ISBN 978 90 352 4701 7

Editie: juni 2013 (HCB 98)

© 2013 Reed Business bv, Radarweg 29, 1043 NK Amsterdam

Behoudens de door de wet gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt zonder schriftelijke toestemming van de uitgever die daartoe door de auteur(s) met uitsluiting van ieder ander onherroepelijk is gemachtigd. Het e-boek is voorzien van een voor elke klant uniek watermerk.

De inhoud van dit e-boek wordt minimaal vier keer per jaar door redactie en auteurs geactualiseerd. Een abonnement op het e-boek Cultuurbeleid en de updates is af te sluiten via website: www.handboekcultuurbeleid.nl

Daar is ook de informatie te vinden over de technische aspecten van het e-boek, het download-proces en over de benodigde software voor een optimaal gebruik.

Aan de totstandkoming van deze uitgave is uiterste zorg besteed. Voor informatie die nochtans onvolledig of onjuist is opgenomen, aanvaarden auteur(s), redactie en uitgever geen aansprakelijkheid. Voor eventuele verbeteringen van de opgenomen gegevens houden zij zich gaarne aanbevolen.

Contact: handboekcultuurbeleid@reedbusiness.nl

Cultuurbeleid

digitaal handboek voor de kunst- en cultuursector

Redactie:

Dr. Q.L. van den Hoogen,
universitair docent Kunstsociologie en Kunstbeleid aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Dr. B.J. Langenberg,
onderzoeker en adviseur arbeidsmarkt culturele sector te Amsterdam.

Drs. R.E.J.A. Oosterhuis,
onderzoekscoördinator cultuur en media, ministerie van OCW.

Mr. dr. T.A. Schiphof,
universitair docent Mediastudies, Faculteit Geesteswetenschappen, Universiteit van Amsterdam.

Drs. W. Snijder,
beleidsadviseur Cultuur Gemeente Delft, vakteam Kunst & Cultuur.

Auteurs:

drs. Th.H. Adams,
voormalig Directeur Algemeen Cultuurbeleid en Directeur Internationale Betrekkingen op het ministerie van OCW. Zelfstandig adviseur en publicist op het snijvlak van kunst, cultuur en beleid.

drs. E. Akkermans,
zelfstandig adviseur kunst en cultuur, wevragenerik.nl

drs. H.O. van den Berg,
zelfstandig adviseur in Strategie & Bedrijfsontwikkeling in Kunst en Cultuur, en o.a. voormalig directeur van de Vereniging van Schouwburg- en Concertgebouw Directies (VSCD).

drs. V. Bergman,
zelfstandig adviseur kunsteducatie.

drs. D. Bergvelt,
senior projectleider bij Architectuur Lokaal.

dr. A. van den Broek,
senior wetenschappelijk medewerker bij de onderzoeksgroep Tijd, Media en Cultuur van het Sociaal en Cultureel Planbureau.

drs. C. Bunnik,
zelfstandig adviseur bij Bunnik Beleid en Advies, Haarlem.

drs. J. van Campen,
werkzaam als zelfstandig planoloog en schrijver onder de naam woord en plaats.

drs. H.P. van Dulken,
docent aan de Hogeschool van de Kunsten Utrecht.

drs. J.N.M. van den Eijnde,
kunsthistoricus en publicist op het gebied van beeldende kunst en vormgeving.

drs. D. Elshout,
universitair docent Cultuurbeleid en Onderzoek, Faculteit Algemene Cultuurwetenschappen, Universiteit van Amsterdam.

dr. P.J.D. Gielen,
universitair hoofddocent kunstsociologie aan de Rijksuniversiteit Groningen en lector aan de Fontys Hogeschool Tilburg; wetenschappelijk directeur van het Research Centre Arts in Society.

mr.drs. S.M. Grimbrère,
senior-beleidsmedewerker bij het Bureau Internationaal Cultuurbeleid van de Stafdirectie Cultuurbeleid van het ministerie van OCenW.

dr. J. de Haan,
hoofd bij de onderzoeksgroep Tijd, Media en Cultuur van het Sociaal en Cultureel Planbureau, en bijzonder hoogleraar ICT, Cultuur en Kennissamenleving aan de Erasmus Universiteit.

P. Hagenaars,
senior adviseur Cultuureducatie, voormalig directeur Cultuurnetwerk Nederland.

mr. dr. G. Hagoort,
lector Kunst & Economie aan de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht en dean van de Amsterdam School of Management.

mr. drs. W.G.A. Hazewindus,
werkzaam bij het Centrum voor Milieurecht / ACELS van de Universiteit van Amsterdam.

drs. H. Heimans,
senior projectleider onderzoek. Landelijk Kennisinstituut Cultuureducatie en Amateurkunst.

drs. C.P.A. Holierhoek,
bestuursvoorzitter Cedar bv, schrijver en neerlandicus.

prof. dr. F.J.M. Huysmans,
bijzonder hoogleraar bibliotheekwetenschap aan de UvA en onderzoeker/adviseur bij WareKennis.

drs. J.J. de Jong,
werkzaam bij de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek.

G. Kuiper MA,
zelfstandig adviseur bureau Genuine Art & Business.

dr. F. Langen,
docent Media & Cultuur bij de opleiding Media & Entertainment Management aan de Stenden Hogeschool te Leeuwarden.

ir. A.M.M. Lenoir,
adviseur Aerde advies en bouwmanagement te Tilburg.

drs. R. de Leeuw,
senior beleidsmedewerker bij de Directie Cultureel Erfgoed van het ministerie van OCenW.

drs. P.J.M. Ligthart,
vml. senior-adviseur bij het ministerie van OCenW.

prof. dr. J.J. van Maanen,
emiritus hoogleraar Kunst en Maatschappij aan de Rijksuniversiteit Groningen.

drs. V. Meewis,
projectmedewerker onderzoek en cultuureducatie bij LKCA.

dr. D. Molenaar,
directeur All Arts Belastingadviseurs B.V en verbonden aan de Erasmus Universiteit Rotterdam.

mr. J.G. van Niftrik,
coördinator wetgeving en bezwaarschriften cultuur bij de directie Wetgeving en Juridische Zaken van het ministerie van OCenW.

dr. Th.B.J. Noordman,
directeur van Adviesbureau Cultuurtoerisme te Den Haag.

drs. A. Nuchelmans,
stafmedewerker en redacteur bij de Boekmanstichting.

E. Peters,
publicist, oprichter en hoofdredacteur PhotoQ.

J. Poll Msc,
Projectleider cultuureducatie at Landelijk Kennisinstituut Cultuureducatie en Amateurkunst.

dr. R. Pots,
projectmedewerker bij Erfgoedhuis Zuid-Holland, auteur van het standaardwerk ‘Cultuur, koningen en democraten; overheid & cultuur in Nederland’.

drs. M.A. Rutters,
juridisch adviseur bij het ministerie van OCenW.

dr. C. Smithuijsen,
directeur Boekmanstichting te Amsterdam en bestuurder van het Europese Culture Information and Research Centres Liaison in Europe (CIRCLE). Hij is verder o.a. bestuurslid van de Vereniging Rembrandt en secretaris van de Johannes Vermeer Prijs.

dr. N.R.J. Sonck,
wetenschappelijk medewerker bij de onderzoeksgroep Tijd, Media en Cultuur van het Sociaal en Cultureel Planbureau.

J. Spits,
medewerker Directie Kunsten van het ministerie van OCenW.

drs. F. Stienen,
freelance journalist en tekstschrijver.

drs. M. Tal,
projectleider cultuureducatie at LKCA.

drs. M.L.T. Thijssen,
senior adviseur bij de directie Kunsten van het ministerie van OCenW.

dr. S. Trienekens,
onderzoeker en adviseur op het gebied van burgerschap, diversiteit en de kunsten bij onderzoeksbureau Urban Paradoxes.

drs. M van de Velde,
directeur/eigenaar van eMvee, organisatie & advies in kunst en cultuur.

ir. B. Vinkenburg,
managing consultant Kunst, Cultuur & Media, Berenschot te Utrecht.

ir. N. van der Vlist,
o.a. directeur bij Stadsherstel Rotterdam.

drs. C.H. Wijn,
senior-consultant verbonden aan BMC, adviesbureau voor de publieke sector.

drs. M. Windhorst,
zelfstandig beleidsadviseur en tekstschrijver op het gebied van erfgoed- en archiefbeleid bij Raamwerk advies en tekst.

Voorwoord

Digitale technieken zijn al lang niet meer weg te denken uit de wereld van kunst en cultuur. Nieuwe-mediakunst is al lang geïnstitutionaliseerd, museumbezoek kan vanuit de eigen woonkamer waarbij tot op details op werken kan worden ingezoomd en marketing en educatie zijn onderhand ondenkbaar zonder goede websites en digitale toepassingen voor kennisoverdracht. Hoog tijd dus dat ook het Handboek Cultuurbeleid digitaal gaat.

Nog steeds biedt het handboek alle informatie voor beleidsmedewerkers cultuur, kunstmanagers en -marketeers op één plek aan. In een nieuwe - digitale - jas, overzichtelijker en zonder het invoegen en vervangen van papieren delen.

De redactie heeft de digitalisering aangegrepen om de indeling van het Handboek te herzien. In de digitale versie staan per overheidslaag hoofdstukken over de inrichting van landelijk, provinciaal, gemeentelijk en Europees cultuurbeleid. Maar daarnaast zijn ook alle beleidsnota’s van het rijk en voorbeelden van provinciale en gemeentelijke nota’s opgenomen. Zoals u gewend bent hebben we per kunstsector hoofdstukken opgenomen en een overzicht van de wet- en regelgeving t.a.v. cultuur. Daarbij hanteren we een brede definitie van het cultuurbeleid.

We beperken ons niet tot de Wet op het Specifiek Cultuurbeleid maar ook op overige instrumenten van het overheidsbeleid die de cultuursector raken, zoals het auteursrecht, de Wet op de Vaste Boekenprijs en het beleid van het ministerie van Landbouw, Economie en Voedselveiligheid aangaande topsectoren en creatieve industrie. Daarmee wil de redactie invulling geven aan de basisgedachte van het handboek: op één plek is alle informatie over en reflectie op het cultuurbeleid in Nederland aanwezig, zowel vanuit historisch perspectief, als het actuele beleid.

Afhankelijk van het platform waarop u de e-boekversie van het handboek leest, kunt u via internet doorklikken naar de actuele wet- en regelgeving. Mogelijk treft u in de eerste e-boekversie nog hiaten aan. We horen opmerkingen van gebruikers graag zodat we die in nieuwere versies kunnen meenemen. We hopen dat de nieuwe indeling en het digitale format voor de gebruikers van het e-boek overzichtelijk en gebruiksvriendelijk is.

Namens de redactie,

Quirijn van den Hoogen (hoofdredacteur)

Bericht van de uitgever bij editie HCB 98

In deze eerste digitale versie van het handboek zijn de volgende nieuwe teksten opgenomen:

Cultuur en beleid in Nederland door Cas Smithuijsen

Culturele accommodaties door Ton Lenoir

Financiering van cultuur door Bastiaan Vinkenburg

Belasting- en premieheffing door Dick Molenaar

Cultureel mediagebruik in Nederland door Nathalie Sonck en Jos de Haan

Muziek en muziekbeleid in Nederland door Hans Onno van den Berg

Cultuurbeleid in Nederland door Thije Adams

Redactie en uitgever hebben voor de volledigheid van het handboek ervoor gekozen de teksten uit de losbladige op te nemen, ook al zijn een aantal daarvan aan herziening toe. Deze teksten worden gedurende 2013 door auteurs bewerkt en geactualiseerd en in het komende jaar bij de volgende updates van het e-boek gepubliceerd, naast de geheel nieuwe teksten die zullen verschijnen.

Achter elke afzonderlijke tekst in het e-boek staat de oorspronkelijke publicatiedatum vermeld.

Inhoudsopgave

Hoofdstuk I | Overheden
I.1 | Rijksoverheid
1 | Cultuurbeleid in historisch perspectief
2 | Cultuur en beleid in Nederland
3 | Rijksbegroting, beleidsstukken en regelingen
4 | Wet- en regelgeving – ministerie van OCW
5 | Wet- en regelgeving – overige ministeries
I.2 | Provincies
1 | Provinciaal kunst- en cultuurbeleid
2 | Provinciale cultuurnota’s, beleidsstukken en regelingen
I.3 | Gemeenten
1 | Uitgangspunten gemeentelijk cultuurbeleid
2 | Voorzieningenniveaus van kleine en grote gemeenten
3 | Subsidiesystematiek en organisatie
4 | Gemeentelijk broedplaatsenbeleid
5 | Cultuurnota’s van grote gemeenten (een selectie)
6 | Cultuurnota’s van kleinere (< 30.000) gemeenten (een selectie)
7 | Spoorboekje voor maatschappelijke voorzieningen
8 | Culturele accommodaties
I.4 | Europa
1 | Cultuur als creeping competence — Het cultuurbeleid van de Europese Unie
1-bijlage | Programmagids cultuurprogramma (2007-2013)
2 | Het cultuurbeleid van de Europese Unie — Ontwikkeling, doelstellingen en prioriteiten
3 | Europese Richtlijnen, Verordeningen en Programma’s
I.5 | Internationaal
1 | Wetgeving en verdragen
Hoofdstuk II | Beleid: juridische en bestuurskundige aspecten
1 | Rechtsbescherming bij subsidiëring
2 | Subsidieverlening volgens de derde tranche van de Algemene wet bestuursrecht
3 | Cultuurbeleid in de Brave New World van evidence-based policies; Probleemgebied evaluatie van cultuurbeleid
4 | Niet tellen maar wegen; over de zin en onzin van prestatieafspraken in de culturele sector
Hoofdstuk III | Beleid: sociale aspecten
III.1 | Participatie
1 | Deelname aan kunst en cultuur
2 | Cultureel mediagebruik in Nederland
3 | Beleidsplannen en regelingen
III.2 | Amateurkunst
1 | Amateurkunst
III.3 | Culturele diversiteit
1 | Culturele diversiteit in de kunst
2 | Cultuurdeelname en etniciteit — Wie doet wat, en met welk effect?
III.4 | Community arts
1 | Culturele interventies in de ontwikkeling van stad en platteland
III.5 | Cultuureducatie
1 | Cultuureducatie
Hoofdstuk IV | Beleid: economische aspecten
1 | Financiering van de cultuursector
2 | Belasting- en premieheffing
3 | City marketing
4 | Dynamic pricing
5 | Cultural business modelling
6 | Cultuurprofijt en economie
7 | Kunstmarketing
Hoofdstuk V | Sectoren
V.1 | Podiumkunsten
1 | Fonds Podiumkunsten
2 | Toneel
3 | Muziek
4 | Muziek en overheid
5 | Dans
V.2 | Beeldende kunst
1 | Beeldende kunst
2 | Beeldende kunst openbare ruimte
3 | Fotografie
4 | Mediakunst
5 | Vormgeving
6 | Fondsen en regelingen beeldende kunst
V.3 | Architectuur
1 | Architectuurbeleid rijksoverheid
2 | Lokaal architectuurbeleid
3 | Fondsen en regelingen architectuur
V.4 | Film
1 | Film
2 | Fondsen en regelingen film
V.5 | Letteren
1 | Letteren en letterenbeleid
2 | Fondsen en regelingen letteren
V.6 | Erfgoed
1 | Musea en museumbeleid
2 | Monumenten
3 | Archeologie
V.7 | Archieven en bibliotheken
1 | Archieven
2 | Bibliotheken
Hoofdstuk VI | Capita selecta
1 | Geloofwaardige transformatie — De herbestemmingsmogelijkheden van kerkgebouwen bekeken vanuit de projectontwikkeling
2 | Canon en Nationaal Historisch Museum — Politiek-bestuurlijke ontwikkelingen
3 | In de roes van creativiteit, over de politiek van verwarring
4 | Kunstprijzen in Nederland
5 | Cultuurbeleid in Nederland
Hoofdstuk VII | Adressen

I.1.1 Cultuurbeleid in historisch perspectief

Dr. R. Pots*

Wat eraan voorafging

Bij cultuurbeleid gaat het om ondersteuning van het culturele leven door het openbaar bestuur. Hiervan was al sprake ten tijde van de Republiek der Verenigde Nederlanden (1581-1795), toen stadsbesturen en de stadhouders van Oranje-Nassau een centrale rol in het openbaar bestuur speelden.

Stadsbesturen (regenten) ondersteunden om uiteenlopende redenen diverse culturele activiteiten. Er werden soms bouw- en kunstopdrachten verstrekt en gewoonlijk werden plaatselijke rederijkerskamers (en daarmee letterkunde en toneel) medegefinancierd. Sommige steden hadden musici, zoals stadspijpers, -zangers, -organisten en -beiaardiers, in dienst. Incidenteel werden kunstacademies gesteund en beheerden steden bibliotheken en kunstcollecties. In Amsterdam was de relatie overheid-cultuur het duidelijkst. Het was tijdens de Republiek de enige stad waar in opdracht van het stadsbestuur een vaste Stadsschouwburg werd gebouwd. Voor de opening in 1637 van dit door Jacob van Campen ontworpen theater, gaven de regenten aan de toenmalige ‘prins der dichters’, Joost van den Vondel, opdracht een openingsstuk te schrijven. Dit werd Gijsbrecht van Aemstel, dat tot 1968 jaarlijks op nieuwjaarsdag zou worden opgevoerd. Over het algemeen was het regentenbewind tolerant, en dit had gevolgen voor het culturele klimaat. In de 17e eeuw werden de Nederlanden het middelpunt van de Europese ‘Republiek der Letteren’ en in de 18e eeuw werden veel elders verboden werken hier gedrukt en verspreid; daarom werd het land toen ‘de drukpers van Europa’ genoemd.

De stadhouders hadden een sterke internationale oriëntatie; ze gebruikten kunst en cultuur onder meer om hun status te verhogen en hun vorstelijke ambities te benadrukken. Vanaf Frederik Hendrik (1625-1647) werden er diverse bouwopdrachten verstrekt, waarbij vooraanstaande kunstenaars en architecten waren betrokken. Ook werden er kunstcollecties en andere verzamelingen aangelegd. Sommige stadhouders stimuleerden de podiumkunsten door subsidies te verstrekken voor theatervoorstellingen en concerten in Den Haag en Amsterdam.

Hoewel er tijdens de Republiek dus al een duidelijke betrokkenheid van openbare bestuurders bij het culturele leven kan worden gesignaleerd, was nog geen sprake van cultuurbeleid zoals wij dat nu kennen en waaraan binnen ons democratisch staatsbestel op politiek-bestuurlijke gronden inhoud wordt gegeven. Het huidige cultuurbeleid vindt zijn oorsprong in verlichtingsidealen die in de achttiende eeuw (de eeuw van de rede, de opvoeding en de beschaving) in Europa tot ontwikkeling kwamen. Deze idealen leidden onder meer tot de overtuiging dat samenlevingen en het menselijk geluk ‘maakbaar’ zouden zijn. Volgens de verlichtingsfilosofen zouden moderne, nationaal geordende democratieën moeten worden gegrondvest op idealen van vrijheid, gelijkheid en broederschap; op grondrechten van mens en burger, en op volkssoevereiniteit. In dit licht dienden inwoners van moderne naties te worden opgevoed tot ‘beschaafde burgers’ die in staat zouden zijn om volwaardig in het nieuwe democratische bestel te functioneren. Opvoeding en beschaving, waarbij aan kennis en kunst grote waarde werden toegekend, werden nu cruciaal. Een op verlichte idealen gestichte nationale staat kwam hier tot stand na de Bataafse Revolutie die in 1795 een einde maakte aan het ‘ancien regime’ van de Republiek. In de Bataafs-Franse tijd (1795-1813) werden hier de eerste contouren van een moderne democratie en een daarmee samenhangend cultuurbeleid zichtbaar.

I.1.2 Cultuur en beleid in Nederland

Een overzicht van de ontwikkelingen sinds 1945¹

Cas Smithuijsen*

1 Introductie

Cultuur is mensenwerk

Cultuur is voor een sociale groep, een taalgemeenschap, een regio of een land de uitdrukking van individuele of collectieve waarden. Die kunnen een tastbare vorm aannemen – een schilderij, een film, een muziekstuk, een monument of historische binnenstad – maar het kunnen ook immateriële waarden zijn: een culturele traditie of ceremoniële gebeurtenis zoals de 4 mei-herdenking. Waardering, of het uitblijven daarvan, blijkt uit koopgedrag: verkoopcijfers die voor- en afkeur in de culturele markt weerspiegelen.

De aanhankelijkheid kan ook belangeloos zijn: bereidheid aan cultuur te doneren. Waardering wordt ook concreet in uitgaansgedrag: liefhebbers die musea of bioscopen bezoeken. Verschuivingen in patronen van aankoop, bezoek en steun aan cultuur zijn een aanwijzing voor verandering die door de jaren optreedt in de waardering ervan door individuele mensen en groepen.

Cultuur biedt mensen betekenis, vertier of een broodwinning. Dat geldt voor makers en liefhebbers, maar ook voor organisatoren, bestuurders, commerciële ondernemers, docenten en anderen die op de een of andere manier bij cultuur zijn betrokken. Zij vormen samen een cultureel netwerk. In dat netwerk delen de betrokkenen de conventies die het concipiëren, produceren, distribueren, beoefenen, beschouwen, becommentariëren en waarderen van kunst en cultuur mogelijk maken.² Het culturele netwerk functioneert in die optiek precies als de netwerken binnen het onderwijs, de zorg of de sport. Hoewel het culturele netwerk zich over grenzen uitstrekt besteedt deze inleiding de meeste aandacht aan het functioneren ervan op het Nederlands grondgebied.³

Kunst en cultuur⁴ zijn geen natuurlijke gegevenheden. Zij zijn in alle opzichten mensenwerk. Ze komen tot stand door de inspanning van verschillende personen en groepen. Door burgerinitiatieven zijn theaters en concertgebouwen gebouwd, commerciële ondernemers hebben een bioscopencircuit ontwikkeld, particuliere opdrachtgevers hebben bijgedragen aan de schilderkunst. Achter het verlenen van steun of het geven van opdrachten gaan verschillende motieven schuil. Die motieven kunnen variëren afhankelijk van de sociale positie en de aard van de betrokkenheid van de cultuurbetrokkenen.

I.2.1 Provinciaal cultuurbeleid

Marlies Tal en Vera Meewis*

1 Inleiding

Cultuur, in de beperkte definitie van kunst, erfgoed en media, is een van de vele beleidsonderwerpen waar provincies zich mee bezighouden. Op de website van de vereniging van de twaalf Nederlandse provincies, het Interprovinciaal Overleg (IPO), staat onder het dossier cultuur te lezen dat provincies veel waarde hechten aan culturele voorzieningen en hun culturele identiteit: ‘Beide maken de provincie immers aantrekkelijk om er te wonen, werken en recreëren. Op het gebied van cultuur spelen provincies een regisserende, verbindende en ontwikkelende rol. Samen met andere partijen spannen ze zich in voor optimale toegankelijkheid en kwaliteit van de culturele voorzieningen en een herkenbare en onderscheidende identiteit.’¹

In de eerste paragraaf van dit hoofdstuk leest u over de huidige taken en verantwoordelijkheden van de provincies op het gebied van cultuur. Welke opvattingen zijn er over de rol van de provincie? Hoe ziet de verdeling van taken eruit tussen rijk, provincies en gemeenten? Hoe is dat geregeld via wetten en bestuurlijke afspraken? En welke taken en verantwoordelijkheden nemen provincies autonoom op zich?

De tweede paragraaf geeft een indeling van doelen, instrumenten en uitvoering van provinciaal cultuurbeleid. Welke doelen worden geformuleerd, welke instrumenten worden ingezet en hoe wordt het beleid uitgevoerd? Door de provincie zelf en/of door steunfunctie instellingen of andere instellingen en organen?

De derde paragraaf biedt een overzicht van provinciale uitgaven en financiering van cultuur. Wat geven de provincies gezamenlijk uit, wat is hun aandeel in de totale overheidsuitgaven aan cultuur, en hoe betalen ze dat?

In de vierde paragraaf wordt het provinciale cultuurbeleid afgebakend. Wat zijn de hoofdlijnen van het beleid en welke deelterreinen zijn te onderscheiden? De deelterreinen Kunsten, Cultureel Erfgoed, Media en bibliotheken, Amateurkunst en Cultuureducatie worden nader uitgewerkt.

In de vijfde paragraaf kijken we vooruit naar de nabije toekomst en de cultuurnotaperiode 2013-2016.

Welke onderdelen van het cultuurbeleid behoren nog tot de kerntaken? Waar worden nog middelen aan uitgegeven?

I.3.5 Cultuurnota’s van grote gemeenten (een selectie)

Rotterdam: Cultuurplanadvies 2013-2016 Rotterdamse Raad voor Kunst en Cultuur

Utrecht: Cultuurnota 2012-2016

Utrecht: Nota beleidsinzet gemeente Utrecht 2013-2016 in het kader van de Cultuurnota

Utrecht: Advies Cultuurnota 2013-2016

Groningen: Concept cultuurnota 2013-2016, Cultuurstad Groningen: Tegen de stroom in

Arnhem: Cultuurbeleid 2012 – ‘Stroom’

Maastricht: Agenda cultuurparticipatie 2009-2012 – ‘Cultuur is van de hele stad’

Zwolle: Cultuurnota 2005 — 2008

Breda: De culturele toekomst van Breda 2008-2020

Amsterdam: cultuurnota stadsdeel Centrum (2005)

II.4 Niet tellen maar wegen; over de zin en onzin van prestatieafspraken in de culturele sector

Claartje Bunnik*

‘De waarde van prestaties ligt in het nastreven ervan.’
Albert Einstein (1879-1955)

1  Vooraf

Overheden subsidiëren culturele instellingen en verwachten daar prestaties voor terug. Hoe kunnen die prestatieafspraken het beste vorm krijgen? Overheden en cultuurinstellingen zijn overal op zoek naar goede vormen, maar het ei van Columbus lijkt nog niet gevonden. De afspraken die op dit moment worden gemaakt tussen overheden en instellingen onder noemers als ‘subsidievoorwaarden’, ‘prestatieafspraken’ of ‘resultaatverplichtingen’ zijn meestal beperkt inhoudelijk en overwegend boekhoudkundig van karakter. Ze voldoen aan de maatschappelijke roep om controle en verantwoording maar vervullen geen levendige rol in het gesprek tussen overheid en instelling. Op zijn best bieden ze enig inzicht in het functioneren van instellingen. Op zijn slechtst betekenen ze vooral een bureaucratische last. Aan beide kanten vraagt men zich af wie hier nu werkelijk op zit te wachten. Overheden krijgen er in het algemeen niet echt mee in beeld hoe hun - maatschappelijke - doelen worden gediend. Instellingen hebben in het algemeen niet het gevoel dat de overeengekomen prestaties wezenlijk representeren wat hen als instelling uniek maakt. En de politiek vraagt wel om gegevens, maar maakt er in de politieke afwegingen nauwelijks gebruik van.

Waarom gaat het zoals het gaat en hoe zou het beter kunnen? Daarover ging het boek¹ met dezelfde titel als dit artikel, dat vorig jaar uitkwam, waarmee wij als auteurs vanuit onze kennis van de praktijk een bijdrage wilden geven aan het ontwikkelen van een nieuw, beter instrumentarium. We maakten een rondgang door het land, keken in de keuken van gemeenten, provincies en bij de rijksoverheid. Het boek kon direct op veel belangstelling en herkenning rekenen, zowel bij overheden als bij instellingen. De discussie over de maatschappelijke waarde van cultuur, over het meten van prestaties en alles daaromheen is sinds vorig jaar niet stil blijven staan, ook niet bij ons als auteurs. Meer dan ooit zijn we ervan overtuigd dat de weg die de laatste jaren is ingeslagen een doodlopende weg is en dat herbezinning nodig is. Er is meer ruimte nodig voor partnerschap en maatwerk. In de vele discussies het afgelopen jaar waren nieuwe geluiden op te vangen van ontluikend partnerschap tussen overheden en veld. Dat is een hoopvolle en tegendraadse ontwikkeling in een tijd van steeds verder gaande bureaucratisering en afstandelijkheid.

Dit artikel is grotendeels een geactualiseerde samenvatting van het boek, maar bevat ook enkele nieuwe ideeën. Het besteedt aandacht aan het kwaliteitsoordeel en de rol van de adviesraden als de Raad voor Cultuur en de lokale adviesraden, die een sleutelrol vervullen in het proces van beoordeling. Is die rol nog voldoende bij de tijd? Het model voor prestatieafspraken is nog een stukje verder ontwikkeld en geoperationaliseerd.

III.4.1 Culturele interventies in de ontwikkeling van stad en platteland

Dr. S. Trienekens*

Inleiding

Dit artikel onderzoekt manieren waarop culturele interventies op geïntegreerde wijze onderdeel kunnen worden van ruimtelijke ontwikkelingsprocessen.¹ Het artikel toont op basis van (inter)nationaal onderzoek de positieve bijdragen van culturele interventies voor het gebied waarin ze vorm krijgen en de institutionele voorwaarden voor een succesvol verloop van deze interventies. Op deze manier laat het zien hoe culturele interventies zelf de meeste kans van slagen hebben, maar ook hoe het ruimtelijke ontwikkelingsproces door gebruik te maken van het artistieke onderzoek effectiever wordt. Daardoor kan het beter aansluiten op kracht en potentie van het betreffende gebied.²

Kunst heeft in het verleden al de aandacht van ruimtelijke ontwikkelaars weten te vangen door haar symbolisch vermogen om de lokale geschiedenis en identiteit zichtbaar te maken. Doordat ze een goede begeleider is van veranderingsprocessen en omdat ze lokale actoren bereikt en tot deelname stimuleert waar andere vernieuwingsactiviteiten dat niet altijd lukt. Bovendien is kunst altijd een significant deel geweest van wat steden (en in mindere mate dorpen) zijn en doen. De visuele cultuur zoals die tot uitdrukking komt in architectonische bouwstijlen, monumenten en de vormgeving van par-ken, maar ook de minder formele cultuur die ons geboden wordt door straatmuzikanten, festivals of andere culturele events, dragen bij aan de beleving van de leefomgeving. ‘Kunst als middel’ in ruimtelijke ontwikkeling heeft in de praktijk inmiddels vele vormen aangenomen: kunst in de openbare ruimte, creatieve industrie, community art, het bouwen van prestigieuze gebouwen voor culturele instellingen als impuls voor city marketing, culturele clusters, culturele hoofdstadprogramma’s, enzovoort. Dit artikel stelt culturele interventies centraal die zich richten op ruimtelijke ontwikkeling in stedelijk en landelijk gebied en die voor hun kunstproductie de interactie met de samenleving opzoeken.³ De interventiekunstenaars streven ernaar de culturele, sociale en fysieke aspecten van ruimtelijke ontwikkeling te verenigen. Zo willen ze het ontwikkelingsproces beïnvloeden en de economische en/of sociale dynamiek van een gebied bevorderen.

De actualiteit van het zoeken naar een geïntegreerde rol voor culturele interventies in ruimtelijkeontwikkelingsprocessen is tweeledig. Ten eerste ma-ken de economische en financiële crisis, het stilvallen van stedelijke vernieuwingsprojecten in (middel)grote steden en de krimp in sommige delen van Nederland de noodzaak om alternatieve vormen van stads- en plattelandsontwikkeling te onderzoeken nog urgenter. Er zijn bottom-upoplossingen nodig voor het moment dat er in Nederland nog minder overheidsfinanciering en wellicht ook minder sturing komt voor ruimtelijke en sociale ontwikkelingsprocessen. Niet voor niets is ‘productieve onzekerheid’ het thema van de uitgave van het architectuurtijdschrift OASE (2011). Hierin vragen de auteurs zich af hoe de onbepaaldheid en instabiliteit van de hedendaagse programma’s en (beleids)contexten als een potentieel productieve factor in het ruimtelijk ontwerp en dagelijks beheer gezien kunnen worden. Culturele interventies vormen één manier om flexibiliteit in processen in te bouwen en tevens een manier om daarbij voor lokale betrokkenheid te zorgen.⁴

IV.1 Financiering van de cultuursector

Bastiaan Vinkenburg*

1 Structuur van de sector

1.1 Overzicht

Om een goed beeld te schetsen van de financiering van de cultuursector, is het nodig eerst de structuur van de sector weer te geven en in een breder kader te plaatsen. Vervolgens kunnen we aanduiden welk deel van de sector in de rest van dit artikel nader onder de loep wordt genomen. We beginnen daartoe met het specificeren van de sector Kunst en cultuur binnen de creatieve industrie. Vervolgens benoemen we de diverse deelsectoren binnen Kunst en cultuur. We geven ook het onderscheid aan tussen de professionele en de amateurkunsten, en de gesubsidieerde en ongesubsidieerde delen van de sector. In dit artikel wordt de meeste aandacht besteed aan professionele gesubsidieerde instellingen. Vanuit financieel en beleidsmatig oogpunt zien wij dit als de meest relevante invalshoek.

1.2 Creatieve industrie

Kunst en cultuur maken deel uit van de bedrijfstak creatieve industrie. De definitie en structuur van deze bedrijfstak zijn nogal aan discussie en verandering onderhevig. TNO heeft in 2004 een beschrijvende definitie geformuleerd

‘De creatieve industrie is een specifieke vorm van bedrijvigheid die producten en diensten voortbrengt die het resultaat zijn van individuele of collectieve creatieve arbeid en ondernemerschap. Inhoud en symboliek zijn de belangrijkste elementen van deze producten en diensten. Ze worden aangeschaft door consumenten en zakelijke afnemers omdat ze een betekenis oproepen. Op basis daarvan ontstaat een ervaring. Daarmee speelt de creatieve industrie een belangrijke rol in ontwikkeling en onderhoud van levensstijlen en culturele identiteiten in de samenleving.’

Kunst en cultuur (preciezer: kunsten en cultureel erfgoed) vormen een van de drie onderdelen van de creatieve industrie, naast media en entertainmentindustrie en creatieve zakelijke dienstverlening. Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) hanteert een operationele definitie, na zorgvuldige beoordeling van mogelijke definities, die aansluit bij de officiële standaard bedrijfsindeling SBI 2008.

* Ir. B. Vinkenburg is managing consultant Kunst, Cultuur & Media, Berenschot te Utrecht.

Het CBS heeft een rapport opgesteld met deze afweging daarin. Opvallend is dat in deze afbakening de muzische en culturele vorming (ook wel cultuureducatie) niet is opgenomen. Het CBS neemt die deelsector wel mee in de statistieken over overheidsuitgaven aan kunst en cultuur.

De omvang van de sector kunst en cultuur binnen de creatieve industrie wordt door diverse onderzoekers op verschillende manieren berekend. Een voorbeeld is te vinden in Boekman 93 over de Creatieve Industrie. Hierbij worden ook banen en aantal bedrijfsvestigingen vermeld, maar over de definities daarvan is onduidelijkheid.

IV.2 Belasting- en premieheffing

Dick Molenaar*

1 De cultuursector en belasting- en premieheffing

1.1 Inleiding

De cultuursector heeft net als andere sectoren vaak met belastingheffing te maken. Opvallend is dat er soms aparte belastingregels bestaan voor artiesten, kunstenaars, organisatoren van optredens en andere culturele instellingen. In dit hoofdstuk wordt zowel op de gewone als de bijzondere belastingregels uitgebreid ingegaan.

1.2 Welke belastingen zijn van toepassing?

Er zijn veel verschillende belastingen in Nederland, maar de belangrijkste voor de cultuursector zijn loonbelasting (LB), inkomstenbelasting (IB), vennootschapsbelasting (VPB), omzetbelasting (btw) en in mindere mate successierechten (schenk- en erfbelasting). Wat houden die belastingen in en wat zijn de verschillen?

Loonbelasting en inkomstenbelasting

Loonbelasting en inkomstenbelasting hebben alles met elkaar te maken. De loonbelasting is normaliter een voorheffing op de inkomstenbelasting en mag daarmee verrekend worden. Loon- en inkomstenbelasting worden geheven van het inkomen van natuurlijke personen en heten daarom directe belastingen. Over verdiend inkomen moet inkomstenbelasting worden betaald en meestal wordt dit alvast geheven in de vorm van loonbelasting. Het kan echter ook voorkomen dat de loonbelasting als eindheffing wordt toegepast en dat er geen inkomstenbelasting meer volgt.

In de inkomstenbelasting bestaat een onderscheid tussen winst uit onderneming (voor zelfstandigen), loon (voor werknemers), resultaat uit overige werkzaamheden (voor bijverdieners) en periodieke uitkeringen (voor uitkeringsgerechtigden).

In de loonbelasting wordt gedurende het jaar alvast loonbelasting geheven van werknemers en van uitkeringsgerechtigden. Zij hoeven hierdoor meestal geen inkomstenbelasting meer te betalen. Ook van artiesten wordt vaak loonbelasting geheven, zelfs als zij geen echte werknemers zijn, en deze bijzondere heffing wordt de artiestenregeling genoemd.

Hoeft geen loonbelasting worden ingehouden, dan zal een belastingplichtige middels een voorlopige aanslag zelf gedurende het jaar alvast de geschatte inkomstenbelasting moeten betalen. Deze betaling mag over het gehele jaar worden uitgesmeerd.

De tarieven van loon- en inkomstenbelasting zijn aan elkaar gelijk. Ze lopen progressief op van 37 procent, 42 procent tot 52 procent (percentages 2013). Op deze belasting mag een algemene heffingskorting van € 2001 plus eventueel de arbeidskorting en andere heffingskortingen worden toegepast. Voor artiesten geldt echter één vast tarief loonbelasting, voor binnenlandse artiesten 37 procent en voor buitenlandse artiesten 20 procent (voor zover zij nog onder de Nederlandse loonbelasting vallen), en geen heffingskorting, maar zij vallen later wel onder de normale tarieven van de inkomstenbelasting.

*   Dr. Dick Molenaar is partner bij All Arts Belastingadviseurs en verbonden aan de Erasmus Universiteit Rotterdam.

V.7.1 Archieven

Drs. Margreet Windhorst¹

1  Archieven en archiefinstellingen: begrips- en plaatsbepaling

Archieven bestaan uit de administratieve neerslag van het functioneren van individuen en organisaties. In eerste instantie dienen ze als geheugensteun voor de archiefvormer zelf en zo nodig als bewijsmiddel. Die functie is eindig. Een deel van het materiaal is van blijvende waarde vanwege de symbolische lading, informatieve rijkdom, cultuurhistorische betekenis, nostalgie of een combinatie van die factoren. Archieven hebben dus een meer dan culturele waarde. Niet voor niets is de januskop het symbool van het archiefwezen: archieven hebben twee gezichten.

Het archief als administratief product hoort thuis bij de organisatie of de persoon waar het ontstaat. Particuliere organisaties en privépersonen zijn, verplichtingen uit hoofde van de belastingwetgeving en het wetboek van koophandel daargelaten, vrij om over hun archieven te beschikken zoals zij goeddunken. De zorg voor en het beheer van overheidsarchieven is aan meer regels gebonden. Overheidsarchieven dienen immers ook een rechtstatelijk belang: zij zijn nodig om democratische controle te kunnen uitoefenen op de bestuursorganen. Dat is een zwaarwegende reden om de zorg voor en het beheer van overheidsarchieven bij wet te reguleren.

De Archiefwet 1995 schrijft voor dat overheden hun archieven in goede, geordende en toegankelijke staat houden. Zij moeten te bewaren archieven na twintig jaar overbrengen naar een archiefbewaarplaats in de zin der wet. Na overbrenging zijn de archieven in principe openbaar. Nederland telt anno 2009 circa 120 archiefinstellingen die archiefbewaarplaats zijn in de zin van de Archiefwet.² Tezamen worden zij aangeduid als ‘het openbare archiefwezen’.

De Archiefwet ziet een archiefbewaarplaats als een veilige beheeromgeving waar het publiek kosteloos toegang moet kunnen krijgen tot de overgebrachte archieven. Welke invulling dat krijgt, kan per overheidsorgaan sterk verschillen. Er zijn overheden die volstaan met het inrichten van een bewaarplaats en het aanstellen van een beheerder en die niet veel meer doen dan het opslaan van archieven en het af en toe vrij maken van een hoekje voor een burger die gebruik wenst te maken van zijn recht op inzage. Maar er zijn ook archiefbewaarplaatsen die zich hebben ontwikkeld tot sterke publieksinstellingen, die veel investeren in de toegankelijkheid en presentatie van hun collecties en in de dienstverlening aan de burger.

VI.3. In de roes van creativiteit, over de politiek van verwarring

Pascal Gielen en Quirijn van den Hoogen*

Vanaf de jaren zeventig van de vorige eeuw schenken Europese steden alsmaar meer aandacht aan een weloverwogen cultuurbeleid (Bianchini, 1993: 1). Daarmee spelen ze in op het postindustriële tijdperk waarin opvallend veel belangstelling voor kunst, cultuur en creativiteit ontstaat. De Italiaanse filosoof Paolo Virno (2009) spreekt zelfs van een periode waarin een ware ‘excessieve obsessie voor creativiteit’ heerst (zie ook Edensor et al. 2009). Iedere stad die zich enige waardigheid toedicht, moet zich cultureel op de kaart zetten. Zo profileert Antwerpen zich met mode, Amsterdam met dance en de Gouden Eeuw, Genève met zijn monumenten, Bilbao met het Guggenheim-museum en Istanbul met een biënnale voor hedendaagse kunst. Geïnformeerde beleidsmakers en andere protagonisten van de culturele en creatieve industrie schermen in deze context graag met het werk van de Amerikaanse sociaal-geograaf Richard Florida (2002, 2005a en 2008) en handboeken over de creatieve stad als die van de Britse stadsplanner Charles Landry (2008). Het concept van de creatieve stad is bij regelmaat leidraad voor een beleid dat zich richt op een innovatieve creatieve economie en een nieuw cultureel elan. In cultuurnota’s duikt de naam ‘Florida’ dan ook geregeld op, gaande van London over Amsterdam tot zelfs in erg kleine gemeenten zoals het Nederlandse Dordrecht, waarbij overigens de vraag gesteld kan worden of het nog cultuurbeleid is of dat dit is verworden tot een vorm van economische politiek (McGuigan, 2009).

Eris daarbij echter sprake van begripsverwarring. Met een cultuurhuis wordt bijvoorbeeld toch in de eerste plaats op een organisatie bedoeld waar actuele kunsten worden getoond zoals dans, theater en muziek. Onderzoeken over cultuurparticipatie hebben het meestal feitelijk over actief kunstbezoek; en met de groeiende aandacht voor de culturele industrie en creativecities is het niet altijd even duidelijk of men het bijvoorbeeld heeft over architecten, designers of dan toch over autonome beeldende kunstenaars. En bedoelt men met een festivalstad, een van volksfeesten of kunstbiënnales, of beide? De stadsplanoloog Franco Bianchini stelt het al in het begin van de jaren negentig van de vorige eeuw vast: ‘... old and new, social and economic, community and elite-oriented, arguments coexist, often uneasily, within the agenda of city governments. This cohabitation obviously gives rise to contradictions and tensions ...’ (Bianchini, 1993: 3).

Onder de ruime mantel van het stedelijk cultuurbeleid schuilen dus heel diverse onderwerpen en activiteiten. Terwijl de ene overheid zich toch vooral op de klassieke of avant-garde kunsten richt, zal een andere onder dezelfde noemer veeleer het lokale verenigingsleven of de toerisme-industrie voor ogen hebben. Deze onduidelijkheid schept bij beleidsmakers, maar ook bij stadsbewoners en -bezoekers bij regelmaat de verkeerde verwachtingen. Terwijl de ene bijvoorbeeld een economische stimulans voor de horeca voor ogen heeft, hoopt de ander pakweg op meer sociale cohesie binnen achtergestelde wijken. Deze verwarring komt onder meer tot stand omdat men de begrippen kunst, cultuur en creativiteit gemakkelijk door elkaar haalt. In deze bijdrage zullen we betogen dat een kunstenbeleid iets anders is dan een cultuurbeleid dan wel een politiek die de creativiteit wil aanzwengelen. De effecten van deze drie uiteenlopende beleidsopties zijn geheel verschillend maar ze figureren in stedelijke beleidsdocumenten vaak door elkaar heen, nu eens onder de vlag van de stedelijke cultuurnota, dan weer als slogans voor het ruimtelijke ordeningsbeleid. Daarbij komt dat stedelijke overheden in de roes van creativiteit de laatste decennia alsmaar meer de klemtoon zijn gaan leggen op het belang van de culturele industrie en de creatieve stad. Zowel kunst als cultuur verdwijnen daardoor in de schaduw of ze worden binnen het paradigma van de creatieve industrie gerearticuleerd. In wat volgt beargumenteren we echter dat de hedendaagse stad behoefte heeft aan een goed evenwicht en een wisselwerking tussen een kunst-, cultuur- en creativiteitsbeleid. Maar daarvoor is het noodzakelijk om de concepten cultuur, kunst en creativiteit scherp te onderscheiden. Pas daarna kunnen we aangeven waarom een beleid best op alle drie terreinen stuurt. Maar voordat we daar aan beginnen, schetsen we een overzicht van de soorten verwachtingen die een stedelijk cultuurbeleid zoal genereert.