Samen verschillend
Pedagogisch kader
diversiteit in kindercentra
0-13 jaar

Anke van Keulen

Elly Singer

met medewerking van

Ana del Barrio Saiz

Clarine de Leve

Reed Business, Amsterdam

Deze publicatie is tot stand gekomen met ondersteuning van de Bernard van Leer Foundation in Den Haag.

© Reed Business, Amsterdam 2012

Basisontwerp omslag en binnenwerk: Verheul Communicatie, Alphen aan den Rijn

Redactie: Addie Roetman

Foto’s: Ruben Keestra, www.keestrafotografie.nl

Reed Business bv, Postbus 152, 1000 AD Amsterdam.

Aan de totstandkoming van deze uitgave is de uiterste zorg besteed. Voor informatie die nochtans onvolledig of onjuist is opgenomen, aanvaarden auteur(s), redactie en uitgever geen aansprakelijkheid.

Voor eventuele verbeteringen van de opgenomen gegevens houden zij zich gaarne aanbevolen.

Waar dit mogelijk was, is aan auteursrechtelijke verplichtingen voldaan. Wij verzoeken eenieder die meent aanspraken te kunnen ontlenen aan in dit boek opgenomen teksten en afbeeldingen, zich in verbinding te stellen met de uitgever.

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot de Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp,
www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) van deze uitgave ten behoeve van commerciële doeleinden dient men zich te wenden tot de uitgever.

ISBN 978 90 352 3415 4 (boek) 978 90 352 3416 1 (Ebook)

NUR 854

Voorwoord

Wat willen we met de kinderopvang? Wat is diens opdracht? Waarom gaat daar zo veel geld in om?

In dit boek wordt duidelijk stelling genomen. De opdracht van de kinderopvang is een bijdrage te leveren aan een democratische samenleving waarin alle kinderen een plaats hebben. Ieder kind heeft een verhaal en met ieder kind komt een stukje samenleving binnen in de kinderopvang. Een thema als ‘samen verschillend’ – omgaan met diversiteit – hoort bij de kinderopvang wanneer de opvang wordt gezien als een voorziening die bijdraagt aan de ontwikkeling van een kind en de kwaliteit van de samenleving. Kinderopvang is niet alleen een arbeidsmarktinstrument, maar veronderstelt ook een visie op het kind en de zorg voor het kind. Kinderopvang is van alle kinderen.

Kwalitatieve waarden als participatie, democratie, sociale inclusie en respect voor diversiteit zijn belangrijke waarden op zichzelf. Economen redeneren graag in termen van economische groei, maar dat is niet voldoende. Uiteindelijk gaat het om de kwaliteit van onze samenleving en daarin telt niet alleen het bruto nationaal product, maar gaat het ook om noties als solidariteit, veiligheid, gelijkheid en diversiteit.

Het gaat dus niet alleen om economische groei en het gaat niet alleen om later. Voor kinderen en hun ouders gaat het ook om wat ze op dit moment al zijn: worden ze geaccepteerd zoals ze zijn en zijn ze welkom? In alle discussies lijkt me dit een heel belangrijk uitgangspunt. Een democratische samenleving begint bij het begin.

Bij samen leven, samen spelen en samen doen. Goede kinderopvang, waarin ieder kind telt, speelt daarin een buitengewoon belangrijke rol.

Janneke Plantenga

hoogleraar economie Universiteit Utrecht

Inhoud

PORTRET 1

Het kinderdagverblijf is een grote steun voor Melissa

Inleiding

› Waarom dit boek?

› Brede invalshoek

› Samen én verschillend

› Maatschappelijke taak van de kinderopvang

› Totstandkoming en werkwijze

› Voor wie is dit boek?

› Opbouw en leeswijzer

PORTRET 1

Het kinderdagverblijf is een grote steun voor Melissa

Romaisha is 3 jaar en gaat vier dagen in de week naar het kinderdagverblijf. Haar moeder Melissa zit dan op school. Zij doet een opleiding en volgt een stage om maatschappelijk zorgverlener te worden.

Melissa: ‘Ik was 19 toen Romaisha werd geboren. Ze was niet gepland, maar wel gewenst! Wij hadden nog geen huis toen ik zwanger was. Daarom verhuisden we naar Enschede, waar we wel een huis konden krijgen. Dat was fijn. Maar ja, al mijn familie woont ver weg in het westen van het land.’

Melissa moest in het begin erg wennen aan haar nieuwe leven en aan de grote afstand tot haar familie. ‘Ik had mijn opleiding nog niet afgerond, dus ik ging weer naar school en Romaisha naar de crèche.’

Romaisha gaat ongestoord haar gang: op het fietsje, in de zandbak. Ze vindt het heerlijk als ze Melissa mag duwen op de schommel. En hard dat het gaat! Bijna té hard!

Melissa geniet enorm van haar dochtertje. Ze is ook blij met het kinderdagverblijf. Het is een goede opvangplek terwijl zij naar school gaat, maar ook een plek waar je andere ouders ontmoet en waar je een praatje kunt maken met de medewerkers. Melissa is tevreden over het dagverblijf. ‘Eerst zat Romaisha op een andere crèche, maar deze is beter,’ vindt ze. ‘Er is meer contact met de medewerkers. Ze helpen je met instanties of als je een probleempje hebt.’

Inleiding

Ieder kind is er een, ieder kind maakt deel uit van onze samenleving. En met ieder kind komt een stukje van die samenleving binnen in onze kindercentra en centra voor buitenschoolse opvang (bso). Samen verschillend gaat over ons: over kinderen, ouders¹, pedagogisch medewerkers en leidinggevenden. Dit boek gaat over onze overeenkomsten en onze verschillen. Wij zijn samen verschillend!

Waarom dit boek?

Deze publicatie hoort bij Pedagogisch kader kindercentra 0-4 jaar en Pedagogisch kader kindercentra 4-13 jaar. Samen verschillend gaat over kinderen en hun bijzonderheden, hun familiecontext en hun achtergrond. En over hoe de kinderopvang kan bijdragen aan een democratische samenleving waarin ieder kind een plaats heeft. Het gaat over het binnensluiten van kinderen en ouders met een diversiteit van achtergronden, talenten en behoeften. Dit is een andere invalshoek dan die in de andere twee Pedagogische kader-titels: daarin staan de pedagogische principes en doelen bij het opvoeden van kinderen in een groep centraal. Van daaruit wordt ook aandacht besteed aan verschillen. In Samen verschillend staat de diversiteit centraal, in samenhang met de samenleving. Ieder kind heeft zijn of haar eigen verhaal. En in elk kindercentrum en elk centrum voor buitenschoolse opvang komen in het klein de thema’s aan bod die in de samenleving spelen, zoals de omgang met verschillen in talent, macht, status, culturele achtergrond en voorkeuren. De kinderopvang, met kinderen, ouders en collega’s, is een oefenplaats in democratie.

Samen verschillend is om verschillende redenen een nuttig boek voor de kinderopvang.

De uitgave sluit aan bij de maatschappelijke taak van de kinderopvang om kinderen goed voor te bereiden op de maatschappij en hun te leren wat daarvoor nodig is:

respect voor elkaar hebben;

kunnen omgaan met diversiteit;

rekening met elkaar houden en verantwoordelijk zijn voor elkaar;

durven zeggen wat je belangrijk vindt.
Deze maatschappelijke taak is belangrijk in kindercentra en centra voor buitenschoolse opvang en raakt de emoties, normen en waarden van kinderen, ouders en (pedagogisch) medewerkers.

Samen verschillend biedt handvatten om de kwaliteit van de opvang te verbeteren. Het beschrijft hoe diversiteit eruitziet vanuit kinderen, ouders en medewerkers; daarnaast geeft het kindercentra een aanvullend pedagogisch kader om verbondenheid te creëren en bewuster om te gaan met verschillen tussen volwassenen en kinderen. Om zo een balans te bieden tussen ieders eigenheid en gezamenlijkheid. Dit kan kindercentra en beleidsmakers helpen keuzen te maken – zowel in het beleid als in de praktijk – over samen leven, samen doen en samen beslissen.

Dit boek coacht iedere pedagogisch medewerker bij haar of zijn taak professioneel om te gaan met diversiteit. Dat is vaak leuk, maar geregeld ook behoorlijk lastig. Wie aan de slag gaat met diversiteit, komt ook zichzelf tegen. Hoor ik erbij? Vind ik iets anders dan de anderen? Hoe breng ik mijn voorkeur het best onder woorden? Hoe kan ik beter naar de ander luisteren? Je zult hierin niet alleen op professioneel vlak groeien, maar ook op persoonlijk vlak. Samen verschillend biedt talloze tips hierbij.

De publicatie ondersteunt leidinggevenden en managers bij het begeleiden van teams en bij hoe de verschillende talenten en achtergronden in een team kunnen worden benut.

Ook geeft Samen verschillend handreikingen hoe de kinderopvang bij kan dragen aan een samenleving waarin verschillen tussen mensen een verrijking zijn in plaats van een bron van ongenoegen. Alle kinderen profiteren van kinderopvang die aan alle kinderen een goede start geeft, vroege achterstanden beperkt, het schoolsucces van alle kinderen verbetert en investeert in democratisch burgerschap. Als diversiteit de norm is (en niet het gemiddelde kind centraal staat), leren kinderen begrip, respect en waardering op te brengen voor de gediversifieerde maatschappij waarin ze leven. Dit helpt hen daar later beter en meer ontspannen in te functioneren.

KENNIS

Dit boek sluit aan bij het Verdrag inzake de rechten van het kind

Het kind heeft recht op ontwikkeling, opvang en onderwijs, ongeacht de sekse, beperkingen of sociale en culturele achtergronden.

Het kind heeft recht op bescherming en emotionele en fysieke veiligheid.

Het kind heeft recht op participatie en om gehoord te worden.

Kinderen hebben recht op verbondenheid met hun ouders en respect voor de culturele identiteit van hun familie.

Kinderen, ouders en professionals hebben recht op kwalitatief goede kinderopvangvoorzieningen, vrij van elke vorm van discriminatie vanwege hun huidskleur, cultuur, religie, taal, sekse, politieke of andere overtuiging, nationale, etnische of sociale afkomst, handicap, geboorte of andere geaardheid.

Bron: artikel 2 van het VN-verdrag (Verenigde Naties 1989), DECET/ISSA (2011).

Brede invalshoek

Het onderwerp van Samen verschillend is diversiteit. Misschien breng je dit begrip vooral in verband met onze multiculturele samenleving. Die komt zeker aan bod in dit boek, maar onze invalshoek is breder. We verstaan onder diversiteit alle verschillen tussen mensen in voorkeuren, talenten of temperament en alle verschillen in culturele achtergrond, leef- en opvoedingsstijl, sekse, religie, sociaal milieu, beroep of opleiding. In dit boek is veel plaats ingeruimd voor de omgang met kwetsbare kinderen. Ook kinderen met een lichamelijke of cognitieve beperking of kinderen met een gedragsprobleem dragen bij aan de diversiteit in de kinderopvang. Deze brede invalshoek heeft ook gevolgen voor het beleid van de organisatie.

Samen én verschillend

Met Samen verschillend bouwen we voort op Pedagogisch kader kindercentra 0-4 jaar en Pedagogisch kader kindercentra 4-13 jaar. We gaan uit van de pedagogische principes in die boeken en werken het pedagogische principe van respect voor diversiteit verder uit. Dit betekent concreet dat we in het kindercentrum en de buitenschoolse opvang steeds een evenwicht zoeken tussen:

gezamenlijkheid en een wij-gevoel binnen de groep kinderen, ouders en medewerkers en de kinderopvangorganisatie;

aandacht en ruimte voor verschillen tussen anderen en onszelf (zowel individueel als in groepen).

Daarbij gaat het vooral om onze houding: de houding van de pedagogisch medewerker, leidinggevende en andere managers is hierbij cruciaal. Zo’n ‘respect-voor-diversiteit-houding’ bevorderen we als we:

luisteren en communiceren;

weerstanden, vooroordelen en angst voor het onbekende overwinnen;

zoeken waar we elkaar raken;

pedagogische competenties verwerven om kinderen samen verschillend te leren zijn;

bijdragen aan een organisatiecultuur waarin er ruimte is om samen verschillend te zijn;

nauw samenwerken in teams en elkaar steunen;

nauw samenwerken met ouders en andere betrokkenen.

Dit boek biedt handvatten om aan deze voorwaarden te werken.

Maatschappelijke taak van de kinderopvang

Samen verschillend sluit nauw aan bij de maatschappelijke taak van de kinderopvang. Die taak krijgt – naast de economische en de pedagogische functie – al volop aandacht in de sector. Onder de maatschappelijke taak verstaan we:

kinderen voorbereiden op de samenleving door aandacht te hebben voor democratische vaardigheden en kinderparticipatie;

samenwerken met diverse ouders, onder wie ouders die steun nodig hebben. Dat betekent ook samenwerken met instellingen voor opvoedingsondersteuning en jeugdzorg;

gemeenschapszin bevorderen, zowel binnen het kindercentrum als daarbuiten. Dit heeft consequenties voor de samenwerking met het onderwijs en de buurtinstellingen.

De initiatiefgroep Context Kinderopvang formuleerde de maatschappelijke taak in een manifest (zie het kader ‘Het maatschappelijk belang van de kinderopvang’). Veel kinderopvanginstellingen zijn actief in de buurt of binnen de bredeschoolbeweging. Andere zetten zich in voor de opvang van kinderen met beperkingen en voor de samenwerking met de jeugdzorg. Met Samen verschillend kunnen kindercentra hun maatschappelijke taak vormgeven.

KENNIS

Het maatschappelijk belang van de kinderopvang

De kinderopvang legt bij kinderen de basis voor hun ontwikkeling tot evenwichtige leden van de samenleving: individuen die over voldoende sociale antennes en sociale competenties beschikken.

In de kinderopvang krijgt de talentontwikkeling een eerste impuls. Daar heeft zowel het individu als de samenleving baat bij.

Als kinderen ook door anderen dan hun ouders worden verzorgd, biedt dit een vangnet onder kinderen uit probleemgezinnen.

De kinderopvang bevordert gemeenschapszin. Kinderen hebben de toekomst, maar kunnen de verantwoordelijkheid voor onze samenleving pas goed overnemen als ze daarvoor zijn toegerust. De opvoeding van kinderen tot – in aanzet – democratische burgers is daarom een urgente pedagogische verantwoordelijkheid.

Bron: Context Kinderopvang (2008).

Totstandkoming en werkwijze

Naarmate meer kinderen gebruikmaken van de kinderopvang, wordt de diversiteit zichtbaarder. De kinderopvang is een algemene voorziening en moet algemeen toegankelijk zijn en geen groepen kinderen voortrekken of buitensluiten. Zo ontstond de behoefte Pedagogisch kader kindercentra 0-4 jaar en Pedagogisch kader kindercentra 4-13 jaar uit te breiden met een verdiepend deel over het omgaan met diversiteit. De Bernard van Leer Foundation was bereid Samen verschillend te financieren en gaf Anke van Keulen (Bureau MUTANT) en Elly Singer (Universiteit Utrecht) hiertoe de opdracht. Zij startten in 2009 met een literatuurstudie en inventariseerden hoe het thema ‘diversiteit’ in het kinderopvangveld speelt, zowel nationaal als internationaal. Ze lanceerden de website www.kinderopvangsamenverschillend.nl om de dialoog met het kinderopvangveld op gang te brengen; om dezelfde reden brachten ze regelmatig de nieuwsbrief ‘Samen verschillend’ uit.

Vanaf het begin tot aan de publicatie van dit boek hebben de auteurs de samenhang bewaakt tussen de drie onderdelen van het landelijk Pedagogisch kader (0-4 jaar, 4-13 jaar en Samen verschillend) en hebben ze nauw samengewerkt met Bureau Kwaliteit Kinderopvang. Voor de verschillende onderdelen van de uitgave zijn subgroepen ingesteld met als taak de conceptteksten mee te lezen en erover mee te denken. Daarnaast volgde een steungroep de grote lijnen van het project. Behalve een genoegen was het ook een verrijkende ervaring met zo veel verschillende mensen samen verschillend te mogen zijn in de aanloop naar dit boek.

Dit boek is er gekomen dankzij de bijdrage van een grote groep stafpedagogen, managers, pedagogisch medewerkers en docenten van beroepsopleidingen. Dank jullie wel voor die inzet. Bedankt dat jullie al op voorhand met ons samen verschillend wilden zijn!

Voor hoofdstuk 5, ‘Kwetsbare kinderen in de groep’, en hoofdstuk 6, ‘Omgaan met diversiteit in het team’, is gebruikgemaakt van de deskundigheid van coauteurs, respectievelijk Clarine de Leve en Ana del Barrio Saiz. De eindredactie was in goede handen bij Addie Roetman.

Voor wie is dit boek?

Zoals gezegd, is Samen verschillend een aanvulling op Pedagogisch kader kindercentra 0-4 jaar en Pedagogisch kader kindercentra 4-13 jaar. Het boek is bedoeld voor medewerkers in de kinderopvang: leidinggevenden, managers en pedagogisch medewerkers. Daarnaast is het nuttig voor docenten van beroepsopleidingen en voor studenten, trainers en begeleiders. Managers, directieleden en bestuurders vinden adviezen en indicatoren voor beleidsontwikkeling in hoofdstuk 7.

Met Samen verschillend kunnen pedagogisch medewerkers en leidinggevenden:

kennis en inzicht verwerven over de diversiteit onder kinderen, ouders en collega’s;

reflecteren op hun eigen rol bij het bevorderen van verbondenheid en verminderen van uitsluiting;

inspiratie opdoen voor hoe zij in hun eigen beroepspraktijk met verschillen kunnen omgaan;

gaan oefenen met de hiervoor benodigde pedagogische vaardigheden.

Leidinggevenden en begeleiders kunnen aan de hand van dit boek:

pedagogisch medewerkers inspireren en ondersteunen in het professioneel omgaan met diversiteit onder kinderen en ouders;

verbondenheid creëren in teams en gebruikmaken van de aanwezige talenten.

Samen verschillend stelt managers in de kinderopvang in staat:

beleid te ontwikkelen om samenleven en verbondenheid vorm te geven en diversiteit hierin op een respectvolle manier te integreren;

diversiteitsbeleid te ontwikkelen voor kinderen, ouders en medewerkers;

de maatschappelijke functie van de kinderopvang in te vullen, naast de economische en pedagogische functie.

Opbouw en leeswijzer

Samen verschillend beschrijft hoe diversiteit er in de dagelijkse praktijk van kindercentra uitziet vanuit het perspectief van ouders, kinderen, pedagogisch medewerkers en leidinggevenden. Het boek telt zeven hoofdstukken. Hoofdstuk 1 verschaft de basis en gaat in op diversiteit, wat diversiteit te maken heeft met jezelf, hoe je erover kunt nadenken en ertegen aan kunt kijken en hoe je er in de beroepspraktijk mee kunt werken. Hoofdstuk 2 gaat over gezinnen en over waarin ze kunnen verschillen: in gezinsvorm, in opvoedingsstijl, in culturele achtergrond en in welstandsniveau. In hoofdstuk 3 staan de kinderen centraal: hoe gaan kinderen om met verschillen in gezinsachtergrond en in talent? Hoe kunnen pedagogisch medewerkers het best aansluiten bij wat onder kinderen leeft? Hoofdstuk 4 zoomt in op de balans van ouders. Als de opvoeding of zorg voor hun kinderen voor hen een zware last is, hoe kunnen ze hierin dan in het kindercentrum worden ondersteund? Hoofdstuk 5 gaat over kwetsbare kinderen. Hoe kunnen kindercentra en de buitenschoolse opvang ieder kind bieden wat het nodig heeft? In hoofdstuk 6 wordt het perspectief een slag gedraaid. Hier ligt de focus op de samenwerking in het team: hoe kunnen pedagogisch medewerkers professioneel omgaan met verschillen en hoe kunnen leidinggevenden dat stimuleren? Ten slotte geeft hoofdstuk 7 in grote lijnen weer hoe er in de sector en kinderopvangorganisaties wordt gewerkt aan zogeheten inclusieve kinderopvang, aan diversiteitsbeleid en aan hoe dit verder ontwikkeld kan worden.

Samen verschillend is een gebruiksboek. Daarom bieden tal van gekleurde kaders extra inspiratie en handvatten om met diversiteit aan de slag te gaan:

oranje KENNIS-kaders bieden achtergrondinformatie;

in roodbruine REFLECTIE-kaders staan opdrachten om te reflecteren op jouw eigen verschillend-zijn;

in paarse PRAKTIJK EN TIPS-kaders vind je voorvallen of citaten uit de praktijk en pedagogische tips.

Bovendien staat aan het einde van elk hoofdstuk een opsomming van (pedagogische) handvatten. Deze opsommingen bevatten een combinatie van belangrijke inzichten en dingen die pedagogisch medewerkers en leidinggevenden kunnen doen.

Dit pedagogisch kader is opnieuw rijk geïllustreerd, waarmee we een goede traditie voortzetten. Als extra beeldend element bevat dit boek ook een serie portretten van ouders, kinderen en pedagogisch medewerkers. Deze portretten sluiten aan bij de thema’s in het boek.

Veel succes en plezier met samen verschillend zijn!

Voetnoot

1  Daar waar ‘ouder(s)’ in de tekst staat, kan er ook ‘verzorgende(n)’ worden gelezen.