Ieder kind een eigen verhaal

Samen verschillend in kindercentra

Anke van Keulen en Elly Singer

Reed Business Education, Amsterdam

Deze publicatie is tot stand gekomen met ondersteuning van de Bernard van Leer Foundation en Bureau Kwaliteit Kinderopvang (BKK).

In samenwerking met BOinK, de Belangenvereniging van Ouders in de Kinderopvang en peuterspeelzalen.

© Reed Business, Amsterdam 2013

Redactie: Addie Roetman

Foto’s: Ruben Keestra

Schommelfoto’s omslag: Helen van Dijk (www.helenvandijk.nl)

Basisontwerp omslag en binnenwerk: VerheulCommunicatie.com, Alphen aan den Rijn

Reed Business bv, Postbus 152, 1000 AD

Amsterdam.

Aan de totstandkoming van deze uitgave is de uiterste zorg besteed. Voor informatie die nochtans onvolledig of onjuist is opgenomen, aanvaarden auteur(s), redactie en uitgever geen aansprakelijkheid. Voor eventuele verbeteringen van de opgenomen gegevens houden zij zich gaarne aanbevolen.

Waar dit mogelijk was, is aan auteursrechtelijke verplichtingen voldaan. Wij verzoeken eenieder die meent aanspraken te kunnen ontlenen aan in dit boek opgenomen teksten en afbeeldingen, zich in verbinding te stellen met de uitgever.

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot de Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) van deze uitgave ten behoeve van commerciële doeleinden dient men zich te wenden tot de uitgever.

ISBN 978 90 352 3591 5 (boek) 978 90 352 3597 7 (ebook)

NUR 854

Voorwoord

Voor u ligt Ieder kind, een eigen verhaal, de populaire versie van Samen verschillend. Pedagogisch kader diversiteit in kindercentra 0-13 jaar. Het is het grote boek in het klein. De verkorte publieksversie is een heel leesbaar boek geworden dat pedagogisch medewerkers, ouders en andere lezers veel leert over diversiteit in de kinderopvang.

Diversiteit is niet alleen een serieus onderwerp voor volwassenen, maar is ook een alledaagse realiteit voor jonge kinderen. Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat jonge kinderen al vroeg verschillen zien in de sociale omgeving om hen heen. De kinderopvang is in al haar diversiteit daardoor een rijke wereld voor kinderen. Interessant is dat recent wetenschappelijk onderzoek van eigen bodem laat zien dat zij hiervan ook veel leren. Nederlandse kinderen die de kinderopvang bezochten, blijken vaardiger in het communiceren met leeftijdgenootjes dan kinderen die deze kinderopvangervaring niet hebben.

Het beoogde lezerspubliek van pedagogisch medewerkers maar ook ouders zijn verschillend. Maar ze zijn dat samen, zoals dit boek laat zien. Er staan diverse voorbeelden in die pedagogisch medewerkers helpen bij de voorbereiding van een thema-avond. Ook een oudercommissie kan veel halen uit dit boek. Verschillende lezers kunnen dit boek dus lezen en iedereen kan daarna samen aan de slag.

Wie dit boek leest, stapt in de rijke wereld van de kinderopvang. Ik hoop dat het omslaan van deze bladzijde met dit korte voorwoord een beetje lijkt op het openen van de voordeur van een kinderdagverblijf of de buitenschoolse opvang. In de vijf hoofdstukken komt u kinderen en volwassenen tegen, u ontmoet ouders en pedagogisch medewerkers die precies zoals uzelf zijn of juist net een beetje anders. Want de kinderopvang is de grote wereld in het klein, waar kleine mensen grootse dingen meemaken en zo samen verschillend worden.

Rubben Fukkink

Bijzonder hoogleraar kinderopvang, Universiteit van Amsterdam

Inhoud

Inleiding

1 | Zo veel gezinnen, zo veel manieren van opvoeden
| 1.1 | Elkaar leren kennen en respecteren
| 1.2 | Praten over wat je niet begrijpt
| 1.3 | Diversiteit in manieren van opvoeden
| 1.4 | Zo veel gezinnen, zo veel behoeften
2 | Ieder gezin een eigen kleur
| 2.1 | Verschillende culturen
| 2.2 | Niet te snel oordelen
| 2.3 | Omgaan met botsende opvattingen
| 2.4 | Meer talen
| 2.5 | Meer huidskleuren
| 2.6 | Arm of rijk
3 | Zo veel kinderen, samen in één groep
| 3.1 | Vrienden worden op de groep
| 3.2 | Je plek zoeken als jongen of als meisje
| 3.3 | Ontluikende seksualiteit en seksueel getinte spelletjes
| 3.4 | Omgaan met groepsdruk
| 3.5 | Leren ruziemaken en weer vrienden worden
| 3.6 | Leren dat pesten en discrimineren niet mag
| 3.7 | Leren met elkaar rekening te houden
4 | Kinderen met ieder hun eigen talenten
| 4.1 | Talenten van kinderen benutten
| 4.2 | Samen optrekken
| 4.3 | Kinderen leren omgaan met reacties op hun beperking
| 4.4 | Leren optrekken met kinderen met gedragsproblemen
| 4.5 | Als kinderen thuis ernstige problemen hebben
5 | Kindercentrum als ontmoetingsplaats
| 5.1 | Elkaar ontmoeten binnen het kindercentrum
| 5.2 | Elkaar ontmoeten buiten het kindercentrum
| 5.3 | Gewone opvang als het kan, bijzondere opvang als het moet
Dankwoord
Literatuur
Over de auteurs

Inleiding

De kinderopvang is de grote wereld in het klein. Voor kinderen, ouders en pedagogisch medewerkers. Ze komen er in aanraking met verschillende kinderen, mensen en ideeën. Het kindercentrum is een ontmoetingsplaats die de opvoeding in het gezin verrijkt.

Dit boek gaat over het omgaan met diversiteit, over onze overeenkomsten en onze verschillen: in voorkeuren, talenten of temperament, en ook in culturele achtergrond (zoals leefen opvoedingsstijl, sekse, religie, sociaal milieu, beroep of opleiding). In deze uitgave wordt tevens aandacht besteed aan kwetsbare kinderen, die meer aandacht in de groep nodig hebben dan de andere kinderen.

De rechten van het kind (Verenigde Naties)

Ieder kind hoort erbij! Daar gaan we in dit boek van uit en daar willen veel mensen zich sterk voor maken. Ook op hoog internationaal niveau zijn er afspraken over gemaakt. De Verenigde Naties namen het zogeheten Verdrag inzake de rechten van het kind aan. Hierin is vastgelegd dat ieder kind recht heeft op ontwikkeling, bescherming en participatie. Kinderen en ouders hebben recht op voorzieningen, vrij van elke vorm van discriminatie.

Bron: artikel 2 van het VN-verdrag (1989).

Ieder kind hoort erbij

Ieder kind en iedere volwassene om het kind heen wil graag gezien, gehoord en bevestigd worden. Ieder kind hoort erbij en niemand is beter of minder dan een ander. Het is mooi als dat in de groep vanzelfsprekend is en als iedereen dit ook voelt. Zo’n sfeer is in het belang van alle ouders en pedagogisch medewerkers. Als ze samen de opvoeding afstemmen op de talenten van kinderen en ook rekening kunnen houden met kwetsbaarheden, is dit ook in het belang van alle kinderen.

Kindercentrum als ontmoetingsplaats

Kindercentra zijn ontmoetingsplaatsen. Je komt er elkaar tegen en ziet hoe anderen omgaan met kinderen en met elkaar. Ieder kind brengt zijn of haar eigen verhaal mee naar het kindercentrum. Daarom heet dit boek Ieder kind een eigen verhaal. Samen verschillend in kindercentra. In kindercentra komen alle thema’s aan bod die in de samenleving spelen, zoals de omgang met verschillen in talent, macht, status, culturele achtergrond en voorkeuren. Wij zijn samen verschillend.

Omgaan met anderen gaat niet altijd helemaal vanzelf. Soms gedragen mensen zich namelijk anders dan je gewend bent en ze zijn daardoor lastig te begrijpen. Ouders en pedagogisch medewerkers kunnen elkaar helpen bij het omgaan met diversiteit, bijvoorbeeld door samen dingen te doen en door er samen voor te zorgen dat ieder kind erbij hoort. Ook de kinderen komen andere kinderen tegen die anders zijn of anders doen dan ze gewend zijn. Wanneer ze van jongs af aan overeenkomsten leren zien en met verschillen leren omgaan, vinden ze later gemakkelijker hun weg in onze diverse samenleving.

Tovenaar en tovenaarsleerling

Bo en Dylan zijn twee jongens van 9 jaar. Ze zitten op dezelfde buitenschoolse opvang (bso). Bo is heel rustig en loopt meestal in een joggingbroek en op oude gympen. Hij leest graag en is vaak bezig in de ontdekhoek. Dylan praat veel en draagt altijd kleren en schoenen van hippe merken. Daardoor krijgt hij veel aandacht van de andere kinderen in de groep. Hij speelt graag op zijn spelcomputer en is tafeltenniskampioen van de bso. Bo’s vader komt zijn zoon altijd op een oude fiets ophalen, terwijl Dylans moeder in een dure sportwagen voor komt rijden; deze ouders hebben elkaar nog nooit gedag gezegd.

Dan organiseren de bso-medewerkers een verkleedfeest. Uitdaging voor de kinderen: ze mogen alles voor hun kostuums gebruiken, zolang het maar geen geld gekost heeft. Dylan vindt dit een lastige opdracht en gaat eens met Bo praten in de ontdekhoek. Bo vindt het stoer dat de populaire Dylan zijn hulp vraagt en heeft meteen ideeën. Ze zoeken lappen en materialen bij elkaar en slaan aan het knutselen. Uiteindelijk gaat Bo als tovenaar en Dylan als tovenaarsleerling naar het feest. Iedereen klapt voor het mooie duo en de ouders van Bo en Dylan maken voor het eerst een praatje met elkaar.

Ouders worden verrast door verschillen

Ouders kiezen met zorg een plek in een kindercentrum voor hun kind, want het gaat om zijn of haar eerste stap in de grote wereld. Ze beoordelen de mensen aan wie ze hun kind toevertrouwen en zoeken op basis van vertrouwdheid en bekendheid: voel ik me bij deze mensen op mijn gemak? Begrijp ik hoe ze denken en zullen we het over belangrijke dingen snel eens worden? Maar dan nog kunnen ze verrast worden door ervaringen en opvattingen die ze niet hadden verwacht. Hun kind komt in de bso misschien in aanraking met opvattingen over jongens en meisjes die de ouders niet delen. Ze kunnen ook merken dat niet alle ouders zich even goed thuis voelen op het kindercentrum. Of ze ontdekken na een tijdje dat een van de pedagogisch medewerkers anders over opvoeden denkt dan zijzelf.

Pedagogisch medewerkers worden verrast door verschillen

Ook pedagogisch medewerkers worden verrast door onverwachte verschillen. Ze werken misschien met collega’s die vanuit hun achtergrond anders denken over opvoeding. En ze komen in aanraking met verschillende gezinnen en met kinderen die uiteenlopende talenten en kwetsbaarheden hebben. Pedagogisch medewerkers moeten hiermee leren om te gaan. Daarnaast laten zij de kinderen zien hoe zij met die verschillen kunnen omgaan. Dit hoort bij de pedagogische opdracht van kindercentra (het overdragen van waarden en normen) en bij de maatschappelijke taak van de kinderopvang (bijdragen aan een harmonieuze samenleving).

Sommige verschillen zijn privé

Samen verschillend zijn betekent dat je belangstelling hebt voor elkaar. Natuurlijk wissel je de kennis en ervaringen uit die nodig zijn om de kinderen goed te kunnen begeleiden. Daardoor ga je elkaar en de kinderen ook beter begrijpen. Maar dit betekent niet dat je er recht op hebt alles over elkaar te weten. Mensen mogen ook zaken voor zichzelf houden. Sommige verschillen zijn privéaangelegenheden en het getuigt van respect om hen te laten bepalen wat ze willen vertellen en wat niet.

Stel dat een ouder een paar weken ziek is geweest en dan weer op de groep komt. In dat geval is het prima om te zeggen: ‘Fijn dat je er weer bent. Hoe gaat het met je?’ Het gaat echter te ver om te vragen: ‘Wat heb je gehad? Mag je van de dokter alweer werken?’ Krijgt een ouder of een pedagogisch medewerker toch zo’n vraag, dan heeft hij of zij het volste recht hierop te antwoorden: ‘Daar wil ik het liever niet over hebben.’

Voor wie is dit boek geschreven?

Dit boek is geschreven voor ouders en pedagogisch medewerkers en nodigt hen uit samen aan de slag te gaan met diversiteit. Ze zoeken gezamenlijk uit hoe ze met verschillen kunnen omgaan, overeenkomsten kunnen benutten en optimaal met en van elkaar kunnen leren. Zo bevorderen ze dat ieder kind erbij hoort en is de kinderopvang een leuke plek voor ieder kind.

Het boek is gebaseerd op Samen verschillend. Pedagogisch kader diversiteit in kindercentra 0-13 jaar (Van Keulen & Singer 2012).

Ten behoeve van de leesbaarheid zijn in dit boek de volgende algemene afspraken gemaakt.

Voor de pedagogisch medewerker geldt dat op de plekken waar ‘zij’ staat, ook ‘hij’ kan worden gelezen.

Wanneer het gaat om peuterspeelzaalwerk, kan ‘pedagogisch medewerkers’ worden vervangen door ‘leidsters’.

Daar waar ‘ouder(s)’ in de tekst staat, kan er ook ‘verzorgende(n)’ worden gelezen.

Saartjes lappenmand

Saartje is 5 jaar. In haar ontwikkeling is ze ongeveer 1 jaar. Ze is geestelijk en lichamelijk gehandicapt. Het liefst speelt Saartje met de lappenmand. Daar zitten allerlei stofjes in: van glimmende zijde tot teddybeertjespluche en van zachte washandjes tot stugge stukjes leer. Saartje voelt aan alle stofjes en zucht dan van genoegen.

Als ze in de kring zit, gilt ze soms hard of maakt spas- tische bewegingen. De meeste ouders en kinderen zijn hieraan gewend, maar de moeder van een nieuw kindje heeft er moeite mee. Ze is bang dat Saartje te veel aandacht naar zich toe trekt. De pedagogisch medewerkers nodigen deze moeder uit om een ochtendje mee te lopen op de groep. Dat werkt goed. Ze kunnen laten zien dat Saartje maar een klein deel van de tijd gilt en spastisch beweegt, omdat ze in de groep weten hoe ze haar snel weer rustig krijgen. Ook de kinderen spelen daar een rol in. Zij zeggen dan bijvoorbeeld: ‘Juf, Saartje wil nu met de lappenmand spelen.’