordt opgepikt, dan is dat mooi meegenomen. Het brein zal zijn best doen om ook die leerervaring te verwerken voor later.

Hoera, het is een jongen/meisje

Het gebeurt misschien onbewust, maar het gebeurt: onderzoekers hebben gemeten dat ouders of opvoeders de kindjes meer complimentjes geven als ze met speelgoed spelen dat bij hun gender past. Mannen doen dat nog wat meer dan vrouwen, overigens.

Ze zijn dus kennelijk blij of trotser als een meisje een pop knuffelt dan wanneer een jongen dat doet. Daar zit geen slechte bedoeling achter, ouders willen gewoon graag zien uitkomen wat ze verwachten. Maar het geeft de jongens en de meisjes wel nog een duwtje in de richting van de grote verschillen als volwassen man en vrouw.

11   Agressie

Agressie wordt eerder in verband gebracht met jongens dan met meisjes. Dat komt wellicht onder andere doordat jongens beweeglijker zijn en fysieker met elkaar omgaan. Maar gedrag kan ook op agressie lijken doordat jongens meer van competitie houden. Ze vechten bijvoorbeeld om te bepalen ‘wie de sterkste is’.

Maar er is waarschijnlijk toch meer aan de hand: jongens zijn bijvoorbeeld op latere leeftijd vaker betrokken bij gewelddadige situaties. De oorzaak zou kunnen zijn dat ze zichzelf minder goed onder controle hebben.

Beweeglijker

Al bij ‘Bewegen’ hebben we gezien dat jongens een aangeboren talent hebben tot bewegen. Ze bewegen meer en graag. En ze hebben het nodig, omdat hun brein daardoor actiever wordt. Een bewegende jongen leert makkelijker. Beweeglijke kinderen zijn meer mobiel en lopen daardoor meer risico’s om ‘iets tegen te komen’, zou je kunnen zeggen. Risico’s zijn echter ook kansen. Een beweeglijk kind oefent veel meer. En oefenen is beter worden.

Jongens die met elkaar stoeien, bepalen wie de sterkste is en worden ondertussen zelf steeds sterker. Dat is erg belangrijk. Stoeien en vechten horen erbij, zeker als jongens in de prepuberteit komen. Volwassenen verwarren dit stoeigedrag soms met agressie en ze zijn dan geneigd in te grijpen. Dat is niet altijd nodig en te veel of te vroeg ingrijpen kan de ontwikkelingskansen beperken.

Impulscontrole

Als er iets gebeurt wat kennelijk bedreigend is, moeten jongens en meisjes goed en snel kunnen reageren.

Jongens zijn dan eerder geneigd primair en reflexmatig te reageren. Ze zullen wegrennen of er op slaan. Het is voor jongens moeilijk om het te winnen van de sterke reflex die het brein doorgeeft. Andere reactiepatronen moeten ze aanleren en daar hebben ze hulp en ervaring voor nodig.

Jongens die gestraft worden om hun primaire reacties, begrijpen dat wellicht slecht en kunnen niet aan de wens van de opvoeder tegemoetkomen. Ze voelen zich daardoor wellicht minder gekend en gewaardeerd. Jongens worden, eenmaal onrustig en opgewonden of agressief, niet zo makkelijk weer rustig. Ze kunnen dat vaak niet op eigen kracht voor elkaar krijgen, terwijl meisjes aan een verbale aanwijzing genoeg kunnen hebben.

‘Uitpraten’ en ‘onderhandelen’ zijn eerder en beter aan meisjes besteed. Zij hebben veel minder de neiging iets fysiek uit te vechten en proberen liever een oplossing te vinden die op sociale vaardigheden gebaseerd is. Daar hebben ze meer vertrouwen in.

Hormonen

Als in de puberteit het testosteron bij de jongens door het lichaam giert, zijn ze geneigd meer risicovol gedrag te vertonen. Het zoeken van sensatie en het meten ‘wie is hier de sterkste’ is dan heel belangrijk. Veel jongens zullen dan vechtgedrag nodig hebben om zich staande te houden of te bewijzen dat juist zij de sterkste zijn.

Dat hoeft niet tot gevaarlijke situaties te leiden, al tonen de statistieken aan dat jongens vaker het slachtoffer zijn van geweldsdelicten. Waar ze overigens ook veel vaker dan meisjes de daders van zijn.

Het is erg belangrijk dat jongens in de ontwikkeling van hun jeugd sociaal en emotioneel genoeg geleerd hebben. En dat ze geleerd hebben om hun drift en agressie te controleren. Tijdens de puberteit is dat bijna niet meer te doen. Zie hierover ‘Strategie 15 Impulscontrole’ in 3 Opvoedstrategieën.