De auteurs en de uitgever kunnen geen verantwoordelijkheid dragen voor eventuele schade ten gevolge van het (verkeerd) gebruik van de informatie in dit boek of het zonder overleg met de behandelend arts wijzigen, stoppen of aanpassen van de bij een kind ingezette behandeling.

© Reed Business, Amsterdam 2012

Omslagontwerp: Studio Bassa, Culemborg
Basisontwerp binnenwerk: VerheulCommunicatie.com, Alphen aan den Rijn

Reed Business bv, Postbus 152, 1000 AD Amsterdam.

Aan de totstandkoming van deze uitgave is de uiterste zorg besteed. Voor informatie die nochtans onvolledig of onjuist is opgenomen, aanvaarden auteur(s), redactie en uitgever geen aansprakelijkheid. Voor eventuele verbeteringen van de opgenomen gegevens houden zij zich gaarne aanbevolen.

Waar dit mogelijk was, is aan auteursrechtelijke verplichtingen voldaan. Wij verzoeken eenieder die meent aanspraken te kunnen ontlenen aan in dit boek opgenomen teksten en afbeeldingen, zich in verbinding te stellen met de uitgever.

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot de Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) van deze uitgave ten behoeve van commerciële doeleinden dient men zich te wenden tot de uitgever.

ISBN 978 90 352 3398 0 (boek) ISBN 978 903 52 350 76 (ebook)
NUR 853, 860

Inhoud

Algemeen

Als kinderen ziek zijn...

Braken

Diarree

Hoesten

Koorts en koortsstuip

Verkoudheid

Kinderziekten met vlekjes

Kinderziekten met vlekjes

Hand-, voet- en mondziekte

Mazelen

Rodehond

Roodvonk

Vijfde ziekte

Waterpokken

Zesde ziekte

Aandoeningen van mond, keel, neus en oor

Aften

Bloedneus

Doorkomende tandjes

Keelpijn

Oorontsteking/oorpijn

Slijmoor

Spruw

Andere aandoeningen bij kinderen

Aarsmaden/wormpjes

Bof

Duim- en speenzuigen

Hoofdluis

Kinkhoest

Krentenbaard

Luieruitslag

Netelroos (galbulten)

Oogontsteking

Peuterdiarree

Pseudokroep

Verstopping

Waterwratten

Wratten

Zwemmerseczeem

Ongelukjes

Brandwonden

Hondenbeet en kattenbeet

Ingeslikt voorwerp

Insectenbeet/insectensteek

Schaafwond

Snijwond

Tand uit de mond

Voorwerp in de neus

Zondagmiddagarmpje

Illustratieverantwoording

Register

Voorwoord

Mag een kind met waterpokken naar het kinderdagverblijf? Kan koorts gevaarlijk zijn? Wat geef ik mijn kind met keelpijn? Zijn waterwratten besmettelijk? Wat moet ik doen bij een snijwond? Allemaal vragen die ons als huisarts vaak worden gesteld. De antwoorden vind je in dit boek.

We hebben het geschreven voor iedereen die de zorg heeft over kinderen: vaders en moeders, grootouders, verzorgers, maar ook medewerkers van kinderdagverblijven en scholen. Je vindt in dit boek informatie over bekende aandoeningen, zoals oorontsteking, krentenbaard en hoesten. Maar ook minder vaak voorkomende kinderziekten, zoals bof en kinkhoest, komen aan bod. Daarnaast geven we adviezen over de behandeling van alledaagse probleempjes, zoals wonden, bloedneuzen en luieruitslag. Het is vooral een praktisch boek met concrete adviezen.

De inhoud van dit boek sluit aan bij de richtlijnen die huisartsen in Nederland volgen. Maar de informatie die we geven, kan nooit een bezoek aan de huisarts vervangen. Ook kunnen de klachten en verschijnselen van je kind anders zijn dan de beschrijving in dit boek. Dus wanneer je twijfelt of je zorgen maakt, neem dan altijd contact op met de huisarts.

Just Eekhof
Arie Knuistingh Neven
Wim Opstelten

Over de auteurs

Just Eekhof is huisarts in Leiden, waar hij ook geneeskunde studeerde. In 1999 promoveerde hij aan de universiteit van Leiden op een onderzoek naar het effect van screening van ouderen op ouderdomsklachten. Naast zijn werk als huisarts is hij als wetenschappelijk medewerker verbonden aan de afdeling Public Health en Eerstelijnsgeneeskunde van het Leids Universitair Medisch Centrum, waar hij zich bezighoudt met onderzoek naar veelvoorkomende ziekten in de huisartspraktijk. Daarnaast is hij hoofdredacteur van het tijdschrift Huisarts en Wetenschap.

Arie Knuistingh Neven is huisarts in Krimpen aan de Lek. Hij studeerde geneeskunde in Utrecht en promoveerde in 1996 aan de universiteit van Leiden op een onderzoek naar slaapklachten. Naast zijn werk als huisarts is hij als staflid verbonden aan de afdeling Public Health en Eerstelijnsgeneeskunde van het Leids Universitair Medisch Centrum, waar hij onderwijs geeft aan studenten en huisartsen in opleiding.

Wim Opstelten is huisarts in Amersfoort. Hij studeerde geneeskunde in Utrecht en werkte van 1986 tot 1991 als tropenarts in Afrika. In 2005 promoveerde hij aan de universiteit van Utrecht op een onderzoek naar de behandeling van gordelroos. Naast zijn werk als huisarts is hij als wetenschappelijk medewerker verbonden aan het Nederlands Huisartsen Genootschap, waar hij zich bezighoudt met de ontwikkeling van richtlijnen voor huisartsen.

De auteurs van dit boek zijn tevens redacteur van de voor huisartsen geschreven boeken Kleine kwalen in de huisartspraktijk en Kleine kwalen bij kinderen.

Als kinderen ziek zijn…

Ieder kind is weleens ziek. Verkouden, een snotneus, diarree…, vaak onschuldig en gelukkig maar zelden ernstig. Dit boek gaat over aandoeningen bij kinderen, meer in het bijzonder over aandoeningen die meestal vanzelf overgaan. Speciale medicijnen heb je daarbij bijna nooit nodig. Wel is het belangrijk dat je het kind goed verzorgt en wat extra aandacht geeft.

Extra aandacht

Kinderen die zich ziek voelen of koortsig zijn, hebben vaak wat extra aandacht nodig. Neem ze wat vaker op schoot, lees ze een boekje voor of doe een spelletje. Zorg er ook voor dat ze voldoende drinken. Vooral kinderen met diarree, braken of koorts kunnen veel vocht verliezen. Als kinderen niet goed willen drinken, geef ze dan regelmatig een paar slokjes, bijvoorbeeld om de vijf tot tien minuten. Als het drinken pijn doet, kun je beter een koude drank geven of een waterijsje. Eten is minder belangrijk.

Naar buiten?

Een kind met koorts hoeft niet in bed te blijven en mag best naar buiten. Maar een kind dat zich ziek voelt, zal meestal liever binnen blijven. Kleed het dan niet te warm aan; bij koorts moet het zijn warmte immers wel kunnen kwijtraken.

Naar school of het kinderdagverblijf?

Meestal is er geen medische reden die zegt dat je een ziek kind niet naar school of het kinderdagverblijf mag laten gaan. Zelfs bij besmettelijke kinderziekten is het bijna nooit nodig om kinderen thuis te houden. Voordat het kind ziek is, zijn andere kinderen namelijk vaak al besmet. Maar dikwijls zullen zieke kinderen zich niet prettig voelen in een groep. Ze hebben dan behoefte aan rust en voelen zich het best in een vertrouwde omgeving: thuis of op een andere plek waar ze zich op hun gemak en veilig voelen. Dat kan een reden zijn om ze niet naar school of het kinderdagverblijf te laten gaan. Bovendien is het vaak onmogelijk voor leerkrachten of kinderverzorgers om een ziek kind de extra aandacht te geven die het nodig heeft. Ze moeten immers ook voldoende tijd en aandacht kunnen besteden aan de andere kinderen in de groep.

Waar moet je op letten?

Soms kan het moeilijk zijn om in te schatten hoe ‘ziek’ een kind is, vooral voor leerkrachten of medewerkers van een kinderdagverblijf. Het is dan belangrijk om het kind goed te observeren.

Reageert het kind goed?

Is het kind hangerig of huilt het meer dan normaal?

Speelt het kind zoals het normaal speelt of trekt het zich terug?

Heeft het kind regelmatig natte luiers of gaat het vaak naar de wc?

Klaagt het kind over pijn?

Heeft het kind koorts?

Bij een ziek kind zijn meestal twee of meer van deze symptomen aanwezig.

Ziek op school of kinderdagverblijf

Als medewerkers op school of kinderdagverblijf de indruk hebben dat een kind ziek is of zich anders gedraagt dan ze van dat kind gewend zijn, zullen zij meestal de ouders of verzorgers waarschuwen. Die kunnen soms informatie geven die het gedrag van het kind kan verklaren. Zo kan het zijn dat het kind de vorige avond laat is gaan slapen. Of misschien heeft het iets naars meegemaakt. In sommige situaties zal het personeel van de school of het kinderdagverblijf aan de ouders vragen het kind op te halen van school. Dat kan voor werkende ouders lastig zijn. De redenen daarvoor moeten dan ook goed worden uitgelegd. Vaak hebben scholen en kinderdagverblijven duidelijke regels vastgesteld over het beleid bij ziekte. Het is raadzaam om de ouders hierover te informeren bij inschrijving van hun kind op een school of kinderdagverblijf.

Wanneer de huisarts waarschuwen?

In principe is het aan de ouders om bij ziekte van hun kind de huisarts in te schakelen. Maar als acuut gevaar dreigt, kan ook het personeel van de school of het kinderdagverblijf besluiten om de huisarts te waarschuwen.

In de volgende gevallen is dat altijd noodzakelijk:

als het kind plotseling benauwd wordt;

als het kind bewusteloos raakt en niet meer op aanspreken reageert;

als het kind plotseling erg ziek lijkt;

bij een ernstig ongeval.

Huisartsen zijn over het algemeen goed telefonisch bereikbaar en de meeste hebben ook een speciale lijn voor spoedgevallen. Mocht je de huisarts niet kunnen bereiken, bel dan in noodgevallen 112. Vermeld altijd duidelijk om wie het gaat, hoe oud het kind is, wat de verschijnselen zijn en of het kind een ziekte heeft en medicijnen gebruikt.

Besmettelijke ziekten

Veel kinderziekten gaan gemakkelijk over van het ene op het andere kind. Krentenbaard is daar een voorbeeld van. Hygiënische maatregelen zijn dan, ook op de school of het kinderdagverblijf, van groot belang om verdere verspreiding van de ziekte te voorkomen. Bij alle aandoeningen die in dit boek aan de orde komen, zullen we aangeven wanneer speciale maatregelen nodig zijn. Ook bij mogelijk gevaar voor besmetting van zwangeren of kinderen met een verminderde weerstand vermelden we dat. In sommige gevallen is de school of het kinderdagverblijf verplicht om een ziekte aan de GGD te melden. Uiteraard zullen dan ook de ouders hierover worden geïnformeerd.

Meer informatie

Voor medewerkers van kinderdagverblijven heeft het RIVM de handleiding Gezondheidsrisico’s in een kindercentrum of peuterspeelzaal (0-4-jarigen) opgesteld. Deze is te vinden op: Deze is te vinden op http://www.rivm.nl/Bibliotheek door bij ‘trefwoord’ de titel van de handleiding te typen en op ‘zoeken’ te drukken. Hierin staat ook vermeld wanneer de school contact met de GGD moet opnemen.

Braken

Bij braken komt alles wat in de maag zit, zoals voedsel, weer naar buiten. De spieren van maag en slokdarm werken dus eigenlijk precies de verkeerde kant op. In de meeste gevallen is een virusinfectie in het maag-darmkanaal de oorzaak. Een infectie met een bacterie via het voedsel kan ook overgeven veroorzaken. Ook door spanning op school, hoge koorts en reisziekte kunnen kinderen gaan braken. Soms geven kinderen over bij hevig hoesten, zoals bij kinkhoest. Een gevaar van braken is uitdroging. Dit treedt vooral op bij kinderen jonger dan 2 jaar.

Waar moet je op letten?

Let op sufheid, diepliggende ogen en verwardheid; dit zijn verschijnselen van uitdroging. Ook wanneer het kind gedurende acht tot twaalf uur niet geplast heeft, kan sprake zijn van uitdroging.

Wat kun je zelf doen?

Je kunt het kind, nadat het braken over is, kleine slokjes water laten drinken. Ook kun je met een lepeltje slappe thee geven. Houdt het braken aan, geef het dan een ORS-oplossing (een speciale zoutoplossing). Een ORS-oplossing bevat suikers en zouten die helpen het vocht in het lichaam op te nemen en vast te houden (voor aanvullende informatie zie flap boek). Voor ORS is geen algemeen geldende dosering te geven, omdat er veel verschillende soorten en merken in de handel zijn. Lees het voorschrift van de apotheker en/of de bijsluiter bij de verpakking.

Welke medicijnen kun je geven?

Er zijn geen vrij verkrijgbare geneesmiddelen die helpen om het braken te stoppen.

Is braken besmettelijk?

Een virusinfectie is besmettelijk. Hygiëne, zoals handen wassen, is dan erg belangrijk.

Naar school of het kinderdagverblijf?

Kinderen die braken mogen in principe gewoon naar school of het kinderdagverblijf. Maar meestal voelen ze zich zo vervelend, dat ze beter thuis kunnen blijven.

Wanneer naar de huisarts?

Neem contact op met de huisarts bij tekenen van uitdroging, zoals:

sufheid en lusteloosheid;

diepliggende ogen;

verwardheid;

niet willen drinken;

niet geplast gedurende acht tot twaalf uur.

Raadpleeg ook de huisarts als er behalve braken ook diarree of koorts optreedt.

Diarree

Diarree is dunne, waterige ontlasting. Het aantal keren dat ontlasting geproduceerd wordt en ook de hoeveelheid ontlasting zijn toegenomen. Vooral bij plotselinge diarree komen in het begin buikkrampen en braken voor. Het grootste gevaar van diarree is uitdroging. Let hier vooral op bij kinderen jonger dan 2 jaar.

In de meeste gevallen is een virus de oorzaak. Als diarree langer dan een week duurt of optreedt na een verblijf in de tropen, kunnen parasieten de boosdoener zijn. Als meerdere personen na een gemeenschappelijke maaltijd diarree krijgen, kan er sprake zijn van voedselvergiftiging door een bacterie. In feite is diarree een reactie van het lichaam om deze schadelijke bacteriën en virussen uit de darmen te verwijderen. Diarree gaat meestal binnen vier tot zeven dagen vanzelf over.

Waar moet je op letten?

Het is belangrijk dat je let op mogelijke uitdroging. Hieraan moet je denken bij diarree die langer dan drie dagen duurt (bij kinderen jonger dan 2 jaar zelfs na één dag!) en bij koorts (hoger dan 38 °C). Ook sufheid, diepliggende ogen en verwardheid zijn kenmerken van uitdroging.

Wat kun je zelf doen?

Bij diarree is het belangrijk dat het kind voldoende drinkt. Je mag het kind laten eten en drinken waar het trek in heeft. Kleine, regelmatige porties worden vaak goed verdragen. Dit geldt ook bij braken, omdat een belangrijk deel van wat er gedronken wordt toch in het lichaam wordt opgenomen.

ORS (een zoutoplossing) is vooral nuttig als uitdroging dreigt. Het bevat suikers en zouten die helpen het vocht op te nemen en vast te houden (voor aanvullende informatie zie flap boek). Voor ORS is geen algemeen geldende dosering te geven, omdat er veel verschillende soorten en merken in de handel zijn. Lees het voorschrift van de apotheker en/of de bijsluiter bij de verpakking.

Indien de diarree langer dan een week duurt, worden melkproducten minder goed verdragen. Zure melkproducten, zoals karnemelk en yoghurt, geven meestal geen problemen. Geef geen dranken met veel suiker als de diarree langer duurt.

Welke medicijnen kun je geven?

Diarree is een natuurlijk mechanisme van het lichaam om de veroorzaker van diarree kwijt te raken. Het is dan ook meestal onverstandig om diarree met medicijnen te stoppen. Geef dus geen loperamide.

Is diarree besmettelijk?

Vooral virusinfecties zijn zeer besmettelijk. De gebruikelijke hygiënische maatregelen zijn daarom van groot belang. Was de handen na toiletbezoek van het kind of na het verschonen van de luier.