BSO doe je zo!

Heleen van der Veld

Reed Business Education, Amsterdam

© Reed Business, Amsterdam 2012

Basisontwerp omslag en binnenwerk: VerheulCommunicatie.com, Alphen aan den Rijn
Foto’s: Ed Selhorst, Den Dolder

Reed Business Education is onderdeel van Reed Business bv, Postbus 152, 1000 AD Amsterdam.

Aan de totstandkoming van deze uitgave is de uiterste zorg besteed. Voor informatie die nochtans onvolledig of onjuist is opgenomen, aanvaarden auteur(s), redactie en uitgever geen aansprakelijkheid. Voor eventuele verbeteringen van de opgenomen gegevens houden zij zich gaarne aanbevolen.

Waar dit mogelijk was, is aan auteursrechtelijke verplichtingen voldaan. Wij verzoeken eenieder die meent aanspraken te kunnen ontlenen aan in dit boek opgenomen teksten en afbeeldingen, zich in verbinding te stellen met de uitgever.

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot de Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp,
www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) van deze uitgave ten behoeve van commerciële doeleinden dient men zich te wenden tot de uitgever.

ISBN 978 90 352 3534 2(boek) 978 90 352 3535 9(ebook)
NUR 854

Woord vooraf

Voor je ligt een prachtig boekje, waaruit je inspiratie kunt opdoen voor jouw belangrijke werk in de buitenschoolse opvang. Het is een bewerkte en beknopte versie van het Pedagogisch kader kindercentra 4-13 jaar.

In het voorjaar van 2011 overhandigde Louis Tavecchio, een hoogleraar die veel onderzoek heeft gedaan naar de kwaliteit van kinderopvang, het allereerste exemplaar van het Pedagogisch kader kindercentra 4-13 jaar aan een pedagogisch medewerker. Dat gebeurde tijdens een congres in een zaal vol bevlogen pedagogisch medewerkers. Daarmee gaf hij op symbolische wijze een heel waardevolle bron van informatie aan alle pedagogisch medewerkers in de bso.

Het Pedagogisch kader kindercentra 4-13 jaar is in opdracht van Bureau Kwaliteit Kinderopvang (BKK) ontwikkeld. Vier kinderopvangdeskundigen hebben dit samen met heel veel mensen uit de praktijk geschreven. ‘Voor het veld, door het veld’: dat was de werkwijze die BKK voor ogen had.

Als we het hebben over pedagogische kwaliteit, wie is dan van het grootste belang in de bso? Dat is de pedagogisch medewerker natuurlijk! BKK wil er daarom op allerlei manieren aan bijdragen dat pedagogisch medewerkers volop mogelijkheden hebben hun vakbekwaamheid alsmaar verder te vergroten.

Om jouw werk als pedagogisch medewerker goed te kunnen uitvoeren zijn er twee basisvoorwaarden: dat je weet hoe kinderen zich ontwikkelen en wat ze daarbij nodig hebben, en dat je je kwaliteiten en vaardigheden zo kunt inzetten dat je die kennis kunt omzetten in handelen op de groep. Kennis en vaardigheden dus. Als je dat allebei goed in de vingers hebt, maak jij voor de kinderen het verschil. En dat is precies waar het Pedagogisch kader over gaat.

In dit boekje BSO doe je zo! vind je de onderwerpen waar jij van af moet weten bij de uitoefening van je vak. En je leest er praktische tips, voorbeelden, handige weetjes en mooie voorbeelden die je kunt gebruiken in je werk. Deze uitgave geeft je ideeën om te proberen met jouw groep, om te bespreken met je collega’s en om te delen met ouders. Kortom: dit boekje kan jouw vak meer inhoud geven. Met als uiteindelijke doel dat de kinderen in jouw groep zich veilig en prettig voelen, zich goed kunnen ontwikkelen en de normen en waarden leren kennen die in onze maatschappij van belang zijn.

Samen werken aan excellente kinderopvang! Investeren in de ontwikkeling van kinderen en hen laten uitgroeien tot alles wat ze in zich hebben: wat is er mooier dan dat? Tegen die achtergrond hopen we dat niet alleen pedagogisch medewerkers, maar ook leerkrachten van basisscholen, het beroepsonderwijs, studenten, ouders, sportclubs en nog een heleboel andere mensen die een rol hebben in het leven van kinderen, dit boekje gaan lezen en gebruiken.

Ik wens je veel leesplezier en hoop dat het boekje je nieuwsgierigheid en enthousiasme prikkelt om je nog verder te verdiepen in het Pedagogisch kader kindercentra 4-13 jaar.

Carla Bienemann

directeur BKK

Inhoud

Waarom dit boek?
1 | De bso in theorie
| 1.1 | Waarom naar de bso?
| 1.2 | Basisbehoeften
| 1.3 | Vier wettelijke pedagogische doelen
| 1.4 | Wie is de pedagogisch medewerker?
2 | De bso in praktijk
| 2.1 | Communiceren met kinderen
| 2.2 | Haal meer uit de groep
| 2.3 | Dagritme
| 2.4 | Kinderparticipatie
| 2.5 | Spelen: een noodzakelijke behoefte
| 2.6 | De kunst van het inrichten
| 2.7 | Observeren is meer dan kijken alleen
| 2.8 | Samenwerken met de omgeving
| 2.9 | Bijzondere bso’s
Literatuur

Waarom dit boek?

In 2011 verscheen de eerste druk van het Pedagogisch kader kindercentra 4-13 jaar. De auteurs van het boek, Liesbeth Schreuder, Marianne Boogaard, Ruben Fukkink en Josette Hoex, zijn stuk voor stuk ervaren specialisten op het gebied van kinderen en opvang. Samen schreven ze bijna driehonderd bladzijden vol waardevolle informatie. Handig gerangschikt op thema en de theorie gekoppeld aan de praktijk. Vele mailtjes van en naar pedagogisch medewerkers, discussies en bezoekjes aan locaties bleken bruikbare input. Daarmee is het Pedagogisch kader kindercentra 4-13 jaar een onmisbare informatiebron voor iedereen die bij de buitenschoolse opvang betrokken is. De schrijvers hopen met hun boek bij te dragen aan een groter zelfbewustzijn van pedagogisch medewerkers. Want als je overtuigd bent van je eigen kracht en waarde, kunnen kinderen daar volop van profiteren.

Voor BSO doe je zo! heeft Heleen van der Veld een selectie gemaakt van thema’s en teksten uit het Pedagogisch kader kindercentra 4-13 jaar. Op basis hiervan maakte zij dit handzame boek, een stuk dunner en daardoor gemakkelijk in het gebruik. Het kan op tafel liggen tijdens een werkdag, vergadering of themabijeenkomst.

Heleen van der Veld is journalist en filmmaker. Sinds 2002 schrijft ze voor de vaktijdschriften Management Kinderopvang en Kinderopvang. Daarnaast maakt ze bedrijfs- en voorlichtingsfilms voor de non-profitsector en de culturele sector.

1  De bso in theorie

1.1   Waarom naar de bso?

Werkende ouders willen dat hun kinderen na school in een gezellige, uitdagende en veilige omgeving worden opgevangen. Een goedgeorganiseerde bso in de buurt van school en thuis is voor hen daarom een voor de hand liggende keuze. Het werkt immers een stuk rustiger als je weet dat je kind speelt met leeftijdsgenootjes en wordt begeleid door professionals.

Ouders die op zoek gaan naar een leuke bso voor hun kind letten vooral op de veiligheid. Daarnaast hopen ze dat hun kinderen vrienden maken om mee te spelen. Binnen en buiten. Een kleuter die op de bso start, blijft meestal tot het laatste jaar van de basisschool. Tenminste, zolang het aanbod leuk en uitdagend genoeg is. Sommige grote kinderen haken af omdat ze de bso te kinderachtig vinden. Door gericht activiteiten te organiseren voor deze kinderen voorkom je dat ze wegblijven. Dit besef is de laatste tijd tot kinderopvangorganisaties doorgedrongen; er zijn steeds meer avontuurlijke en uitdagende bso’s in Nederland waar kinderen graag naartoe komen.

De grootste groep kinderen op de opvang is tussen de 4 en 10 jaar oud. Een flink aantal van hen heeft al op de dagopvang gezeten en stroomt door naar de naschoolse opvang. Andere kinderen komen voor het eerst in een kindercentrum omdat hun ouders voor die tijd geen kinderopvang nodig hadden of de opvang op een andere manier hadden georganiseerd. Later kiezen deze ouders dan alsnog voor een bso, niet alleen omdat ze het leuker vinden voor hun kind, maar ook omdat de bso gegarandeerde opvang betekent. Als de pedagogisch medewerker ziek is of met vakantie, is er vervanging. Dat is naast de pedagogische meerwaarde een praktisch voordeel.

1.2   Basisbehoeften

De bso is een gemeenschap van kinderen en volwassenen, waar iedereen zich prettig voelt. Pedagogisch medewerkers merken dat een bso succesvol is wanneer het aanbod aansluit bij de behoeften van de kinderen. Dat klinkt logisch, maar bedenk wel dat een kant-en-klare aanpak voor een succesvolle bso niet bestaat. Elke dag gebeuren er namelijk onverwachte dingen waarop je snel en verstandig moet reageren. Tel de uiteenlopende karakters en leeftijden van de kinderen daarbij op en je begrijpt dat je elke situatie met een frisse blik moet bekijken. Kennis van de basisbehoeften van kinderen is hierbij noodzakelijk. Deze basisbehoeften worden in de volgende alinea genoemd. Houd voor ogen dat ze met elkaar in verband staan; pas als de eerste behoefte vervuld is, kan aan de volgende tegemoet worden gekomen.

Een van de meest basale behoeften van kinderen is lichamelijke zorg. Pas als ze goed gevoed zijn en in hygiënische omstandigheden opgroeien, hebben kinderen energie voor andere zaken en zijn ze ontvankelijk voor genegenheid en affectie. Een kind dat kan vertrouwen op continuïteit van zorg en aandacht, in een veilige omgeving, staat open voor erkenning en waardering. Hierdoor komt het toe aan zijn behoefte aan ontwikkeling en voelt het zich aangemoedigd zijn competenties te vergroten. Het vervullen van deze behoeften draagt bij aan de wens een goed mens te zijn.

1.3   Vier wettelijke pedagogische doelen

Bij het vervullen van deze basisbehoeften heb je als pedagogisch medewerker aandacht voor de volgende thema’s: spelen en vrije tijd, leren en ontwikkelen, relaties in de groep en samenwerken met ouders. In dit boek staan deze thema’s centraal. Ze zijn onlosmakelijk verbonden met de vier pedagogische doelen waaraan elk kindercentrum zich moet houden. Die doelen zijn geformuleerd door professor Marianne Riksen-Walraven en staan in de Wet kinderopvang (2005). Vertegenwoordigers van kinderopvangorganisaties en ouders hebben de doelen onderschreven bij het sluiten van het Convenant kwaliteit kinderopvang. De vier pedagogische doelen zijn:

het bieden van fysieke en emotionele veiligheid;

een bijdrage leveren aan de persoonlijke competentie;

een bijdrage leveren aan de sociale competentie;

overdracht van waarden en normen.

Deze doelen spelen altijd een rol bij je handelen. Als het goed is, gaat dat vanzelf. Toch kan het geen kwaad jezelf geregeld de vraag te stellen of je de doelen nog in het vizier hebt. Het is leuk en belangrijk om samen met collega’s en leidinggevenden over de pedagogische kanten van je werk te praten. Dat houdt je scherp en maakt je uiteindelijk beter in je vak.

In het Pedagogisch kader kindercentra 4-13 jaar worden veel onderwerpen besproken waarin de pedagogische doelen een rol spelen. Hiernavolgend zijn er vast een paar uitgelicht. In de rest van dit boek komen ze ook aan bod, maar dan gekoppeld aan de alledaagse praktijk (zie hoofdstuk 2).

Veiligheid en welbevinden

Ieder kind wil graag het gevoel hebben dat het welkom is. Dat er wordt gelachen om zijn grapjes en dat het mag huilen bij verdriet. Van dit kind kent iedereen zijn naam en met die naam wordt het ook geregeld aangesproken. Een welkom kind voelt zich veilig. Emotioneel gezien en fysiek. Het durft hoger te schommelen, alleen op de gang te spelen en samen met nieuwe vriendjes een toneelstuk te maken, omdat de pedagogisch medewerker hem aanmoedigt en in de buurt is om te helpen. Op een bso leert een kind, net als op school en thuis, waartoe het in staat is. Het ervaart succesmomenten als iets gelukt is en ontdekt dat fouten maken niet erg is.

Leren en ontwikkelen

Op de bso heb je te maken met kinderen van uiteenlopende leeftijden. Elke leeftijdsgroep leert en ontwikkelt zich op een eigen manier. Tussen het 4e en 6e jaar leert een kind vooral spelend en proberend. Vanaf 6 jaar beginnen kinderen steeds rationeler en logischer te denken. Ze onthouden meer en begrijpen dingen sneller. Met 10 jaar zet de lichamelijke puberteit zich soms al in en zie je sterke veranderingen in het denk- en inlevingsvermogen. Dit is een natuurlijk proces dat te maken heeft met de ontwikkeling van de hersenen.

Recht op spelen voor ieder kind

In het Verdrag inzake de rechten van het kind staat dat ieder kind het recht heeft om te spelen. Al spelend ontwikkelen kinderen hun sociale en motorische vaardigheden namelijk het best. Ze leren winnen en verliezen. Samen of alleen. Op de bso is er oog voor klein en rustig spel en voor druk en beweeglijk spel. Het aanbod is afgestemd op sekse en leeftijd.

Zelfstandigheid en autonomie

Kinderen willen graag zelfstandig zijn. De een lukt dat sneller dan de ander. Op de bso moet ieder kind zijn zelfstandigheid kunnen vergroten. Het leert er nieuwe fysieke en sociale vaardigheden en ontdekt zijn eigen rol in een groep. Door mee te mogen praten over de regels van de bso leert een kind dat zijn mening waarde heeft. Dan moeten zijn suggesties natuurlijk wel aangehoord worden.

Onderlinge relaties

Vriendschap is belangrijk. In de groep is er aandacht voor onderlinge relaties; kinderen die op de bso geen aansluiting vinden met leeftijdsgenoten verdienen extra aandacht. Door observaties en communicatie met ouders, leerkrachten en andere mensen uit hun omgeving, kun je kinderen helpen zich sociaal vaardiger op te stellen. Op een bso zijn de relaties tussen kinderen en volwassenen duidelijk; de pedagogisch medewerker is eindverantwoordelijk en neemt beslissingen, maar neemt kinderen altijd serieus.

Positieve sfeer

Een positieve sfeer op de bso is een voorwaarde voor een geslaagde dag. Door met elkaar regels af te spreken waarin iedereen zich kan vinden, kom je een eind in de goede richting. Pedagogisch medewerkers geven het goede voorbeeld. Er wordt niet gevloekt en geschreeuwd, ruzies worden vreedzaam opgelost en verschillen tussen kinderen worden benoemd en geaccepteerd. Op deze manier wordt het respecteren van waarden en normen vanzelfsprekend.

1.4   Wie is de pedagogisch medewerker?

Als pedagogisch medewerker heb je meer invloed op kinderen dan je denkt. Kinderen willen graag gezien worden door volwassenen. Niet alleen door hun ouders, maar ook door ‘vreemden’. Ze zoeken bevestiging, voorbeelden, raad en veiligheid. Op de bso kan dat. Pedagogisch medewerkers hebben hierin dan ook een belangrijke taak. Ze vervangen niet de gezinsopvoeding, maar zijn een aanvulling daarop. Dit geldt ook als een kind maar één of twee keer per week komt.

Veilige haven

Alle kinderen die naar de bso komen, moeten zich veilig en welkom voelen. Voor kinderen die thuis aandacht tekortkomen, geldt dat des te meer. Als een kind thuis snel op zijn kop krijgt, kun je zijn zelfvertrouwen stimuleren door het vaak te complimenteren en te luisteren naar zijn verhalen. Bedenk wel dat je de meeste problemen van een kind niet kunt oplossen. In ernstige gevallen, zoals bij een vermoeden van kindermishandeling, moet je een leidinggevende in vertrouwen nemen. In het belang van het kind is het noodzakelijk dat gerichte en professionele hulp op gang komt. De kinderopvangorganisatie waar je werkt, heeft waarschijnlijk een protocol waarin staat welke stappen in dergelijke situaties moeten worden ondernomen.

Zoeken naar een balans

Handelen in het belang van het kind komt in de praktijk neer op het vinden van een balans. Moeten kinderen geregeld naar buiten of mogen ze zelf weten wanneer ze een frisse neus halen? Hoelang mag een kind zich vervelen voordat je een activiteit aanbiedt en wat doe je als een kind liever naar een andere groep wil? Belangrijke factoren bij het maken van keuzes zijn – naast de pedagogische visie van het kindercentrum – de leeftijd en het karakter van het kind. Door open te communiceren met collega’s, kinderen, ouders en alle andere betrokkenen uit de omgeving van het kind kun je de juiste keuzes maken.

Graven in je geheugen

In dit boek staan een heleboel adviezen, stuk voor stuk gericht op goede opvang. Al deze adviezen zijn gebaseerd op kennis en ervaring uit de praktijk. Maar ervaringen uit je eigen leven zijn ook bruikbaar. Het is zinvol om geregeld stil te staan bij wat je zelf als kind leuk vond. Waar werd jij blij van? Wat deed je graag na een lange schooldag? Ging je zelf naar huis, naar opa en oma of naar de opvang? Hoe ging je om met regels? Voelde je je wel eens belachelijk gemaakt of werd jou iets verboden vanwege het mogelijke gevaar ervan terwijl je zelf vond dat het volkomen veilig was? Nou ja, bijna volkomen veilig? Door in je geheugen te graven kun je je beter verplaatsen in kinderen. Vergeet niet naar de herinneringen van je collega’s te vragen. Die kunnen wel eens heel anders zijn.

Goed samenwerken

Een groep functioneert het best bij een positieve sfeer. Als pedagogisch medewerkers onderling goed met elkaar overweg kunnen, is de kans groter dat een positieve sfeer ontstaat. Een goede samenwerking is gebaseerd op wederzijds respect en betrokkenheid. Je hoeft niet elkaars beste vrienden te worden, maar interesse in elkaars werkwijze is een must. Net als een gemeenschappelijke visie waarin jullie het eens zijn over de manier waarop de taken worden verdeeld en met de kinderen wordt omgegaan. Een visie krijgt pas waarde als erover gesproken wordt. Alleen dan weet je hoe je collega’s denken en waarom zij over sommige kwesties een andere mening hebben.

Omgaan met diversiteit

Natuurlijk zijn er verschillen binnen het team. Mannen en vrouwen van verschillende leeftijden en culturen. De kunst is daar geen probleem in te zien maar een kracht. Als ieder teamlid zijn eigen kwaliteit mag gebruiken, profiteert de hele groep daarvan. Bij het verdelen van de taken is het daarom logisch dat je rekening houdt met elkaars kracht en talent. De collega die niet bang is om vies te worden en van bewegen houdt, bedenkt en begeleidt de sportieve activiteiten, en de collega die heerlijk kan koken, maakt met de kinderen een feestmaaltijd.

Waarschijnlijk is de samenstelling van de groep ook heel divers. In de ideale situatie is er voor ieder kind een pedagogisch medewerker met wie het goed overweg kan. Een meisje van 10 jaar dat met haar schaambeen keihard op het fietszadel is geknald en pijn voelt, klampt waarschijnlijk liever een vrouw aan dan een man. Een kind dat vast tijdens de ramadan, vindt het fijn te praten met iemand die openstaat voor geloof en godsdienst.

Begeleiden naar autonomie

Kinderen hebben van nature de behoefte te onderzoeken en te experimenteren. Meestal hebben ze geen volwassenen nodig om daartoe aangezet te worden. Die hebben ze wel nodig om ze te helpen en ze te behoeden voor fouten. Soms duidelijk en meteen, vaak pas na een tijdje. Het moment is afhankelijk van de situatie en moet steeds opnieuw bepaald worden. Pedagogisch medewerkers op de bso hebben een belangrijke taak in het ontwikkelen van de autonomie van kinderen, zodat ze uiteindelijk zelfstandige mensen worden.