Over Einddoel Witte Huis

‘Een compleet overzicht van de Amerikaanse presidentsverkiezingen, een fenomeen dat ook Amerikanen zelf in de war brengt. Petersen geeft een heldere uiteenzetting vol historische inzichten en toont aan dat er wel degelijk logica schuilgaat achter de schijnbare waanzin van de Amerikaanse race om het Witte Huis.’

James Kennedy (hoogleraar Nederlandse Geschiedenis,
Universiteit van Amsterdam)

‘Hèhè, eindelijk een heldere gids vol mooie anekdotes over de strijd om het Witte Huis, zonder het gekleurde gezeur van de meeste Hollandse commentatoren over de domoren van rechts versus het verstand van de Democraten.’

Jort Kelder (journalist en ondernemer)

EINDDOEL
WITTE HUIS

ELSEVIERS AMERIKAANSE BIBLIOTHEEK

Deel I
Shelby Steele: Barack Obama. Waarom iedereen van
hem wil houden en wat zijn opkomst betekent (2008)

Deel II
Mariska van Geldorp (samenstelling):
De West Wing. Gids voor fans (2008)

Deel III
Rik Kuethe: Alle 44 Amerikaanse presidenten.
Met een beschrijving van hun leven en hun
relatie met Nederland (2008)

Deel IV
Bart Tromp:Bush en Blair en het veld van eer.
Wereldpolitiek en de verdediging van westerse waarden (2008)

Deel V
Koen Petersen: Einddoel Witte Huis. Hoe de Amerikanen hun president
kiezen (2012)

© Elsevier/Reed Business 2012 en Koen Petersen

Eerste druk: januari 2012

Tweede verbeterde druk: februari 2012

Redactie: Tonny van Winssen

Vormgeving omslag: Peter ter Mors

Vormgeving binnenwerk: Peter Nilsson

Foto omslag: Brooks Kraft/Corbis

Foto auteur: Marco Bakker

Druk: Wilco, Amersfoort

Elsevier Boeken, Postbus 152, 1000 AD Amsterdam

Bestellen: www.elsevier.nl/boeken

ISBN: 978-90-6882-921-1 (boek) 978-90-3525-061-1 (Ebook)

NUR: 740

INHOUD

Inleiding

Het verkiezingsjaar in vogelvlucht

Het presidentschap

De ontwikkeling van het presidentschap

De rol van de presidentskandidaat in de verkiezingscampagne

Kandidaatstelling en campagnevoorbereiding

Caucuses en primaries

Iowa, New Hampshire en Super Tuesday

Politieke partijen en partijconventies

De running mate

Onafhankelijke presidentskandidaten

Campagnefinanciering

Commercials

Media en opiniepeilingen

Presidentiële televisiedebatten

Verkiezingsdag

De formele verkiezing door de kiesmannen

Transitie

De inauguratie

In het Witte Huis

Politieke dynastieën in het Witte Huis

Lijsten

Primeurs

Amerikaanse woordenlijst

Register

Over de auteur

INLEIDING

Als bij de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2000 de Democraat Al Gore de meeste stemmen haalt, maar zijn opponent George W. Bush wordt uitgeroepen tot winnaar van de verkiezingen, maakt dat ook in Nederland veel discussie los. Maar hoewel uitzonderlijk, is zo’n uitkomst van de verkiezingen in de Verenigde Staten niet uniek. Een vergelijkbare situatie heeft zich ook in 1824 en 1876 voorgedaan.

Wel uniek is de manier waarop Amerikanen hun president kiezen. Die is in belangrijke mate bepaald door de bijzondere geschiedenis van het land. Nadat de inwoners van de Britse koloniën zichzelf hebben bevrijd van het moederland, ontwerpt de Amerikaanse politieke elite op de tekentafel een niet eerder vertoond staatsbestel. Centraal staat de behoefte om zoveel mogelijk vrijheid en verantwoordelijkheid neer te leggen bij de burgers. Daarbij past een presidentschap waarvan de macht beperkt en ingekapseld is. Dit heeft zijn weerslag op de rol van de president en de manier waarop presidentsverkiezingen worden gehouden. Het verkiezingssysteem dat in de Amerikaanse Grondwet van 1787 wordt vastgelegd, is in essentie niet meer gewijzigd.

Vanwege zijn bijzondere karakter roept dit systeem buiten Amerika veel vragen op.Want hoe werken die verkiezingen precies? Wie kunnen zich kandidaat stellen, en hoe kunnen kandidaten meedoen aan voorverkiezingen of een caucus, en wat is dat eigenlijk? Waarom lijken de voorverkiezingen in het kleine New Hampshire belangrijker dan in het grote Californië? Hoe worden tijdens partijconventies de kandidaten voor het presidentschap en vicepresidentschap gekozen? Wat is een ticket? En wordt de nieuwe president gekozen door kiezers of door kiesmannen?

Dit boek probeert op die vragen een antwoord te geven. Na een algemene beschrijving van hoe een verkiezingsjaar in grote lijnen verloopt, wordt in drie korte hoofdstukken geschetst hoe de Amerikaanse geschiedenis nog merkbaar doorwerkt in het systeem waarmee in de 21ste eeuw Amerikanen hun president kiezen.

Vervolgens worden in min of meer chronologische volgorde de gebeurtenissen besproken die het verkiezingsjaar vormgeven. Via de kandidaatstelling, voorverkiezingen, partijconventies en televisiedebatten komen we uit bij de verkiezingsdag. Daar eindigt het niet, want na de verkiezingen volgen nog de transitieperiode en de inauguratie, voordat de nieuw gekozen president zijn intrek kan nemen in het Witte Huis, het einddoel. Daarnaast wordt meer licht geworpen op onder meer de televisiecommercials, campagnefinanciering, de media, en opiniepeilingen. Ook het typisch Amerikaanse systeem met de kiesmannen die uiteindelijk de president kiezen, komt uitgebreid aan de orde.

Met deze verhalende uitleg van de Amerikaanse presidentsverkiezingen wordt het hopelijk nóg interessanter om dat uitzonderlijke verkiezingsspektakel aan de andere kant van de Atlantische Oceaan op de voet te volgen.

Het verkiezingsjaar in vogelvlucht

Op 12 december 1974 stelt Jimmy Carter zich formeel kandidaat voor het presidentschap van de Verenigde Staten. Aan zo’n belangrijke stap gaat een voorbereiding van maanden, en soms zelfs jaren, vooraf. In het geval van Carter wordt zijn inspanning beloond. In november 1976 wint hij de verkiezingen en in januari 1977 mag hij zijn intrek nemen in het Witte Huis. Na een termijn van vier jaar wordt Carter in 1980 verslagen door Ronald Reagan. Voor elke vier dagen van zijn presidentschap heeft hij drie dagen campagne moeten voeren. En hij mag wat dat betreft nog tevreden zijn. De meeste kandidaten sneuvelen voortijdig en voeren campagne zonder resultaat.

Het vraagt nogal wat van een politicus om zich kandidaat te stellen voor het presidentschap. Hij moet natuurlijk ideeën hebben die de kiezers aanspreken, lachend handen kunnen schudden en een fatsoenlijke toespraak kunnen houden. Maar om tientallen miljoenen Amerikanen ervan te overtuigen om juist op hém te stemmen is ook een stevige campagneorganisatie nodig. Er zijn vrijwilligers nodig om in alle vijftig staten, in het regeringscentrum District van Columbia, en ook in het buitenland wonende Amerikanen te mobiliseren. En hoewel zo’n campagneorganisatie voornamelijk draait op enthousiaste onbetaalde krachten, heeft een presidentskandidaat voor zijn verkiezingen ook geld nodig. Heel veel geld zelfs. De campagne in 2008 kost Barack Obama bijvoorbeeld 730 miljoen dollar.

Ten slotte moeten ook de familieleden van de politicus bereid zijn om de verkiezingscampagne te ondergaan. Een se rieuze kandidatuur betekent niet alleen dat het privéleven van de kandidaat zelf, maar ook dat van zijn vrouw, kinderen en andere familieleden keihard tegen het licht wordt gehouden. Verkeerd uitgevallen studentengrappen, verkeersboetes uit een onstuimige tijd, een huwelijksdip in een ver verleden – niets is heilig voor de concurrentie en de hongerige media.

Zodra de knoop is doorgehakt, moet aan de eigen bekendheid worden gewerkt. De kandidaten hebben meestal in kleine kring een zekere bekendheid. Bij een kleine groep nieuwsjunkies zullen de meeste senatoren en afgevaardigden bekend zijn. En in zijn eigen staat kan een gouverneur ook op een zekere herkenning rekenen. Maar bij het grote publiek, de ruim 200 miljoen kiesgerechtigde burgers, zijn de meeste kandidaten in het begin niet of nauwelijks bekend. Als de media in 1974 berichten over de kandidatuur van Carter, die vier jaar lang gouverneur is geweest van de staat Georgia, is de reactie van het grote publiek: ‘Jimmy Wie?’

Een beproefde manier om in korte tijd naar nationale bekendheid te worden gekatapulteerd, is het winnen van de eerste voorverkiezingen van één van de belangrijke politieke partijen, aan het begin van het verkiezingsjaar. De Amerikaanse politiek wordt gedomineerd door twee grote politieke partijen: de Republikeinen en de Democraten. Tijdens voorverkiezingen kunnen aanhangers van die partijen aangeven welke kandidaat zij voor hun partij als officiële presidentskandidaat willen nomineren. Een kandidaat kan bij voorverkiezingen gedelegeerden winnen, dat zijn afgevaardigde partijleden die tijdens de nationale conventie van hun partij op hem zullen stemmen.

Traditioneel wordt in januari of februari in de staat Iowa de eerste caucus gehouden. Dat is een verzameling kleinschalige bijeenkomsten in bijvoorbeeld buurthuizen en schoolgebouwen, waar partijleden in een soort braderie-achtige opzet hun voorkeur uitspreken voor een kandidaat. De eerste primary, een voorverkiezing waarbij aanhangers van een partij in een normaal stembureau hun stem uitbrengen, wordt traditioneel gehouden in New Hampshire.

Het aantal gedelegeerden dat kandidaten in deze twee staten kunnen winnen, is klein. Maar het politieke belang van de voorverkiezingen in deze twee staten is juist heel groot. Omdat het de eerste staten zijn die een voorverkiezing houden, krijgen zij bovenmatig veel media-aandacht en betekenis. Een winnende kandidaat trekt daarna makkelijker financiële donoren aan, en dat stelt hem of haar weer in staat om bij de voorverkiezingen in de volgende staten een grote en dure campagne te voeren. Tegenvallende kandidaten vallen hier vaak al af. Zij worden geveld door nog geen 1,5 procent van de kiesgerechtigde bevolking, en overwegend aanhangers van hun eigen partij.

Hierna volgen de voorverkiezingen in de volgende 48 staten elkaar op tot in de loop van juni. Elke staat bepaalt zelf op welke datum de voorverkiezingen zijn, en dat kan elk verkiezingsjaar weer verschillen. Een belangrijke dag is de zogeheten Super Dinsdag, Super Tuesday. Een groot aantal staten organiseert dan voorverkiezingen op een en dezelfde dag. Een kandidaat die op Super Dinsdag in veel verschillende staten wint, verzamelt niet alleen een groot aantal gedelegeerden die hem kunnen helpen de officiële partijnominatie in de wacht te slepen. Hij laat ook zien dat hij een ‘nationale’ kandidaat is en in staat om kiezers in uiteenlopende delen van het land aan te spreken.

In de zomermaanden hebben de partijconventies plaats. Dat zijn de vierdaagse bijeenkomsten waar de partijen formeel hun kandidaat voor het presidentschap nomineren. Omdat de voorverkiezingen dan al zijn afgerond, is al bekend welke kandidaat de nominatie zal winnen voordat zo’n conventie begint. Toch vindt nog steeds een formele stemming plaats. Op de slotavond aanvaardt de presidentskandidaat zijn nominatie met zijn officiële aanvaardingstoespraak, waarna de conventie traditioneel wordt afgesloten met een klein feestje op het podium. De presidentskandidaat en vicepresidentskandidaat staan dan, omringd door hun familie, zwaaiend op het podium, terwijl zij worden bedolven onder ballonnen en confetti. Feestelijke muziek maakt het plaatje van eenheid, optimisme en succes compleet.

Traditioneel begint de laatste fase van de verkiezingscampagne op de Dag van de Arbeid. In de Verenigde Staten valt deze Labor Day op de eerste maandag van september. Dag in dag uit trekken de presidents- en vicepresidentskandidaten, hun echtelieden, kinderen, en eventuele andere familieleden door het land. Ook partijprominenten zoals voormalige presidenten en belangrijke senatoren worden ingezet. De inspanningen concentreren zich op de zogenoemde swing states. Dat zijn staten die niet al zo goed als zeker door één van de partijen als ingelijfd kunnen worden beschouwd. De staten waarvan de uitslag niet door de campagne zal worden beïnvloed en al met voldoende zekerheid vaststaat, worden bezocht door mindere goden zoals onbekendere ministers, senatoren of afgevaardigden.

De televisiedebatten vormen het laatste spannende hoogtepunt voor de verkiezingsdag. Ze hebben meestal plaats in oktober, soms al eind september. Het ‘oerdebat’ tussen John F. Kennedy en Richard Nixon in 1960 heeft de televisiedebatten op de kaart gezet. In 1976 heeft voor de tweede keer een serie televisiedebatten plaats en sindsdien zijn ze niet meer weg te denken uit het campagneseizoen. In dat jaar debatteren voor het eerste ook de kandidaten voor het vicepresidentschap met elkaar, en vanaf 1984 is ook dat een terugkerend verschijnsel.

En dan is het begin november verkiezingsdag. Terwijl Amerikanen naar de stembus gaan, verzorgen bijna alle televisiekanalen speciale verkiezingsuitzendingen, al vanaf vroeg in de ochtend. De hele dag worden de verkiezingen, de kandidaten en de thema’s voor de zoveelste keer vanuit de meest uiteenlopende gezichtspunten belicht. Een klein hoogtepunt is het bezoek van de kandidaten aan het stembureau in hun staat. Omringd door hun naaste familie en omstuwd door vele camera’s brengen de kandidaten hun stem uit. Het spannende deel van verkiezingsdag begint pas als na sluiting van de stembussen de resultaten binnen komen.

Eigenlijk zijn de presidentsverkiezingen een verzameling van 51 regionale verkiezingen. Vijftig daarvan worden per staat gehouden, en de eenenvijftigste in het District van Columbia. Dit is een gebied met zo’n 600.000 inwoners dat tot geen enkele staat behoort en waar de belangrijkste regeringsgebouwen staan, zoals het Witte Huis, het Capitool en het Hooggerechtshof.

Amerikaanse burgers kiezen hun president niet rechtstreeks. Formeel worden op verkiezingsdag in elke staat zogeheten kiesmannen gekozen. En die kiezen later de president en vicepresident. Hoeveel kiesmannen een staat heeft, is afhankelijk van het aantal inwoners. In veruit de meeste staten krijgt de kandidaat die de meeste stemmen haalt alle kiesmannen van die staat. Door deze systematiek kan het voorkomen dat een presidentskandidaat een meerderheid van alle stemmen wint, en toch de verkiezingen verliest omdat hij niet ook de meerderheid van de kiesmannen heeft gewonnen. In 2000 overkomt dat de zittende vicepresident Al Gore.

Voor de verkiezingsavond betekent dit dat vooral naar de uitslag per staat wordt gekeken. Dat is niet altijd even spannend. Want van sommige staten is al min of meer bekend of de Democratische dan wel de Republikeinse presidentskandidaat traditioneel een meerderheid zal halen. Zo steunt de staat Kansas – op één uitzondering na – sinds 1940 de Republikeinse kandidaat. Spannender is het bijvoorbeeld in Virginia. Deze staat stemde sinds 1968 op een Republikein, maar steunt in 2008 de Democraat Barack Obama. De grote vraag bij de volgende verkiezingen is dan of dit een eenmalige uitzondering is geweest, of dat de Democraten er opnieuw in zullen slagen de kiesmannen van deze staat te veroveren.

Democraten voeren voor hun herkenbaarheid de kleur blauw, en Republikeinen de kleur rood. Staten die traditioneel en vrij zeker op een Democraat stemmen, worden daarom ‘blauwe staten’ genoemd, tegenover de ‘rode staten’ waar de Republikeinen op een solide basis kunnen rekenen. De staten waarvan de uitslag niet op voorhand vaststaat, zijn de zogenoemde swing states. De kiezers in die staten geven bij verkiezingen de doorslag. Afhankelijk van het politieke landschap kunnen staten die swing state zijn per verkiezingsjaar verschillen.

Als in de loop van de avond de voorlopige uitslagen van voldoende swing states binnen zijn, kan in feite worden voorspeld wie de presidentsverkiezingen heeft gewonnen, en zijn de verkiezingen eigenlijk afgelopen. De televisiestations voeren onderling zware concurrentie om als eerste de voor lopige uitslagen te bemachtigen en met eigen slimme rekenaars de waarschijnlijke uitslag te becijferen. Hun onderlinge wedstrijd is erop gericht als eerste de winnaar van de verkiezingen aan te wijzen. Met de huidige communicatiemiddelen zijn, voor wat betreft de snelheid waarmee de winnaar wordt geprojecteerd, de verschillen tussen de televisiestations erg klein geworden. Het gevolg is dat zij grotere risico’s nemen om de concurrentie toch te vlug af te zijn.

Dat gaat in 2000 behoorlijk mis. De uitslag in de staat Florida is bepalend voor de overwinning. Eerst lijkt Al Gore te winnen, en de televisiestations benoemen hem tot winnaar. Dan keert de trend en wordt George W. Bush aangekondigd als de nieuwe president. Vervolgens keert het tij opnieuw en zijn de verschillen te klein om nog een geloofwaardige uitspraak te doen. Uiteindelijk zal pas een maand later de definitieve uitslag bekend zijn. De televisiestations putten zich uit in excuses en proberen sindsdien iets bescheidener te zijn in het snel lauweren van de winnaar.

Het gebeurt echter zelden dat verkiezingen tot het laatste moment zo spannend zijn. In de regel is uiterlijk een paar uur na het sluiten van de stembussen duidelijk wie de verkiezingen heeft gewonnen. De kandidaat die heeft verloren, belt dan zijn opponent om hem met de zege te feliciteren, en begeeft zich daarna naar de plek waar zijn aanhangers zich hebben verzameld. In de zogenoemde concessietoespraak geeft hij publiekelijk zijn nederlaag toe. Daarna trekt hij zich bescheiden terug om de winnaar de ruimte te geven zijn overwinning op te eisen en te vieren. De nieuw gekozen president begeeft zich op zijn beurt later op de avond naar de bijeenkomst waar zijn achterban zich heeft verzameld. Daar houdt hij zijn overwinningstoespraak. De hele nacht hebben over het land verspreid overwinningsfeesten plaats.

Dan volgt the day after the night before. De nieuwe president moet zich daadwerkelijk gaan voorbereiden op zijn nieuwe verantwoordelijkheden. Hij moet zowel zijn kabinet samenstellen als de stafmedewerkers benoemen die hem in het Witte Huis zullen ondersteunen. Hiervoor is altijd bijzonder veel mediabelangstelling. De ministers benoemingen geven een mooi inkijkje in de machtsverhoudingen in Washington, en de media storten zich als wolven op nieuwe onbekende gezichten – op zoek naar roddels en schandalen.

De oude en de nieuwe president werken in de weken na de verkiezingen samen om de macht op een goede manier over te dragen. Dat gebeurt voornamelijk door medewerkers achter de schermen. Zichtbaar zijn vooral de bezoeken die de nieuwe president en zijn echtgenote afleggen aan het Witte Huis. De aanstaande first lady wordt door haar voorgangster ontvangen en krijgt een rondleiding door de woonvertrekken van het Witte Huis. De aftredende president ontvangt zijn opvolger om hem bij te praten over de belangrijkste en meest vertrouwelijk dossiers. Daarbij kan het verschil in stijl goed zichtbaar worden. In 1980 ontvangt president Jimmy Carter zijn opvolger Ronald Reagan. Aan de hand van een lijst bespreekpunten weidt Carter uit over de belangrijkste lopende kwesties. Na het vertrek van Reagan kijkt Carter zijn medewerkers verbijsterd aan. Reagan heeft tijdens de bijeenkomst beminnelijk geluisterd, maar geen enkele aantekening gemaakt. De enige vraag die Reagan stelt is of hij een kopie van het lijstje met bespreekpunten mag meenemen.

Ten slotte kijkt heel politiek Amerika uit naar de dag van de inauguratie. Die heeft altijd plaats op 20 januari om twaalf uur ’s middags. Het is een dag vol ceremonieel en feestelijkheden. Hoogtepunt is het afleggen van de ambtseed door de nieuwe president, en de inauguratierede die hij aansluitend uitspreekt. De meeste inauguratieredes raken snel in vergetelheid. Slechts een enkele keer galmen de woorden decennia later nog na. Veel Amerikanen herinneren zich een halve eeuw later nog de inaugurele oproep van John F. Kennedy om niet te vragen wat het land voor de burgers kan doen, maar juist te vragen wat zij als burgers voor hun land kunnen betekenen. Op weg naar de lunch die de nieuwe president traditioneel in het Capitool krijgt aangeboden, ondertekent hij voor de camera’s de eerste kabinetsbenoemingen.

Na de lunch mogen de president en zijn echtgenote eindelijk op pad naar het einddoel van zijn verkiezingscampagne: het Witte Huis. De tocht gaat per auto, aan het hoofd van de inaugurele parade. Als het weer dat toelaat, legt het presidentiële echtpaar ook een stukje wandelend af. Na de parade volgen in de avond de inaugurele bals en gala’s. Het presidentiële echtpaar laat zich toejuichen terwijl het enige sierlijke bewegingen maakt op de dansvloer. Met het doven van de lichten komt een einde aan de verkiezingscampagne, die voor de nieuwe president vaak langer dan twee jaar heeft geduurd.

Wij kennen de Amerikaanse president als een machtig leider die met overtuiging zijn land bestuurt en in het centrum staat van de politieke arena. Maar aan het eind van de achttiende eeuw, als zij de Grondwet schrijven, hebben de grondleggers van de republiek een heel ander ideaal voor ogen. Zij willen juist afstand nemen van krachtig centraal politiek leiderschap. Met de succesvolle Onafhankelijkheidsoorlog hebben zij zich onttrokken aan de overheersing van de Britse Koning, en daar willen zij geen nieuwe monarch voor in de plaats. Het presidentschap heeft sinds de inauguratie van Amerika’s eerste president dan ook een ware transformatie doorgemaakt.

Het presidentschap

Hoe spreken we hem aan? Deze op het oog eenvoudige vraag leidt tijdens de eerste sessie van de Amerikaanse Senaat in april 1789 tot een fel debat. Aanleiding is de aanstaande inauguratie van George Washington, de eerst gekozen president van de Verenigde Staten. Verschillende varianten gaan over tafel. ‘Zijne hoogheid, de president van de Verenigde Staten, en de beschermer van hun vrijheden’, is het voorstel van de één. ‘Zijne gekozen majesteit’, vindt de ander, of ‘Zijne excellentie’. Uiteindelijk wordt besloten tot ‘Mijnheer de president’, Mister President, de aanspreektitel die sinds dat eerste debat niet meer is gewijzigd, en die presidenten ook na hun aftreden nog mogen voeren.

Het debat legt twee belangrijke dilemma’s bloot waarmee de jonge republiek worstelt. Het eerste is fundamenteel: hoe organiseren we een functionele overheid, zonder dat het ook maar enigszins lijkt op het oude koloniale bewind? De Amerikanen hebben zichzelf tijdens de Amerikaanse Revolutie weten los te vechten van de Britse koning George III. Met tegenzin ruimen de Amerikanen in hun staatsbestel ruimte in voor een president. De eerste onafhankelijke jaren hebben laten zien dat het land niet zonder kan. De afwezigheid van een centraal nationaal gezag in die periode maakt de jonge republiek kwestbaar en weinig daadkrachtig. Een president is een noodzakelijk kwaad en het is vooral niet de bedoeling om de ene autocratische heerser in te ruilen voor de andere. Zijn macht moet daarom op voorhand worden beperkt en ingekapseld.

Het tweede dilemma is meer praktisch. De jonge Verenigde Staten zijn een nieuw ontworpen republiek. Er bestaat geen tweede van die als voorbeeld kan dienen. De Grondwet is weliswaar aangenomen, maar dat is een compact document. De tekst is een compromis en om die reden op veel punten weinig specifiek. Nu komt het aan op de praktische uitvoering, en die is op veel punten in de Grondwet niet beschreven. Wel is het helder dat van veel concrete uitvoeringsbesluiten een belangrijke precedentwerking uit zal gaan.

In de eerste jaren na de onafhankelijkheid van 1776 is het duidelijk geworden dat enige vorm van centraal gezag voor het voortbestaan van de republiek cruciaal is. De eerste staatsvorm van de Verenigde Staten is een Confederatie en beschrijft zichzelf als een ‘verbond van vrienden’. De dertien voormalige koloniën hebben zich verbonden met de ‘Artikelen van Confederatie’. Dit is een document met dertien bepalingen en het kan worden beschouwd als de eerste Amerikaanse Grondwet. Hierin wordt beschreven hoe de nationale overheid moet functioneren. Over het gezag van de nationale overkoepelende overheid ten opzichte van de dertien nieuwe staten laten de Artikelen niet veel onduidelijkheid bestaan: ‘Elke staat behoudt zijn soevereiniteit, vrijheid en onafhankelijkheid’.

Uit angst voor een nieuwe centrale autoritaire macht wordt de nationale overheid bewust zwak gehouden. De dertien nieuwe staten zijn soeverein, en over nationale zaken wordt besloten door het Congres van de Confederatie, de voorloper van het huidige federale parlement. Elke staat vaardigt een federatie van vertegenwoordigers af, maar heeft slechts één stem. Het Congres komt in de periode 1781-1789 in tien sessies bijeen, die elk enkele maanden tot een jaar duren. De enige exclusieve bevoegdheden van het Congres zijn het onderhouden van internationale betrekkingen en het verklaren van de oorlog aan andere landen. Belasting heffen om die activiteiten te financieren, mag het Congres echter niet. Daarvoor moet worden aangeklopt bij de deelnemende staten.

De gekozen staatsvorm functioneert onvoldoende. Daarom wordt in 1787 een speciale vergadering bijeengeroepen om de Artikelen van de Confederatie tegen het licht te houden en waar nodig te wijzigen. Maar tijdens besloten bijeenkomsten tussen mei en september in Philadelphia besluiten de 55 afgevaardigden een geheel nieuwe Grondwet te ontwikkelen. Hierin wordt een sterkere nationale overheid opgetuigd.

De nationale, federale overheid wordt gevormd rond drie machten. De wetgevende macht, het Congres, is de volksvertegenwoordiging, die bestaat uit twee huizen: het Huis van Afgevaardigden en de Senaat. Het Huis van Afgevaardigden is enigszins te vergelijken met de Nederlandse Tweede Kamer, en de Senaat met de Eerste Kamer. De andere machten zijn de uitvoerende macht onder leiding van een president, en de rechterlijke macht met als opperste orgaan het Hooggerechtshof.

De bezorgdheid over een sterke nationale overheerser blijft bestaan, en je zou kunnen zeggen dat die zorg ook al uit de nieuwe Grondwet kan worden afgeleid. De uitvoerende macht en de rol van de president worden pas beschreven in Artikel 2. De wetgevende macht lijkt belangrijker. Het eerste artikel van de Grondwet is hieraan gewijd, en is ruim twee keer zo lang als Artikel 2. Opvallend is ook dat het artikel over de uitvoerende macht twee keer zoveel aandacht besteedt aan hoe een president wordt gekozen en eventueel kan worden afgezet, dan aan zijn bevoegdheden en verantwoordelijkheden.

Wat zegt de Grondwet over het presidentschap? Om te beginnen, in Sectie 1, dat de uitvoerende macht van de federale overheid bij een President van de Verenigde Staten van Amerika ligt. Van die uitvoerende macht wordt geen specificatie gegeven, en er wordt ook geen voorbehoud of beperking aan gekoppeld. De president wordt voor een periode van vier jaar gekozen. Direct daarna volgt een uitgebreide beschrijving van de procedure om een president en vicepresident te kiezen. Dit is het ook nu nog bestaande getrapte systeem met kiesmannen.

Ook beschrijft Sectie 1 aan welke voorwaarden een persoon moet voldoen om zich te mogen kandideren voor het presidentschap. Een kandidaat moet een geboren Amerikaans staatsburger zijn. Voor de generatie die geboren is ten tijde van de Britse kolonisatie geldt de voorwaarde dat zij staatsburger zijn op het moment dat de nieuwe Grondwet wordt aangenomen.

Dit is een clausule die van oudsher regelmatig tot discussie zal leiden. Alexander Hamilton, een van de grondleggers van de republiek, is buiten het territorium van de Verenigde Staten geboren en komt daardoor voor het presidentschap niet in aanmerking. Ook nu nog heeft hierover debat plaats onder historici, maar omdat deze specifieke situatie niet tot een rechtszaak leidt, is de juridische finesse hiervan nooit vastgesteld. Later zullen andere belangrijke politici zoals Henry Kissinger en Arnold Schwarzenegger geen gooi naar het presidentschap kunnen doen omdat zij niet als Amerikaan zijn geboren. En ook de internationale achtergrond van Barack Obama – hij heeft een Keniaanse vader en, hoewel geboren op Hawaï, heeft hij als kind lang in het buitenland gewoond – is voor sommigen aanleiding om zijn formele kwalificatie voor het presidentschap ter discussie te stellen. Verder is de minimumleeftijd voor het presidentschap 35 jaar, en moet een president ten minste 14 jaar in de Verenigde Staten hebben gewoond. Sectie 1 sluit af met de eed die de president moet afleggen voordat hij aan de slag gaat.

De bevoegdheden en verantwoordelijkheden van de president worden in Sectie 2 concreter ingevuld. De president is opperbevelhebber van de strijdkrachten, die in de Grondwet overigens nog worden aangeduid als de combinatie van de Landmacht, de Marine en de Milities van de afzonderlijke staten.

Ook blijkt uit Sectie 2 de ondergeschiktheid van de leden van het kabinet aan de president. De president mag hun mening vragen over zaken die met hun taken te maken hebben, maar hoeft dat niet te doen. Dezelfde sectie beschrijft zijn bevoegdheid om gratie te verlenen, of te besluiten dat een opgelegde straf wordt uitgesteld of in zijn geheel niet ten uitvoer wordt gebracht.

De president mag internationale verdragen sluiten, maar die zijn pas geldig als de Senaat zich daarover heeft uitgesproken, en daar vervolgens met een tweederde meerderheid ook mee instemt. Verder mag hij kandidaten voordragen voor de functie van ambassadeur, rechter en andere ambten waarvan de benoeming niet elders in de Grondwet is bepaald. De Senaat moet dan nog wel aan de voordrachten goedkeuring geven voordat tot formele benoeming kan worden overgegaan. Om te voorkomen dat te veel benoemingen door de Senaat moeten worden goedgekeurd, mag het Congres met wetgeving de benoeming van lagere functies volledig bij de president of andere functionarissen neerleggen.

Sectie 3 geeft de president de opdracht het Congres ‘van tijd tot tijd’ te informeren over de Staat van de Unie, en maatregelen aan te bevelen die hij noodzakelijk of passend vindt. De afsluitende Sectie 4 is de spreekwoordelijke noodrem. Het beschrijft dat de president, de vicepresident en andere functionarissen kunnen worden afgezet wegens verraad, omkoping, en andere grove misdaden en misdragingen. Dit is de zogeheten impeachment-procedure.

De Grondwet beoogt door een scheiding der machten een evenwicht tussen de drie federale peilers te realiseren. Vooral de onderlinge afhankelijkheid van het Huis van Afgevaardigden, de Senaat en de president moet een al te zelfstandig handelen van elk van deze instituten voorkomen. Daarmee zal de dreiging van een krachtige federale overheid kunnen worden afgewend, en een forse autonomie van de staten worden gewaarborgd.

‘Ik bewandel een niet eerder betreden pad,’ mijmert George Washington, Amerika’s eerste president. Zijn mandaat is op veel punten algemeen beschreven, en elke praktische invulling hiervan creëert een precedent. Dat was niet alleen wennen voor hem, maar ook voor de andere deelnemers aan het debat. Zo begeeft Washington zich in augustus 1789 naar de Senaat om een voorstel te bespreken voor een verdrag met enkele indianenstammen. De Grondwet bepaalt immers dat een verdrag uitsluitend kan worden gesloten als de Senaat zich erover heeft kunnen uitspreken en het met ten minste een tweederde meerderheid heeft goedgekeurd. Het debat over het verdrag met de indianen ontaardt echter al snel in een schreeuwpartij tussen de senatoren over de te volgen procedures. Geïrriteerd stampvoet president Washington naar de uitgang. Hij zal daarna de Senaat nooit meer persoonlijk bezoeken en voortaan alleen nog met de afgevaardigden corresponderen.

Met vallen en opstaan krijgt het presidentschap in de loop van de tijd vorm, veelal op basis van incidenten met een grote precedentwerking. Zo wordt de zevende president, Andrew Jackson, dertig jaar na Washington geconfronteerd met een Senaat die niet alleen wil kunnen instemmen met het benoemen van kabinetsleden, zoals bepaald in de Grondwet, maar ook met het ontslaan van hen. Jackson hecht eraan dat hij via kiesmannen een eigen mandaat van de bevolking heeft gekregen. Hij is immers niet gekozen door de Senaat. Daarom ziet hij de president als uitvoerder van de wil van het volk. Hij weigert de Senaat tegemoet te treden, omdat de Grondwet de geclaimde bevoegdheid niet aan de Senaat heeft gegeven. De senatoren trekken aan het kortste eind en daarmee is deze discussie bijna definitief afgedaan. In 1876 wordt de Ambtstermijnwet (Tenure of Office Act) aangenomen, die bepaalt dat benoemingen waarvoor instemming van de Senaat is vereist uitsluitend met toestemming van de Senaat weer ongedaan kunnen worden gemaakt. Maar in 1926 komt hieraan een einde. Dat jaar bepaalt het Hooggerechtshof dat deze wet strijdig is met de Grondwet.

Sommige incidenten en ontwikkelingen rond het presidentschap zijn zo significant, dat ze leiden tot wijzigingen op de Grondwet. Zo’n wijziging wordt ‘amendement’ genoemd. Met een amendement wordt de tekst van de Grondwet niet veranderd, maar aangevuld met een bepaling waarvan de wettelijke betekenis die van de oudere tekst vervangt. Het laten aannemen van een amendement is een taai proces. Een amendement moet eerst worden aangenomen door zowel het Huis van Afgevaardigden als door de Senaat, in beide gevallen met minstens een tweederde meerderheid. Daarna moeten de parlementen van ten minste driekwart van de staten het amendement ratificeren. In 1787 betekent dit dat in elk geval tien staten een amendement moeten ratificeren, tegenwoordig moeten minimaal 38 staten hun goedkeuring geven. Het illustreert dat aan de vier amendementen die op het presidentschap van toepassing zijn, groot belang mag worden toegekend.

Tijdens de verkiezingen van 1800 wordt tot grote schrik van velen de kleurrijke Aaron Burr bijna tot president gekozen. Hij is intellectueel briljant, heeft net zoveel vrienden als vijanden en regelmatig grote schulden. Hij wint evenveel kiesmannen als Thomas Jefferson, auteur van de Onafhankelijkheidsverklaring. Burr is eigenlijk kandidaat voor het vicepresidentschap en niet voor het hoogste ambt. Maar in die tijd worden president en vicepresident in één en hetzelfde proces gekozen. De presidentskandidaat met de meeste stemmen wint, en de nummer twee wordt vicepresident. Dat zijn dus meestal politieke opponenten. Omdat beide kandidaten evenveel stemmen hebben vergaard in het Kiescollege, moet volgens de Grondwet een stemming in het Huis van Afgevaardigden uitkomst bieden. Pas na zeven dagen levert de 36ste stemronde een winnaar op: Jefferson.

Het 12de amendement brengt in 1804 een scherpe scheiding aan tussen het verkiezingsproces van de president en de vicepresident om het risico op dit soort ontsporingen in de toekomst te voorkomen. Bovendien kan een presidentskandidaat zijn eigen kandidaat voor het vicepresidentschap selecteren. Zo zit hij na de verkiezingen niet langer opgescheept met een vicepresident die tegelijkertijd zijn politieke tegenstander is.

Tijdens het crisisjaar 1932 wordt Franklin D. Roosevelt op 8 november gekozen tot 32ste president. Presidentsverkiezingen hebben altijd begin november plaats. En van 1793 tot 1933 geldt 4 maart als datum waarop de termijn van de nieuwe president begint. In de begintijd van de republiek zijn de vier maanden die zijn gereserveerd voor de periode tussen de verkiezingen en de machtsoverdracht ook nodig. Het land is immers groot en de kwaliteit van de infrastructuur beperkt. Maar in 1932 wordt – met het oog op de ernstige economische crisis – een grote urgentie gevoeld om de inauguratie sneller na de verkiezingen te laten plaatshebben. Het in 1933 aangenomen 20ste amendement bepaalt dat de machtswisseling voortaan op 20 januari zal plaatshebben. De machtsoverdracht in 1933 kan hiermee niet meer worden vervroegd, maar sinds 1937 heeft de inauguratie altijd plaats op 20 januari.

De herinnering aan Roosevelt staat ook aan de basis van het 22ste amendement. Geen enkele president heeft meer dan twee termijnen gediend. George Washington wil in 1796 na twee termijnen van elk vier jaar met pensioen. Hij stelt zich dat jaar geen kandidaat, en stelt ook hiermee een belangrijk voorbeeld. Want hij bevestigt hiermee dat hij geen ‘president voor het leven’ wil zijn. Zijn directe opvolger Thomas Jefferson volgt zijn voorbeeld. Als de Grondwet geen grens stelt aan het aantal termijnen, dan moet het gebruik ontstaan om aan een presidentiële termijn een grens te stellen, is zijn redenering. Anders kan ook een wettelijke termijn van vier jaar uitmonden in een levenslang presidentschap. Geen van hun opvolgers breekt met deze traditie, hoewel een enkeling, zoals Ulysses Grant en Theodore Roosevelt, vergeefs een derde termijn nastreeft. Maar toch, de Grondwet werpt in die dagen geen enkele beperking op voor het aantal termijnen dat een president kan dienen.

In de jaren dertig duurt de economische crisis voort, en vanaf 1941 zijn de Verenigde Staten bovendien ook nog actief betrokken in de Tweede Wereldoorlog. De Democraat Franklin Roosevelt bepaalt dan dat een leiderschapswisseling niet goed zal zijn voor het land en blijft zich maar kandidaat stellen. Hij zal tussen 1932 en 1944 uiteindelijk vier opeenvolgende verkiezingen winnen – een record. Vervolgens wint zijn directe opvolger en partijgenoot Harry Truman de verkiezingen van 1948. De Democraten regeren aldus vijf onafgebroken termijnen, twintig jaar in totaal.

De Republikeinen vrezen dat het voor Democraten voortaan makkelijker zal zijn om presidentsverkiezingen te winnen. Zij kunnen zich immers opwerpen als beschermers van de inmiddels opgebouwde verzorgingsstaat. Om dit iets lastiger te maken, nemen zij in de jaren vijftig het initiatief om in het 22ste amendement vast te leggen dat een president voor niet meer dan twee termijnen mag worden gekozen. Mede door de herinnering aan de lange regeerperiode van Roosevelt, waar ook niet alle Democraten over te spreken waren geweest, krijgt het steun van vertegenwoordigers van beide partijen in het Huis van Afgevaardigden en de Senaat. Ook wordt het door bijna alle staten geratificeerd; slechts twee staten steunen het amendement niet. Het wordt in 1951 aangenomen.

Na de moord op president John F. Kennedy in 1963 vragen de Amerikanen zich af: stel dat de president niet was overleden, maar met blijvend letsel in leven was gebleven, had hij dan het presidentschap nog wel goed kunnen uitvoeren? Daarnaast ontstaat opnieuw discussie over de noodzaak om een nieuwe vicepresident te benoemen als die functie openvalt. Dit gebeurt in 1963 voor de vijftiende keer als vicepresident Lyndon Johnson de overleden Kennedy opvolgt en hierdoor zijn eigen functie vacant wordt. Besloten wordt om beide kwesties formeel op te lossen in het 25ste amendement, dat in 1967 wordt aangenomen nadat het door 38 staten is geratificeerd. Een president kan tijdelijk zijn macht afstaan, of geselecteerde hoogwaardigheidsbekleders kunnen hiertoe besluiten. En zonder nieuwe verkiezingen kan een vacant vicepresidentschap worden ingevuld door middel van een benoeming door beide huizen van het Congres, op voordracht van de president.

Het presidentschap ontwikkelt zich niet alleen op basis van incidenten, maar evolueert naarmate Amerika groeit, en daarmee ook zijn rol in de wereld. Het kabinet groeit van zes ministers met enige tientallen medewerkers in de tijd van Washington tot vijftien ministers met bijna twee miljoen burgerambtenaren onder de 44ste president Barack Obama. Daarnaast worden de Verenigde Staten in de twintigste eeuw een wereldmacht. Als opperbevelhebber van de strijdkrachten en als belangrijkste Amerikaanse diplomaat wordt de president daarom door velen als ‘machtigste man van de wereld’ aangeduid. Tijd dus om te bekijken hoe het presidentschap zich de afgelopen ruim tweehonderd jaar heeft ontwikkeld, en daarna hoe de Amerikanen de man of vrouw kiezen die ook voor andere landen zoals Nederland zo’n belangrijke rol kan spelen.

De ontwikkeling van
het presidentschap

In augustus 1969, enkele maanden na zijn inauguratie als 37ste president, vliegt Richard Nixon in Marine One, de presidentiële helikopter, over het regeringscentrum in Washington DC naar het buitenverblijf Camp David. Zijn oog valt op een aantal kantoorgebouwen van de krijgsmacht. Die zijn daar tijdens de Eerste Wereldoorlog tijdelijk neergezet, maar vijftig jaar later nog steeds in gebruik. ‘Staan die gebouwen daar nog steeds?’ vraagt Nixon verbijsterd aan zijn medewerkers. ‘Ze verpesten het historische regeringscentrum. Waarom zijn ze in de tussentijd nooit gesloopt?’ ‘Niemand heeft ooit gezegd dat dat moet gebeuren,’ is het antwoord van de meereizende medewerker. ‘Mooi zo, dan zeg ik dat nu. Sloop ze.’ En voor de zekerheid herhaalt hij deze opdracht grommend in de richting van zijn Luchtmacht-adjudant: ‘En dat zeg ik ook tegen jou.’

Hierop volgt een prestigestrijd tussen de president en de bureaucratie waarvan hij formeel de baas is. De strijd duurt ruim een jaar. De krijgsmacht buigt eerst een beetje mee. Er is inderdaad een plan om de gebouwen te slopen, over tien jaar. Nixon wil hier niets van weten. De gebouwen moeten verdwijnen, en wel binnen twaalf maanden. De krijgsmacht verandert de tactiek. Een delegatie van twintig man bezoekt het Witte Huis gewapend met kaarten, schema’s en grafieken om uitstel te bepleiten. Daarnaast worden naaste medewerkers van Nixon uitgenodigd voor krijgsmachtevenementen. Hierbij dragen hoge officieren, die hun onderkomen in het hart van het regeringscentrum niet willen verliezen, tijdens borrel en diner informeel argumenten aan voor uitstel van de sloop. Ook verschijnen er plotseling berichten in de krant dat de sloop van de gebouwen zal leiden tot verlies van werkgelegenheid. Nixon houdt voet bij stuk, en op 15 juli 1970, elf maanden na zijn opdracht tot sloop, krijgt Nixon eindelijk de formele bevestiging dat de gebouwen voor het einde van het jaar zullen zijn verdwenen. De president van de Verenigde Staten, tevens opperbevelhebber van de krijgsmacht, heeft na een klein jaar zijn zin gekregen van de bureaucratie.

Het is een boeiende paradox. De president van de Verenigde Staten wordt aangeduid als ‘machtigste man van de wereld’. Maar tegelijkertijd is de overheid waaraan hij leiding geeft zo immens dat van rechtstreekse aansturing en ondergeschiktheid allang geen sprake meer is. Soms moet de president zelf met ‘zijn’ overheid de strijd aangaan. President Ronald Reagan vat het mooi samen: in zijn ogen is de overheid vaak niet de oplossing maar juist het probleem.

De Grondwet legt de verantwoordelijkheid voor de uitvoerende macht bij één persoon: de president. Ten tijde van de eerste president George Washington is dat niet onredelijk, de federale overheid is dan immers nog klein. Zo werken er in die tijd op bijvoorbeeld het ministerie van Buitenlandse Zaken negen ambtenaren. Inmiddels bestaat die totale uitvoerende macht als gezegd uit bijna twee miljoen ambtenaren verdeeld over vijftien ministeries, meer dan vijftig agentschappen en nog een aantal kleinere commissies. Daarnaast staat de president als opperbevelhebber van de krijgsmacht aan het hoofd van anderhalf miljoen militairen, en nog eens anderhalf miljoen reservisten.

De aanwezigheid van de federale overheid in het dagelijks leven is groot. Hoe hebben het presidentschap en de uitvoerende macht zich kunnen ontwikkelen tot zulke kolossale proporties, nota bene in een land met een ingebakken wantrouwen tegenover overheid en bureaucratie? Het antwoord op die vraag is: niet by design, maar door een combinatie van groei van de republiek en presidentiële persoonlijkheden, gevoed door incidenten en internationale ontwikkelingen.

Wij kennen de Verenigde Staten als een bijna onaantastbare wereldmacht. Maar in de eerste onafhankelijke jaren vormen de voormalige koloniën een jonge en zeer kwetsbare republiek. Omringd door koloniale mogendheden en zonder sterke politieke, bestuurlijke en militaire traditie moeten de Verenigde Staten overleven. In die tijd wordt de Grondwet geschreven.

De Grondwet die in 1787 wordt ontworpen in Philadelphia wordt in de eerste ronde geratificeerd door de dertien staten die in 1776 de Onafhankelijkheidsverklaring hebben ondertekend. Dit is overigens terug te zien in de vlag van de Verenigde Staten. De dertien rode en witte strepen symboliseren de eerste staten van de republiek. De sterren in de vlag staan symbool voor de aangesloten staten, en dit deel van de vlag wordt bij de toetreding van een nieuwe staat telkens aangepast. Bij het uitbreken van de Amerikaanse Burgeroorlog in 1861 is het aantal staten gegroeid naar 34 en bij het aanbreken van de twintigste eeuw tot 45. De laatste vijf staten sluiten zich aan in de periode tussen 1907 en 1959.

Om een nieuwe staat te laten toetreden moeten twee belangrijke stappen worden gezet. De eerste stap is het aannemen van een ‘Wet van Toetreding’ door het Huis van Afgevaardigden en de Senaat. In zo’n wet worden de inwoners van een kandidaat-staat in de gelegenheid gesteld een Constitutie te schrijven en een overheid te vormen, uiteraard binnen de grenzen die de federale Grondwet daaraan stelt. De tweede stap is ratificatie van de federale Grondwet door het parlement van de nieuwe staat. En zo groeit, met de uitbreiding van dertien tot uiteindelijk vijftig staten, ook de bevolking, van een kleine 4 miljoen inwoners in 1789 tot inmiddels 313 miljoen burgers in ruim 220 jaar.

Met het koloniale verleden nog vers in het geheugen stellen de eerste presidenten zich doorgaans bescheiden op. Zij willen niet de verdenking op zich laden een gekozen koning zonder kroon te willen zijn. Daarnaast zijn presidenten vaak principieel tegen een sterk centraal gezag. Maar zo nu en dan treedt een president activistisch op. Controversiële beslissingen worden dan niet geschuwd, met grote blijvende gevolgen voor de macht en het gezag van het ambt.

Zo krijgt president Thomas Jefferson in 1803 de kans om van Frankrijk de havenstad New Orleans te kopen. Deze is strategisch van groot belang, want de stad geeft toegang tot de Golf van Mexico en de rivier de Mississippi. De vraagprijs is 10 miljoen dollar. Echter, Frankrijk is bereid voor slechts 5 miljoen dollar extra zijn gehele Amerikaanse territorium mee te verkopen: een gebied dat zich uitstrekt van de Golf van Mexico tot aan wat tegenwoordig Canada is. Hoewel dit buiten hun mandaat valt, stemmen de Amerikaanse onderhandelaars in Parijs hiermee in. Zij zijn bang dat de aanschaf van New Orleans anders niet zal doorgaan. Ondanks bedenkingen zet Jefferson zich in voor goedkeuring van de overeenkomst en weet hij sterke oppositie in het Congres te overwinnen. Met deze zogenoemde Louisiana Aankoop verdubbelt het grondgebied van de Verenigde Staten. Later zullen in dit gebied wel vijftien nieuwe staten, of delen daarvan, ontstaan. Maar vooralsnog valt plotseling de helft van het grondgebied onder rechtstreeks gezag van de federale overheid onder leiding van de president.

Bij de presidentsverkiezingen van 1824 behaalt de temperamentvolle Andrew Jackson met 41 procent de meeste stemmen. Hij is generaal, en dankzij een gewonnen slag bij New Orleans in 1815 tegen de Engelsen een nationale held. Hij is zich bewust van zijn grote populariteit. Maar door de werking van het systeem met kiesmannen wint hij in 1824 het presidentschap niet. Hij zint op revanche, en als hij vier jaar later met 56 procent van de stemmen alsnog president wordt, voelt hij zich strijdlustig en door de kiezers gesteund. Zijn overwinning is een mandaat voor zijn strijd tegen het establishment. Dit heeft grote gevolgen voor zijn invulling van het presidentschap. Omdat Jackson zichzelf ziet als uitvoerder van de wil van het volk, gaat hij gretig de strijd aan met het Congres. Hij polariseert en zoekt de grenzen van de macht van het presidentschap op. Zo weigert hij de Tweede Bank van de Verenigde Staten, de nationale bank, te laten voortbestaan. Jackson vindt het een monopolistisch instituut waaraan de Grondwet geen legitimatie verleent. Bovendien beschouwt hij het als een instrument van de door hem verfoeide elite. Aan het eind van een lange strijd verplettert Jackson de bank. Eerst trekt hij alle federale tegoeden van de bank terug, en vervolgens spreekt hij zijn veto uit over een door het Congres aangenomen resolutie die het voortbestaan van de bank moet garanderen.

Daarnaast gaat Jackson de strijd aan met een aantal staten. Die willen federale wetten waarmee zij het oneens zijn in hun staat buiten gebruik stellen. Om binnenlandse handel te stimuleren laat Jackson invoerrechten heffen op concurrerende Europese producten. Zuidelijke staten voelen zich hierdoor benadeeld, en South Carolina weigert daarom deze rechten te heffen. Het is niet duidelijk of hiervoor een wettelijke basis bestaat. Dat maakt voor Jackson niets uit. Hij eist onverkort uitvoering van federaal beleid en dreigt South Carolina met een militaire invasie. Het conflict wordt uiteindelijk vreedzaam bijgelegd, maar het gevolg is wel dat individuele staten voortaan formeel het recht is ontnomen federale wetten naast zich neer te leggen. Ten slotte voert Jackson het systeem in waarbij ambtenaren mede op basis van politieke kleur worden benoemd, en niet uitsluitend op basis van professionele vaardigheden. Hiermee kan hij politieke vrienden belonen en zijn grip op de overheid versterken. Een groot deel van belangrijke maatregelen uit Jacksons presidentschap zijn na zijn aftreden in 1837 in stand gebleven. Dit, en de stijl waarmee hij het presidentschap invult, hebben de positie van de president in het Amerikaanse politieke systeem enorm versterkt.

De creatie van de Grondwet in 1787 is een waar staaltje vakmanschap. Tegengestelde belangen worden samengebracht en een nieuw staatkundig systeem wordt geïntroduceerd. Toch wordt één belangrijk thema niet opgelost: de slavernij. In de helft van de oorspronkelijke staten is slavernij toegestaan en in de andere helft, de zogenoemde ‘vrije staten’, niet. De pragmatische oplossing waarvoor de grondleggers kiezen, is om beide systemen naast elkaar te laten bestaan. Als nieuwe staten aan de republiek worden toegevoegd, wordt met compromissen deze balans in stand gehouden. Maar met de verbetering van communicatie en transport worden de misstanden van slavernij ook voor de inwoners van de vrije staten zichtbaarder. Dat leidt tot steeds meer maatschappelijk debat, waardoor dit bij presidentsverkiezingen ook een steeds belangrijker thema wordt.

In 1861 wordt Abraham Lincoln gekozen tot president. Slavernij is inmiddels een belangrijk verkiezingsonderwerp en Lincoln heeft zich tegen slavernij uitgesproken. Nog voordat Lincoln het presidentschap kan aanvaarden, scheiden elf zuidelijke slavernijstaten zich van de Verenigde Staten af. Zij verenigen zich in de zogeheten Confederatie. Lincoln beschouwt dit als verraad en zet het leger in om de Unie te herstellen. Hierop sluiten nog vijf andere staten zich bij de Confederatie aan. De Burgeroorlog, die hiermee is ingezet, zal tot 1865 duren. Ruim 600.000 soldaten komen hierbij om het leven, méér dan in alle andere oorlogen waarbij Amerika betrokken is geweest bij elkaar. De afgescheiden staten worden met de overwinning van de noordelijke staten teruggebracht in de Unie. Vervolgens wordt de slavernij afgeschaft en het kiesrecht uitgebreid. Hierdoor kunnen uiteindelijk ook voormalige slaven aan verkiezingen deelnemen. Het gezag van de federale overheid over de staten is definitief gevestigd.

In de twintigste eeuw hebben de verre achterneven Theo dore Roosevelt en Franklin Roosevelt als president het ambt verder vormgegeven. Theodore is in 1900 Republikeins gouverneur van de staat New York. Hij voert actief beleid tegen de groeiende macht van bedrijven en tegen corruptie in zijn eigen partij. Geschrokken partijleiders slagen erin hem weg te promoveren naar de luwte van het vice presidentschap. Die opzet lijkt geslaagd, totdat binnen een jaar in 1901 president William McKinley bij een aanslag om het leven komt en Theodore Roosevelt onverwacht aantreedt als president. Het droomscenario van de corrupte partijbazen wordt plotseling een nachtmerrie. Senator Mark Hanna, die een centrale rol heeft gespeeld in het wegpromoveren van Roosevelt, reageert verbijsterd als hij van de aanslag op McKinley hoort: ‘Mijn god, nu komt die verdomde cowboy in het Witte Huis!’

Roosevelt stelt zijn critici niet teleur en voert een ongekend activistisch beleid, maar nu met nationale gevolgen. Hij bindt de strijd aan met de macht van de grote bedrijven die tijdens de Industriële Revolutie zijn opgekomen. Als in 1902 de energievoorziening van het land in gevaar dreigt te komen door een staking van mijnwerkers die betere arbeidsvoorwaarden willen afdwingen, werpt de president zich persoonlijk op als bemiddelaar.

Wanneer zelfs dat niet tot een oplossing leidt, schuwt hij de harde aanpak niet. Hij dreigt het leger naar de mijnen te sturen om het werk te doen, en dat versnelt het bereiken van een oplossing. Het is voor het eerst dat de federale overheid helpt een staking in overleg op te lossen in plaats van te breken. Verder versterkt Roosevelt de rol van de federale overheid met wetgeving op het gebied van onder meer voedselkwaliteit en de veiligheidsbescherming van arbeiders op de werkvloer, met de oprichting van het ministerie van Handel en van de US Forest Service (Staatsbosbeheer), en met een forse uitbreiding van het aantal nationale parken. Onder Roosevelt wordt het geaccepteerd dat een president niet alleen de wetten uitvoert zoals die door het Congres zijn aangenomen, maar ook actief onderwerpen op de agenda zet en uitvoering daarvan nastreeft.

Na een periode van vrede en welvaart na de Eerste Wereldoorlog stort eind 1929 de Amerikaanse aandelenhandel in elkaar. Dit is het begin van de Grote Depressie. De gevolgen zijn enorm. De werkloosheid in de Verenigde Staten schiet van 3 naar 25 procent, en de landbouwsector raakt ontwricht door prijsdalingen van wel 60 procent. In één jaar plegen 23.000 mensen zelfmoord – een record. De Republikeinse president Herbert Hoover initieert verschillende overheidsprogramma’s om de gevolgen van de crisis te bestrijden. Maar hij bewijst zijn populariteit geen dienst met zijn opmerking dat ‘welvaart om de hoek’ ligt. Plaatsen waar daklozen in kartonnen dozen bivakkeren, worden in de volksmond Hoover-dorpen genoemd. Hij verliest in 1932 dan ook de verkiezingen van de Democraat Franklin D. Roosevelt. Die belooft de economie te herstructureren met een waaier van maatregelen onder de naam New Deal.

Gesteund door het Huis van Afgevaardigden en de Senaat, waar zijn partijgenoten een meerderheid hebben, transformeert Roosevelt de federale overheid. In korte tijd introduceert hij wetgeving waarmee de overheid zich garant stelt voor spaartegoeden bij banken, publieke werken initieert om de werkloosheid te bestrijden, regels uitvaardigt om arbeiders tegen hun werkgevers te beschermen, de rol van vakbonden versterkt, en er wordt een pensioenstelsel opgetuigd. Verder worden boeren uitgekocht, en landbouwprijzen gesubsidieerd en gegarandeerd.

Politieke tegenstanders vrezen dat Roosevelt een socialistische heerschappij wil vestigen, net als de communisten in de Sovjet-Unie, die nog maar vijftien jaar eerder in 1917 aan de macht zijn gekomen. Zij noemen hem daarom misprijzend ‘de rode man in het Witte Huis’ en vechten zijn maatregelen aan. Het Hooggerechtshof verklaart een aantal maatregelen ongrondwettig. In reactie hierop probeert Roosevelt de samenstelling van het Hof te veranderen. Rechters kan hij niet ontslaan. Daarom probeert hij het Hof met nieuwe, hem goed gezinde, progressieve rechters uit te breiden om zo de conservatieve rechters te overvleugelen. Dit plan mislukt.

In dezelfde periode komt Hitler-Duitsland door agressieve oorlogen in Europa aan de macht. De Amerikaanse industrie profiteert van de Britse vraag naar oorlogsmaterieel. En als na de Japanse bombardementen op Pearl Harbor in 1941 de Verenigde Staten actief in de Tweede Wereldoorlog betrokken raken, geeft dit een grote impuls aan de oorlogsindustrie en het economisch herstel. De werkgelegenheid stijgt verder door de groei van de krijgsmacht en de mobilisatie van soldaten. Na de bevrijding van Europa zijn de Verenigde Staten een economische en militaire wereldmacht geworden. De Amerikaanse president is nu ‘de machtigste man van de wereld’. Roosevelt zelf maakt dit niet meer mee. Hij overlijdt op 12 april 1945. Meer dan zijn voorgangers heeft hij de rol van de federale overheid voorgoed veranderd, en daarmee ook de rol van de president.

Niet alleen de rol van de president als hoofd van de uitvoerende macht is dramatisch veranderd sinds de begindagen van de Verenigde Staten. Ook de persoon van de president wordt steeds belangrijker. De opkomst van de massamedia – na de krant en de radio doen televisie en internet hun intrede – brengt de president leesbaar, hoorbaar en ten slotte zichtbaar in de huiskamer van de Amerikanen. Daardoor ondergaan ook de verkiezingscampagnes voor het presidentschap een metamorfose. En dat geldt eveneens voor de rol die de presidentskandidaat daarin speelt.

De rol van de presidentskandidaat
in de verkiezingscampagne

‘Ik zei vaarwel tot Mount Vernon, mijn privéleven en mijn huiselijk geluk,’ schrijft de somberende winnaar van de eerste presidentsverkiezingen George Washington op 16 april 1789 in zijn dagboek, ‘en met een gemoed dat bedrukt was door meer opgewonden en pijnlijke gevoelens dan ik onder woorden kan brengen, vertrok ik naar New York.’ Twee dagen eerder heeft de secretaris van het Congres hem een brief gebracht waarin Washington formeel over zijn verkiezing wordt geïnformeerd.

Het contrast is groot met de euforie waarmee tegenwoordig de winnaar van de verkiezingen zijn aanstaande presidentschap viert. De manier waarop volgens de Grondwet de president moet worden gekozen, is na 1787 niet noemenswaardig veranderd. Maar de manier waarop de verkiezingscampagnes worden gevoerd, is dat wel. En dat geldt in het bijzonder voor de rol van de presidentskandidaat in zo’n campagne.

In de eerste jaren van de republiek staat voorop dat de president geen despoot mag zijn. De Amerikanen hebben zich bevrijd van de heerschappij van de Engelse koning George III. Zij willen daar niet een lokale heerser zonder kroon voor terug. Ambitieuze presidentskandidaten zullen daarom snel worden gewantrouwd. Washington heeft zich tijdens de Onafhankelijkheidsoorlog en de vorming van de republiek ontwikkeld tot een vader des vaderlands. Hij geniet groot vertrouwen en zijn verkiezing tot eerste president is onomstreden en unaniem.

Eigenlijk hebben pas vanaf 1796, als Washington zich uit de politiek terugtrekt, ‘echte’ verkiezingen plaats. Dat wil zeggen, de kiesmannen kunnen vanaf dan uit ten minste twee elkaar beconcurrerende kandidaten kiezen. Maar paradoxaal genoeg blijven die kandidaten zelf nadrukkelijk buiten beeld. Het tonen van ambitie kan immers van machtshonger getuigen, en daarmee een kandidaat diskwalificeren.

De campagne wordt daarom gevoerd door de aanhangers van de kandidaten. Zij prijzen het karakter van hun eigen kandidaat, en slingeren modder naar de opponent. Zo wordt Thomas Jefferson in 1796 en 1800 uitgemaakt voor monarchist, egoïst en verrader, en John Adams voor verrader, atheïst en oplichter. Officieel weten beide heren hier niets van. Nadat hem het bericht bereikt dat hij de verkiezingen van 1796 niet heeft gewonnen, merkt Jefferson schouderophalend op dat hij niet eens wist dat hij überhaupt kandidaat was geweest.

In 1800 wint Jefferson de verkiezingen wel, en tot 1824 zullen achtereenvolgens James Madison en James Monroe, ook grondleggers van de Verenigde Staten, hem opvolgen. De politieke consensus is vanaf 1802 vrij groot, en de verkiezingen verlopen in die jaren zonder al te veel polarisatie. De kandidaten blijven netjes buiten beeld. Zij zijn zeer vereerd en vooral ook verrast als ze worden geïnformeerd dat ze tot het hoogste ambt zijn geroepen.

Dat verandert in 1824. Oud-generaal Andrew Jackson wint dat jaar de meeste stemmen, maar niet een meerderheid in het Kiescollege. Nu moet, voor de eerste keer, het Huis van Afgevaardigden beslissen. Daar wordt John Quincy Adams gekozen, de zoon van Amerika’s tweede president. Jackson wijt zijn nederlaag aan schandalige politieke machinaties en begint direct zijn aanhangers te mobiliseren voor de verkiezingen van 1828. Zelf blijft hij buiten beeld. Hij stuurt vanaf zijn plantage in Tennessee zijn mensen aan zonder zelf vingerafdrukken achter te laten.

Volgens de Grondwet mag elke staat zelf bepalen hoe de kiesmannen worden gekozen, die uiteindelijk de president kiezen. In de beginjaren van de republiek worden die veelal gekozen door het parlement van de betreffende staat. Maar bij de verkiezingen van 1828 worden hiervoor in 22 van de 24 staten algemene verkiezingen gehouden.

Dit heeft grote gevolgen voor de manier waarop campagne wordt gevoerd. Voortaan moet niet alleen de politieke elite, maar vooral ook de massa worden bereikt. De lokale partijorganisaties worden hierdoor cruciaal en kunnen hun machtspositie versterken. In ruil voor het mobiliseren van kiezers krijgen lokale partijleiders informeel het recht kandidaten aan te dragen voor federale functies in hun staat. Hiermee ontstaat het zogeheten patronagesysteem, waarbij baantjes worden toegezegd in ruil voor politieke steun. Dat zal al snel gevoelig blijken voor corruptie.

Voor de verkiezingen van 1832 houden beide dominante politieke partijen – voorgangers van de huidige Democraten en Republikeinen – voor het eerst een nationale conventie om hun kandidaten voor het presidentschap en het vicepresidentschap aan te wijzen. Die zijn sinds de grondwetswijziging van 1804 partijgenoten en niet meer elkaars concurrent. Zoals de traditie voorschrijft, behoren die kandidaten nog steeds onzichtbaar te zijn. Zij zijn daarom niet bij de conventies aanwezig. Hun aanhangers moeten ervoor zorgen dat zij worden genomineerd. Het wordt gebruik dat de uiteindelijke presidentskandidaat per brief over zijn nominatie wordt geïnformeerd. De genomineerde wordt geacht een brief terug te sturen om te bevestigen dat hij zijn nominatie aanvaardt, de zogenoemde Aanvaardingsbrief. Hierna kan de feitelijke verkiezingscampagne beginnen.

Dit verloopt niet altijd vlekkeloos. In 1848 wordt generaal Zachary Taylor uit Louisiana door de Whig Partij, een van de voorlopers van de huidige Republikeinse Partij, genomineerd. Vanaf de conventie in Philadelphia wordt de nominatiebrief verstuurd, maar tot ieders verbazing blijft een reactie uit. Het blijkt dat de generaal van bewonderaars zoveel ongefrankeerde post ontvangt, dat hij die brieven ongeopend laat vernietigen. Het laten ophalen daarvan zou hem te veel geld aan achterstallige frankeerkosten hebben gekost. Partijfunctionarissen sturen hem een nieuwe brief, nu gefrankeerd, en de generaal stuurt terstond zijn aanvaardingsbrief.

Het aanspreken van de kiezers wordt steeds belangrijker omdat steeds meer burgers kiesrecht krijgen. In de jaren dertig van de negentiende eeuw wordt bijvoorbeeld in veel staten het censuskiesrecht verruimd. Ook burgers die minder belasting betalen, mogen hierdoor stemmen. Kandidaten kunnen het zich hierdoor steeds moeilijker permitteren om onzichtbaar te blijven. In 1840 is William Henry Harrison de eerste kandidaat die op campagne gaat. Hij doet dit overigens op bescheiden wijze. Hier en daar houdt hij een toespraak, waarbij hij ervoor zorgt dat hij geen enkel inhoudelijk standpunt verkondigt. Toch spreken zijn opponenten er schande van. Andere kandidaten, zoals Abraham Lincoln in 1860, houden lezingen in de periode voorafgaand aan hun conventie. Die worden vervolgens in grote oplagen gedrukt en verspreid. De kandidaat kan vervolgens tijdens de offi ciële campagne thuisblijven, terwijl de kiezers wel op de hoogte raken van zijn standpunten.

Aan de vooravond van de Amerikaanse Burgeroorlog is in 1860 de Democratische Partij verscheurd. Senator Stephen Douglas is genomineerd door de noordelijke Democraten. Als hij geen campagne voert, zal hij bij de verkiezingen kansloos zijn. Hij besluit in juli een tournee te maken door de staten New York, Massachusetts en Vermont, met als smoezen dat hij een bezoek wil brengen aan zijn moeder, het afstuderen van zijn zwager wil bijwonen en bloemen wil leggen bij het graf van zijn vader. Overal waar hij komt, wordt hij ‘verrast’ door groepen kiezers die een toespraak van hem verwachten. Hier krijgt hij het zo druk mee, dat zijn moeder in september nog steeds in afwachting is van zijn bezoek. Het komt hem te staan op stevige kritiek van zijn politieke tegenstanders. Zij plaatsen sarcastische advertenties in kranten waarin het publiek wordt opgeroepen om te helpen zoeken naar een vermiste zoon met het uiterlijk van de presidentskandidaat.

Genomineerden zien in toenemende mate in hun aanvaardingsbrief de mogelijkheid om hun politieke profiel ook zelf iets steviger vorm te geven. In 1864 neemt de Democratische presidentskandidaat generaal George McClellan in zijn aanvaardingsbrief op onderdelen afstand van de standpunten die zijn partij tijdens de conventie heeft ingenomen. Dit leidt tot woedende reacties. Zo weigert zijn kandidaat-vicepresident met hem in het openbaar te verschijnen. Samuel Tilden kiest in 1876 een tegenovergestelde aanpak. Hij overlegt actief met zijn kandidaat-vicepresident voordat hij zijn aanvaardingsbrief uitstuurt, een uitgebreid document dat lijkt op een eigen verkiezingsprogramma. In 1904 schrijft Theodore Roosevelt de langste aanvaardingsbrief ooit. Als zittend president geldt voor hem, zeer tot zijn frustratie, een taboe om zichtbaar campagne te voeren. Een bevriend senator merkt meelevend op dat de herkiesbare president de enige man in het land is die niet aan de verkiezingscampagne mag deelnemen.

Aan het eind van de negentiende eeuw worden nog twee innovatieve fenomenen aan de campagne toegevoegd: de ‘voordeurcampagne’ en de ‘aankondigingsceremonie’. Die bieden kandidaten meer zichtbaarheid en contact met de kiezers, zonder dat zij van actief campagnevoeren kunnen worden beschuldigd.

Na zijn nominatie voor de Republikeinen in 1880 blijft James Garfield thuis in Ohio. Maar dankzij het inmiddels ontwikkelde transportsysteem wordt het voor kiezers makkelijker de kandidaat thuis op te zoeken. Elk bezoek wordt vriendelijk ontvangen zonder dat deze vorm van campagnevoeren tot verdere verontwaardiging leidt. De ‘voordeurcampagne’ is geboren.

Acht jaar later wordt de voordeurcampagne serieuzer aangepakt. Het campagneteam van Republikein Benjamin Harrison mobiliseert in 1888 delegaties en schrijft danktoespraken, die na afloop onder de media worden verspreid. De meest intensieve voordeurcampagne wordt gevoerd in 1896. William McKinley ontvangt dan tienduizenden zorgvuldig uitgekozen bezoekers uit dertig verschillende staten, die veelal gebruikmaken van gratis treinkaarten die door bevriende spoorwegmaatschappijen beschikbaar zijn gesteld. De bezoekers breken stukken tuinhek af om als souvenir mee naar huis te nemen, en van het hek is aan het eind van de campagne niets meer over.

De Democraten huren in juli 1892 de evenementenhal Madison Square Garden in New York af voor een nieuw soort bijeenkomst: de zogenoemde aankondigingsceremonie. Zij mobiliseren hiervoor 15.000 aanhangers. Tijdens deze aankondigingsceremonie wordt Grover Cleveland over zijn nominatie geïnformeerd, die hij met een uitgebreide rede aanvaardt. Cleveland is een beroemdheid, want hij is al eerder president geweest. Critici vergelijken de bijeenkomst met een pretpark, maar een traditie is geboren, die tot 1940 zal voortduren. Cleveland zal de verkiezingen winnen en wordt de enige president die twee niet aaneengesloten termijnen heeft gediend.

Rechtstreeks contact tussen de presidentskandidaten en de kiezers tijdens de campagne wordt door deze ontwikkelingen steeds vanzelfsprekender. Kiezers verwachten dat kandidaten hen actief zullen opzoeken. Het actief campagne voeren wordt steeds minder bekritiseerd, en beide grote partijen doen hieraan mee. Een uitzondering geldt voor een zittend president. Als hij opnieuw wil worden gekozen, moet hij de campagne aan zijn medewerkers overlaten. Zelf campagnevoeren is het ambt nog steeds onwaardig.

In de twintigste eeuw verandert de dynamiek van de verkiezingscampagnes vooral onder invloed van technologische ontwikkelingen. In de jaren twintig begint de radio aan zijn opmars, en kunnen presidentskandidaten rechtstreeks miljoenen huiskamers bereiken. De afstand naar de kiezer wordt opnieuw kleiner, en hierdoor worden aan de stijl van de kandidaten andere eisen gesteld. Zij moeten goed overkomen in de intimiteit van de woonkamers. In 1928 wordt het tijdstip van de aanvaardingstoespraak van de Democraat Al Smith aangepast zodat hij via de radio een zo groot mogelijk publiek kan bereiken, 40 miljoen luisteraars. In de campagnestaf nemen marketingexperts een steeds belangrijker plaats in ten koste van de traditionele partijbazen.

Twee lange campagnetradities worden doorbroken door Franklin Delano Roosevelt. Nadat hij in 1932 in Chicago door de Democraten is genomineerd, besluit hij persoonlijk naar de conventie te reizen, en ter plekke de nominatie te aanvaarden met een aanvaardingstoespraak. De rede is kort, en speciaal geschreven voor een radiopubliek. Zijn aanwezigheid is een sensatie en zet de door polio verlamde Roosevelt neer als een moderne en vitale kandidaat. Eenmaal president voert Roosevelt actief campagne, waarmee hij een tweede taboe doorbreekt. Dat de angst voor een machtsbeluste president is weggeëbd, wordt bevestigd in de verkiezingen van 1940 en 1944, waarbij Roosevelt achtereenvolgens voor een derde en zelfs een vierde termijn wordt gekozen. Dat is niet eerder vertoond, en zal zich hierna ook nooit meer voordoen.

Pas na de Tweede Wereldoorlog mogen kandidaten eindelijk zonder enige terughoudendheid de hoofdrol spelen in de campagne. Hun zichtbaarheid wordt ongekend als vanaf 1952 televisie een cruciale factor wordt in de verkiezingscampagnes. Dat jaar zien 51 miljoen kijkers vanaf de bank hoe oorlogsheld generaal Dwight ‘Ike’ Eisenhower in Chicago door de Republikeinen wordt genomineerd. Een paar weken later kijken zelfs 60 miljoen mensen naar de televisietoespraak van zijn kandidaat-vicepresident, senator Richard Nixon. Die wordt ervan beschuldigd een geheim illegaal fonds te hebben waarmee hij privé-uitgaven financiert. Nixon ontkent de beschuldiging en verklaart emotioneel dat hij in zijn loopbaan, op aandringen van zijn dochtertjes, slechts één geschenk heeft aangenomen: een hondje dat luistert naar de naam Checkers. Televisiekijkers reageren massaal en positief op dit optreden en redden daarmee Nixons politieke carrière. Zijn optreden gaat de campagnegeschiedenis in als de ‘Checkers Toespraak’.

In 1952 worden ook de eerste campagne-televisiecommercials uitgezonden. Eisenhower speelt hierin, met tegenzin, de hoofdrol. Hij beantwoordt vragen van ‘Meneer en Mevrouw Amerika’ door antwoorden voor te lezen van grote kartonnen kaarten die achter de camera omhoog worden gehouden. Zijn teksten zijn geschreven in letters van 20 centimeter groot, zodat de gepensioneerde generaal zijn bril in de binnenzak kan laten, waardoor hij jonger en vitaler overkomt.

Baanbrekend zijn de grote televisiedebatten tussen de kandidaten van de grote partijen. Die worden voor het eerst georganiseerd in 1960. De jonge charismatische Democratische senator John F. Kennedy neemt het dat jaar op tegen de Republikeinse vicepresident Richard Nixon. Beide kandidaten denken voordeel te behalen met zo’n debat. Nixon taxeert dat hij de debatten op inhoud kan winnen. Kennedy wil zich op gelijk niveau met de vicepresident kunnen plaatsen en vertrouwt op zijn uitstraling. Van de bijna 180 miljoen Amerikanen kijken er 66 miljoen naar het eerste debat. Televisiekijkers wijzen Kennedy aan als winnaar, radioluisteraars vinden Nixon sterker. Er volgen nog drie debatten voordat de Amerikanen dat jaar naar de stembus gaan.

Het duurt maar liefst zestien jaar voordat presidentskandidaten opnieuw in een live televisiedebat met elkaar de degens kruisen. In 1964 weigert president Lyndon Johnson deel te nemen aan een debat met als argument dat dat een zittend president onwaardig is. Richard Nixon is in 1968 en 1972 opnieuw kandidaat voor de Republikeinen. Ook hij weigert aan de debatten deel te nemen omdat hij onvoldoende controle op het verloop ervan kan uitoefenen. Nixon geeft de voorkeur aan door zijn medewerkers geregisseerde televisieoptredens. Pas in 1976 treden de kandidaten van de twee grote partijen – in dat jaar president Gerald Ford en zijn uitdager Jimmy Carter – opnieuw aan voor grote televisiedebatten. Het is dan voor het eerst dat een zittend president meedoet aan zo’n debat. De debatten zullen daarna elke verkiezingscampagne een belangrijke rol spelen.

Twee belangrijke incidenten uit de jaren zeventig veroorzaken een blijvende verandering in de relatie tussen de media en de presidentskandidaten, die hierdoor een stuk kwetsbaarder worden. In 1972 wordt de Democraat Thomas Eagleton genomineerd voor het vicepresidentschap. Als later in de campagne blijkt dat hij voor depressies is behandeld, wordt hij door presidentskandidaat George McGovern aarzelend aan de kant geschoven. Twee jaar later moet de Republikeinse president Nixon aftreden omdat hij een inbraak in het hoofdkantoor van de Democratische Partij tijdens de campagne van 1972 in de doofpot probeert te stoppen (de Watergate-affaire).

De media springen gretig op beide affaires. Zij hanteren vanaf nu het principe dat niet alleen de standpunten van de kandidaat, maar ook zijn karakter en persoonlijkheid voor verkiezingen relevant zijn. Vermeende buitenechtelijke relaties worden actief opgespoord, jeugdzondes uitgediept, dure aankopen breed uitgemeten, en ook het uitgaansgedrag van de kinderen blijft in de campagne niet onbesproken. Zittend president Bill Clinton krijgt tijdens een live televisie- interview zelfs de vraag voorgelegd wat voor soort onderbroeken hij draagt – en tot consternatie van de één, en verontwaardiging van de ander geeft hij de jeugdige vragenstelster ook nog antwoord (‘boxers’). Kandidaten zijn mediaprooi geworden en hebben in de praktijk hun privacy bijna volledig verloren.

Anders dan in de beginjaren van de Verenigde Staten spelen presidentskandidaten tegenwoordig onmiskenbaar de hoofdrol in hun eigen verkiezingscampagne. Door de massale ontwikkeling van de media en het ongekende bereik van internet is de afstand tot de kiezers klein. Ook zijn de verwachtingen veranderd die kiezers van de kandidaten hebben. Werd tweehonderd jaar geleden een bescheiden president verwacht die met tegenzin het ambt aanvaardt, tegenwoordig genieten sterke, charismatische, ambitieuze leiders de voorkeur. Ooit werd opgemerkt dat een kandidaat die zo ambitieus is dat hij alle ontberingen van een campagne wil doorstaan, het niet verdient daadwerkelijk president te worden. Maar zonder die ontberingen is het tegenwoordig onmogelijk om als president gekozen te worden.

Kandidaatstelling en
campagnevoorbereiding

Op 4 november 1979, een jaar voor de presidentsverkiezingen van 1980, zendt het Amerikaanse televisiestation CBS een televisieprogramma uit over de Democratische senator Edward ‘Ted’ Kennedy. Het is bekend dat Kennedy drie dagen later zal aankondigen dat hij zich kandideert voor het presidentschap. De interviewer stelt dan ook een voor de hand liggende vraag: ‘Waarom wilt u president worden?’ De reactie van Kennedy ligt minder voor de hand. Verbijsterd kijkt hij de interviewer bijna vier seconden lang aan. Daarna begint hij aan een lang en onsamenhangend antwoord vol clichés. Nog voordat zijn verkiezingscampagne is gestart, loopt Kennedy met dit optreden grote schade op. Hij keldert in de peilingen en het beeld van de stamelende senator blijft lang hangen. In de uitgebreide voorbereiding op zijn campagne heeft hij aan het scherp formuleren van zijn boodschap onvoldoende aandacht besteed.

Voordat een politicus zich formeel kandidaat stelt voor het presidentschap, heeft hij al veel werk verzet. Om te beginnen moet hij beoordelen of een eventuele kandidatuur een serieuze kans van slagen heeft. Dat kan hij doen op verschillende manieren. Informeel kan hij bijvoorbeeld bezoeken afleggen aan Iowa en New Hampshire, de staten waar de eerste voorverkiezingen plaatshebben. Dat is voor de media een niet te missen signaal dat een gooi naar het Witte Huis wordt overwogen. De kandidaat beoogt daarmee media- aandacht te genereren, en kan vervolgens afwachten of de reacties positief of negatief zijn.

Daarnaast kan hij zich in diezelfde periode opwerpen als boegbeeld van goed gekozen, vaak actuele thema’s die grote groepen kiezers kunnen aanspreken. Senator Gene McCarthy is in 1968 een van de eerste prominente Democraten die zich afzetten tegen het Vietnambeleid van hun partijgenoot president Lyndon Johnson. Hij pleit voor het verminderen van de Amerikaanse militaire aanwezigheid in het oorlogsgebied. Nadat binnen vier jaar zowel vicepresident Spiro Agnew als president Richard Nixon naar aanleiding van schandalen moet aftreden, werpt de onbekende Democraat Jimmy Carter zich in 1976 op als de presidentskandidaat die de integriteit zal terugbrengen in de Amerikaanse politiek. Zijn boodschap: ik ben eerlijk en ik zal nooit liegen tegen het Amerikaanse volk. De strenggelovige George W. Bush positioneert zich in 2000 als de man die een einde zal maken aan het morele vacuüm dat Bill Clinton heeft laten ontstaan. En Barack Obama beweert in 2008 dat hij politici uit de verschillende partijen weer bij elkaar kan brengen na een periode van hevige polarisatie.

Als via de media bekend is geworden dat een politicus overweegt zich kandidaat te stellen, kan hij opiniepeilingen laten houden en kiezersonderzoek doen. Dat kan hem informatie opleveren over hoe populair hijzelf en zijn campagneboodschap zijn. In de jaren dertig van de twintigste eeuw, het tijdperk van de beroemde gangster Al Capone, is crimefighter J. Edgar Hoover, de directeur van de Amerikaanse federale politie FBI, een van de populairste mannen in de Verenigde Staten. Maar als hij overweegt zich kandidaat te stellen voor het presidentschap laten peilingen zien dat kiezers hem daarvoor totaal ongeschikt vinden. Hij laat snel het idee varen en blijft nog veertig jaar lang politiebaas. Omgekeerd kunnen positieve peilingen kandidaten juist aanmoedigen hun campagnevoorbereiding voort te zetten.

Als een politicus besluit zijn kandidatuur daadwerkelijk door te zetten, moet hij een plan hebben hoe hij dat wil aankondigen. Dat is een vak apart en dient verschillende belangrijke doelstellingen. Het moet bijvoorbeeld zoveel mogelijk publiciteit opleveren, potentiële kiezers mobiliseren en binden, geldschieters motiveren, en de kernboodschap van zijn campagne lanceren. Dit alles samen moet de kandidaat een stevige en onderscheidende positie geven tussen de andere kandidaten die meedoen aan de verkiezingen.

Om zoveel mogelijk en zo lang mogelijk publiciteit te behalen, kan de aankondiging in etappes worden verricht. Media-aandacht is gratis, en veel geloofwaardiger dan betaalde campagneboodschappen.

Een eerste stap is het instellen van een ‘verkenningscomité’. Zo’n comité mag geld inzamelen om voor een kandidaat ‘het water te testen’, bijvoorbeeld door kiezersonderzoek te doen en peilingen te houden. De aankondiging dat zo’n comité wordt ingesteld, kan al mooie publiciteit opleveren. Maar een verkenningscomité heeft niet het eeuwige leven. Als het meer dan 5.000 dollar aan inkomsten ontvangt of aan uitgaven doet, bepaalt de Kieswet dat de politicus juridisch gesproken presidentskandidaat is. Dat brengt voor hem onder meer de verplichting met zich zich officieel te registreren bij de Federale Verkiezingscommissie. In dit stadium is voor de kandidaat de tijd aangebroken om formeel zijn kandidatuur aan te kondigen.

Kandidaten maken van hun formele aankondiging graag een hele show. Campagnemedewerkers geven journalisten informeel informatie over wanneer de aankondiging plaatsvindt, en dat verschijnt vervolgens in de media. De formele bevestiging een paar dagen later van de bijeenkomst levert weer wat aanvullende publiciteit op. Voorafgaand aan de formele aankondiging maakt de kandidaat een rondje langs de media, net zoals Ted Kennedy deed in 1979.

En dan bevestigt de politicus eindelijk persoonlijk dat hij kandidaat is voor het presidentschap. Dit gebeurt meestal voor een grote groep enthousiaste aanhangers en voor het oog van vele camera’s. Het is eigenlijk verbazingwekkend dat een bijeenkomst waarin oud en bekend ‘nieuws’ wordt aangekondigd, toch zoveel aandacht krijgt van de media.

Kandidaten proberen zoveel mogelijk symboliek en mooie plaatjes te verwerken in hun aankondiging. Zo gebruikt Robert Kennedy in 1968 de locatie waar acht jaar eerder zijn broer John Kennedy diens kandidatuur aankondigt. Hiermee probeert hij de legende van het in de knop gebroken Kennedy-tijdperk, Camelot, te doen herleven. De boodschap is helder: hij zal de ambities en idealen van zijn vermoorde broer voortzetten.

De kandidaat kan ook voor andere presentatievormen kiezen. In 1999 kondigt uitgeefmagnaat Steve Forbes zijn kandidatuur als eerste aan via internet. Dat moet zijn reputatie als modern politicus verstevigen. Daarnaast vestigt het ook aandacht op zijn pleidooi dat de overheid op internetactiviteiten geen belasting moet heffen. In 2006 kiest senator John Edwards ervoor om zijn aankondiging te doen vanuit het door de orkaan Katrina zwaar getroffen New Orleans. Met opgerolde hemdsmouwen en met een schop in de hand poseert hij als man die van aanpakken weet. En in 2011 is de onorthodoxe Newt Gingrich de eerste politicus die zijn formele kandidatuur aankondigt via Twitter.

Nog voordat een politicus zijn kandidatuur formeel aankondigt, is hij al bezig met het opbouwen van zijn campagneorganisatie. Uiteindelijk heeft een succesvolle kandidaat ruim 52 campagneorganisaties nodig: nationaal, in elk van de vijftig staten en in het District van Columbia. Maar om te beginnen zal hij zich concentreren op de staten waar de eerste voorverkiezingen plaatshebben. Iedere kandidaat bepaalt zelf hoe zijn campagneorganisatie wordt ingericht. Toch komt een aantal functies terug in elk modern campagneteam.

Voor de algehele aansturing van de organisatie worden doorgaans een campagnemanager en een plaatsvervanger benoemd. Daarnaast krijgen functionarissen belast met media en communicatie, e-campagne, opiniepeilingen en kiezersonderzoek, politieke zaken, inhoudelijk beleid, juridische zaken en strategie een belangrijke plaats. Essentieel zijn de medewerkers die in de afzonderlijke staten het denkwerk moeten vertalen in concrete actie. Deze ‘veld-operatie’ valt doorgaans onder een groep mensen die de campagne in een deel van het land zoals ‘Noord’, ‘Zuid’, of ‘Midden’ moet coördineren.

Daarnaast wordt voor elke staat een aparte campagneleider benoemd, vaak een prominent politicus uit de betreffende staat. Die moet ervoor zorgen dat de campagne daar in alle dorpen en steden zichtbaar is. Een cruciale taak is het mobiliseren van de tienduizenden vrijwilligers die met folders langs de deuren gaan, de telefoons bemannen, en met verkiezingsborden en gehuld in campagne-T-shirts in winkelcentra en op straathoeken de aandacht vestigen op hun kandidaat. Op de verkiezingsdag vervult de lokale organisatie een essentiële rol. Duizenden vrijwilligers moeten er dan voor zorgen dat de aanhangers van een kandidaat ook daadwerkelijk gaan stemmen. Elke staat kent een of meer campagnekantoren die speciaal voor de campagne zijn opgezet en ingericht, met alle logistieke en operationele eisen die daaraan worden gesteld.

Verder worden onder de noemer ‘coalities’ functionarissen aangesteld die verantwoordelijk zijn voor het mobiliseren van electoraal belangrijke en specifiek benoemde groepen. Dat kunnen bijvoorbeeld latino’s zijn, of jongeren of zwaargelovige conservatieven. Zij benadrukken dat de kandidaat juist die groepen bijzonder belangrijk vindt en dat bevestigt of verrijkt zijn profiel.

Speciale vermelding verdient de penningmeester van de campagne, doorgaans aangeduid als financieel directeur. Die is voor de continuïteit van de campagne essentieel. De Kieswet schrijft namelijk voor dat een campagneorganisatie geen enkele financiële bijdrage mag accepteren en ook geen cent mag uitgeven als deze functie vacant is. Valt de penningmeester weg, dan valt de campagne stil. Wel biedt de Kieswet ruimte om een formele waarnemer gedurende een interimperiode als penningmeester te laten optreden.

Nu de kandidatuur officieel is, en de campagneorganisatie in de steigers staat, moet de kandidaat zich in de verkiezingsstrijd werpen. Het hoofddoel van de eerste fase is het verwerven van de nominatie van zijn partij. Om dit te bereiken moet hij ervoor zorgen dat tijdens de conventie van zijn partij een meerderheid van de gedelegeerden op hem zal stemmen. Om gedelegeerden achter zich te krijgen, moet hij meedoen aan de voorverkiezingen, die in alle staten worden gehouden.

Maar nog voordat de voorverkiezingen echt zijn begonnen, moet de campagne al resultaten afwerpen. De kandidaat moet ervoor zorgen dat hij doorlopend in de media zichtbaar is, en dat hij goed scoort in de opiniepeilingen die worden gehouden voordat het verkiezingsseizoen daadwerkelijk begonnen is. Een goede score in de opiniepeilingen is cruciaal, bijvoorbeeld om voldoende geld in te zamelen om de eerste periode van de campagne te financieren. Geldschieters geven niet graag geld aan een kansloze kandidaat.

Een belangrijk podium voor kandidaten om zich te profileren zijn de televisiedebatten tussen de presidentskandidaten binnen dezelfde partij. In 2011 worden er al achttien van zulke debatten georganiseerd voordat stembureaus voor de eerste voorverkiezingen in januari 2012 opengaan. Deze debatten worden in de meeste gevallen gesponsord door een televisiekanaal in samenwerking met bijvoorbeeld een universiteit, een krant of een non-profitorganisatie zoals een denktank. Zij bieden de kandidaat een podium om een breed publiek te bereiken. En als de media positief over zijn optreden berichten, kan dat de campagne van een kandidaat een belangrijke impuls geven.

Deze debatten mogen niet worden verward met de officiële televisiedebatten, later in het verkiezingsjaar, tussen de kandidaten van de belangrijkste partijen. Die staan op zichzelf, worden door een speciale organisatie voorbereid, en worden opgezet en uitgevoerd volgens strenge, vooraf bepaalde regels. Kandidaten die in dit vroege stadium van de campagne niet sterk genoeg zijn, gooien soms al de handdoek in de ring zonder dat ze aan ook maar één voorverkiezing hebben deelgenomen. Dat geldt in 2011 bijvoorbeeld voor de Republikein Tim Pawlenty, oud-gouverneur van Minnesota. In maart 2011 wordt duidelijk dat hij zich zal kandideren, in mei volgt de officiële aankondiging, en half augustus stapt hij alweer uit de strijd – na een tegenvallend resultaat bij de Ames Straw Poll, een politiek evenement in Iowa. De eerste voorverkiezingen zijn dan nog zo’n vijf maanden weg.

De Grondwet schrijft de formele eisen voor waaraan een president moet voldoen, en diezelfde eisen gelden natuurlijk ook voor een presidentskandidaat. Zo moet hij in elk geval een geboren staatsburger van de Verenigde Staten zijn, minimaal 35 jaar oud en ten minste veertien jaar in de Verenigde Staten hebben gewoond. Maar zoals in het volgende hoofdstuk wordt beschreven, geeft de federale overheid de staten ruime bevoegdheid om naar eigen inzicht de voorverkiezingen te organiseren. Zo mag in elke staat de overheid ook zelf bepalen wat de extra criteria zijn waaraan een kandidaat moet voldoen voordat hij aan de voorverkiezingen mag deelnemen.

Voor een kandidaat is het natuurlijk cruciaal dat zijn naam op het stembiljet staat vermeld. Sommige staten hanteren twee manieren waarop een kandidaat een plaats kan verwerven op het stembiljet voor de voorverkiezingen. In de eerste plaats kan een kandidaat algemeen erkend zijn als een serieuze kandidaat. Zo’n kandidaat mag zonder veel verdere discussie aan de voorverkiezingen deelnemen. Een onbekendere kandidaat kan een plaats krijgen op het stembiljet als hij voldoende handtekeningen weet te verzamelen van mensen die zijn kandidatuur ondersteunen. In andere staten moet iedere kandidaat, dus ook als hij of zij prominent is, een grote hoeveelheid handtekeningen verzamelen en overhandigen.

Wanneer is een kandidaat ‘algemeen erkend’? De criteria die hiervoor worden gehanteerd, zijn deels objectief meetbaar, deels meer gebaseerd op een inschatting, en kunnen per staat verschillen. Een kandidaat die bijvoorbeeld aan de eisen voldoet om voor wat betreft de financiering van zijn voorverkiezingscampagne formeel aanspraak te maken op de zogenoemde matching-fondsen van de Federale Verkiezingscommissie, kan hierdoor als algemeen erkend worden aangemerkt. Of een kandidaat die al in een behoorlijk aantal andere staten aan de voorverkiezingen meedoet. Ook kan een sterke positie in de nationale opiniepeilingen een argument zijn een kandidaat de kans te geven aan een voorverkiezing deel te nemen. Voorts kunnen kandidaten met een serieuze reputatie, zoals een zittende president, een voormalige vicepresident of een prominent senator of gouverneur erop rekenen algemeen erkend te zijn.

Minder fortuinlijk zijn in dat geval de onbekendere en minder prominente kandidaten. Zij kunnen alleen aan de verkiezingen deelnemen als zij voldoende kiezers bereid vinden hun kandidatuur te ondersteunen met een handtekening. Ook hiervoor geldt dat in de ene staat veel meer handtekeningen moeten worden opgehaald dan in de andere. Zo volstaan in Minnesota tweeduizend handtekeningen, terwijl in Californië een kandidaat in elk van de 53 kiesdistricten vijfhonderd handtekeningen moet ophalen. Dat zijn er in totaal ruim 26.000. Bovendien is niet elke willekeurige handtekening geldig. In sommige staten mag een kandidaat voor de Democraten uitsluitend handtekeningen ophalen van kiezers die als Democraat staan geregistreerd, en een Republikein uitsluitend Republikeinse handtekeningen. Voor elke handtekening moet een apart formulier worden ingevuld waaruit de geldigheid van die handtekening blijkt. Hiervoor geldt bovendien in de meeste staten ook nog eens dat de hand tekeningen slechts in een beperkte periode mogen worden verzameld, doorgaans zo’n twee maanden.

Nadat de verzamelde handtekeningen en het begeleidende papierwerk op de juiste wijze zijn ingeleverd, kunnen de kandidaat en zijn campagneorganisatie zich opmaken voor het echte politieke werk: een sterk optreden in de voorverkiezingen.

Caucuses en primaries

Kort voordat de verkiezingscampagne begint, wijzen de grote partijen definitief hun presidentskandidaat aan. Dat doen zij elk tijdens hun nationale conventie, die in de zomermaanden van het verkiezingsjaar plaatsvindt. De nationale conventie is een grote bijeenkomst met afgevaardigden uit alle staten. In jargon worden de afgevaardigden ‘gedelegeerden’ genoemd. Die gedelegeerden hebben een belangrijke verantwoordelijkheid. Zij bepalen in één of meer stemrondes wie dat jaar voor hun partij de officiële presidentskandidaat is.

De gedelegeerden worden in hun staat gekozen via een democratisch proces: de voorverkiezingen. De achterban van de partij bepaalt dus wie hen vertegenwoordigt tijdens de nationale conventie. De eerste voorverkiezingen hebben doorgaans al plaats in januari of februari, en de laatste in juni. Als een zittende president voor een tweede termijn wil worden gekozen, en daartegen in zijn partij geen bezwaar bestaat, kan die partij dat jaar de voorverkiezingen overslaan.

Het is heel belangrijk om te weten dat niet iedereen in de Verenigde Staten die de kiesgerechtigde leeftijd heeft bereikt en aan de andere wettelijke bepalingen voldoet, automatisch zijn stem kan uitbrengen. Hiervoor moet een inwoner van een staat zich eerst bij de staatsoverheid laten registreren als kiezer. Bij zijn registratie kan een kiezer aangeven of hij ook een verwantschap met een partij wil laten vastleggen. Dat betekent niet dat hij verplicht is om op die partij te stemmen, maar het geeft hem de mogelijkheid nadrukkelijker bij zijn partij betrokken te raken. Omdat alleen geregistreerde kiezers een stem kunnen uitbrengen bij voorverkiezingen, en hun geregistreerde verwantschap mede bepaalt aan wélke voorverkiezing zij mogen deelnemen, kan dat rechtstreekse gevolgen hebben voor de uitslagen van de voorverkiezingen. En indirect voor de presidentsverkiezingen later in het jaar.

Er is geen federale wet die precies voorschrijft hoe voorverkiezingen moeten worden gehouden. Elke staat mag zelf bepalen wat voor soort voorverkiezingen hij organiseert, en wanneer deze plaatshebben. Besluiten hierover worden genomen door het parlement van de betreffende staat. Er bestaan verschillende varianten waaruit een parlement kan kiezen, elk met zijn eigen regels en voorschriften.

De meeste staten kiezen ervoor de voorverkiezingen voor beide partijen op dezelfde dag te organiseren. En ook bepalen de meeste staten dat een vastgesteld type voorverkiezing door beide partijen moet worden toegepast. Maar dat geldt beslist niet voor alle staten. Ook hier ontbreekt uniformiteit. In sommige staten mogen de partijen zelf het type voorverkiezing vaststellen, of hebben de voorverkiezingen van de partijen plaats op verschillende dagen.

De politieke partijen zijn aan zet nadat een staat heeft bepaald wat voor soort voorverkiezing er wordt gehouden en op welke datum of data. Zij kunnen binnen het gekozen soort voorverkiezing aanvullende regels en procedures bepalen. Bij de Democratische Partij gelden hiervoor gedetailleerde nationale regels die uniform in alle staten moeten worden toegepast. Daarentegen geeft de Republikeinse Partij aan de partijorganisatie in de afzonderlijke staten meer beleidsvrijheid.

Het gevolg van dit alles is dat er een grote verscheidenheid aan voorverkiezingen bestaat, die uiteindelijk de duizenden gedelegeerden opleveren die tijdens de nationale conventies de besluiten nemen. Binnen de Democratische Partij worden een kleine 5.000 gedelegeerden gekozen, en binnen de Republikeinse Partij iets meer dan 2.400. Ook dit aantal kan per verkiezingsjaar verschillen. Bij beide partijen bepaalt het landelijk bestuur op basis van een vooraf bepaalde formule hoeveel gedelegeerden elke staat krijgt. Factoren die in die formule een rol spelen, zijn doorgaans het aantal stemmen in het Kiescollege en de omvang van de electorale steun die de partij bij recente verkiezingen in die staat heeft gekregen. Elke partij past hierbij haar eigen unieke rekenformule toe.

Kortom, alle voorverkiezingen bij elkaar vormen een complex en ondoorzichtig geheel. Toch kunnen er belangrijke hoofdlijnen uit worden gedestilleerd die het proces iets inzichtelijker maken.

In essentie kan onderscheid worden gemaakt tussen twee soorten voorverkiezingen: de caucus en de primary. Een caucus lijkt enigszins op een discussieavond of een ledenvergadering, het formele gedeelte duurt anderhalf à twee uur. Het is een interactieve bijeenkomst met veel debat die wordt afgesloten met een stemming. Omdat deelname aan een caucus meer tijd kost dan het uitbrengen van een stem in een stemlokaal, is de opkomst bij een caucus meestal lager dan bij een primary.

Voor een caucus komen geregistreerde kiezers van een partij bij elkaar in bijvoorbeeld een schoolgebouw, bibliotheek of clubhuis. Sommige deelnemers hebben al een voorkeur voor een bepaalde kandidaat als zij de locatie binnenstappen. Anderen staan nog open voor debat en laten hun uiteindelijke mening afhangen van de argumenten die tijdens de caucus worden uitgewisseld. Tijdens de bijeenkomst discussiëren de deelnemers over de kandidaten en hun verkiezingsprogramma’s. Deelnemers kunnen toespraken houden om de kandidaat van hun voorkeur bij de andere aanwezigen aan te prijzen. De avond wordt afgerond met een stemming.

De manier waarop de deelnemers aan het eind van de caucus hun stem kunnen uitbrengen, kan naar lokaal gebruik verschillen. In sommige gevallen vindt een geheime stemming plaats. De aanwezigen schrijven dan de naam van hun favoriete kandidaat op een stuk papier en gooien dat in een hoed of emmer die dienstdoet als stembus. In andere gevallen stemmen de aanwezigen door hun hand op te steken. Bij de meest levendige variant stemmen de aanwezigen door zich in de vergaderzaal aan te sluiten bij de groep aanhangers van hun favoriete kandidaat. Als er bijvoorbeeld vier kandidaten zijn, groeperen de aanhangers zich in vier verschillende hoeken van de ruimte. Soms laten deelnemers zich nog overhalen om op het laatste moment, letterlijk, over te lopen naar het kamp van een andere kandidaat. Vooral bij de Democraten kan dat gebeuren, want die partij hanteert de regel dat een kandidaat bij een voorverkiezing minstens 15 procent van de stemmen moet verwerven. Aanhangers van een kandidaat met een te kleine aanhang kunnen zich alsnog aansluiten bij een andere kandidaat of ervoor kiezen hun stem verloren te laten gaan.

Als de stemmen zijn uitgebracht, worden deze geteld en geregistreerd door de aanwezige partijfunctionarissen. De uitslagen van alle caucuses worden volgens de regels van de partij samengevoegd. Zo wordt uiteindelijk bepaald welke gedelegeerden zullen worden aangewezen om hun staat te vertegenwoordigen bij de nationale conventie van hun partij.

In tegenstelling tot een caucus, lijkt voor de kiezer een primary het meest op gewone verkiezingen. De kiezer meldt zich bij zijn stemlokaal en brengt in een geheime stemming zijn stem uit. Hij kan daarbij kiezen uit de verschillende kandidaten die aan de voorverkiezing van zijn partij in de staat meedoen. Niet alle kandidaten willen in elke staat meedoen. Zeker bij de eerste voorverkiezingen wil een kandidaat vooral laten zien dat hij het vermogen heeft om verkiezingen te winnen. Zo kan het voor een heel progressieve kandidaat verstandig zijn om niet deel te nemen aan een voorverkiezing in een heel conservatieve staat. Daarmee loopt hij het risico dat hij laatste wordt en in de media het beschadigende predicaat ‘verliezer’ opgestempeld krijgt. Het nadeel is dan wel dat zijn opponenten gedelegeerden kunnen winnen, en hij niet.

De primary kent verschillende varianten. De belangrijkste zijn de ‘gesloten’ primary, de ‘open’ primary, en de ‘gematigd open’ primary. Voor wat betreft de uiterlijkheden lijken deze drie varianten erg op elkaar. Het verschil tussen de gesloten primary, de open primary, en de gematigd open primary wordt bepaald door de vraag welke kiezers hun stem mogen uitbrengen. Zo mogen bij een gesloten primary uitsluitend kiezers stemmen die zich hebben geregistreerd als verwant met de betreffende politieke partij.

Bij een open primary mogen ook ‘onafhankelijke kiezers’ hun stem uitbrengen, dat wil zeggen: kiezers die met geen enkele partij een geregistreerde verwantschap hebben. Hiervoor geldt wel de beperking dat een onafhankelijke kiezer in elk verkiezingsjaar slechts aan de voorverkiezingen van één partij mag deelnemen.

Een onafhankelijke kiezer mag ook bij een gematigd open primary zijn stem uitbrengen. Maar een belangrijk verschil met een open primary is dat bij een gematigd open primary zijn registratie in het kiezersbestand wordt aangepast. Hij wordt dan automatisch gerelateerd aan die partij. Dat kan hij later overigens wel weer ongedaan laten maken.

Hoewel de verschillen tussen de varianten aan de buitenkant niet erg zichtbaar zijn, kan de keuze voor een variant grote invloed hebben op de uitkomst van een voorverkiezing. De meeste primaries die worden gehouden, zijn gesloten. Tot in de jaren zeventig wordt in de meeste staten een caucus gehouden. Landelijke partijfunctionarissen zien hierin het nadeel dat het met deze variant niet heel ingewikkeld is om fraude te plegen, of om deelnemers onder druk te zetten of om te kopen. De lokale partijleiders – in jargon: ‘partijbazen’ – hebben met name in de Democratische Partij een slechte reputatie. Om invloed uit te oefenen op de groep deelnemers aan een caucus, vragen zij soms entreegeld, zodat bepaalde kiezers ervoor kiezen om thuis te blijven. Bij interne partijhervormingen in de jaren zeventig wordt de macht van de partijbazen ingeperkt en kiezen de Democraten ervoor in zoveel mogelijk staten een primary te houden in plaats van een caucus.

Het parlement van de staat bepaalt dan wel of de voorverkiezingen in de vorm van een primary of van een caucus worden gehouden, maar de partij heeft het laatste woord over hoe de uitslag wordt vertaald in het aanwijzen van gedelegeerden. Ook hierbij kunnen twee hoofdvarianten worden onderscheiden. In de ene variant worden alle gedelegeerden van die staat toegekend aan de kandidaat die de meeste stemmen heeft gekregen. In de andere variant worden de gedelegeerden evenredig over de kandidaten verdeeld, in lijn met de stemverhoudingen. Een kandidaat die in een staat bijvoorbeeld 30 procent van de stemmen verovert, krijgt dan 30 procent van de gedelegeerden van die staat toegewezen.

De Democratische Partij hanteert in alle staten de variant van de evenredige verdeling. Dat is in de jaren zeventig formeel vastgelegd. De Democraten hebben aan het eind van de jaren zestig zwaar geleden onder interne verdeeldheid. Veel specifieke kiezersgroepen vonden dat voor hun stem geen plaats wordt ingeruimd en voelden zich genegeerd. Het leidt in 1968 tijdens de nationale conventie in Chicago tot ernstige rellen. Die zijn zo gewelddadig dat de zittende Democratische president Lyndon Johnson van de autoriteiten de conventie van zijn eigen partij niet mag bezoeken, omdat zijn persoonlijke veiligheid niet kan worden gegarandeerd. Om alle geluiden een stem te geven, wordt de evenredige toewijzing van gedelegeerden ingevoerd. Wel wordt bepaald dat een kandidaat bij een voorverkiezing minstens 15 procent van de stemmen moet halen om gedelegeerden te verdienen. Dit moet een te grote versplintering van gedelegeerden voorkomen. Want een te grote versplintering zou het weer te moeilijk kunnen maken om uiteindelijk een meerderheid te vinden om tijdens de conventie een definitieve kandidaat aan te wijzen.

De Republikeinen hebben deze scherpe interne verdeeldheid niet gekend. De partijorganisatie in elke staat mag doorgaans zelf bepalen welke van de twee varianten om gedelegeerden toe te wijzen wordt toegepast. Voor de verkiezingen van 2012 is echter een nieuwe nationale regel afgekondigd: voor alle Republikeinse voorverkiezingen die voor 1 april worden gehouden, geldt de evenredige toewijzing. In de meeste staten wordt nog steeds gekozen voor de variant waarbij de kandidaat met de meeste stemmen alle gedelegeerden krijgt toegewezen. In enkele staten heeft het staatsparlement bepaald dat deze variant niet mag worden toegepast. In die situatie heeft de partij geen keus, en zal het de evenredige verdeling moeten toepassen.

Voorverkiezingen zorgen er niet alleen voor dat partijen met gekozen gedelegeerden de presidentskandidaat van hun partij kunnen aanwijzen, zij worden ook beschouwd als een verrijking van het democratische proces. Omdat de gedelegeerden per staat worden gekozen, en niet in een nationale verkiezing, kunnen de kandidaten het zich niet veroorloven uitsluitend in de grote staten campagne te voeren. Om de nominatie van hun partij te winnen, is de steun van een grote groep kleinere staten essentieel. Hierdoor krijgen veel burgers de kans de kandidaten van hun partij van dichtbij mee te maken, bijvoorbeeld bij lokale bijeenkomsten of door de berichtgeving hierover in lokale media. Later spelen de kleinere staten ook bij de presidentsverkiezingen eenzelfde belangrijke rol.

Aanhangers van minder belangrijke kandidaten krijgen dankzij het systeem van voorverkiezingen de kans een klein beetje indirecte invloed uit te oefenen op het verkiezingsprogramma van de winnende kandidaat. Als de minder belangrijke kandidaat besluit zijn deelname aan de voorverkiezingen te staken, kan hij een afspraak maken met de uiteindelijke winnaar. Bijvoorbeeld dat hij zijn aanhangers oproept op die andere kandidaat te stemmen, als deze belooft een belangrijk gewenst standpunt in te nemen of zich hard te maken voor een bepaald onderwerp.

De voorverkiezingen worden gehouden in een periode van ongeveer vijf maanden, en worden op tijd afgerond voor de nationale conventies die in de zomermaanden plaatshebben. Sommige voorverkiezingen zijn voor wat betreft hun politieke betekenis belangrijker dan andere. Dat heeft niet uitsluitend te maken met de grootte van de staat en het aantal gedelegeerden dat kan worden gewonnen. Ook de datum van de voorverkiezing of de politieke betekenis van een bepaalde staat kunnen van cruciaal belang zijn. En hoewel de planning van de voorverkiezingen elk verkiezingsjaar weer anders is, is er in elk geval één herkenbaar en terugkerend fenomeen. Dat zijn de eerste voorverkiezingen die traditioneel worden gehouden in Iowa en New Hampshire.

Iowa, New Hampshire en
Super Tuesday

‘Alle dieren zijn gelijk, maar sommige dieren zijn meer gelijk dan andere.’ Deze bekende frase uit het boek Animal Farm (Boerderij der dieren) van de Britse schrijver George Orwell dringt zich op bij de politieke betekenis van de voorverkiezingen in Iowa en New Hampshire. Op het oog gaat het om normale voorverkiezingen. In Iowa wordt een caucus gehouden en in New Hampshire een primary. Toch hebben juist deze twee voorverkiezingen een bijzondere betekenis. Want het gaat hier om de eerste twee voorverkiezingen van het campagneseizoen.

Presidentskandidaten lopen zich soms al warm jaren voordat de eerste voorverkiezingen worden gehouden. Meestal kondigen zij hun formele kandidatuur ‘pas’ zo’n anderhalf jaar voor de verkiezingen aan. Maar hun optredens in televisieprogramma’s, de onderwerpen waarover zij toespraken houden en de boeken en artikelen die zij publiceren, verraden hun bedoelingen vaak al veel eerder. De belangrijkste aanwijzing die politici echter kunnen geven over hun intenties, is de tijd die zij in de aanloop naar de verkiezingen doorbrengen in de staten Iowa en New Hampshire. Als zij daar opvallend vaak worden gesignaleerd, is het zo goed als zeker dat zij aan de presidentsverkiezingen willen meedoen.

In de aanloop naar, en tijdens, de voorverkiezingen in Iowa en New Hampshire wordt door de kandidaten zogenoemde retail-politiek bedreven. De kandidaten zijn in dat vroege stadium van de verkiezingscampagne vaak nog zo onbekend dat kiezers bepaald niet in de rij staan om naar een speech te komen luisteren. Daarom moeten de kandidaten actief op zoek naar de kiezers. Dat levert mooie beelden op van politici die zelf met een stapel folders in de hand op straat handen staan te schudden of langs de deuren gaan. Politici die mogelijk een paar maanden later tegen massa’s onstuimige aanhangers moeten worden beschermd, staan in de natte en koude straten van de eerste twee voorverkiezingsstaten nederig om aandacht te bedelen.

Interessant genoeg zijn beide staten niet representatief voor het hele land. In Iowa, een staat in het midden van het land, wonen drie miljoen mensen, een kleine procent van de totale bevolking van de Verenigde Staten. Bovendien is de bevolking van deze staat ten opzichte van het Amerikaanse gemiddelde nogal conservatief. In New Hampshire, een staat aan de Oostkust, wonen nog geen anderhalf miljoen inwoners, dus nog geen half procent van de bevolking. Zij zijn juist weer behoorlijk progressief. Toch zijn de politieke effecten van deze voorverkiezingen veel groter dan de omvang van die staten rechtvaardigt. Dat is eigenlijk alleen maar omdat het traditioneel de eerste voorverkiezingen zijn.

De media spelen een cruciale rol in het geven van grote betekenis aan Iowa en New Hampshire. Direct na de presidentsverkiezingen beginnen journalisten en analisten te speculeren over welke politici vier jaar later een gooi naar het Witte Huis zullen doen. Dat gespeculeer kan dus jaren duren. Voor de media is het daarom een bevrijding als zij na jaren eindelijk weer eens een echte voorverkiezingsuitslag kunnen verslaan. De mening van de ongeveer honderdduizend deelnemers aan de caucus in Iowa en de driehonderdduizend kiezers bij de primary van New Hampshire is plotseling wereldnieuws. Juist dit publicitaire geweld maakt deze voorverkiezingen politiek ongelofelijk belangrijk.

Iowa en New Hampshire hebben in 1984 afspraken met elkaar gemaakt die moeten helpen hun positie te behouden van staten waar de eerste voorverkiezingen worden gehouden. En hoewel de verkiezingsuitslagen niet altijd hetzelfde zijn, zijn de politieke effecten wel vergelijkbaar. Beide voorverkiezingen hebben de reputatie dat zij enerzijds onbekende presidentskandidaten in korte tijd in het centrum van de belangstelling kunnen plaatsen en anderzijds gevestigde namen grote schade kunnen toebrengen. Een praktisch gevolg is dat er in meedogenloos korte tijd sprake is van een belangrijke eerste schifting in het deelnemersveld. In de praktijk zullen de beste drie kandidaten hun campagne na Iowa en New Hampshire voortzetten en gooien de overige kandidaten, soms met enige vertraging, de handdoek in de ring.

In 1968 verdeelt de Vietnamoorlog de Amerikaanse politiek en samenleving. De Democraat Lyndon Johnson is dan president, en verwacht wordt dat hij zich in dat jaar voor een nieuwe termijn verkiesbaar zal stellen. De relatief onbekende senator Eugene ‘Gene’ McCarthy uit Minnesota voert in New Hampshire lang en intensief campagne met de boodschap dat Amerika zijn betrokkenheid in het conflict moet afbouwen. Tot ieders verrassing krijgt hij maar liefst 42 procent van de stemmen tegenover Johnsons 49 procent. Het maakt van McCarthy een instant-beroemdheid. Tegelijkertijd legt de uitslag de grote kwetsbaarheid van Johnson bloot. Twee weken later kondigt Johnson aan af te zien van een nieuwe termijn als president.

De dynamiek van 1968 in New Hampshire is interessant. Johnson wint de primary maar wordt toch als verliezer gezien. En McCarthy wint de primary niet, en hij wordt als winnaar gezien. Bij de voorverkiezingen in Iowa en New Hampshire strijden de kandidaten niet alleen tegen elkaar, maar misschien nog wel meer tegen de verwachtingen die in de media zijn gewekt. Als de uitslag meevalt, ben je een winnaar en als de uitslag tegenvalt, een verliezer.

De rij van politici die in Iowa en New Hampshire ‘winnaars’ zijn zonder de voorverkiezingen te winnen, is lang, net als de lijst van beschadigde prominenten. Opvallend is dat vooral zittende presidenten, als zij door een partijgenoot worden uitgedaagd, het risico lopen om beschadigd uit deze voorverkiezingen te komen. Vaak gebeurt dit als een relatieve politieke middenklasser een behoorlijk goede uitslag weet te boeken. Net als in 1968 is het dan niet eens nodig dat de uitdager van de zittende president de voorverkiezing daadwerkelijk wint.

Bij de Democraten wordt in 1952 president Harry Truman uitgedaagd door senator Estes Kefauver en, zoals besproken, in 1968 president Lyndon Johnson door senator Gene McCarthy. In 1980 ligt president Jimmy Carter onder vuur door de kandidatuur van senator Edward Kennedy. Bij de Republikeinen lopen in 1976 president Gerald Ford en in 1992 president George H.W. Bush tijdens de voorverkiezingen politieke deuken op. Volgens een terugkerende wetmatigheid wordt een zittende president die schade oploopt in Iowa en New Hampshire dat jaar niet herkozen.

Aan de andere kant zijn Iowa en New Hampshire voor sommige minder bekende politici de katapult naar succes. De dan nog relatief onbekende Jimmy Carter baart er in 1976 opzien met zijn overwinningen. En in 1992 weet Bill Clinton na een verrassende tweede plaats in New Hampshire zijn campagne weer richting te geven. Die is door aanhoudende publiciteit over vermeende buitenechtelijke escapades wekenlang onbestuurbaar geweest. Clinton bestempelt zichzelf na New Hampshire daarom als comeback kid. Zowel Carter als Clinton wint na zijn succes in New Hampshire later in het jaar de presidentsverkiezingen.

Het parlement van New Hampshire heeft verschillende wetten aangenomen die ervoor moeten zorgen dat het de staat blijft waar de eerste primary is. In 1976 wordt bij wet de datum van de voorverkiezing vastgesteld op de eerste dinsdag van maart óf op de eerste dinsdag voorafgaand aan de eerst aangekondigde primary in New England – het gebied dat wordt gevormd door de zes oude staten in het noordoosten van de Verenigde Staten. In 1977 wordt de nuancering ‘New England’ geschrapt en wordt de primary gehouden op de dinsdag voorafgaand aan de eerst aangekondigde voorverkiezingen in welke staat dan ook.

Sinds 1997 geldt de nog ruimere bepaling dat de verantwoordelijke functionaris van de staat verkiezingen mag uitschrijven zeven of meer dagen voorafgaand aan een vergelijkbare verkiezing in een andere staat.

Andere staten proberen de politieke betekenis van Iowa en New Hampshire te beperken door ook hun voorverkiezingen eerder in het jaar te houden. Maar de wetgeving zoals die in New Hampshire is aangenomen, maakt het lastig om de gegroeide praktijk serieus te doorbreken. Zo weten in 1996 Alaska en Louisiana hun caucus weliswaar eerder te houden dan de voorverkiezingen in Iowa en New Hampshire. Maar de opkomst is relatief laag en de media-aandacht lauw, zodat de positie van de Iowa en New Hampshire hierdoor niet echt wordt aangetast.

In een poging de macht van Iowa en New Hampshire te verwateren, werken in 1988 in negen zuidelijke staten Democraten, die daar aan de macht zijn, samen om op dezelfde dag hun voorverkiezingen te houden. Door op één dag een soort regionale primary te houden en een grote hoeveelheid gedelegeerden te verdelen, hopen ze de nodige media-aandacht te genereren. Dat vergroot op zijn beurt de politieke relevantie van de voorverkiezingen in deze staten. Deze verkiezingsdag wordt Super Tuesday, Super Dinsdag, genoemd.

Omdat de parlementen in de staten beslissen wanneer de voorverkiezingen worden gehouden, kunnen de staten die aan Super Tuesday meedoen per verkiezingsjaar verschillen. Super Tuesday is daarom nooit helemaal hetzelfde. De organiserende staten proberen de datum zo vroeg mogelijk in het jaar te plannen, soms al begin februari. New Hampshire behoudt de mogelijkheid om een datum voor de voorverkiezingen te prikken die nog eerder valt, maar het aantal gedelegeerden dat op het spel staat, is veel kleiner.

Voor kandidaten heeft Super Tuesday een aantal belangrijke praktische gevolgen. Ze moeten hun aandacht verdelen over veel staten. Zij kunnen dus niet, zoals in Iowa en New Hampshire, heel veel tijd in één of twee specifieke staten doorbrengen. Vanwege de diversiteit van de deelnemende staten wordt het voor kandidaten lastiger hun boodschap aan lokale omstandigheden aan te passen. Hun boodschap voor een nationaal publiek moet eerder worden uitgewerkt. Verder vraagt het nogal wat van de organisatie. Een kandidaat kan er niet mee volstaan zijn campagneorganisatie te laten meeverhuizen volgens het rooster van de voorverkiezingen. Vroeg in het seizoen moet hij in soms wel meer dan twintig staten een goedgeoliede organisatie hebben opgetuigd.

Om in specifieke staten een grotere kans te maken op de overwinning, proberen kandidaten openbare steunbetuigingen te krijgen van prominente inwoners uit de verschillende staten. Zo’n steunbetuiging wordt een endorsement genoemd. Als een kandidaat bij de inwoners onvoldoende bekend is, kan hun mening worden beïnvloed door iemand die zij wel kennen en vertrouwen. Dat kan bijvoorbeeld de gouverneur van de staat zijn, of één van de senatoren. Achter de schermen wordt hierover overlegd of zelfs onderhandeld, en nadat de afspraken zijn gemaakt, wordt vaak een speciale bijeenkomst georganiseerd om de steunbetuiging openbaar te maken. Met veel media-aandacht krijgt een kandidaat hiermee opnieuw maximale publiciteit.

Anders dan in Nederland nemen ook kranten en andere media stelling in de verkiezingscampagne. Een openbare steunbetuiging door een krant kan de lezers bij het uitbrengen van hun stem beïnvloeden. Een steunbetuiging kan zowel bij de voorverkiezingen worden uitgebracht, als tijdens de uiteindelijke presidentsverkiezingen in het najaar. In 2008 haalt senator Barack Obama een grote trofee binnen. De populaire televisiepresentatrice Oprah Winfrey omarmt Obama en kondigt aan dat zij op hem zal stemmen. De ervaring leert dat als Oprah een boek aanprijst, daarvan in korte tijd honderdduizenden exemplaren worden verkocht. Een vergelijkbaar effect wordt verwacht als de kiezers naar de stembus gaan. Voor degene die een steunbetuiging uitspreekt, kan dat ook nog positieve gevolgen hebben. De kandidaat kan na een eventuele overwinning aan hem of haar denken als er nog mooie functies moeten worden vergeven.

Niet onbelangrijk is dat Super Tuesday grote consequenties heeft voor de fondsenwerving. In vroeger tijden raakt de campagnekas van een kandidaat steeds voller naarmate zijn kandidatuur serieuzer wordt. Hij wint bijvoorbeeld in Iowa, en trekt daardoor nieuwe donateurs aan. Dit helpt hem om goed te presteren in New Hampshire. Dat succes trekt nog meer donateurs aan, en zo gaat het door zolang de campagne succesvol verloopt. Maar voor Super Tuesday heeft hij al vroeg in de campagne kapitalen nodig om succes te boeken en in de race te blijven, zonder dat hij mogelijke donateurs met echte stembuszeges ervan heeft kunnen overtuigen dat hij kan winnen.

Soms gaan kandidaten er in hun campagneplanning vanuit dat ze na een succesvolle Super Tuesday de nominatie van hun partij vrijwel zeker binnen hebben. Dit geldt bijvoorbeeld in 2008 voor Hillary Clinton. Ongeveer al haar campagnebudget is ingezet om de Democratische nominatie op 5 februari in de tas te stoppen. Tot haar verbijstering scoort haar opponent Barack Obama zo goed, dat de strijd ook na Super Dinsdag nog volledig openligt. Obama heeft als underdog rekening gehouden met een lange campagne. Daarom heeft hij ook in de staten waar de volgende voorverkiezingen worden gehouden campagneorganisaties opgezet en er budget voor de campagne gereserveerd. Clinton moet slecht voorbereid haar campagne voortzetten. De prijs is hoog: de Democratische nominatie gaat uiteindelijk naar Obama.

Succesvolle deelnemers aan Super Tuesday kunnen garen spinnen bij een mooie uitslag. Zij tonen aan dat ze een divers electoraat kunnen aanspreken en waarschijnlijk in staat zijn coast-to-coast een succesvolle nationale campagne te voeren. En dat is iets waar grote belangrijke geldschieters na Super Tuesday altijd in geïnteresseerd zijn. De kandidaat die na Super Tuesday de meeste gedelegeerden van zijn partij heeft verzameld, maakt dan ook grote kans tijdens de conventie van zijn partij te worden genomineerd als de officiële presidentskandidaat.

Politieke partijen en
partijconventies

De zomermaanden van het verkiezingsjaar worden traditioneel gedomineerd door de nationale conventies van de grote politieke partijen. Die hebben meestal plaats in augustus en september. De nationale conventie is een grote landelijke partijbijeenkomst die vier dagen duurt. De conventies worden bezocht door tienduizenden mensen, die afkomstig zijn uit alle staten en gebiedsdelen: gedelegeerden, andere partijfunctionarissen en journalisten. Al deze drukte heeft slechts één doel: het formeel aanwijzen van de partijkandidaat voor de aanstaande presidentsverkiezingen.

Net als het presidentschap zelf en de presidentiële verkiezingscampagnes hebben ook partijconventies belangrijke ontwikkelingen doorgemaakt. Tot in de jaren zeventig van de twintigste eeuw zijn de conventies nog spannend omdat niet op voorhand vaststaat wie als presidentskandidaat zal worden aangewezen. Maar vanaf het moment dat de voorverkiezingen doorslaggevend zijn bij het aanwijzen van de presidentskandidaat, zijn conventies vooral showprogramma’s om de partij en de kandidaat zo gunstig mogelijk onder de aandacht te brengen.

Politieke partijen spelen bij de Amerikaanse presidentsverkiezingen slechts een bescheiden rol. Niet het partijestablishment bepaalt wie de presidentskandidaat wordt, dat doen partijaanhangers tijdens de voorverkiezingen. En de partij stelt weliswaar een inhoudelijk partijprogramma vast, maar de presidentskandidaat voert campagne met zijn eigen standpunten. Toch is steun van de partij voor een kandidaat onontbeerlijk. Zoals we later zullen zien, komt een kandidaat die door één van de grote partijen is genomineerd in aanmerking voor een forse overheidsbijdrage aan de campagnefinanciering. En ook kunnen in principe alleen de kandidaten van de twee grote partijen deelnemen aan de belangrijke presidentiële televisiedebatten. Ten slotte kan een presidentskandidaat gebruikmaken van de bestaande partijorganisatie en partijaanhangers in het hele land mobiliseren om voor hem campagne te voeren. De meeste partijaanhangers zullen nu eenmaal ‘hun’ kandidaat steunen, zelfs als zij tijdens de voorverkiezingen een voorkeur hebben gehad voor één van de afvallers.

De nationale Amerikaanse politiek wordt traditioneel gedomineerd door twee grote partijen. Maar politieke partijen worden in de Grondwet niet als zodanig genoemd. De auteurs daarvan gaan in hun idealisme nog uit van de utopie dat in het nieuwe Amerikaanse politieke stelsel een politicus als individu, en niet als partijman, politiek zal bedrijven. Zij hopen dat er geen behoefte zal ontstaan aan politieke partijen – een bron van gekonkel en corruptie. Uiteindelijk zal alleen George Washington aan dit bewonderenswaardige profiel voldoen.

Andere politici zoeken al snel samenwerking met geestverwanten om zich beter te organiseren. In de Senaat en het Huis van Afgevaardigden trekken politici die het vaak met elkaar eens zijn naar elkaar toe. Zij bundelen hun krachten om zoveel mogelijk invloed op de politieke besluitvorming uit te oefenen. Als zij een presidentskandidaat uit hun midden naar voren willen schuiven, komen de geestverwanten in een besloten vergadering bijeen. Weliswaar hebben daarna de kiesmannen het laatste woord. Maar die kunnen dan slechts kiezen uit de kandidaten die door de politici zijn voorgeselecteerd. En zo ontstaan ook in de Verenigde Staten politieke partijen. Tegenwoordig spelen de Democratische en de Republikeinse Partij de hoofdrol. Beide zijn ontstaan uit ruzies en fusies.

Een belangrijke ideologische strijd in de periode na de Onafhankelijkheidsoorlog gaat over de vraag hoe dominant de nationale overheid mag zijn. Federalisten geloven in een sterke nationale overheid met belangrijke bevoegdheden. Anti-federalisten vinden dat zoveel mogelijk bevoegd heden aan de staten moeten worden gedelegeerd.

De huidige Democratische Partij vindt haar oorsprong bij de anti-federalisten. Thomas Jefferson en Alexander Hamilton zijn hiervan de grondleggers, en Andrew Jackson treedt later in hun voetsporen. Zij zijn alledrie plantageeigenaar in zuidelijke staten en slavenhouder. In 1844 komt uit deze stroming de huidige Democratische Partij voort. Omdat deze partij zich sterk maakt voor het behoud van de slavernij, krijgt zij veel steun in de zuidelijke staten. De landbouw is daar nog sterk afhankelijk van de slavenarbeid.

Aan de vooravond van de Burgeroorlog valt de Democratische Partij uiteen. De zuidelijke vleugel wil vasthouden aan de slavernij, terwijl de noordelijke vleugel het slavernijdebat door het Hooggerechtshof wil laten beslechten. De Democraten gaan in 1860 dan ook met twee rivaliserende presidentskandidaten de verkiezingen is. Hierdoor kan de Republikein Abraham Lincoln met nog geen 40 procent van de stemmen toch de presidentsverkiezingen winnen. Hierop treden de meeste zuidelijke staten uit de Unie en breekt de Burgeroorlog uit.

Na de Burgeroorlog verenigen de Democraten zich weer. Hun positie is danig verzwakt: in de noordelijke staten worden zij gewantrouwd, terwijl de bevrijde slaven in de zuidelijke staten aanhangers zijn geworden van de Republikeinen. Tussen het einde van de Burgeroorlog in 1865 en de verkiezing van Franklin Roosevelt in 1932 slagen slechts twee Democraten erin de presidentsverkiezingen te winnen.

Sinds Roosevelt tussen 1933 en 1945 een Amerikaanse variant van de verzorgingsstaat heeft opgebouwd, zijn de Democraten een centrum-linkse partij. Zij zien een zekere rol weggelegd voor de overheid in het economisch leven, maar vinden dat de overheid zich met sociale thema’s die het leven van de burger raken – zoals abortus en het homohuwelijk – niet moet bemoeien. De trouwe achterban bestaat dan ook uit vakbonden, minderheden en progressieve hervormers.

Halverwege de negentiende eeuw is slavernij de splijtzwam geworden van de Amerikaanse politiek. Dankzij verschillende politieke compromissen is een wankel evenwicht in stand gehouden tussen staten waar slavernij is toegestaan, en zogeheten ‘vrije staten’, waar slavernij is verboden. Maar bij elke nieuwe gebiedsuitbreiding speelt de discussie weer op of slavernij daar moet worden toegestaan of niet. Als in 1854 de Kansas-Nebraskawet wordt aangenomen, die slavernij toestaat in nieuwe gebiedsdelen, ontstaat een protestbeweging van tegenstanders van slavernij. De aanhangers komen uit verschillende politieke partijen – voornamelijk in de noordelijke geïndustrialiseerde vrije staten. Zij vormen in 1854 de Republikeinse Partij. De eerste Republikeinse presidentskandidaat, John Frémont, behaalt in 1856 33 procent van de stemmen, voornamelijk in de noordelijke staten. Vier jaar later weet ook de tweede Republikeinse presidentskandidaat Abraham Lincoln geen meerderheid te halen. Maar omdat de Democratische Partij in tweeën is gescheurd, heeft Lincoln aan nog geen 40 procent van de stemmen genoeg om in 1860 de presidentsverkiezingen te winnen.

Met hun stevige basis in de ontwikkelde noordelijke staten maken de Republikeinen zich verder ook sterk voor de ontwikkeling van spoorwegen en de groei van handel en industrie. Dit leidt tot een stevige band met de captains of industry. Theodore Roosevelt kiest als president tussen 1901 en 1909 een progressievere koers, waarmee hij de macht van de industriëlen wil beteugelen. Maar na zijn aftreden moet Roosevelt tandenknarsend toezien hoe zijn progressieve koers, onder druk van het partij-establishment, door zijn opvolger William Howard Taft wordt verlaten. Als het Roosevelt in 1912 niet lukt opnieuw de Republikeinse nominatie te winnen, verlaat hij de partij en doet hij als kandidaat van de Bull Moose Partij aan de verkiezingen mee.

Hiermee splijt hij de Republikeinse achterban, waardoor de Democraat Woodrow Wilson de verkiezingen weet te winnen. Na Wilson treden weer drie traditionele pro-business Republikeinse presidenten aan, totdat de Democraat Franklin Roosevelt in 1932 de verkiezingen wint.

Na een onderbreking van twintig jaar weten de Republikeinen pas in 1952 met Dwight Eisenhower opnieuw het presidentschap te veroveren. Eisenhower volgt een gematigde koers en is er niet op uit om de, door de Democraten ontwikkelde, verzorgingsstaat af te breken. De Republikeinen vormen sindsdien een centrum-rechtse partij, die in de praktijk afwisselend conservatieve en gematigde presidentskandidaten nomineert. Voor wat betreft de sociale vraagstukken zoals abortus zijn zij conservatiever dan de Democraten, en daarnaast vinden zij dat de overheid zich zo min mogelijk met het economisch leven moet bemoeien.

De traditie van de dominante partijen om de presidentskandidaat aan te wijzen tijdens een nationale conventie, in een poging een groter deel van de achterban hierover te laten meebeslissen, gaat terug naar de verkiezingen van 1832. De Nationale Republikeinen komen bijeen in december 1831, en de rivaliserende Democratische Republikeinen in maart 1832. Dat is maanden eerder dan de huidige conventiepe riodes. Dit komt doordat met de nog slecht ontwikkelde transport- en communicatiemogelijkheden partijen behoorlijk wat tijd nodig hebben om na een conventie de verkiezingscampagne te organiseren. Beide partijen komen voor hun conventie bijeen in Baltimore. Die stad ligt in die tijd redelijk centraal en is vanuit alle 24 staten relatief goed bereikbaar.

Tot in de jaren zestig van de twintigste eeuw spelen voorverkiezingen in het nominatieproces bijna geen rol. Als de conventie begint, staat dus nog niet vast welke presidentskandidaat zal worden genomineerd. Daarom wordt daarover tijdens de nationale conventies altijd hard politiek onderhandeld. De delegaties uit de verschillende staten mogen ter plekke bepalen op welke kandidaat zij zullen stemmen. De leider van de partij in de staat, de ‘partijbaas’, heeft de macht om persoonlijk de delegatie samen te stellen. Hij kan bepalen op welke kandidaat ‘zijn’ delegatie zal stemmen. Het valt niet altijd mee om tijdens de conventie overeenstemming te krijgen over een gewenste presidentskandidaat. Er zijn soms veel stemrondes nodig om een kandidaat aan een meerderheid te helpen. Dat zegt overigens niet direct iets over de kansen van zo’n kandidaat bij de presidentsverkiezingen. In 1844 wordt James Polk pas na tachtig stemrondes genomineerd, en in 1912 kost het 46 stemrondes om Woodrow Wilson aan een meerderheid te helpen. Beiden winnen later de verkiezingen. In 1924 wordt een record gevestigd: pas na 103 stemrondes nomineren de Democraten de jurist John W. Davis uit West Virginia. Hij legt het bij de presidentsverkiezingen af tegen de zittende president Calvin Coolidge.

Drie ontwikkelingen zorgen in de twintigste eeuw voor een fundamentele verandering van het verloop van de nationale conventies: de steeds belangrijkere rol die de presidentskandidaat speelt in de campagne, de opkomst van radio en televisie, en de doorslaggevende rol van de voorverkiezingen in het nominatieproces.

Rond 1900 wordt van de presidentskandidaat nog steeds een terughoudende rol in de verkiezingscampagne verwacht. Toch groeit zijn zichtbaarheid bij elke volgende verkiezing. Dat wordt ook in de hand gewerkt door de opkomst van de massamedia. Kranten en tijdschriften, en later ook radio en televisie, besteden steeds meer aandacht aan de presidentskandidaat als persoon. In de brieven waarin hij zijn nominatie accepteert, bij zijn publieke optredens tijdens de campagne, en later ook via de media, laat de kandidaat steeds nadrukkelijker van zich horen.

Het gevolg is dat zijn persoonlijke standpunten een steeds belangrijkere rol spelen in de campagne. Dit gaat ten koste van het officiële partijprogramma, dat tijdens de conventie door de gedelegeerden wordt vastgesteld. Omdat het officiële partijprogramma aan betekenis verliest, hebben de meeste gedelegeerden tijdens een conventie niet meer de neiging zich over de inhoud daarvan verschrikkelijk druk te maken. Slechts bij uitzondering leiden inhoudelijke kwesties tijdens conventies nog tot heftig debat, zoals in de jaren zestig tijdens de Democratische conventie de discussies over de oorlog in Vietnam.

Met de opkomst van radio en televisie is het verloop van de nationale conventies rechtstreeks te volgen in miljoenen huiskamers verspreid over het hele land. Vanaf 1952 worden de conventies van beide grote partijen live uitgezonden op de televisie. Hierdoor spelen pr-adviseurs een steeds belangrijker rol in de organisatie van conventies. Kiezers stemmen niet graag op een partij die ruziënd over straat rolt. Daarom moet de conventie een gelikt spektakel zijn. De partij moet eenheid uitstralen, en daadkracht, en optimisme.

De conventies moeten kiezers overhalen op een bepaalde partij te stemmen. Het programma van de conventies wordt hierop aangepast. In de oude tijd werden de belangrijkste toespraken overdag gehouden zodat de krant daar een dag later over kon publiceren. Maar door de aanwezigheid van radio en televisie worden de belangrijke toespraken verplaatst naar de avonduren. Zo kunnen de werkende Amerikanen na de avondmaaltijd de toespraken rechtstreeks zien en horen. Saaiere, meer inhoudelijke discussies worden buiten het oog van de camera’s gevoerd. Conventies worden mediaevenementen die concurreren met televisieseries en spelprogramma’s.

Tot in de jaren zestig beslissen de partijbazen uit de staten over de samenstelling van hun delegatie en bepalen daarmee ook welke kandidaat door hun delegatie wordt gesteund. Zij sluiten vervolgens onderling politieke deals waarmee de presidentskandidaat moet leren leven. Zo wordt Franklin Roosevelt in 1932 na vier stemrondes door de Democraten op het schild gehesen. Maar de politieke prijs die hij hiervoor moet betalen, is dat een van zijn opponenten, voorzitter van het Huis van Afgevaardigden John Nance Garner, wordt gekandideerd voor het vicepresidentschap.

In de loop van de jaren vijftig en zestig worden in steeds meer staten voorverkiezingen gehouden. Die zijn nog niet doorslaggevend voor het aanwijzen van een presidentskandidaat tijdens de conventie. Maar ze hebben wel een grote politieke betekenis. Door voorverkiezingen te winnen, kan een presidentskandidaat laten zien dat hij zijn partij aan de verkiezingszege kan helpen. Zo doet John F. Kennedy in 1960 mee aan slechts zeven voorverkiezingen, die hij allemaal wint. Het geeft zijn aanhangers een sterk argument om partijbazen en gedelegeerden op te roepen Kennedy voor de nominatie te steunen. Acht jaar later wint de Democraat Gene McCarthy verschillende voorverkiezingen. Toch wordt hij gepasseerd door Hubert Humphrey, die aan geen enkele voorverkiezing heeft deelgenomen. De achterban van McCarthy is woest en dit leidt tijdens de conventie van 1968 tot rellen. Die zijn zo ernstig dat het bestuur van de Democratische Partij na de conventie besluit de nominatieprocedures aan te passen. Met grote gevolgen. Want voortaan kunnen uitsluitend kandidaten die voorverkiezingen hebben gewonnen worden genomineerd. Ook de Republikeinen passen rond 1970 de nominatieprocedures aan. Voortaan worden door beide partijen in alle staten voorverkiezingen georganiseerd. De uitslagen van die voorverkiezingen zijn bindend. Dus sinds die tijd bepalen de kiezers wie de presidentskandidaat wordt. Hierdoor valt de macht van de partijbazen weg. In de meeste verkiezingsjaren is voortaan al duidelijk wie de presidentskandidaat wordt voordat de conventie begint.

Slechts bij uitzondering zijn de voorverkiezingen zo spannend dat pas tijdens de conventie of kort daarvoor de strijd om de nominatie wordt beslecht. In 1976 wordt de zittende Republikeinse president Gerald Ford uitgedaagd door oud-gouverneur Ronald Reagan van Californië. In 1980 doet een vergelijkbare situatie zich voor bij de Democraten als de zittende president Jimmy Carter wordt aangevallen door senator Edward Kennedy. Pas tijdens de conventies wordt duidelijk dat Ford en Carter de nominatie van hun partij hebben gewonnen. Maar in beide gevallen lijden zij grote politieke schade. De kiezers laten een paar maanden later tijdens de verkiezingen hun afkeer blijken: zowel Ford als Carter verliest.

Sinds 1984 zijn de conventies van beide grote partijen zonder uitzondering een show van eenheid. Zij volgen een min of meer standaardprogramma van vier dagen om zo aantrekkelijk mogelijk in de huiskamers terecht te komen.

Op de eerste dag van de conventie staat een grote openingsrede gepland. Die moet de toon zetten voor het verdere verloop van de conventie. De spreker wordt met zorg uitgekozen. Zo mag Michelle Obama, de echtgenote van de presidentskandidaat, tijdens de Democratische conventie van 2008 deze toespraak houden. Zij benadrukt dat haar man in staat is eenheid te smeden. Dat komt goed uit, want aan de conventie is een heftige strijd om de nominatie vooraf gegaan. De partij dreigt verdeeld te raken tussen aanhangers van Obama en van Hillary Clinton, senator uit de staat New York en echtgenote van oud-president Bill Clinton. Maar de boodschap is ook gericht op de huiskamers. Onder de zittende president George W. Bush is de polarisatie in de samenleving gegroeid. De boodschap is dat Obama ook in het land rust en eenheid kan brengen.

De tweede dag van de conventie wordt aan meer administratieve en huishoudelijke zaken besteed. Zo worden de stemmen aan de gedelegeerden uitgereikt, die deze pas in ontvangst kunnen nemen als zij daarvoor de juiste documenten hebben kunnen overleggen. Met bijna 5.000 gedelegeerden bij de Democraten en ruim 2.400 gedelegeerden bij de Republikeinen is dit een arbeidsintensieve klus. Ook wordt tijdens de tweede dag het verkiezingsprogramma vastgesteld. De avond staat opnieuw in het teken van toespraken.

En dan gebeurt waar eigenlijk iedereen voor gekomen is. Op de derde dag worden de presidentskandidaat en de vicepresidentskandidaat officieel genomineerd. Hiervoor wordt een procedure gevolgd, die tegenwoordig vooral ceremonieel is. Alle gedelegeerden zitten in de conventiezaal, gegroepeerd per staat. Sommige gedelegeerden dragen hun zondagse pak, anderen kleden zich uitbundiger en dragen speciale T-shirts, hoeden en buttons. Dan begint de stemming volgens een procedure die roll call vote wordt genoemd. Dat wil zeggen dat alle delegaties in alfabetische volgorde hun stem uitbrengen. Als een staat aan de beurt is, mag de delegatieleider vertellen welke kandidaat door zijn delegatie wordt gesteund. Op deze manier groeit na elke staat die zijn stem uitbrengt het aantal gedelegeerden dat aan de verschillende kandidaten wordt toegewezen.

Dan is het op enig moment zover dat één van de kandidaten een meerderheid van de gedelegeerden heeft gewonnen. Dat is een feestelijk moment. Gejuich barst los en er wordt geklapt en geschreeuwd voor de winnende kandidaat die steevast als ‘aanstaande president van de Verenigde Staten’ wordt aangekondigd.

Vooraf wordt afgesproken welke staat de stem mag uitbrengen die de winnende kandidaat aan een meerderheid van de gedelegeerden helpt, en daarmee de nominatie definitief maakt. Elke delegatie kan als zij bij de alfabetische stemming aan de beurt is, haar beurt overslaan en later haar stem bekend maken. Door hiermee te spelen, kan worden afgesproken welke staat de winnaar aanwijst, zonder formeel af te wijken van de alfabetische volgorde. Vaak mag de delegatie uit de staat waar de presidentskandidaat vandaan komt de beslissende stem uitbrengen. Na dat moment is het uitbrengen van de stemmen van de overige delegaties een formaliteit.

Het is gebruik dat de presidentskandidaat zich tijdens de conventie uitsluitend laat zien als hij op de vierde dag zijn aanvaardingstoespraak houdt. Bill Clinton doorbreekt in 1992 deze traditie door in New York een ‘spontaan’ bezoek te brengen aan de conventie nadat zijn nominatie door de gedelegeerden is geformaliseerd. De Democraten zijn in een winnende stemming, de aanwezigen breken de zaal af. Zijn verrassingsbezoek geeft een mooie impuls aan het enthousiasme in de zaal – en in de huiskamers.

De derde conventieavond wordt doorgaans afgesloten met de aanvaardingstoespraak van de vicepresidentskandidaat. Die kan volgens eenzelfde proces officieel zijn gekandideerd, maar ook kan de voorzitter van de conventie hiervan afwijken – bijvoorbeeld als hij geen serieuze discussie verwacht omdat er maar één kandidaat is. In dat geval kan hij de gedelegeerden voorstellen om met een mondelinge stemming, de voice vote, te stemmen. Wie voor de kandidaat is, roept ja, en wie tegen is roept nee.

De afsluiting van de conventie is de aanvaardingstoespraak van de presidentskandidaat op de vierde dag. Partijprominenten houden inleidende speeches die het beeld van eenheid verder moeten versterken. Soms wordt daarna een korte biografische film vertoond over de presidentskandidaat. En dan treedt de man aan om wie het allemaal draait.

De media volgen de toespraak op de voet, want die geeft een indicatie van de toon en stijl van de aanstaande verkiezingsstrijd. Na afloop wordt door deskundigen meer tijd besteed aan het interpreteren en analyseren van de toespraak, dan aan de toespraak zelf. Zodra de laatste woorden zijn weggeëbd, wordt feestelijke muziek ingezet en dalen duizenden ballonnen en bakken confetti neer op de hoofden van de juichende gedelegeerden – althans, als alles volgens plan verloopt. Want al kijken bijvoorbeeld in 2004 de Democraten niet op een dubbeltje – de conventie kost ongeveer 18 miljoen dollar, een slordige 40 procent meer dan begroot – toch weigeren de ballonnen en confetti dienst. Televisiekijkers horen tijdens de live uitzending een woedende conventieproducent over zijn toeren raken als slechts een fractie in treurige kleine porties naar beneden dwarrelt. De presidentskandidaat blijft zwaaiend op het podium staan, waar steeds meer mensen zich bij hem voegen. Eerst is dat de echtgenote, daarna de vicepresidentskandidaat en vervolgens familieleden, geselecteerde vrienden en partijprominenten. De kijker moet ervan overtuigd raken dat deze man de krachtige leider is van een sterke en eensgezinde partij.

De massale aandacht voor conventies is onmiddellijk terug te zien in de opiniepeilingen. Het is bijna vanzelfsprekend dat een presidentskandidaat tijdens en na de conventie van zijn partij enorm groeit in populariteit. Zo’n sprong in de peilingen wordt ook wel een convention bounce genoemd. Voor de partij die als eerste haar conventie houdt, is het de uitdaging de voorsprong zo groot te maken dat de opponent het gat tijdens de conventie van diens partij niet meer kan overbruggen. Journalisten vergelijken de convention bounce van een partij met historische gegevens. Als een kandidaat in de peilingen een relatief grote sprong maakt, is de conventie succesvol geweest, en als de sprong tegenvalt, wordt alweer snel negatief over zijn campagne bericht. Pas een week of twee nadat de conventies van beide partijen zijn afgelopen, is dit vertekenende effect uit de peilingen weggeëbd en neemt de zeggingskracht van de peilingen weer toe.

Voor politici is het een voorrecht om tijdens de conventie een toespraak te mogen houden. Vooral als deze gepland staat op een tijdstip dat veel kiezers deze rechtstreeks op televisie kunnen zien. In 2004 mag de jonge politicus Barack Obama tijdens de Democratische conventie de zogeheten key note speech houden. Dat is de toespraak die de toon moet zetten voor de conventie en de belangrijkste thema’s naar voren brengt. Obama is dan ‘slechts’ senator in het parlement van de staat Illinois, en heeft zich verkiesbaar gesteld voor de federale Senaat in Washington. Zijn oratorische gaven helpen Obama zichzelf op de kaart te zetten. Hij wint dat jaar de begeerde zetel in de Senaat en is in één klap een nationale politieke beroemdheid. Dat helpt hem om, met een betrekkelijk dun politiek cv, vier jaar later met succes een gooi te doen naar het presidentschap.

Omdat conventies zijn verworden tot enorme manifestaties, worden aan de conventielocaties zware eisen gesteld. De belangstelling onder steden is groot om een conventie te mogen organiseren. Dat kan de stad op de kaart zetten en de lokale economie een stevige impuls geven. Kandidaatsteden kunnen zich aanmelden bij het bestuur van de grote partijen. Net als bij de Olympische Spelen volgt een periode van presentaties, bezoeken en inspecties. Niet elke stad is geschikt als locatie. Voor de conventie in 2008 eist bijvoorbeeld de Republikeinse Partij dat de zaal waar de conventie wordt gehouden, ruimte biedt aan bijna 5.000 afgevaardigden, en dat daarnaast ruim 20.000 mensen vanaf de tribunes de bijeenkomst kunnen volgen. De aanvaardingstoespraak van Barack Obama in 2008 wordt zelfs door 84.000 mensen bijgewoond.

Sinds 2000 worden conventies zonder uitzondering in sporthallen en -stadions georganiseerd. Mediavoorzieningen, transport en horeca moeten in orde zijn, en uiteraard moet ook de veiligheid van de deelnemers kunnen worden gegarandeerd. Ook als actiegroepen onverhoopt heftige protesten en demonstraties organiseren. De kosten hiervan moeten worden betaald door de stad waar de conventie plaatsheeft. Ten slotte spelen ook politieke afwegingen een rol. Als een partij de kiezers van een belangrijke staat met een conventie kan paaien, zal dat in de overweging beslist worden meegenomen. In 2004 organiseren de Republieken hun Nationale Conventie in New York om deze stad na de aanslagen van 11 september 2001 een hart onder de riem te steken.

Het is sinds 1936 gebruik dat de partij van de zittende president als laatste haar conventie houdt, en de partij van de uitdager als eerste. Na afloop van de laatste conventie barst de verkiezingscampagne echt los. Begrijpelijkerwijs spelen de presidentskandidaten daarin de absolute hoofdrol. De vicepresidentskandidaat moet zich behelpen met een bijrol. In dat opzicht is de campagne een prima gelegenheid om aan zijn ondergeschikte positie te wennen. Want dat lot treft hem niet alleen in verkiezingstijd, maar ook als hij na een eventuele overwinning als vicepresident is beëdigd. Vooral voor vicepresidentskandidaten die tot hun nominatie een belangrijke leidinggevende functie hebben bekleed, is zo’n stap terug even slikken. Zo is Lyndon Johnson in 1960 de leider van de Democraten in de Senaat, en John F. Kennedy slechts een ‘gewone’ senator. Maar nadat Kennedy presidentskandidaat is geworden, en Johnson zijn running mate, zijn de rollen volledig omgedraaid en moet Johnson de opdrachten van zijn voormalige knecht uitvoeren.

De paradox is dat hij vanuit die ondergeschikte en ceremoniële positie van de ene op de andere dag president kan worden als zijn baas iets tragisch overkomt. Er wordt gezegd dat de vicepresident een relatief betekenisloze functie bekleedt, en tegelijkertijd slechts één hartslag verwijderd is van het presidentschap. De vicepresidentskandidaat zal dan ook na alle euforie met gemengde gevoelens aan de campagne beginnen.

De running mate

‘De vicepresident zit slechts de Senaat voor en hangt verder wat rond in de hoop op een begrafenis. Het is een heel hoge functie, maar volledig ceremonieel, en ik heb geen enkele ambitie om zo’n functie te bekleden,’ vertrouwt senator Harry S. Truman een vriend toe. Het is juli 1944, de vooravond van de Democratische conventie in Chicago. President Franklin Roosevelt zal voor een vierde termijn worden genomineerd. Maar zijn gezondheid laat te wensen over en partijbaronnen menen daarom dat zij eigenlijk niet één maar twee presidenten nomineren. Roosevelt én de man die hem na zijn overlijden zal opvolgen. In diezelfde periode merkt Truman in een ander gesprek op dat de meeste vicepresidenten die een overleden president opvolgen, belachelijk worden gemaakt, ongelukkig worden, en snel het respect verliezen dat zij in hun loopbaan hebben opgebouwd. ‘Ik wil niet dat mij dat overkomt.’ Roosevelt wint in 1944 opnieuw de verkiezingen en Truman wordt vicepresident. Nog geen drie maanden later overlijdt Roosevelt, en neemt Truman als president zijn intrek in het Witte Huis.

Het vicepresidentschap neemt in het Amerikaanse staatsbestel een merkwaardige positie in. De opstellers van de Grondwet besteden niet veel tijd aan het gedetailleerd omschrijven van zijn rol en verantwoordelijkheden. De Grondwet schrijft voor dat de vicepresident de voorzitter is van de Senaat. Uitsluitend als de stemmen staken, heeft hij een stem, en die geeft dan de doorslag. Ondanks de scheiding der machten staat de vicepresident hiermee als voorzitter van de Senaat met één been in de wetgevende macht, en als vicepresident met zijn andere been in de uitvoerende macht.

Verder neemt de vicepresident de verantwoordelijkheden van de president op zich als deze voor het eind van zijn ambtstermijn overlijdt. Interessant genoeg zegt de Grondwet oorspronkelijk niet dat de vicepresident daadwerkelijk president wordt als deze tussentijds overlijdt of aftreedt. In 1841 doet zo’n situatie zich voor het eerst voor. President William Henry Harrison bezwijkt precies één maand na zijn inauguratie aan een longontsteking. Vicepresident John Tyler eist het presidentschap op. Niet als ‘waarnemend’ president, maar volwaardig in het ambt. Het verzet van senatoren en afgevaardigden weerhoudt hem er niet van onmiddellijk in het bijzijn van de ministers de ambtseed van de president af te leggen. Die is niet dezelfde als de vicepresidentiële eed die hij een maand eerder heeft afgelegd, en daarom heeft dit moment grote politieke en symbolische betekenis.

Daarna doet hij alles om zijn nieuwe autoriteit te vestigen. Hij neemt zijn intrek in het Witte Huis en schaft de praktijk van zijn voorganger af om kabinetsbesluiten bij meerderheid te nemen. Post gericht aan de ‘waarnemend president’ wordt ongeopend geretourneerd. Hiermee stelt Tyler een voorbeeld waar zijn opvolgers hun voordeel mee zullen doen. De Senaat en het Huis van Afgevaardigden nemen later resoluties aan die het presidentschap van Tyler bevestigen. Pas in 1967 zal deze praktijk met de ratificatie van het 25ste amendement op de Grondwet worden geformaliseerd. Daarin staat eindelijk klip-en-klaar: ‘Als de president uit zijn ambt wordt gezet, overlijdt of aftreedt, wordt de vicepresident president.’

Negen van de 47 mannen die als vicepresident zijn geïnaugureerd, worden president voordat de volgende verkiezingen op de agenda staan. Statistisch is de kans dus zo’n 20 procent dat de vicepresident zonder verdere tussenkomst van de kiezers president wordt. De niet-fatale hartaanvallen van Dwight Eisenhower en de mislukte aanslagen op onder anderen de presidenten Gerald Ford en Ronald Reagan laten zien dat dit aandeel ook hoger had kunnen zijn geweest De keuze voor een running mate kan dus grote en serieuze gevolgen hebben.

De vicepresidenten die hun termijn hebben uitgezeten of zelf tussentijds zijn overleden of afgetreden, zitten slechts de vergaderingen van de Senaat voor en raken in de vergetelheid. Aan zelfmedelijden ontbreekt het hun niet. John Adams noemt het vicepresidentschap ‘het meest onbelangrijke ambt dat ooit door de mens is uitgevonden’ en zijn verre opvolger Thomas Marshall verwoordt het met enige literaire flair: ‘Er waren eens twee broers. De ene wandelde de zee in, de ander werd gekozen als vicepresident – en van beiden is nooit meer iets vernomen.’

Tot aan het begin van de twintigste eeuw leidt de vicepresident in zijn functie een rustig bestaan. President Woodrow Wilson is vanaf 1913 de eerste die zijn vicepresident uitnodigt kabinetsvergaderingen bij te wonen. Dat betekent niet direct dat vicepresidenten voortaan volledig betrokken zijn bij de uitvoerende macht. Als president Roosevelt in april 1945 overlijdt, is zijn vicepresident Truman volledig onbekend met het belangrijke atoomwapenprogramma. Amerika neemt actief deel aan de Tweede Wereldoorlog, die zijn laatste fase is ingegaan. Onvoorbereid moet Truman grote beslissingen nemen die tientallen jaren hun sporen zullen trekken. Hij zit plotseling aan tafel met Jozef Stalin en Winston Churchill om de nieuwe grenzen binnen Europa te bepalen. En in augustus 1945 moet hij besluiten over de inzet van de nieuw ontwikkelde atoombommen. Als eerste president kan hij die inzetten, in dat geval om Japan aan het eind van de Tweede Wereldoorlog op de knieën te krijgen.

Pas onder president Dwight Eisenhower wordt de vicepresident dichter bij de macht geplaatst. Vicepresident Richard Nixon wordt ingezet om al rondreizend de Verenigde Staten over de hele wereld te vertegenwoordigen. Nixon beroemt zich daarom in 1968 als presidentskandidaat op zijn invloed op het Amerikaanse beleid. Maar als Eisenhower door journalisten wordt gevraagd daar eens een voorbeeld van te noemen, reageert hij op een voor Nixon vrij dodelijke manier: ‘Als u me een week geeft, schiet mij er wellicht één te binnen.’

Eisenhowers opvolger John F. Kennedy volgt de ingezette praktijk en stuurt vicepresident Lyndon Johnson als goodwill ambassadeur de wereld over. Pas onder de presidenten Ronald Reagan, Bill Clinton en George W. Bush krijgen de vicepresidenten serieuzere taken. Zo wordt vicepresident Al Gore onder Clinton verantwoordelijk voor een groot project om de overheidsbureaucratie terug te dringen. Vicepresident Dick Cheney wordt onder president George W. Bush acht jaar lang beschouwd als de regisseur van het Amerikaanse buitenlands beleid.

Hoe belangrijk de rol ook kan zijn die een vicepresident krijgt toebedeeld, of hoe realistisch de kans is dat hij in de tussentijd president wordt, een kandidaat voor het vicepresidentschap wordt zelden genomineerd vanwege zijn presidentiële kwaliteiten. Veel meer geven pragmatische politieke en electorale afwegingen de doorslag bij zijn selectie als running mate van de presidentskandidaat.

Zo moet een running mate, de kandidaat voor het vicepresidentschap, balans brengen in het team met de presidentskandidaat, de zogenoemde ticket. Dat kan op verschillende manieren. Om als duo kiezers aan te spreken uit zoveel mogelijk delen van de Verenigde Staten, helpt het als de vicepresidentskandidaat uit een ander deel van het land komt dan de presidentskandidaat. Zo kunnen bijvoorbeeld kiezers van zowel het platteland als uit de stedelijke agglomeraties worden aangesproken. Of uit de relatief progressieve noordoostelijke regio en het conservatievere Zuiden. Zo vormt de Democraat Michael Dukakis uit Massachusetts in 1988 een ticket met de Texaan Lloyd Bentsen. Kiesmannen mogen volgens de wet niet op én een presidentskandidaat én een vicepresidentskandidaat uit hun eigen staat stemmen. Daarom komen de kandidaten in de praktijk altijd uit twee verschillende staten.

De balans kan ook betrekking hebben op de politieke kleur van de kandidaten. Een conservatieve presidentskandidaat kan ervoor kiezen een iets minder conservatieve running mate te selecteren. Dat doet bijvoorbeeld de Republikein Ronald Reagan in 1980 als hij George H.W. Bush selecteert. Politieke ervaring kan een andere afweging zijn. De populaire oud-generaal Dwight Eisenhower is in 1952 een droomkandidaat voor de Republikeinen, maar heeft nooit eerder een politiek ambt vervuld. Zijn running mate is Richard Nixon. Die heeft in slechts zes jaar in het Huis van Afgevaardigden en de Senaat een reputatie als politieke scherpslijper opgebouwd. Bovendien brengt Nixon ook op een ander belangrijk punt balans: hij is een generatie jonger dan Eisenhower.

Politieke consultants en andere campagnemedewerkers maken doorlopend een inschatting welke staten hun kandidaat met grote zekerheid kan binnenhalen, en welke staten kantje boord zullen worden. Zo wil Eisenhower in 1952 graag in het grote en belangrijke Californië winnen. Die staat heeft echter sinds 1932 vijf keer achter elkaar op Democratische presidentskandidaten gestemd. Opvallend genoeg weet Richard Nixon in 1950 als Republikein bij de verkiezingen in Californië voor de Senaat bijna 60 procent van de stemmen te winnen. Als running mate biedt hij Eisenhower twee jaar later de kans Californië weer in het Republikeinse kamp te krijgen. En dat lukt, met bijna 57 procent van de stemmen.

Als presidentskandidaten al aankijken tegen een achterstand in de peilingen voordat de campagne goed en wel begonnen is, kan het lonen een risicovolle running mate te kiezen die het politieke klimaat kan opschudden. John McCain zit in 2008 in zo’n positie als hij aan het begin van de zomer in alle peilingen de Democraat Barack Obama moet laten voorgaan. Tot ieders verbijstering presenteert hij kort voor de Republikeinse conventie Sarah Palin als running mate. Zij is nog geen twee jaar gouverneur van Alaska, een staat met minder inwoners dan Amsterdam. Daaraan voorafgaand is zij burgemeester geweest van Wasilla, een plaats met 7.000 inwoners – ongeveer net zo groot als het Noord-Hollandse Graft-De Rijp. Bij het grote publiek, maar ook bij de media, is zij dan ook totaal onbekend. De verrassing is groot, en de opwinding die hierover op televisie en in de kranten ontstaat, legt McCain in de peilingen geen windeieren. De voorsprong van Obama smelt weg en na de Republikeinse conventie lijkt McCain een solide voorsprong te hebben opgebouwd.

Dat het selecteren van een verrassingskandidaat niet zonder risico is, blijkt later. Er spelen rond Palin verschillende politieke affaires in Alaska, en haar optredens in de media verlopen bepaald niet foutloos.

De keuze voor haar is niet voldoende om McCain in november aan de overwinning te helpen. Palin is overigens niet de eerste vrouw die kandidaat is voor het vicepresidentschap. Dat is in 1984 de Democratische afgevaardigde Geraldine Ferraro uit New York. Zij wordt naar voren geschoven door Walter Mondale, die in de peilingen ver achterblijft bij de populaire zittende president Ronald Reagan. Ook hij wint de verkiezingen niet.

Het lijkt erop dat slechts bij uitzondering bovenstaande ‘balans’-afwegingen niet de doorslag geven bij de selectie van de vicepresidentskandidaat. In 1992 is Bill Clinton presidentskandidaat voor de Democraten. Hij is gouverneur van Arkansas, een zuidelijke staat. Hij heeft in dat ambt een pragmatische aanpak getoond. Bovendien is hij jong, tijdens de campagne wordt hij 46. Als hij senator Al Gore uit Tennessee de kandidatuur voor het vicepresidentschap aanbiedt, kijken analisten daarvan op. Gore heeft een profiel dat vergelijkbaar is met dat van Clinton: veertiger, pragmatisch en afkomstig uit een zuidelijke staat. Het staat succes echter niet in de weg. Bij de verkiezingen in november verslaan zij de zittende president George Bush en vicepresident Dan Quayle.

De selectie van een running mate wordt beschouwd als een belangrijke test voor het beoordelingsvermogen van de presidentskandidaat. Is hij wijs en maakt hij een verstandige keuze? Of is de man die straks als president belangrijke beslissingen moet nemen al tijdens de campagne niet onfeilbaar? Het oordeel hierover hangt erg af van hoeveel gedoe er tijdens de campagne rond zijn running mate ontstaat.

Vaak wordt daarom verondersteld dat een vicepresidentskandidaat niet zozeer een presidentskandidaat versterkt, maar dat hij of zij vooral de campagne kan schaden. Zodra een politicus als running mate wordt gekandideerd duiken de nationale media met tomeloze inzet op zijn of haar verleden. Zelfs kandidaten die al een indrukwekkende carrière als senator of gouverneur achter zich hebben, worden opnieuw door de molen gehaald. Daarbij wordt altijd wel een klein incident gevonden dat vervolgens breed in de media wordt uitgemeten.

Zo moet senator Dan Quayle zich ruim twintig jaar na dato verantwoorden voor de manier waarop het hem is gelukt zijn dienstplicht te vervullen zonder naar de oorlog in Vietnam te worden uitgezonden. Van Palin worden de amateurvideobeelden van haar periode als schoonheidskoningin via televisie en internet royaal onder de aandacht gebracht. Ernstiger is de aandacht die senator Thomas Eagleton krijgt als hij in 1972 is genomineerd als vicepresidentskandidaat voor de Democraten. Hij blijkt onder meer behandeld te zijn met elektroshocktherapie wegens depressies. Presidentskandidaat George McGovern schaart zich ‘voor 1.000 procent’ achter Eagleton, maar laat hem niet veel later onder druk van partijbonzen alsnog vallen. De schade is groot, niet alleen voor Eagleton, maar ook voor McGovern. Van hem vraagt men zich af hoe vaardig hij is in het selecteren van de juiste mensen.

Met uitzondering van 1980 wordt sinds 1976 ook een televisiedebat tussen de vicepresidentskandidaten georganiseerd. Omdat de verkiezingen uiteindelijk gaan om de presidentskandidaten moeten de running mates tijdens dit debat vooral voorkomen dat zij de campagne schade berokkenen. De kandidaten kiezen daarom meestal voor een risicomijdende aanpak, met een wat flauw debat als resultaat.

Toch weet in 1988 de Democratische vicepresidentskandidaat Lloyd Bentsen een historische klap uit te delen aan zijn Republikeinse opponent Dan Quayle. De 67-jarige Bentsen verwijt de 41-jarige Quayle dat hij te jong en onervaren is om een goede vicepresident te kunnen zijn. Quayle speelt de bal terug met de opmerking dat hij net zoveel politieke ervaring heeft als Bentsens partijgenoot John F. Kennedy als presidentskandidaat in 1960. De oude Bentsen laat in reactie eerst een pauze vallen, en zegt dan met grootvaderlijk- bestraffende stem: ‘Senator, ik diende samen met Jack Kennedy, ik kende Jack Kennedy. Jack Kennedy was een vriend van mij. Senator, u bent geen Jack Kennedy.’ Nadat het luide applaus is weggeëbd, probeert Quayle zich te redden met de zurige opmerking dat deze woorden in de omgang tussen senatoren ongehoord zijn. Daarop maakt Bentsen zijn aanval af: ‘U bent degene die de vergelijking maakte.’ Hiermee slaat hij een homerun.

De media herhalen deze woordenwisseling tot ver na de verkiezingen. En voorafgaand aan elk nieuw vicepresidentieel televisiedebat wordt deze woordenwisseling in de media herhaald. Toch helpt het de Democraten in 1988 niet. De Republikein George H.W. Bush wint dat jaar de presidentsverkiezingen en Bentsen mag vanuit zijn senaatszetel vier jaar lang toekijken hoe Dan Quayle als vicepresident van de Verenigde Staten de vergaderingen van de Senaat voorzit.

Net als het selectieproces van de presidentskandidaat, is ook het selectieproces van de vicepresidentskandidaat aan verandering onderhevig geweest. Zoals besproken bepaalt, totdat in 1804 het 12de amendement op de Grondwet wordt geratificeerd, de stemming in het Kiescollege wie vicepresident wordt. Dat is degene die na de winnaar van de verkiezingen de meeste kiesmannen heeft verzameld. Na 1804 maken per partij de partijbaronnen de keuze. Voor het verloop van de verkiezingscampagne maakt dat niets uit. Kandidaten houden zich afzijdig en bij gebrek aan nationale media zijn zelfs presidentskandidaten niet overal bekend.

In de met sigarenrook gevulde achterkamers wordt het vicepresidentschap vooral als politiek wisselgeld ingezet. De presidentskandidaat heeft hierop nauwelijks invloed. Zo wordt in 1900 de 41-jarige Theodore Roosevelt de running mate van de zittende Republikeinse president William McKinley omdat hij als gouverneur van New York de partijbaronnen in de weg loopt en moet worden weggepromoveerd.

Aan de nominatie in 1944 van senator Harry S. Truman als running mate van de zieke president Franklin Roosevelt gaat een politiek spel van ruim zes maanden vooraf. Partijbaronnen moeten de president er eerst van overtuigen dat hij de zittende vicepresident Henry Wallace moet laten vallen omdat diens uitgesproken progressieve reputatie de kans op een volgende verkiezingsoverwinning van Roosevelt kan schaden. Vervolgens binden aanhangers van drie verschillende kandidaten achter de schermen met elkaar de strijd aan om de nominatie voor ‘hun’ man in de wacht te slepen.

Na Roosevelt kiezen in de regel presidentskandidaten hun running mate zelf uit, en wordt dit zonder discussie bevestigd door de gedelegeerden tijdens de partijconventie. Een uitzondering hierop is in 1956 de nominatie van senator Estes Kefauver als vicepresidentskandidaat van de Democraat Adlai Stevenson. Tot verbazing van de afgevaardigden spreekt Stevenson geen voorkeur uit en laat hij de keus aan de conventie. Kefauver verslaat de jonge senator John F. Kennedy. Die is vier jaar later presidentskandidaat voor zijn partij, mede omdat hij de leider van de Democraten in de Senaat, Lyndon Johnson, te slim af is.

Om het gezichtsverlies voor Johnson te beperken, biedt Kennedy hem het vicepresidentschap aan, in de verwachting dat Johnson dat beleefd zal afslaan. Tot zijn verbazing accepteert Johnson het voorstel. Zo ziet Kennedy zich genoodzaakt samen met zijn voormalige rivaal campagne te voeren voor het Witte Huis.

Nog opmerkelijker is in 1980 het gerucht dat de Republikeinse presidentskandidaat Ronald Reagan overweegt om Gerald Ford voor te dragen als zijn running mate. Reagan heeft in 1976 de verkiezingscampagne van de dan zittende president Ford grote schade toegebracht door zich tegenkandidaat te stellen en pas tijdens de conventie zijn campagne op te geven. Daarnaast is het in de geschiedenis van de Verenigde Staten nog nooit voorgekomen dat een oud-president zich laat kandideren voor het vicepresidentschap. Als Ford in televisie-interviews hardop filosofeert over een soort co-presidentschap, waarbij de macht tussen Reagan en hem wordt verdeeld, besluit Reagan van deze nouveauté af te zien.

Met het toenemende politieke belang van de running mate tijdens de campagne en van de vicepresident in de aanstaande regering wordt de selectie van een vicepresidentskandidaat tegenwoordig gestructureerder aangepakt. Zodra een presidentskandidaat zich zo goed als verzekerd weet van de nominatie door zijn partij, benoemt hij een kleine commissie van vertrouwelingen die discreet de selectie van de running mate voorbereidt. Na gesprekken buiten het oog van de camera’s en achtergrondscreenings om vervelende verrassingen te voorkomen, bepaalt de kandidaat zijn keuze.

Dat ook dit meer gestructureerde proces nog een verrassende wending kan nemen, blijkt in 2000. Oud-minister van Defensie Dick Cheney leidt het team dat een running mate zoekt voor de Republikein George W. Bush. Bush wijst alle voorgestelde kandidaten af. Omdat de samenwerking hem goed is bevallen, benoemt hij Cheney zelf tot running mate.

Met een geslaagde conventie achter de rug en een running mate in de startblokken kan de nationale verkiezingscampagne losbarsten. Die gaat meestal tussen slechts twee relevante kandidaten, maar een enkele keer verschijnt er een derde kandidaat op het toneel die serieus invloed kan hebben op de uitkomst van de verkiezingen. Soms als genomineerde van een derde partij, een ander keer als een heuse onafhankelijke kandidaat.

Onafhankelijke
presidentskandidaten

In een beschouwing uit 2007 over onafhankelijke presidentskandidaten trekt de bekende conservatieve columnist George Will een sombere conclusie: ‘Zelfs succesvolle onafhankelijke kandidaten en kandidaten van een derde partij hebben één ding gemeen: zij verliezen.’

Aan Amerikaanse presidentsverkiezingen doen, behalve de kandidaten van de twee grote partijen, meestal ook kandidaten van kleinere of ludieke partijen mee. Het lukt hun vaak in één of een klein aantal staten op het stembiljet te komen door hiervoor tijdig voldoende handtekeningen te verzamelen en het vereiste papierwerk op orde te hebben. Maar invloed op de uitslag van de verkiezingen hebben deze kandidaten doorgaans niet. Soms echter meldt zich, buiten de kandidaten van de twee grote partijen, een se rieuze kandidaat. Die hoeft niet per se de verkiezingen te winnen om grote invloed op de uitslag te hebben. Hij kan bijvoorbeeld een van de twee leidende kandidaten van een meerderheid afhouden en zo diens tegenstander aan de overwinning helpen.

Sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog is het drie keer voorgekomen dat zo’n kandidaat – als onafhankelijke kandidaat, danwel als kandidaat van een kleine ‘derde’ partij’ – meer dan 5 procent van de stemmen heeft behaald. De meest succesvolle is de Texaanse zakenman H. Ross Perot. Hij krijgt in 1992 bijna 20 procent van de stemmen. In 1968 behaalt de gouverneur van Alabama George Wallace ruim 13 procent van de stemmen en in 1980 weet de Republikeinse afgevaardigde John Anderson als onafhankelijke kandidaat ruim 6 procent van de stemmen te winnen.

Interessant genoeg heeft Andersons kandidatuur blijvende betekenis. Hoewel hij erin slaagt om in alle vijftig staten en in het District van Columbia voldoende handtekeningen op te halen – op zichzelf al een prestatie van formaat – wordt zijn registratie in tien staten door de verantwoordelijke functionarissen van deze staten geweigerd. De reden: hij heeft de deadline voor de inschrijving overschreden. Met succes vecht Anderson deze beslissingen in de rechtbank aan. Het juridisch conflict met de staat Ohio eindigt uiteindelijk drie jaar later bij het Hooggerechtshof. Het Hof stelt Anderson in 1983 in de uitspraak Anderson versus Celebrezze in het gelijk en maakt het hiermee voor toekomstige onafhankelijke presidentskandidaten iets makkelijker om zich als kandidaat te laten registreren. De uitspraak van het Hof geeft bovendien een mooi inzicht in het belang dat in de Verenigde Staten moet worden toegekend aan onafhankelijke kandidaten en kandidaten van kleinere derde partijen.

Doorslaggevend is volgens het Hof niet het belang van de kandidaat, maar dat van de kiezers. Zij mogen in hun keuzemogelijkheden niet onnodig worden beperkt. En daarvan is sprake als de twee grote partijen samen het monopolie hebben op een plaats op het stembiljet. Burgers moeten in staat worden gesteld om zich te verenigen in een politieke partij en rond een kandidaat. Dat recht moet worden beschermd omdat anders de vrijheid van meningsuiting in de knel komt. Hier geldt het principe dat maatschappelijk debat ongebonden, robuust en in volle openheid moet kunnen worden gevoerd. Burgers die zich niet kunnen vinden in de kandidaten of standpunten van de grote partijen mogen niet worden gediscrimineerd.

De meeste onafhankelijke presidentskandidaten proberen aandacht te vragen voor een onderwerp of standpunt dat binnen de Democratische en Republikeinse partij onvoldoende steun heeft, of zelfs wordt genegeerd. Als het in 1992 slecht gaat met de economie, maakt Perot de strijd tegen het almaar groeiende begrotingstekort en het creëren van banen tot de centrale thema’s van zijn campagne. Hiermee raakt hij een gevoelige snaar en in de zomermaanden leidt hij zelfs korte tijd in de opiniepeilingen.

Wallace verzet zich als gouverneur van de zuidelijke staat Alabama tegen gelijke behandeling van blanken en zwarten en wil de apartheid die in 1968 in de praktijk nog in veel zuidelijke staten bestaat, handhaven. Daarnaast trekt hij fanatiek ten strijde tegen de bebaarde demonstranten die protesteren tegen de Vietnamoorlog en de maatschappelijk onrust die zij veroorzaken. En Anderson wil een debat over de groeiende rol van speciale belangengroepen in de Amerikaanse politiek, en vindt dat de grote partijen niet open en eerlijk debat voeren.

Al winnen de onafhankelijke kandidaten, en kandidaten van een derde partij, in de praktijk de verkiezingen niet, zij kunnen wel een kandidaat van een van de grote partijen van de verkiezingsoverwinning afhouden. Zelfs als zij maar een paar procent van de stemmen weten te winnen. Zo wordt verondersteld dat Perot in 1992 de herverkiezing van de zittende Republikeinse president George H.W. Bush onmogelijk heeft gemaakt door veel Republikeinen over te halen op hém te stemmen. De Democraat Bill Clinton wint dat jaar de presidentsverkiezingen met slechts 43 procent van de stemmen.

Onafhankelijke kandidaten die niet zelf de verkiezingen winnen, maar het wel voor een andere kandidaat kunnen verpesten, worden spoiler candidates genoemd. De meest recente kandidaat die dit predicaat verdient, is Ralph Nader, de Amerikaanse Consumentenman. Deze linkse politicus wint in 2000 in de staat Florida ruim 97.000 stemmen, en vermoed wordt dat de meeste hiervan op de Democraat Al Gore zouden zijn uitgebracht als Nader niet had meegedaan. Door in deze staat te winnen, wint de Republikein George W. Bush dat jaar de zwaarbetwiste presidentsverkiezingen. Aanhangers van Gore verwijten Nader en zijn gevolg dan ook dat zij ervoor verantwoordelijk zijn dat de Republikeinen dat jaar het Witte Huis veroveren.

Niet iedere presidentskandidaat is miljardair, en het is uitzonderlijk dat een presidentskandidaat, zoals Ross Perot in 1992, zijn campagne uit eigen zak financiert. De meeste kandidaten maken gebruik van de mogelijkheid voor de financiering van een deel van hun campagne een bijdrage te ontvangen van de overheid. In beide situaties hangt aan een succesvolle campagne een fors prijskaartje. En vanwege de grote belangen die hiermee gemoeid zijn, gelden voor campagnefinanciering strenge regels.

Campagnefinanciering

Elk jaar in januari houdt de president zijn State of the Union-toespraak in het parlement. Zoals hem wordt opgedragen door de Grondwet informeert hij daarmee de gezamenlijke vergadering van het Huis van Afgevaardigden en de Senaat over de Staat van de Unie. Het valt enigszins te vergelijken met Prinsjesdag in Nederland. Alle belangrijke gezagsdragers zijn hierbij aanwezig. Voor de ministers, de top van de krijgsmacht en de opperrechters van het Hooggerechtshof zijn prominente plaatsen voor in de zaal gereserveerd. Het gebruik schrijft voor dat iedereen bij deze gelegenheid beleefd met elkaar omgaat. De meest zichtbare vorm van afkeuring die aanwezige politici kunnen laten blijken, is dat zij niet klappen als anderen enthousiast voor de plannen van de president applaudisseren. De generaals en rechters dienen vanwege hun functie politieke neutraliteit uit te stralen en applaudisseren daarom helemaal niet.

Maar in januari 2010 gebeurt iets merkwaardigs. President Barack Obama bekritiseert in zijn rede rechtstreeks een recente uitspraak van het Hooggerechtshof over campagnefinanciering. Die zet volgens de president de deur wagenwijd open voor belangengroepen en buitenlandse bedrijven om onbeperkt geld in verkiezingscampagnes te stoppen. Het is uniek dat een president het Hooggerechtshof publiekelijk de les leest. Maar één reactie hierop leidt tot nog meer consternatie. Rechter Samuel Alito trekt een zuur en verkrampt gezicht, en zegt volgens liplezende televisiekijkers verontwaardigd: ‘Niet waar! Niet waar!’

In de geruchtmakende uitspraak eerder in januari 2010 heeft het Hooggerechtshof bepaald dat bedrijven niet mogen worden beperkt als zij tijdens verkiezingscampagnes onafhankelijke commercials willen financieren. ‘Onafhankelijk’ wil in dit geval zeggen dat die commercials niet door de campagneorganisatie van de kandidaat zelf zijn geproduceerd. De producenten zijn dan belangengroepen die via de televisie hun mening willen verkondigen. De rechters beroepen zich voor hun uitspraak op het eerste amendement van de Grondwet. Daarin wordt de vrijheid van meningsuiting gegarandeerd. In de ogen van de rechters wordt deze vrijheid van meningsuiting beperkt als burgers, bedrijven of organisaties niet zoveel en zo vaak als zij willen hun mening via politiek getinte uitzendingen kenbaar mogen ma-ken.

De schermutselingen in 2010 maken voor iedereen zichtbaar dat discussies over campagnefinanciering tot op het hoogste niveau in de Verenigde Staten worden gevoerd en heftige emoties kunnen losmaken. Dat is begrijpelijk als wordt bedacht hoe ongelofelijk veel geld er tijdens presidentscampagnes wordt uitgegeven. In 2008 geven de twee belangrijkste kandidaten, Barack Obama en John McCain, samen meer dan 1 miljard dollar uit. En daar komen alle uitgaven van derden, zoals de genoemde belangengroepen, nog eens bij.

Eén belangrijke organisatie, de Federale Verkiezingscommissie, is ervoor verantwoordelijk dat de wetgeving op dit gebied goed wordt uitgevoerd en toegepast. Dit onafhankelijke agentschap is in 1975 opgericht en zorgt ervoor dat informatie over campagnefinanciering openbaar wordt gemaakt, dat alle betrokkenen zich aan de wet houden, en dat campagnefinanciering uit publieke middelen volgens de regels plaatsheeft. De commissie ziet er ook op toe dat campagnegelden uitsluitend aan campagneactiviteiten worden uitgegeven, en niet aan persoonlijke of andere uitgaven.

Dat toezicht wordt zeer serieus genomen en kan voor een presidentskandidaat tot pijnlijke situaties leiden. Zo blijken geruchten te kloppen dat de Democratische oudsenator John Edwards tijdens zijn campagne in 2008 een kind heeft verwekt bij zijn maîtresse. Ook gaat het verhaal dat Edwards meer dan 1 miljoen dollar aan campagnegelden heeft gebruikt om kosten die hieruit voortvloeien te dekken. Dat zou volgens de regels niet zijn toegestaan. In 2011 volgt een officiële aanklacht van justitie die Edwards dertig jaar gevangenisstraf en een boete van 1,5 miljoen dollar kan opleveren.

Vooral in een land waar de overheid instinctief wordt gewantrouwd, dringt zich de vraag op hoe het kan dat kandidaten hun campagnekas uit publieke middelen kunnen vullen. Discussie hierover komt los aan het begin van de twintigste eeuw als, door de Industriële Revolutie en de economische ontwikkelingen, grote bedrijven in de Amerikaanse samenleving steeds invloedrijker worden. Steenrijke fabrieksdirecteuren, bankiers en spoorwegtycoons zijn in staat om enorme bedragen aan verkiezingscampagnes bij te dragen. Zij hopen dat politici hierdoor een welwillend oog hebben voor hun belangen. Kleine organisaties met heel veel geld kunnen zo onevenredig veel invloed krijgen op de verkiezingsuitslag, en op het beleid dat na de verkiezingen zal worden gevoerd.

In reactie op deze ontwikkeling gaan stemmen op dat campagnes moeten worden beslist door de kracht van ideeën en niet door de omvang van het campagnebudget. Als alle kandidaten een vergelijkbaar campagnebudget van de overheid krijgen, kan de invloed van grote geldschieters worden ingedamd. De huidige wetgeving, waarop de Federale Verkiezingscommissie toeziet, vindt haar oorsprong in de jaren zeventig.

Het dilemma of de overheid wel of niet geld beschikbaar moet stellen voor campagnes, is ook te zien aan de manier waarop publiek geld voor verkiezingscampagnes wordt ingezameld. Amerikaanse burgers kunnen op hun belastingformulier aangeven of zij ermee akkoord gaan dat 3 dollar van hun belastingbetaling in het Presidentiële Verkiezingscampagnefonds terechtkomt. Dit heeft geen invloed op hoeveel belasting zij moeten betalen, maar geeft hun vooral de mogelijkheid 3 dollar van hun belastingafdracht hiervoor te oormerken. De pot overheidsgeld waaruit presidentskandidaten kunnen putten, wordt uitsluitend gevuld met geld uit deze afdracht. In 1980 gaat bijna 29 procent van de belastingbetalers hiermee akkoord, een record. In 2010 is dit teruggezakt tot ruim 7 procent.

Ruwweg kan campagnefinanciering in drie blokken worden verdeeld. De eerste twee blokken betreffen de financiering van de voorverkiezingen en de uiteindelijke verkiezingscampagne. In beide gevallen kan een kandidaat een beroep doen op publieke gelden. Het derde blok betreft de uitgaven van derden, dat wil zeggen: anderen dan de campagneteams. Geld dat rechtstreeks in de kas van de kandidaat en zijn campagneorganisatie terechtkomt, wordt ‘hard geld’ genoemd. Dat staat tegenover ‘zacht geld’: geld dat door derde partijen wordt uitgegeven. De kandidaat kan welis waar van zacht geld profiteren, maar heeft er geen rechtstreekse zeggenschap over.

Bij de voorverkiezingen kunnen kandidaten voor wat betreft publieke financiering een beroep doen op zogeheten matching funds. Particuliere giften worden dan, binnen grenzen, door de staat verdubbeld. Zij moeten dan wel weer aan verschillende voorwaarden voldoen, bijvoorbeeld in ten minste twintig staten minimaal 5.000 dollar aan particuliere giften binnenhalen. Een kandidaat mag tijdens voorverkiezingen ook niet meer dan ongeveer 50 miljoen dollar aan zijn campagne uitgeven, een bedrag dat elk verkiezingsjaar na indexatie opnieuw wordt vastgesteld. Na de voorverkiezingen krijgen de grote partijen elk bijna 17 miljoen dollar uit het verkiezingsfonds als bijdrage aan de kosten van hun conventies.

Nadat de partijconventies zijn geweest, begint de uiteindelijke verkiezingscampagne tussen de officieel genomineerde presidentskandidaten. De kandidaten van de twee grote partijen kunnen voor die campagne aanspraak maken op een grote som publiek geld om hun algemene verkiezingscampagne uit te financieren. In 2008 gaat het om een bedrag van bijna 85 miljoen dollar per kandidaat. Maar daar staat wel een belangrijke voorwaarde tegenover. Kandidaten die dit bedrag uit de publieke middelen aannemen, mogen na de conventie van hun partij geen cent meer aannemen van andere geldschieters. Dat kan heel veel tijd schelen, omdat de kandidaat niet meer met de pet hoeft rond te gaan. Maar het betekent ook dat de kandidaat na de conventie boven op de publieke bijdrage geen extra inkomsten meer kan genereren. Barack Obama besluit daarom in 2008 de publieke bijdrage af te slaan. Zijn inschatting is dat hij zelfstandig een groter bedrag kan binnenhalen – een taxatie die later juist blijkt te zijn. Het is wel belangrijk in het achterhoofd te houden dat kandidaten onbeperkt geld mogen aannemen totdat de conventies zijn afgerond. Zij proberen daarom in die periode actief te hamsteren en een grote oorlogskas op te bouwen. En dit verklaart dat bijvoorbeeld John McCain in 2008 voor zijn verkiezingscampagne uiteindelijk ruim 330 miljoen dollar kan spenderen. Dat is zo’n 245 miljoen dollar meer dan de genoemde overheidsbijdrage van 85 miljoen.

Zoals we al zagen geven niet alleen kandidaten en hun officiële campagneorganisaties geld uit tijdens verkiezingscampagnes. Ook belangengroepen kunnen zich tijdens de verkiezingscampagne manifesteren. Als zij een voorkeur hebben voor een bepaalde kandidaat, kunnen zij commercials maken en uitzenden waarin zij kiezers oproepen op die kandidaat te stemmen. De machtige conservatieve vereniging van wapenbezitters kan bijvoorbeeld zelfstandig televisiecommercials maken waarin zij pleit voor het recht op wapenbezit. Daarin kan zij ook aangeven dat een be paalde kandidaat het met haar standpunt eens is, en een stemadvies uitbrengen. Formeel neemt zo’n presidentskandidaat van de belangengroep hiermee geen geld aan. Maar hij profiteert wel rechtstreeks van het geld dat door anderen in het produceren en uitzenden van zo’n commercial wordt gestoken.

Uiteraard zijn ook hiervoor weer regels opgesteld. Bedrijven, organisaties en instellingen mogen niet rechtstreeks uit eigen kas een bijdrage leveren aan een campagne. Als zij geld willen geven aan een kandidaat, of zelf campagne willen voeren voor een bepaald thema, moeten zij een Politiek Actie Comité (PAC) oprichten. Dat moet worden geregistreerd bij de Federale Verkiezingscommissie zodat de geldstromen volgens voorgeschreven regels worden gedocumenteerd en openbaar kunnen worden gemaakt. Een PAC mag slechts relatief kleine bedragen hard geld rechtstreeks aan een kandidaat geven. Wel mag een PAC onbeperkt zacht geld inzetten om zelf campagne te voeren, bijvoorbeeld door eigen commercials te maken en uit te zenden.

In 2002 neemt het Amerikaanse Congres een wet aan die bekend is geworden als de McCain-Feingold-wet. Deze legt beperkingen op aan de PAC’s om zo hun invloed op de verkiezingscampagnes te beteugelen. De wet bepaalt onder meer dat verkiezingscommunicatie door belangengroepen slechts mag worden uitgezonden tot dertig dagen voor de voorverkiezingen en daarna weer tot zestig dagen voor de presidentsverkiezingen. Met verkiezingscommunicatie worden commercials bedoeld waarin de naam van een presidentskandidaat wordt genoemd. Deze bepaling wordt door een belangengroep aangevochten tot aan het Hoog gerechtshof. En dat geeft de klagers gelijk, tot verontwaardiging van onder anderen president Obama.

Na dit vonnis mogen bedrijven en organisaties weer onbeperkt zacht geld uitgeven aan commercials, en dat ook nog eens tot en met de laatste dag van de campagne. Wel blijft de bepaling overeind dat helder moet zijn van wie de commercial afkomstig is. Dit helpt de kijker de boodschap op waarde te schatten.

Televisiecommercials zijn niet meer weg te denken uit verkiezingscampagnes. Daarnaast biedt het internet aanvullende mogelijkheden om nieuwe en nog grotere groepen kiezers te bereiken. Het is soms lastig voor te stellen dat pas ruim na de Tweede Wereldoorlog televisiecommercials hun intrede doen in de verkiezingscampagnes. En aanvankelijk op zo’n huisvlijtachtige manier, dat de centrale rol die ze later in de campagne zullen spelen dan nog niet kan worden voorzien.

Commercials

Als hem het gerucht bereikt dat zijn Republikeinse opponent Dwight Eisenhower televisiecommercials heeft geproduceerd om daarmee tijdens de verkiezingscampagne van 1952 kiezers te bereiken, gelooft de Democraat Adlai Stevenson zijn oren niet. Televisiecommercials voor politici zijn dan nog nooit vertoond. Verontwaardigd roept hij dat het bij de aanstaande verkiezingen gaat om een keuze voor het belangrijkste ambt ter wereld – en niet voor een of ander merk waspoeder. De Republikeinen ontkennen stellig alle geruchten, en beginnen drie weken later met de uitzendingen. Vier jaar later speelt Stevenson, als hij opnieuw presidentskandidaat is, zelf de hoofdrol in een serie verkiezingscommercials met als titel ‘De man uit Libertyville’.

In 1952 volgen de Democraten bij de inzet van televisie nog het traditionele campagnepatroon. De partij koopt zendtijd bij de televisienetwerken en zendt politieke toespraken van Stevenson uit. Doorgaans gaat het om uitzendingen van dertig minuten. Maar omdat Stevenson de klok niet nauwlettend in de gaten houdt, komt het voor dat de uitzending al wordt beëindigd voordat de toespraak is afgerond. Er kleven nog twee andere nadelen aan de traditionele benadering. Het tijdstip waarop de uitzending begint, is niet altijd ideaal, er moet immers maar liefst een half uur ruimte worden gecreëerd in het uitzendschema. En daarnaast is zo’n lange uitzending een kostbare zaak die een zwaar beroep doet op de campagnemiddelen.

De presidentskandidaten willen de kiezers zo rechtstreeks mogelijk benaderen. Met haar enorme opmars in de jaren vijftig in de Amerikaanse huiskamers is televisie daarvoor een ideaal medium. En met programma’s die in eigen beheer worden gemaakt, kunnen de kandidaten hun boodschap volledig naar hun smaak boetseren. Met de ingekochte zendtijd worden verschillende doelstellingen nagestreefd. Een kandidaat kan zichzelf presenteren met het gewenste imago. Daarnaast kan hij aangeven welke thema’s belangrijk zijn en wat zijn mening is over die thema’s. Ten slotte kan hij nog iets zeggen over zijn opponent, meestal een kritische opmerking over diens standpunten of over de persoon zelf.

Om zoveel mogelijk kiezers te bereiken, is het belangrijk te weten welke kiezersprofielen op welk tijdstip naar welke zender kijken. Dan kan de juiste boodschap op het juiste tijdstip worden uitgezonden. Verkiezingscommercials gericht op huisvrouwen en moeders kunnen beter overdag worden uitgezonden, en boodschappen gericht op kantoormedewerker ’s avonds na het eten.

Gelet op de snelheid en korte duur van een campagne moet bekendheid met de kandidaat en zijn standpunten in korte tijd worden opgebouwd. Omdat de boodschap van een commercial niet in één keer blijft hangen, worden commercials vaak herhaald. Met als uiteindelijk doel dat de kiezer de boodschap onthoudt, dat die zijn mening beïnvloedt, hem ertoe aanzet om te gaan stemmen, en in het stemlokaal te kiezen voor de gewenste kandidaat.

De Republikeinen pakken het ontwikkelen van de eerste commercials voor de presidentsverkiezingen professioneel aan. De verantwoordelijke reclameman is bekend van zijn succesvolle promotiecampagne voor M&M’s, die wel in de mond smelten, maar niet in de hand. Voor de Republikeinse kandidaat die de hoofdrol speelt in de eerste commercials, is dat wel even slikken. Generaal Dwight Eisenhower heeft zeven jaar eerder Europa bevrijd van Hitler-Duitsland. Nu neemt hij in één dag in New York ruim veertig televisiecommercials van twintig seconden op met als thema ‘Eisenhower geeft Amerika antwoord’. ‘Echte’Amerikanen stellen de presidentskandidaat een vraag, bijvoorbeeld over de stijgende prijzen van boodschappen, waarna de generaal de vraag beantwoordt. De vragenstellers zijn voetgangers die in de omgeving van de studio in New York van de straat zijn geplukt. Zij lezen hun vragen voor van kartonnen borden die achter de camera’s omhoog worden gehouden. Daarnaast ontwikkelt Roy Disney, van de bekende Disney Studio’s, een aantal animatiefilmpjes met als thema ‘I like Ike for President’.

In 1960 nomineren de Democraten John F. Kennedy als presidentskandidaat. Om zoveel mogelijk zwarte kiezers aan te spreken, produceert zijn campagneteam een speciale commercial waarin de populaire zwarte artiest Harry Belafonte Kennedy aanprijst.

Dit concept, waarbij een populaire beroemdheid in een commercial zijn of haar steun voor een politicus uitspreekt, krijgt in de daarop volgende campagnes veel navolging.

Een ander nieuw element in de campagne van 1960 zijn de grote televisiedebatten tussen de twee belangrijkste presidentskandidaten. Omdat hij als winnaar van het eerste de-bat wordt beschouwd, gebruikt Kennedy de televisiebeelden hiervan in zijn campagnecommercials. Door de beelden met slim knip- en plakwerk te manipuleren, en bijvoorbeeld een instemmend knikkende opponent Richard Nixon in beeld te brengen terwijl Kennedy zijn standpunten verkondigt, krijgen kijkers de onterechte indruk dat Nixon het met hem eens is. Dit leidt tot een verontwaardigde reactie van de Republikeinen en deze manipulatieve praktijk wordt niet voortgezet.

De Amerikaanse kiezers raken steeds vertrouwder met televisie en verkiezingscommercials. Tegelijkertijd neemt de polarisatie in de Amerikaanse samenleving in de jaren zestig een grote vlucht, bijvoorbeeld over burgerrechten en later ook over de oorlog in Vietnam. Maatschappelijke nor-men worden ruimer en de campagneteams voelen zich steeds vrijer om de grenzen van wat acceptabel is te verkennen. De commercials worden hierdoor harder en brutaler.

De Democraten produceren in 1964, als de wapenwedloop tussen Amerika en de Sovjet-Unie in volle gang is, een televisiecommercial die nog steeds als historisch wordt beschouwd. Een klein meisje met de toepasselijke naam Daisy plukt in een open veld de blaadjes van een madeliefje (daisy in het Engels) en telt met haar kinderstemmetje hardop, en niet geheel foutloos, van één tot tien. Als zij daarna in de camera kijkt, telt de onheilspellende stem van een volwassen man af van tien naar nul. Hierna vult, met veel kabaal, een kernexplosie met paddestoelwolk het beeld. Terwijl het vuur over het scherm voortraast, legt de stem van president Lyndon Johnson de kijkers de apocalyptische keuze voor tussen een mooie toekomst voor Amerikaanse kinderen, of totale vernietiging. De commercial speelt in op het roekeloze en schietgrage imago van zijn Republikeinse opponent Barry Goldwater. Dit leidt tot een storm van protest en het filmpje wordt na de eerste uitzending direct van het scherm gehaald. Maar omdat vervolgens in alle media uitgebreid verder wordt gediscussieerd over Daisy, speelt de commercial gedurende de hele campagne toch een prominente rol.

Een nieuwe trend wordt in 1972 ingezet, als de Republikeinen een commercial van ruim vier minuten produceren die er op het eerste gezicht uitziet als een journalistieke documentaire. Televisiekijkers kunnen een ‘exclusieve’ blik werpen achter de schermen van het Witte Huis. Beelden van president Richard Nixon die overlegt met zijn medewerkers, telefoneert, en geconcentreerd documenten bestudeert, worden afgewisseld met inkijkjes in sociale evenementen. Zo zijn de kijkers getuige van het huwelijk van Nixons dochter Tricia, en zien zij hoe de president op de piano het gezang van feestgangers begeleidt bij een verjaardagslied voor legendarisch jazzmuzikant Duke Ellington. De uitsmijter van het filmpje is het compliment dat Nixon tijdens zijn historische staatsbezoek aan China maakt aan mevrouw Chang, zijn charmant lachende tolk: ‘Ik heb geconcentreerd naar haar vertaling geluisterd. En ze had elk woord goed!’

De documentaireachtige commercials vinden tijdens latere campagnes veel navolging. Het blijkt een goede manier om relatief onbekende presidentskandidaten bekend te ma-ken bij een groot publiek. Zo presenteert Jimmy Carter in 1976 in deze vorm zijn persoonlijke geschiedenis als marineofficier, pindaboer, en gouverneur van Georgia. Ook stelt hij zijn vrouw en moeder op deze manier aan de kiezers voor. In hetzelfde jaar laat president Gerald Ford zich voor een commercial filmen in het Witte Huis waarbij hij benadrukt dat hij een heel ander soort president is dan Nixon. Die is twee jaar daarvoor naar aanleiding van het Watergateschandaal afgetreden.

Rond elke volgende verkiezingscampagne worden tientallen commercials ontwikkeld die in stijl kunnen verschillen. Maar grote baanbrekende innovaties blijven uit, de meeste vallen in een van de standaardcategorieën: een commercial vertelt over de persoon van de kandidaat, of geeft informatie over zijn standpunten. Een derde categorie is de negatieve commercial. Daarin wordt de opponent bekritiseerd of zwartgemaakt.

Nieuwe wetgeving in 2002 heeft, letterlijk, zichtbare gevolgen voor campagnecommercials. Er bestaat grote bezorgdheid over negatieve commercials. Die kunnen een kandidaat ernstige schade toebrengen. Vooral omdat vaak niet direct duidelijk is wie de maker is van de commercial. Dat kan een presidentskandidaat zijn, maar ook een obscure belangengroep.

Daarom wordt een plan ontwikkeld om de geloofwaardigheid van campagnecommercials te vergroten. Een kandidaat moet zelf in de commercial aangeven dat hij achter de uitgezonden boodschap staat. Dit doet een kandidaat door de volgende tekst uit te spreken: ‘Ik ben kandidaat X, en ik keur deze boodschap goed’. Voor deze tekst moet minstens vier seconden worden uitgetrokken. Het wordt meestal aan het begin of aan het eind van de commercial vertoond.

Voor de kandidaat zit hier een financiële prikkel aan. Als een commercial aan deze eis voldoet mag een televisiestation korting geven op de uitzending omdat het een politieke boodschap betreft. Voor commercials die hieraan niet voldoen, geldt het hogere commerciële tarief. Daarnaast versterkt dit ook de geloofwaardigheid van de boodschap. Commercials die niet de goedkeuring hebben van de kandidaat, kunnen voortaan als laster worden afgedaan. Deze re-gel geldt voor commercials die op televisie en, in aangepaste vorm, via de radio worden uitgezonden, maar merkwaardig genoeg niet voor commercials en filmpjes die via internet worden verspreid.

Een presidentskandidaat geeft ongeveer 70 procent van zijn reclamebudget uit aan het maken en uitzenden van televisiecommercials. Daarom is een belangrijke vraag: hebben de commercials effect? Naar die vraag is in de Verenigde Staten veel onderzoek gedaan, en onderzoekers zijn het over het antwoord nog steeds niet met elkaar eens.

Zo vragen onderzoekers zich af wat de effecten zijn van een negatieve televisiecommercial waarin iets onvriendelijks over een opponent wordt gezegd. Sommige onderzoekers menen dat zulke commercials de verschillen tussen kandidaten duidelijk maken. Dat helpt om een keuze te ma-ken en kan van invloed zijn op het uiteindelijke stemgedrag in het kieslokaal. Vooral omdat kiezers liever tégen iets zouden stemmen dan ergens voor.

Andere onderzoekers menen dat negatieve commercials kiezers juist demotiveren, zodat de kans groter wordt dat zij helemaal niet naar de stembus zullen gaan. Werd in het verleden gedacht dat commercials de bestaande mening van kiezers vooral versterken, tegenwoordig menen onderzoekers weer dat commercials met name in spannende verkiezingsraces de mening van een kiezer nog kunnen veranderen.

Televisiecommercials zijn zestig jaar na hun debuut in 1952 niet meer weg te denken uit verkiezingscampagnes. Hoewel niet exact kan worden vastgesteld hoe groot het effect van de commercials is op de mening en het gedrag van de kiezers, durven politici niet het risico te nemen een campagne te voeren zonder commercials. Internet biedt een relatief goedkope manier om commercials die op televisie zijn uitgezonden ook nog op een andere manier onder de aandacht te brengen.

Media en opiniepeilingen

Tussen 1923 en 1929 is de Republikein Calvin Coolidge president van de Verenigde Staten. Hij wordt gezien als de meest inactieve president van de laatste honderd jaar. En dat cultiveert hij ook. In 1924 gaat hij de verkiezingen in met de leus ‘Keep Cool with Coolidge’. Maar vooral verwerft hij een zekere reputatie vanwege zijn opmerkelijke zwijgzaamheid. Anders dan de meeste politici is Coolidge bepaald geen kletskous. Een bekende anekdote verhaalt dat Coolidge tijdens de verkiezingscampagne van 1924 wordt aangesproken door een journalist met de vraag: ‘Heeft u iets te vertellen over de campagne?’ waarop Coolidge antwoordt met een afgemeten ‘Nee’. Ook de volgende vraag – ‘Kunt u iets vertellen over de situatie in de wereld?’ – wordt met ‘Nee’ beantwoordt, en datzelfde lot is de derde vraag beschoren. Als de journalist met lege handen afdruipt, roept Coolidge hem terug voor een laatste opmerking: ‘Let op, je mag me niet citeren’.

Net als in andere landen hebben ook in de Verenigde Staten politiek en media een bijzondere relatie. Ze hebben tegengestelde belangen, en tegelijkertijd hebben ze elkaar nodig. De media hebben de verantwoordelijkheid om de politiek kritisch te volgen, en dat vraagt een zekere onafhankelijkheid en afstandelijkheid. Daarnaast hebben media ook weer een groot belang bij een goede relatie met politici. Want dankzij hun contacten met politici blijven zij op de hoogte van roddels, nieuws en ontwikkelingen. Dat is noodzakelijk om hun werk goed te doen. Maar deze afhankelijkheid en het nastreven van goede relaties met politici kunnen de afstandelijkheid van de media weer ondermijnen. Dat maakt het moeilijker om onafhankelijk en kritisch het nieuws te verslaan.

Ook politici koesteren gemengde gevoelens over de media. Aan de ene kant kan het hinderlijk zijn als journalisten de politici permanent op de vingers kijken terwijl zij hun werk doen. Nog vervelender wordt het als journalisten binnendringen in het privéleven van politici. Dat gebeurt vooral sinds de jaren zeventig. Tegelijkertijd maken politici wel weer graag gebruik van de aandacht die zij via de media kunnen genereren. Ook zij kunnen de media soms missen als kiespijn, terwijl op andere momenten goede contacten met journalisten cruciaal zijn om als politicus te overleven.

Daarnaast houden de media ook rekening met wat de kijker of de lezer graag ziet. Bij de selectie van het nieuws dat in kranten, en op radio, televisie en internet wordt gepresenteerd, worden dus niet alleen journalistieke, maar ook commerciële afwegingen gemaakt. Daarin speelt de behoefte van grote groepen kijkers en lezers om ingewikkelde thema’s op een eenvoudige manier voorgeschoteld te krijgen een rol. Verder heeft ook de grote belangstelling van lezers voor de menselijke kant van politiek en voor schandalen in de privésfeer merkbaar invloed op de nieuwsgierigheid van de journalisten.

In de begintijd van de Amerikaanse republiek zijn kranten de belangrijkste nieuwsbron. Rond 1820 zijn er op elke honderd huishoudens meer dan vijftig krantenabonnementen. In die tijd is het voor kranten vanzelfsprekend om een uitgesproken politieke kleur te hebben. Vaak worden kranten door politieke partijen opgericht als middel om de campagne van hun kandidaten te ondersteunen. Nog tijdens de eerste ambtstermijn van president George Washington wordt gedebatteerd over de vraag hoe de politiek de media kan stimuleren, maar dan zonder dat de overheid zich met de inhoud van de berichtgeving bemoeit.

Een plan om kranten te subsidiëren haalt het niet. Wel wordt in 1792 een wet aangenomen die de verspreiding van kranten en tijdschriften moet stimuleren. Er komt een subsidie op de verzendkosten daarvan. Dit maakt het makkelijker om kranten en tijdschriften rendabel uit te geven. En dat bevordert op zijn beurt het lezen onder de bevolking, zodat een levendig opinieklimaat in stand kan worden gehouden.

De presidentskandidaten krijgen in de loop van de negentiende eeuw een steeds grotere zichtbaarheid in de verkiezingscampagne. Weliswaar verlaten ze hun huizen nog steeds niet, maar met bijvoorbeeld het versturen van hun aanvaardingsbrieven na hun nominatie laten ze wel een eigen geluid horen. Hiermee streven ze ernaar dat kranten hun brieven publiceren zodat zij grote groepen kiezers kunnen bereiken. Zoals besproken voert Benjamin Harrison in 1888 campagne vanuit zijn huis met een goed georganiseerde voordeurcampagne. Zijn campagnemedewerkers zorgen ervoor dat belangengroepen naar het huis van de kandidaat komen en daar worden toegesproken. Na zijn optreden worden Harrisons toespraken naar de media getelegrafeerd met als doel de volgende dag de kranten te halen.

Maar Harrison is een wat stijve afstandelijke man en dat kan de berichtgeving over hem negatief beïnvloeden. Om hem menselijker te kunnen presenteren, voedt zijn campagneteam de media nadrukkelijk ook met meer persoonlijke informatie over Harrison, zoals de maat van zijn hoed en de prijs van zijn overhemden. Vier jaar eerder was ook de menselijke kant van zijn opponent uitgebreid in de media belicht, maar toen niet op initiatief van diens campagneteam. In 1884 baart de onthulling dat de Democratische presidentskandidaat Grover Cleveland bij een ongetrouwde vrouw een kind had verwekt veel opzien. Het leidde tot gefronste wenkbrauwen, maar opmerkelijk genoeg hield het Cleveland niet af van de overwinning.

Om hun taak uit te oefenen en de verkoop van kranten en tijdschriften te stimuleren, proberen de media niet alleen het nieuws te verslaan, maar ook nieuws te maken. Een belangrijk en beproefd middel hiervoor is het houden van opinie peilingen. Er blijkt een grote nieuwsgierigheid te bestaan naar hoe populair kandidaten zijn, en daarop moet worden ingespeeld.

De eerste politieke opiniepeiling wordt gehouden in 1824. De krant Harrisburg Pennsylvanian vraagt in het plaatsje Wilmington in de buurstaat Delaware een kleine vijfhonderd burgers op welke presidentskandidaat zij zullen stemmen. Met 70 procent van de stemmen scoort Andrew Jackson in deze peiling het hoogst. De betrouwbaarheid van de peiling kan worden betwist, maar desalniettemin heeft de uitkomst wel een zekere voorspellende waarde. Tijdens de verkiezingen wint Jackson inderdaad de meeste stem-men. In de honderd jaren die hierop volgen, zal dit soort peilingen regelmatig worden gehouden.

Grotere bekendheid krijgt in 1920 de opiniepeiling van het weekblad Literary Digest. Deze valt vooral op door de grote groep mensen wier mening wordt gevraagd. In 1920 stuurt het blad meer dan een miljoen kaarten uit met de vraag op wie de ontvanger bij de aanstaande presidentsver kiezingen zal stemmen. De uitkomst lijkt een voorspellende waarde te hebben. De Republikein Warren Harding wint zowel de peiling als de presidentsverkiezingen. Ook in 1924, 1928 en 1932 heeft de peiling het bij het rechte eind, en zo wordt de Literary Digest-verkiezingspeiling een be-grip.

Hieraan komt abrupt een einde als het weekblad er in 1936 radicaal naast zit. Het magazine voorspelt een grote zege voor de Republikein Alfred Landon, terwijl de zittende president Franklin Roosevelt bij de verkiezingen met 61 procent van de stemmen over hem heen walst. Een mogelijke verklaring voor deze misser is het adressenbestand waar de 10 miljoen kaarten naartoe zijn gestuurd. Dat is een combinatie van telefoon- en autobezitters. Van andere grote groepen burgers zijn de bestanden nog niet voor dit soort doeleinden beschikbaar. Omdat de economische crisis in de Verenigde Staten nog niet voorbij is, en veel mensen in armoede leven, zijn in 1936 auto- en telefoonbezitters bepaald niet een dwarsdoorsnede van de bevolking.

In diezelfde periode stapt ook George Gallup in de wereld van opiniepeilingen. Als marktonderzoeker doet hij al jaren onderzoek naar consumentengedrag, en hij probeert de methoden die daarvoor zijn ontwikkeld ook op kiezersonderzoek te betrekken. Er bestaat een essentieel verschil met de aanpak van Literary Digest. Gallup probeert niet zoveel mogelijk mensen te ondervragen. Hij probeert een kleine maar representatieve groep kiezers samen te stellen, en de peiling te houden onder die met zorg samengestelde groep. Op die manier zullen links en rechts, arm en rijk, jong en oud en alle andere relevante groepen zo realistisch mogelijk vertegenwoordigd zijn.

In 1936 voorspelt Gallup dat Roosevelt de verkiezingen zal winnen, al onderschat hij de omvang van de overwinning. Ook klopt zijn inschatting dat de concurrerende peiling de plank volledig misslaat. Bij de verkiezingen van 1940 en 1944 geven de peilingen van Gallup een redelijk goede inschatting van de uitslagen. De winnaar wordt correct voorspeld, en de percentages wijken niet meer dan 3 procent af van de uiteindelijke uitslag.

Maar in 1948 is het Gallup die een verkeerde inschatting maakt. Hij voorspelt dat de zittende president Harry S. Truman met 5 procent verschil zal worden verslagen door zijn uitdager Thomas Dewey. Tot ieders verbazing wint Truman de verkiezingen. Dat levert de wereldberoemde foto op van Truman die met een brede grijns de voorpagina van de Chicago Tribune in de lucht steekt. De krant kondigt daarop abusievelijk in chocoladeletters de nederlaag van Truman aan. Gallup blijkt zijn laatste peiling drie we-ken voor de verkiezingen te hebben gehouden. Hij leert de les dat kiezers tot op het laatste moment hun voorgenomen keuze kunnen wijzigen. Opiniepeilers blijven daarom tegenwoordig tot aan de verkiezingsdag actief.

De organisatie die Gallup opricht, is ook in deze tijd nog een van de prominentste Amerikaanse kiezersonderzoeksbureaus. Maar het heeft veel concurrentie gekregen, en tegenwoordig houden tientallen onderzoeksbureaus en nieuwsorganisaties opiniepeilingen. Ze onderzoeken doorlopend onder meer de populariteit van de president en, zowel tijdens de voorverkiezingen als tijdens de verkiezingscampagne, die van presidentskandidaten. Peilingen zijn geen resultaat van exacte wetenschap, en afhankelijk van onder meer de vraagstelling en de groep ondervraagden kunnen de uitkomsten nogal uiteenlopen. Dat heeft weer tot een nieuw fenomeen geleid: de ‘peiling onder de peilingen’, dat wil zeggen: een berekend gemiddelde van de verschillende peilingen, dat een zekere balans en betrouwbaarheid moet garanderen.

In 2008 krijgt een fenomeen dat in de opiniepeilingen al langer is benoemd, opnieuw veel aandacht in de media. Dat is het Bradley-effect. Tom Bradley, de zwarte burgemeester van Los Angeles, is in 1982 de Democratische kandidaat voor het gouverneurschap van de staat Californië. Tot aan de verkiezingsdag heeft hij in de peilingen een voorsprong op zijn opponent, maar toch verliest hij de verkiezingen. Vermoed wordt dat kiezers tegen opiniepeilers niet durven te zeggen dat ze niet op een zwarte kandidaat zullen stemmen. Mogelijk zijn zij bang dat dat niet politiek correct is. Als Barack Obama als zwarte presidentskandidaat in peilingen een stevige voorsprong heeft op zijn opponent John McCain, wordt opnieuw met een dergelijk Bradley-effect rekening gehouden. Maar dat blijkt zich dit keer niet voor te doen. Obama wint de verkiezingen.

Wat is de invloed die opiniepeilingen hebben op het verloop van de verkiezingen? Uit onderzoeken blijkt dat de media positiever berichten over kandidaten die uit peilingen als winnaar naar voren komen. En dat kan voor een kandidaat van grote betekenis zijn. Een presidentskandidaat met het imago van een winnaar trekt doorgaans makkelijker nieuwe aanhangers aan dan een kandidaat die als verliezer wordt geportretteerd. Het effect daarvan is dat een kandidaat in een volgende peiling nog beter uit de verf kan komen, en zo kunnen positieve peilingen en de electorale kracht van een kandidaat elkaar versterken.

Dat heeft voor een presidentskandidaat weer belangrijke neveneffecten. Geldschieters zullen bijvoorbeeld hun geld bij voorkeur inzetten op een kandidaat die serieus kans maakt om uiteindelijk in het Witte Huis terecht te komen. Zij zullen daarom niet alleen kijken naar het verkiezingsprogramma van een kandidaat, maar ook naar de waarschijnlijkheid dat hij als winnaar van de presidentsverkiezingen de komende jaren het beleid zal bepalen.

Dit wordt ook wel het bandwagon-effect genoemd: als een kandidaat succes heeft in peilingen en media-aandacht, dan heeft dat een grote aantrekkingskracht op anderen, die vervolgens ook op de wagen willen springen. Kandidaten die in peilingen slecht scoren, zien al snel de bodem van hun campagnekas en stappen noodgedwongen voortijdig uit de strijd. Van goed scorende kandidaten wordt de geld-kist makkelijker gevuld zodat zij hun campagne langer en intensiever kunnen voortzetten.

Door de belangrijke ontwikkelingen die het medialandschap in de twintigste eeuw doormaakt, worden de persoonlijkheid en stijl van de kandidaten al snel minstens zo belangrijk als de inhoud van hun boodschap. De meest bekende illustratie hiervan is het al eerder genoemde televisiedebat tussen Richard Nixon en John F. Kennedy in 1960. De televisiekijkers wijzen Kennedy aan als winnaar van het debat, maar even interessant is dat in de dagen na het debat steeds méér Amerikanen vinden dat Kennedy de winnaar is. Onderzoekers vermoeden dat de kiezer zich weliswaar laat beïnvloeden door het debat zelf, maar misschien nog wel meer door de berichtgeving hierover. Schrijven de kranten dat Kennedy de winnaar is, dan nemen kiezers die mening blijkbaar graag over. Een kandidaat wint het debat dus niet alleen door inhoudelijk goed te scoren, maar ook door de berichtgeving daarna over het debat zo positief mogelijk te beïnvloeden.

En dat brengt het verschijnsel spin doctor in beeld. Met ‘spin’ (letterlijk: draai) wordt een positieve interpretatie van nieuws of een gebeurtenis bedoeld. Als bijvoorbeeld na een verkiezingsdebat de aanhangers van een kandidaat benadrukken dat hun kandidaat het debat heeft gewonnen, dan laten kijkers en luisteraars hun oordeel hierdoor medebepalen. Een spin doctor is in feite een functionaris die een gunstige interpretatie van een gebeurtenis verzorgt, en daarmee de mening van kijkers en luisteraars in zijn voordeel probeert te beïnvloeden.

Daarom wordt een presidentskandidaat altijd begeleid door een grote groep prominente aanhangers tijdens de televisiedebatten. Die aanhangers staan na afloop zoveel mogelijk voor camera’s en microfoons. Alle uitglijders van hun kandidaat worden door de spin doctors bewust rechtgepraat en als geniaal uitgelegd, in de hoop en verwachting dat de kijkers zich hierdoor laten beïnvloeden. Daarnaast staan met name kranten en websites vol met opinieartikelen van partijgenoten die met hun analyses en opinies een positief beeld proberen te schetsen van hun kandidaat.

In de jaren zeventig wordt zichtbaar dat presidenten en presidentskandidaten niet heilig en onfeilbaar zijn. Met name de affaire die als het Watergate-schandaal de geschiedenis is ingegaan, speelt hierin een belangrijke rol. Medewerkers van de Republikeinse president Richard Nixon hebben tijdens de campagne van 1972 ingebroken in het partijkantoor van de Democratische Partij. Dat is gevestigd in een kantoorgebouw dat de naam Watergate draagt. De inbraak krijgt aanvankelijk niet veel aandacht. Maar als na de verkiezingen twee journalisten van de Washington Post, Bob Woodward en Carl Bernstein, hun onderzoek naar de inbraak voortzetten, komt aan het licht dat Nixon en zijn medewerkers de inbraak in de doofpot hebben willen stoppen. Als bekend wordt dat Nixon heeft geprobeerd officieel onderzoek naar de inbraak tegen te werken, en daarnaast heeft geprobeerd zwijggeld voor de inbrekers te regelen, kan hij niets anders doen dan aftreden.

Dit heeft voor de relatie tussen politici en de media twee belangrijke gevolgen. In de eerste plaats duiken journalisten actiever en vrijpostiger in het privéleven van presidenten, kandidaten en andere politici. Daarnaast worden politici in de media openhartiger over hun privéleven. Zo praat first lady Betty Ford in de jaren zeventig vrijuit over haar strijd tegen de alcoholverslaving. Worden in vroeger tijden de escapades van beruchte vrouwenverslinders zoals John F. Kennedy en Lyndon Johnson door journalisten buiten de berichtgeving gehouden, in de jaren tachtig nemen de media het privéleven van presidentskandidaten steeds nadrukkelijker onder de loep.

Een van de eerste prominente slachtoffers hiervan is de Democratische senator Gary Hart uit Colorado. In 1984 doet hij voor het eerst een gooi naar de Democratische nominatie. Door een vroege start van zijn campagne in New Hampshire, zijn originele ideeën en jeugdige Kennedy-achtige charisma boekt hij initieel succes. Maar Hart loopt enige reputatieschade op als journalisten ontdekken en publiceren dat hij zijn achternaam heeft veranderd van Hart-pence in Hart en zo nu en dan heeft gelogen over zijn geboortejaar. Als hij in 1988 opnieuw een gooi doet naar het presidentschap, onderzoeken de media een gerucht over een buitenechtelijke relatie. Een jonge blonde mevrouw, die niet lijkt op mevrouw Hart, wordt gesignaleerd als zij vroeg in de ochtend de woning van de senator verlaat. Hart ontkent niet alleen alles, maar bovendien daagt hij in een kranteninterview journalisten uit om met bewijzen te komen. Nog dezelfde dag publiceert een krant in Florida een uitgebreid verhaal met de gevraagde bewijzen, en vijf dagen later trekt Hart zich terug als kandidaat.

Maar een vermeende losse huwelijksmoraal hoeft politiek gezien niet dodelijk te zijn. Dat bewijst Bill Clinton in 1992. Tijdens de voorverkiezingen treedt fotomodel Gennifer Flowers naar buiten met de onthulling dat zij twaalf jaar lang een relatie heeft gehad met de Democratische presidentskandidaat. Clinton en zijn vrouw Hillary zetten de tegenaanval in en laten zich interviewen door het televisieprogramma 60 Minutes. Clinton ontkent de affaire, maar geeft wel toe dat zijn huwelijk moeilijke tijden heeft gekend. Dan schiet hij terug naar de interviewer. Deze affaire, zo zegt hij vastberaden, is niet alleen een test van zijn eigen karakter, maar ook van het karakter van de pers. Na het goedbekeken interview vliegt Clinton terug naar New Hampshire om zijn campagne te hervatten. Bij de voorverkiezingen in die staat wordt hij verrassend tweede. Net als in 1982, als hij opnieuw gouverneur van Arkansas wordt nadat hij twee jaar eerder zijn herverkiezing heeft verloren, bestempelt Clinton zichzelf triomfantelijk als comeback kid. Negen maanden later wint hij de verkiezingen van de zittende president George H.W. Bush. De media kunnen het een kandidaat lastig maken, maar uiteindelijk hebben de kiezers het laatste woord.

De opkomst van internet vormt een belangrijke aanvulling op het media-aanbod, en de rol van digitale media in campagnes is nog relatief nieuw en niet volledig uitgekristalliseerd. Internet stelt kandidaten in staat om, buiten de televisienetwerken en kranten om, proactief de regie in handen te nemen en zelf actief kiezers te benaderen. Met name de internetcampagne van Barack Obama in 2008 wordt als baanbrekend aangemerkt. Kandidaten kunnen via internet inhoudelijke boodschappen verspreiden zonder het risico dat journalisten of redacteuren hierop invloed uitoefenen. Daarnaast kunnen zij via internet direct contact onderhouden met miljoenen kiezers. Obama’s Facebookpagina heeft in de loop van zijn campagne al snel meer dan 20 miljoen vrienden. Dit vormt de basis voor een enorm e-mail- en Twitterbestand van aanhangers met wie actief en rechtstreeks contact wordt onderhouden. Dat geeft de campagneorganisatie vleugels, bijvoorbeeld omdat hiermee grote groepen vrijwilligers kunnen worden gemobiliseerd om voor Obama de straat op te gaan om campagne te voeren.

Maar de internetcampagne van Obama is niet alleen baanbrekend omdat ze veel kiezers kan bereiken, het stimuleert kiezers ook om zélf via internet actief voor Obama campagne te voeren. Via deze zogenoemde virale campagne – die zich als een virus verspreidt – komen miljoenen mensen voor de Democraat in beweging en ontstaan verschillende informele Obama-campagnes. Een joodse comédienne, Sarah Silverman, roept via haar website joodse jongeren op hun grootouders ervan te overtuigen deze verkiezingen op Obama te stemmen. Binnen twee weken hebben 7 miljoen mensen haar digitale oproep bekeken. Tijdens de voorverkiezingen verschijnt een parodie op een oude Apple-commercial op internet. Het filmpje moedigt mensen aan niet op Hillary Clinton, maar juist op Obama te stemmen, en er kijken 5 miljoen mensen naar. Een oproep aan kiezers om zelf een Obama-campagnefilmpje te maken levert meer dan duizend inzendingen op, en veel publiciteit.

Internet verandert ook de manier waarop fondsen worden geworven. Wordt met een traditionele aanpak de jacht geopend op voornamelijk grote donoren die een aanzienlijk bedrag willen storten, in het internettijdperk kunnen – door het enorme bereik en het steeds grotere gemak van elektronisch betalen – heel grote groepen kleine gevers veel méér geld opleveren. Miljoenen aanhangers kunnen met een kleine bijdrage per persoon samen enorme donaties genereren. Negentig procent van de mensen die aan de Obamacampagne geld geven, stort minder dan 100 dollar. Bovendien kunnen mensen die een klein bedrag hebben gegeven dat later in de campagne nog eens doen. Zo blijft ook de band tussen de presidentskandidaat en de kiezers levend. Onder de noemer ‘Small Change for Big Change’ (Wisselgeld voor een grote verandering) organiseert senator John Edwards in 2008 bijeenkomsten waarvoor slechts 15 dollar entreegeld wordt geheven.

Maar dat televisie nog steeds een hoofdrol speelt in campagnes blijkt uit de campagne-uitgaven. Zo geeft Obama in 2008 veertien keer zoveel geld uit aan televisie en radio dan aan internet. Niet alleen is televisie een belangrijk doorgeefluik van nieuws, ook wordt met televisieuitzendingen verkiezingsnieuws gemaakt. En in die belangrijke categorie vallen zonder meer de televisiedebatten tussen de belangrijkste presidentskandidaten.

Presidentiële televisiedebatten

Er zijn niet veel evenementen die tijdens een campagne zo tot de verbeelding spreken als de televisiedebatten tussen de presidentskandidaten. En als icoon hiervan wordt bijna altijd het eerste televisiedebat tussen Richard Nixon en John F. Kennedy uit 1960 aangemerkt. In 1960 debatteren beide presidentskandidaten vier keer in een periode van nog geen maand. De debatten zijn een initiatief van de televisienetwerken en helpen hen om een praktisch probleem op te lossen.

Nog in het radiotijdperk – voordat de televisie haar intrede doet – wordt in de Communicatiewet van 1934 bepaald dat netwerken aan alle ‘wettelijk gekwalificeerde’ kandidaten voor verkiezingen evenveel zendtijd moeten geven. Het uitnodigen van een kandidaat voor bijvoorbeeld een radio-uitzending verplicht het netwerk evenveel zendtijd aan de andere kandidaten te besteden. Dit vindt zijn basis in de zogeheten ‘gelijketijdbepaling’. De verplichting beperkt zich dus niet tot het aandacht geven aan de kandidaten van de belangrijkste partijen, of tot kansrijke kandidaten. Nee, álle kandidaten die aan de wettelijke criteria voldoen, kunnen zich hierop beroepen. Omdat de omroepnetwerken hun tijd niet willen verspillen aan oninteressante kandidaten, besteden zij daarom ook aan serieuze kandidaten niet meer aandacht dan noodzakelijk. Om toch via radio en televisie de kiezers te bereiken, kopen de kandidaten veelal zelf zendtijd in. Bijvoorbeeld om een belangrijke toespraak uit te zenden.

In 1960 is televisie in de Verenigde Staten het belangrijkste medium geworden. Het aantal huishoudens met een televisietoestel breidt zich in rap tempo uit en het bereik is enorm. De televisienetwerken doen een voorstel om niet meer gekneveld te worden door de gelijketijdbepaling. Zij bieden acht uur zendtijd aan voor het uitzenden van televisiedebatten tussen de presidentskandidaten van de Republikeinse en Democratische Partij. In ruil daarvoor willen zij dat de bepaling voor de duur van de verkiezingscampagne wordt opgeschort. Het Congres stemt hiermee in. Dat maakt de weg vrij voor de grote televisiedebatten.

De televisienetwerken zetten zich aan het organiseren van de debatten. Maar de kandidaten willen hier natuurlijk invloed op uitoefenen. Op de achtergrond onderhandelen hun vertegenwoordigers daarom met elkaar om afspraken te maken, bijvoorbeeld over welke journalisten de kandidaten mogen bevragen. Beide partijen willen het risico op een confrontatie met vijandige journalisten zo klein mogelijk houden. Daarom spreken de campagneteams een objectieve selectieprocedure af. Zij willen een panel van vijf journalisten. Die moeten verstand van zaken hebben, dus alleen journalisten die tijdens de recente campagneperiode één of beide kandidaten hebben gevolgd, komen in aanmerking. Een week voor het eerste debat worden door een onpartijdige partij uit deze groep tien journalisten ingeloot. En op de dag voor het debat worden uit deze groep de vijf journalisten geloot die in het uiteindelijke panel zullen plaatsnemen.

Het eerste debat tussen Nixon en Kennedy op 26 september 1960 is een sensatie. Het trekt ruim 66 miljoen kijkers. De drie daaropvolgende debatten trekken iets minder kijkers, maar altijd nog tussen de 60 en ruim 63 miljoen. Voor Kennedy hebben de debatten grote politieke betekenis. Als senator kan hij zich op hetzelfde niveau presenteren als de zittende vicepresident. Hierdoor kan zijn statuur in de ogen van de kiezers groeien. Daarnaast kan uit opiniepeilingen na afloop van het debat worden geconcludeerd dat beeldvorming bij de debatten belangrijker is dan de inhoud. Radioluisteraars wijzen Nixon aan als winnaar van het eerste debat, maar televisiekijkers vinden Kennedy beter.

Dat Kennedy beter overkomt, ligt niet alleen aan zijn eigen energieke uiterlijk. Nixon is nog herstellende na een ziekteperiode. Hij heeft eerder tijdens de campagne zijn knie zo hard gestoten dat een ziekenhuisopname noodzakelijk is voor herstel. Bovendien stoot hij zijn knie opnieuw als hij bij de debatlocatie uit zijn auto stapt. Nixon oogt hierdoor bleek en fragiel. Bovendien zit de boord van zijn overhemd veel te ruim als gevolg van gewichtsverlies. Omdat hij heeft gehoord dat Kennedy geen make-up gebruikt voor het televisiedebat, ziet ook Nixon daarvan af. Hij wil niet verwijfd overkomen. Maar terwijl Nixon in de weken voor het debat in het ziekenhuis ligt, geniet Kennedy in Californië van de zon. Hierdoor oogt de senator in vergelijking met de vicepresident aantrekkelijk gebruind. Wel stuurt Nixon een medewerker naar de drogist om een pakje Lazy Shave te kopen, een cosmeticaproduct van Max Factor dat zijn zichtbare baardgroei moet verhullen. Dat merk gebruikt stoere sportmannen in zijn advertenties en is dus verantwoord. Maar door de hoge temperaturen van de studiolampen begint Nixon te transpireren en loopt het aangebrachte goedje in straaltjes langs zijn wangen. Het wekt bij de kijkers de indruk dat Nixon niet goed in zijn vel zit. Al deze triviale optische factoren zijn van groot belang, want de helft van de kiezers zegt dat de debatten van invloed zijn geweest op hun keuze tussen de kandidaten.

Het zal tot 1976 duren voordat opnieuw televisiedebatten worden uitgezonden. In 1964 heeft de zittende president Lyndon Johnson geen behoefte om deel te nemen aan een televisiedebat. Hij staat in de peilingen royaal voor en is zo goed als zeker van zijn verkiezingsoverwinning. Meedoen aan de debatten kan hem alleen maar schaden. Onder het voorwendsel dat het voor de waardigheid van zijn ambt niet goed is als een zittend president aan een televisiedebat deelneemt, bedankt hij voor de eer.

In 1968 is Richard Nixon opnieuw presidentskandidaat. Ook hij laat de mogelijkheid om met zijn opponent te debatteren, aan zich voorbijgaan. Hij geeft de voorkeur aan televisieshows die volledig door zijn campagneteam zijn geregisseerd. Vier jaar later is Nixon president en opnieuw niet beschikbaar voor een televisiedebat.

Maar in 1976 is het politieke landschap dramatisch gewijzigd. President Nixon moet in 1974 aftreden omdat hij heeft geprobeerd de betrokkenheid van Witte Huismedewerkers bij een inbraak in het Watergategebouw in de doofpot te stoppen. Een jaar eerder is zijn vicepresident Spiro Agnew al afgetreden, omdat die in het verleden als gouverneur van Maryland steekpenningen heeft aangenomen. De zittende president is nu Gerald Ford. Die is nooit als president of als vicepresident gekozen, maar door een speciale benoemingsprocedure aan de macht gekomen. Het leiderschap van Ford loopt averij op als zijn partijgenoot Ronald Reagan hem bijna de Republikeinse nominatie voor het presidentschap weet te ontnemen. Om zijn verkiezingscampagne een nieuwe impuls te geven, daagt Ford zijn opponent Jimmy Carter uit voor een televisiedebat. De relatief onbekende oud-gouverneur Carter grijpt deze kans aan om zich op gelijk niveau met de president te presenteren. Zo wordt een traditie ingezet die zonder verdere onderbreking onderdeel is gebleven van het presidentiële verkiezingsseizoen.

De toepassing van de gelijketijdbepaling is inmiddels verder aangepast. Als presidentiële verkiezingsdebatten worden georganiseerd door een onafhankelijke organisatie, mogen ze worden aangemerkt als ‘bona fide nieuwsgebeurtenissen’. In dat geval is de bepaling van gelijke tijd niet van toepassing.

Voor de organisatie van de debatten valt de keuze op de Liga van Vrouwelijke Kiezers. Deze organisatie heeft al ervaring opgedaan met het organiseren van kleinschaliger verkiezingsdebatten. De Liga is opgericht in 1920, direct nadat het negentiende amendement op de Grondwet is geratificeerd. Daarmee wordt in de Verenigde Staten het vrouwenkiesrecht geïntroduceerd. Zij wordt door de televisienetwerken en de grote politieke partijen erkend als organisator. Als sponsor van de debatten geeft zij hier verder structuur aan, bijvoorbeeld door regels op te stellen over hoe de debatten worden georganiseerd en wie eraan mag deelnemen.

In 1980 ontbrandt een conflict tussen president Jimmy Carter en de Liga, dat uiteindelijk het einde zal betekenen van de Liga als sponsor van de televisiedebatten. In dat jaar zijn niet alleen Carter en zijn Republikeinse uitdager Ronald Reagan kandidaat, maar ook de relatief onbekende John Anderson. Hem is het niet gelukt de Republikeinse nominatie te veroveren. Daarom besluit hij als onafhankelijke kandidaat mee te doen aan de verkiezingen. Hij slaagt erin om in alle vijftig staten op het stembiljet te komen, en bovendien doet hij het vroeg in de campagne goed in de peilingen. De Liga nodigt hem dan ook uit voor het eerste televisiedebat. Omdat Anderson vooral ontevreden Carterkiezers lijkt aan te spreken, weigert Carter om aan het debat met Anderson deel te nemen. Deelname van de president zal de kandidatuur van Anderson te veel geloofwaardigheid geven.

Desalniettemin gaat het eerste debat in 1980 gewoon door, maar zonder Carter. Het geeft Reagan de gelegenheid zijn bekendheid te vergroten en aan tientallen miljoenen kiezers te laten zien dat hij voldoende presidentieel is. Carter wordt door de media aangevallen en belachelijk gemaakt, en loopt grote reputatieschade op. Een maand later heeft een tweede debat plaats, nu tussen Carter en Reagan. Anderson is inmiddels in de peilingen zover teruggezakt, dat hij niet opnieuw mag meedoen.

De discussie tussen Carter en de Liga krijgt een serieus staartje. De Liga heeft laten zien dat zij zichzelf serieus neemt en het laatste woord claimt over hoe de debatten worden georganiseerd. De kandidaten hebben dit te accepteren. Dit keer is de Democraat Carter daar het slachtoffer van, maar de Republikeinen realiseren zich dat zij een volgende keer in de hoek kunnen zitten waar de klappen vallen.

In 1984 trekken beide partijen gezamenlijk op om een vuist te maken tegen de dwingende opstelling van de Liga. Zo spreken zij gezamenlijk hun veto uit over bijna honderd journalisten die de Liga heeft voorgedragen om het eerste debat te leiden. Dat jaar worden uiteindelijk twee debatten gehouden tussen de presidentskandidaten en één debat tussen de vicepresidentskandidaten. Maar de verhoudingen staan op scherp, en vier jaar later, in 1988, barst de bom.

In dat jaar zijn vicepresident George H.W. Bush en de gouverneur van Massachusetts Michael Dukakis de twee presidentskandidaten. Vertegenwoordigers van Bush en Dukakis sluiten in het geheim een overeenkomst over de televisiedebatten. Alle belangrijke punten zijn daarin gedetailleerd uitgewerkt: het aantal debatten, de data, de locaties, de opzet, het selectieproces voor de debatleiders en de journalistenpanels, de opstelling en inrichting van het podium, de verdeling van de toegangskaarten, de beschikbaarheid van de kleedkamers voor de kandidaten, tot en met de bewegingsvrijheid van de aanwezige journalisten.

Er zullen twee debatten tussen de presidentskandidaten worden gehouden. Eén daarvan mag worden georganiseerd door de Liga van Vrouwelijke Kiezers, en één door de Commissie voor Presidentiële Debatten. Dat is een nieuwe nonprofit- organisatie die de Republikeinen en Democraten in 1987 gezamenlijk hebben opgericht. De hoofddoelstelling van de nieuwe organisatie is om debatten tussen presidents- en vicepresidentskandidaten te sponsoren en te organiseren, en daarnaast onderzoek te doen en educatieve activiteiten te ontplooien met betrekking tot deze debatten. Van beide organisatoren wordt geëist dat zij zich strikt zullen houden aan de al gemaakte afspraken tussen de campagneteams. Verdere discussie over de opzet van de debatten is niet toegestaan. Het is voor de organisatoren slikken of stikken.

De Liga is woedend over deze actie. Zij voelt zich gepasseerd en voor het blok gezet. Verongelijkt maakt de Liga de vertrouwelijke overeenkomst openbaar, waarna zij zich terugtrekt als sponsor van het debat. De organisatie van alle televisiedebatten komt vanaf dat moment volledig in handen van de Commissie voor Presidentiële Debatten. Die commissie stelt drie criteria vast waaraan kandidaten moeten voldoen om te mogen deelnemen aan een debat. Ten eerste moet een kandidaat voldoen aan de formele eisen die de wet aan een presidentskandidaat stelt. Daarnaast moet een kandidaat in voldoende staten aan de verkiezingen meedoen om in elk geval theoretisch een meerderheid te kunnen behalen van ten minste 270 kiesmannen in het Kiescollege. Ten slotte moet een kandidaat volgens vijf toonaangevende nationale opiniepeilingen op minimaal 15 pro-cent van de stemmen kunnen rekenen in de periode kort voorafgaand aan het debat.

Ook stelt de commissie eisen op voor de locaties van de debatten. Zo moet bijvoorbeeld de zaal in elk geval 1.600 vierkante meter groot zijn en beschikken over een goede airconditioning, moeten de faciliteiten voor de media op orde zijn en wordt voldoende parkeergelegenheid gevraagd. Daarnaast moeten op niet meer dan een half uur rijden van de debatlocatie meer dan drieduizend hotelkamers beschikbaar zijn, verdeeld over niet meer dan zeven hotels. Kandidaat-locaties kunnen zich bij de commissie aanmelden.

De media rukken bij televisiedebatten altijd met groot materieel uit. Met het grote bereik en de uitgebreide berichtgeving in de dagen en weken na de debatten levert dat vaak interessant campagnenieuws op. Dat heeft zelden betrekking op inhoudelijke standpunten. Als de kandidaten de de-gens kruisen, hebben zij hun standpunten al zo vaak verkondigd dat daar niet veel verrassingen meer mogelijk zijn. Daarom richt het ‘nieuws’ zich veel meer op de stijl van de kandidaten, eventuele blunders, en geestige of scherpe uitspraken. Ook de vraag wie volgens de peilingen tijdens of vlak na het debat als winnaar wordt aangewezen, leidt zonder uitzondering tot grote krantenkoppen, analyses en discussie.

Vooral debatten waarin een kandidaat een kapitale blunder maakt, of door zijn opponent schaakmat wordt gezet, lijken invloed te hebben op het verdere verloop van de verkiezingen. Zo slaat zelfs bij zijn Republikeinse aanhangers de twijfel toe als de zittende president Gerald Ford in 1976 met flair beweert dat tijdens de Koude Oorlog de Sovjet-Unie geen dominante invloed uitoefent op Polen en andere Oost-Europese landen. Deze opmerking tast zijn gezag als leider van het vrije Westen ernstig aan. Gelet op de kleine marge waarmee hij een maand later door Jimmy Carter wordt verslagen, is dit een kostbare vergissing.

In 1980 zijn de debatten zélf onderwerp van discussie. De genoemde weigering van president Jimmy Carter om aan een debat mee te doen waaraan ook de onafhankelijke kandidaat John Anderson deelneemt, is niet uit het nieuws weg te slaan. Na het debat tussen Reagan en Anderson is vooral het verrassend sterke optreden van Reagan nieuws. Hij heeft beter gepresteerd dan verwacht en daarover berichten de media gretig.

Bij het tweede debat, tussen Carter en Reagan, weet de laatste ten koste van zijn opponent de show te stelen. Reagan voert campagne tegen een grote en actieve overheid, terwijl Carter van een ijverige overheid juist hoge verwachtingen heeft. Als Carter met een lang betoog pleit voor een nationale zorgverzekering waarbij de overheid allerlei verantwoordelijkheden op zich neemt, tovert Reagan een brede grijns op zijn gezicht. Tot grote hilariteit van het publiek kijkt hij Carter meewarig aan, schudt zijn hoofd, en zegt met zichtbaar genoegen: ‘Daar gáát u weer!’

Als de 73-jarige Reagan in 1984 voor een tweede termijn wil worden gekozen, is hij veruit de oudste presidentskandidaat ooit. Geruchten doen de ronde dat hij tijdens kabinetsvergaderingen in slaap valt en soms niet meer alles in één keer begrijpt. Zijn opponent Walter Mondale kan dit niet openlijk aankaarten, maar zijn aanhangers zorgen er tijdens de campagne wel voor dat deze kwestie boven de markt blijft hangen.

Tijdens het debat wordt Reagan door het journalistenpanel hierover bevraagd. Reagan antwoordt met grote stelligheid dat wat hem betreft leeftijd geen campagnethema is. Doelend op de 56-jarige Mondale, die jarenlang senator en vicepresident is geweest, voegt Reagan hieraan met zichtbaar plezier toe dat hij daarom de jeugd en onervarenheid van zijn opponent niet voor politieke doeleinden zal uitbuiten.

In 1988 speelt de discussie rond proefverlof voor gevangenen op. In Massachusetts heeft de voor moord veroordeelde Willy Horton tijdens zijn proefverlof een vrouw verkracht en vermoord. De Democraat Michael Dukakis is dan gouverneur. Tijdens de voorverkiezingen heeft zijn partijgenoot Al Gore hem hierover al vragen gesteld. En nadat Dukakis door zijn partij is aangewezen als presidentskandidaat, gebruiken de Republikeinen dit incident tegen hem. Tijdens het tweede televisiedebat wordt Dukakis door het journalistenpanel gevraagd hoe hij zou reageren als zijn vrouw Kitty door een gevangene op proefverlof zou worden verkracht en vermoord. Dukakis reageert emotieloos met een betoog tegen de doodstraf. De media zien hierin zijn saaie houtenklaasimago bevestigd en laten hun kijkers en lezers dat uitgebreid weten.

Dat zelfs ervaren kandidaten kunnen snakken naar het einde van een debat, wordt vier jaar later pijnlijk zichtbaar als de zittende president George H.W. Bush in 1992 uitgebreid zijn horloge bestudeert om te zien hoelang het allemaal nog gaat duren. Het helpt de beeldvorming rond de belaagde president niet.

In 2004 levert het televisiedebat tussen de vicepresidentskandidaten een pijnlijk moment op voor de zittende vicepresident Dick Cheney. Zijn opponent John Edwards geeft volgens Cheney een verkeerde voorstelling van zaken over hoe Cheney’s voormalige werkgever Halliburton met lucratieve contracten profiteert van door de zittende regering geïnitieerde inval in Irak. De vicepresident adviseert de kijkers geruststellend om vooral zelf even de feiten na te kijken op de website FactCheck.com. Helaas voor Cheney stuurt hij de kijkers op het verkeerde pad. Hij had moeten wijzen op de site FactCheck.org. De website eindigend op ‘.com’ is in handen van zijn politieke tegenstanders en adviseert de bezoekers om vooral niet op Cheney en zijn baas president George W. Bush te stemmen.

Net als bij de voorverkiezingen in Iowa en New Hampshire geldt ook bij de televisiedebatten dat het twee soorten winnaars oplevert. In de eerste plaats de formele winnaar, dat wil bij de debatten zeggen: de presidentskandidaat die naar de mening van kijkers en luisteraars het beste heeft gedebatteerd. Maar minstens zo belangrijk is de vraag welke van de kandidaten het meest boven de verwachting heeft gepresteerd. De analyses die hierover in de media verschijnen, hebben grote invloed op het uiteindelijke oordeel van de kiezers.

Politiek gezien is de vraag relevant of de televisiedebatten daadwerkelijk van invloed zijn op de uitslag van de presidentsverkiezingen. Een analyse van het onderzoeks bureau Gallup relativeert de betekenis van de televisiedebatten. Bij de meeste debatten veranderen onvoldoende kiezers van mening om de uitslag beslissend te beïnvloeden. De kandidaten die al een voorsprong hebben in de peilingen vóór de debatten, winnen uiteindelijk ook de verkiezingen. Alleen bij de verkiezingen van 1960 en 2000 houdt Gallup een slag om de arm. In 1960 kijkt Kennedy in de peilingen voorafgaand aan de televisiedebatten tegen een achterstand aan, en in 2000 overkomt dat Bush. Beide winnen uiteindelijk de verkiezingen. Maar Gallup geeft aan dat er bij spannende verkiezingen zoveel factoren zijn die op de verkiezingsuitslag van invloed zijn, dat niet met zekerheid kan worden beweerd dat de debatten de uiteindelijke doorslag hebben gegeven.

Verkiezingsdag

‘Een Amerikaans burger is bereid om de oceaan over te steken om te vechten voor democratie, maar hij steekt niet de straat over om te stemmen bij nationale verkiezingen,’ observeert de Amerikaanse columnist William Vaughan. Tussen 1980 en 2008 neemt tussen de 50 en 60 procent van de Amerikaanse kiezers de moeite om bij de presidentsverkiezingen te stemmen. Bij wijze van positieve uitzondering ligt de opkomst in 2004 en 2008 iets boven de 60 procent. Maar voor een land waar democratie zo wordt gekoesterd, is zelfs dat een relatief lage score. Mogelijk komt dit doordat Amerikanen zichzelf als kiezer moeten laten registreren om te kunnen stemmen. Ter vergelijking: in 2010 meldt voor de Tweede Kamerverkiezingen in Nederland 75 pro-cent van de kiezers zich in het stemlokaal.

In 1845 wordt een wet aangenomen die bepaalt dat de presidentsverkiezingen worden gehouden op de dinsdag na de eerste maandag van november, in elk jaar waarvan het jaartal door vier kan worden gedeeld. Tot die tijd wordt niet een verkiezingsdag maar een verkiezingsperiode van 34 dagen gehanteerd. De afzonderlijke staten mogen dan nog zelf bepalen wanneer die periode is, zolang die maar is afgerond voor de eerste woensdag van december. Want dan moeten de kiesmannen bekend zijn die later bijeenkomen om hun stem op een presidentskandidaat uit te brengen. Die periode van 34 dagen is oorspronkelijk nodig omdat transport en communicatie in de Verenigde Staten nog nauwelijks ontwikkeld zijn. Maar halverwege de negentiende eeuw is Amerika behoorlijk gemoderniseerd. Verkiezingsuitslagen uit de ene staat kunnen door de moderne communicatiemiddelen al in andere staten bekend worden voordat daar de verkiezingen gehouden zijn, en daardoor de uitslagen beïnvloeden. Daaraan maakt de wet van 1845 een einde.

Waarom wordt er gekozen voor ‘de dinsdag na de eerste maandag van november’? De Verenigde Staten zijn in 1845 nog voornamelijk een agrarische gemeenschap. Om een zo groot mogelijke opkomst te bereiken, is het belangrijk dat de oogsttijd overal is afgerond. Daarom is november een passende maand. En hoewel transportmogelijkheden een stuk moderner zijn dan kort na de onafhankelijkheid, kan het toch voorkomen dat kiezers een dag moeten reizen om bij het stemlokaal te komen. In het gelovige Amerika is reizen op zondag echter niet voor iedereen aanvaardbaar. Een verkiezingsdag op dinsdag stelt gelovigen in staat om op maandag de reis naar de stembus te ondernemen. En omdat Allerheiligen valt op 1 november, moet die dag als verkiezingsdag worden uitgesloten. Verder moet er voldoende tijd zitten tussen de verkiezingsdag en de bijeenkomst van de kiesmannen in december. De vastgestelde verkiezingsdag werkt naar tevredenheid en is zonder uitzondering toegepast sinds de verkiezingen van 1848.

Amerikanen kiezen op verkiezingsdag niet alleen een president en een vicepresident, maar ook de andere politieke functionarissen die dat jaar kunnen worden verkozen. Dat zijn in elk geval alle leden van het Huis van Afgevaardigden, en ook nog eens eenderde van de senatoren. Daarnaast worden in sommige staten wetsvoorstellen per referendum aan de kiezer voorgelegd. Een kiezer moet dus in één sessie verschillende stemmen uitbrengen.

De verkiezingen zijn pas afgelopen als de laatste stemlokalen gesloten zijn. De presidentsverkiezingen van 2000 tussen George Bush en Al Gore hebben laten zien hoe belangrijk elke individuele stem kan zijn. De uitslag in de staat Florida geeft dat jaar de doorslag, met een verschil van slechts 537 stemmen. De campagneteams zijn daarom nog de hele verkiezingsdag actief om de laatste kiezers over te halen. Die dag springen twee campagneactiviteiten het meest in het oog: het voeren van campagne in de omgeving van de stemlokalen, en de get out the vote-activiteiten om zoveel mogelijk sympathiserende kiezers te mobiliseren.

Campagne voeren in de directe omgeving van de stemlokalen is dus toegestaan, maar wel aan regels gebonden. Zo moeten campagnemedewerkers 12 meter of meer afstand houden van de ingang van het stemlokaal, en mogen zij kiezers niet hinderen of tegen hun zin ophouden. Willen zij luidsprekers gebruiken, dan mag dit pas op 100 meter afstand van de ingang van het stemlokaal.

Verder trekken de campagneteams alle mogelijke registers open om stemmen niet verloren te laten gaan. Het is immers minstens zo belangrijk dat aanhangers van een kandidaat ook daadwerkelijk de moeite nemen naar het stemlokaal te komen om op hun kandidaat te stemmen. In onderzoeken voeren thuisblijvers twee belangrijke redenen aan waarom zij niet stemmen. De eerste is dat ze het eenvoudigweg te druk hebben voor een gang naar de stembus, en daarnaast zijn de kandidaten niet altijd aansprekend genoeg. Maar tegelijkertijd vindt een overgrote meerderheid van de thuisblijvers het meedoen aan verkiezingen in principe wel heel belangrijk.

In de dagen voorafgaand aan de verkiezingen bellen de campagnemedewerkers kiezers op om ze op te roepen dit jaar vooral wél de moeite te nemen om te stemmen. En op verkiezingsdag worden uitgebreide transportprogramma’s opgezet om het voor minder mobiele kiezers zo makkelijk mogelijk te maken om bij het stemlokaal te komen.

Eenmaal in het stembureau staan verschillende functionarissen klaar om de kiezer te helpen. De algemene medewerkers wijzen kiezers de weg, nemen de stemkaart in ontvangst en staan, indien van toepassing, klaar om de kiezers uit te leggen hoe de stemcomputer werkt. Elke staat mag zelf bepalen of kiezers per stemcomputer of met traditionele papieren biljetten hun stem uitbrengen. Om ervoor te zorgen dat de procedures correct verlopen, worden voor elk stemlokaal ‘verkiezingsrechters’, election judges, aangewezen. Dat zijn geen rechters in de letterlijke zin van het woord, maar functionarissen met een bijzondere verantwoordelijkheid in het stemlokaal. Zij nemen beslissingen bij discussies over stemgerechtigheid van kiezers, bij het corrigeren van eventueel verkeerd uitgebrachte stemmen en bij het toepassen van de Kieswet. Ten slotte zijn zij ook verantwoordelijk voor het sluiten van het stemlokaal en het afleveren van de uitgebrachte stemmen bij de locatie waar deze zullen worden geteld. Burgers uit de staat kunnen zich voor deze rol aanmelden, en de geselecteerden doorlopen dan een speciale training. Ten slotte kunnen politieke partijen waarnemers in het stembureau stationeren.

Als de kiezer het stemlokaal verlaat, kan hij in de armen lo-pen van opiniepeilers. Willen die vóór de verkiezingen graag weten op welke kandidaat een kiezer zal gaan stem-men, op verkiezingsdag is de hoofdvraag: op wie heeft de kiezer gestemd? Deze peilingen worden exitpolls genoemd omdat ze bij de uitgang van het stemlokaal worden gehouden. De belangrijkste doelstelling hiervan is om later op de dag bij het sluiten van de stembussen zo snel mogelijk de verkiezingsuitslag te kunnen voorspellen, nog voordat de stemmen zijn geteld. Televisiestations zijn hiervoor de opdrachtgever. Zodra de stemlokalen gesloten zijn, spelen deze exitpolls in de avonduren een hoofdrol in de televisieuitzendingen over de verkiezingen.

Hoe werken deze exitpolls? Het onderzoeksbureau National Election Pool, een samenwerkingsverband van televisieomroepen, maakt een selectie van stembureaus die sa-men een representatief beeld kunnen geven van het Amerikaanse kiezerslandschap. Hiervoor worden door het hele land zo’n 1.500 stembureaus geselecteerd. Alle demografische groepen moeten min of meer proportioneel worden afgedekt om de uitslagen van de peiling zo relevant mogelijk te maken. Bij elk stembureau worden ongeveer honderd kiezers bevraagd.

Om een representatief beeld te krijgen, wordt de peiling over de hele dag verdeeld. Werkende kiezers stemmen waarschijnlijk vroeg of juist laat, en niet-werkende kiezers overdag. Omdat zij allemaal in de peiling vertegenwoordigd moeten zijn, hanteert de onderzoeker een interval. Zo interviewt hij bijvoorbeeld iedere honderdste kiezer die het stembureau verlaat. Het interval wordt afgestemd op het aantal kiezers dat die dag bij het stemlokaal wordt verwacht. Geselecteerde kiezers ontvangen een vragenlijst, die zij ingevuld in een soort nepstembus moeten achterlaten. Als een kiezer niet aan de peiling wil meedoen, wordt een aantekening gemaakt van zijn profiel zoals leeftijd, geslacht en etnische achtergrond, zodat hiermee bij het bepalen van de uitslag rekening kan worden gehouden.

De uitslagen worden in de loop van de dag op alle locaties ingevoerd en daarna centraal verwerkt. De onderzoeksbureaus en televisiestations hebben afgesproken de uitkomst van de peilingen pas te publiceren als de stembureaus in een staat gesloten zijn. Dit moet voorkomen dat kiezers die aan het eind van de dag hun stem uitbrengen, zich hierdoor nog laten beïnvloeden. Zodra de sluiting van de stem-bureaus is aangebroken, worden de uitslagen van de exit-polls als wereldnieuws gepresenteerd en domineren zij het nieuws, totdat van een nieuwe staat een exitpoll beschikbaar is of later de daadwerkelijke uitslagen binnenkomen.

Om alle kiezers goed de gelegenheid te geven een stem uit te brengen, en daarmee de opkomst te vergroten, kunnen Amerikanen ook op alternatieve manieren hun stem uitbrengen. Ongeveer 15 procent van de stemmen bij presidentsverkiezingen wordt op zo’n alternatieve manier uitgebracht, bijvoorbeeld door het zogenoemde ‘vroegstemmen’ en het stemmen per post. Het vroegstemmen lijkt nog het meeste op het stemmen in een stembureau. Kiezers kunnen dan al in de periode voorafgaand aan de formele verkiezings datum hun stem uitbrengen in geselecteerde overheidsgebouwen. Soms kan dit al enkele weken voor de verkiezingsdatum, in andere gevallen enkele dagen. Dit wordt per staat bepaald. Het nadeel voor de kiezer is dat de stemlocatie niet altijd net zo in de buurt is als een normaal stembureau. Ook kan hij de verkiezingsinformatie van de laatste campagnedagen niet meer laten meewegen. Waar de staat vroegstemmen mogelijk maakt, kunnen alle kiezers hiervan gebruikmaken. Speciale toestemming hiervoor is niet nodig.

In specifieke gevallen kunnen kiezers ook per post hun stem uitbrengen. Dat geldt in de eerste plaats voor Amerikanen die in het buitenland wonen. Vooral militairen die in het buitenland zijn gestationeerd, zijn een belangrijke doelgroep. Daarnaast bestaat in sommige staten ook de mogelijkheid voor burgers om per post te stemmen. In een groot aantal staten moet daarvoor een aanvraag worden ingediend waarbij redenen voor het verzoek worden aangegeven. Die kunnen uiteenlopen van tijdelijke verblijf in het buitenland, ziekte, studie in een ander deel van het land, of het zitting hebben in een jury in een rechtszaak. Kiezers die op verkiezingsdag de 65-jarige leeftijd hebben bereikt, komen zonder verdere discussie in aanmerking voor het stemmen per post. In sommige staten wordt geen speciale reden gevraagd en kan iedere kiesgerechtigde burger kenbaar maken per post te willen stemmen.

In de staat Oregon stemmen alle kiezers voor de presidentsverkiezingen per post. Stembureaus bestaan daar niet meer. Al sinds 1981 experimenteerde Oregon hiermee met succes bij kleinschaliger verkiezingen. De voordelen zijn evident: de kiezers ervaren meer gemak, en de opkomst is hoger dan bij de gang naar de traditionele stembus. Naar aanleiding van een burgerinitiatief wordt in 1998, met 69 procent steun, in een referendum een voorstel aangenomen om deze procedure voortaan te volgen bij alle verkiezingen – inclusief de presidentsverkiezingen. Ongeveer twee we-ken voor de verkiezingsdatum ontvangen de kiezers hun stembiljet, en dat moet uiterlijk om acht uur ’s avonds op verkiezingsdag zijn geretourneerd. Kiezers kunnen het per post opsturen of persoonlijk bij afgiftepunten afleveren. Het lijkt de opkomst bij verkiezingen fors te verhogen. Bij de presidentsverkiezingen van 2008 brengt bijna 86 procent van de inwoners van Oregon een stem uit, tegenover 61 procent landelijk. Een vergelijkbaar groot verschil in opkomst doet zich ook voor bij de presidentsverkiezingen van 2000 en 2004.

Niet alleen voor kiezers en politici, maar juist ook voor de media is de verkiezingsdag één van de hoogtepunten van het politieke jaar. Vanaf vroeg in de ochtend vullen praatprogramma’s het scherm. Interpretatie van de meest recente opiniepeilingen is het hoofdonderwerp van de inhoudelijke discussie. Verder worden met kiezers straatinterviews gehouden, worden de hoogtepunten van de presidentiële de-batten herhaald en worden politici, oud-politici en andere deskundigen geïnterviewd. Het is fascinerend hoe met zo weinig echt nieuws door talrijke nationale en lokale televisiestations een hele televisiedag kan worden gevuld.

Maar de televisie-uitzendingen krijgen pas echt vaart als ’s avonds in de eerste staten aan de oostkust de stembureaus sluiten. Dan kunnen ook voorspellingen worden gedaan welke kandidaat in welke staat de meerderheid van de stem-men haalt en de kiesmannen verovert. De verkiezingsstrijd wordt over vier verschillende tijdzones uitgevochten, en dat garandeert een lange televisieavond voordat de uitslagen uit alle staten binnen zijn.

In aanvulling op de exitpolls die de National Election Pool houdt, wordt informatie ingezameld over opkomst per kiesdistrict. Teams van gespecialiseerde rekenmeesters gebruiken de uitslagen van de exitpolls, gegevens over de opkomst in staten en districten, en andere relevante informatie om zo vroeg mogelijk een projectie te kunnen maken welke presidentskandidaat in elke afzonderlijke staat gewonnen heeft. Dan kunnen van die staat de kiesmannen aan de betreffende kandidaat worden toegewezen. En als een kandidaat met grote waarschijnlijkheid de meerderheid van de kiesmannen heeft verworven, roepen de televisiestations hem uit tot winnaar van de verkiezingen.

Bij de veelbesproken verkiezingen van 2000 tussen de Democratische vicepresident Al Gore en de Republikeinse gouverneur George Bush uit Texas gaat het ook mis met voorspellingen van de televisiestations. Het blijkt niet duidelijk wie de meeste stemmen in de staat Florida heeft gewonnen. Gore heeft nationaal iets meer stemmen gehaald dan Bush. Maar beide kandidaten hebben de kiesmannen van Florida nodig voor een meerderheid in het Kiescollege.

Vroeg in de avond geven televisiezenders de prognose af dat Gore gewonnen heeft. Maar in de loop van de nacht wordt die initiële prognose teruggetrokken en wordt Bush als winnaar gepresenteerd. Om half drie in de nacht belt Gore Bush om hem met de overwinning te feliciteren. Daarna gaat hij op weg om zijn aanhangers in het centrum van Nashville toe te spreken. Tijdens de autorit wordt Gore door zijn medewerkers gebeld dat de prognose opnieuw zal veranderen. Zonder zijn aanhangers toe te spreken keert Gore terug naar zijn hotel. Opnieuw belt hij Bush, maar dit keer om de felicitatie in te trekken. Dat is zonder precedent en Bush kan zijn oren dan ook niet geloven. ‘Mister vice-president, betekent dit dat u uw erkende nederlaag weer intrekt?’ vraagt hij verbijsterd, waarop Gore reageert: ‘U moet daar niet zo snibbig over doen!’

Een bizarre periode volgt waarbij, bij een kleine voorsprong voor Bush, de discussie oplaait of de stemmen in Florida al dan niet opnieuw moeten worden geteld. De zaak wordt uiteindelijk in de gerechtshoven uitgevochten. Het Hooggerechtshof van Florida geeft toestemming voor het hertellen van een deel van de stembiljetten. Maar het federale Hooggerechtshof volgt een andere redenering en verordonneert dat het hertellen moet worden gestaakt. Gore legt zich met tegenzin neer bij deze uitspraak en geeft op 13 december, ruim een maand na de verkiezingen, zijn verlies toe.

Gelouterd door de genante vertoning van 2000 zijn de televisiestations voorzichtiger geworden met het snel voorspellen van de winnaar per staat, en daarmee ook van de winnaar van de verkiezingen. Zo hanteert het televisienetwerk NBC sindsdien de interne procedure dat een kandidaat pas als winnaar in een staat wordt aangemerkt als vijf experts onafhankelijk van elkaar tot de conclusie komen dat die kandidaat inderdaad de meeste stemmen heeft gewonnen. Het exitpollconsortium dat in 2000 verantwoordelijk is voor de chaos rond het voorspellen van de verkiezingswinnaar wordt ontbonden en de directeur daarvan als zondebok aangewezen. Dezelfde partijen richten in 2003 het nieuwe consortium de National Election Pool op.

In de meeste verkiezingsjaren is de uitslag in de loop van de nacht helder. Dan kan op basis van extrapolaties de winnaar al worden aangewezen nog voordat alle stemmen zijn geteld. Het is gebruik dat de verliezer van de verkiezingen zijn opponent belt om hem met de overwinning te feliciteren. Daarna houden beide kandidaten een toespraak voor hun achterban.

Eerst is de verliezer aan de beurt. Die geeft, tegen de zin van zijn aanhangers, in zijn toespraak publiekelijk toe dat hij de verkiezingen verloren heeft. Meestal begint zo’n toespraak met de mededeling dat hij zijn opponent heeft gebeld om hem met diens verkiezingszege te feliciteren. Soms heeft een kandidaat er nog moeite mee zijn verlies toe te geven. Zo weigert Richard Nixon in 1960 ongeclausuleerd de geprojecteerde uitslag te accepteren. Hij kiest voor een creatieve formulering met een opmerkelijk voorbehoud: ‘Als de huidige trend zich voortzet, wordt senator Kennedy de volgende president van de Verenigde Staten’.

De meeste verliezers slagen er echter in een edelmoediger verhaal af te steken. Vooral voor een zittend president die verslagen wordt door zijn uitdager, komt een verlies hard aan. Niet alleen raakt hij zijn mooie functie kwijt, daarnaast zal hij ook de geschiedenis ingaan als een one termer, een president die slechts één termijn in het Witte Huis zit. Dat wordt intuïtief met mislukking geassocieerd. De zittende president Gerald Ford heeft in 1976 zo intensief campagne gevoerd dat hij praktisch geen stem meer overheeft als hij zijn toespraak moet houden. Hij spreekt enkele woorden om daarna het podium te geven aan zijn vrouw Betty. Zij is de eerste, en tot nu toe enige, first lady die namens haar man zo’n toespraak houdt. Ford staat met gepijnigd gezicht en tranen in de ogen achter haar.

De televisienacht wordt afgesloten met de overwinningstoespraak van de zegevierende kandidaat, meestal in de staat waar hij vandaan komt. Zijn aanhangers hebben zich op een centrale plaats verzameld, en de televisiecamera’s staan klaar om de toespraak van de nieuwe wereldleider rechtstreeks over de hele wereld uit te zenden. Feestelijke muziek wordt ingezet en de winnaar komt grijnzend en zwaaiend op, vergezeld door zijn vrouw en eventuele kinderen. In zijn toespraak bedankt hij zijn kiezers, schetst hij een optimistisch toekomstperspectief voor het land en spreekt hij zijn respect uit voor zijn opponent. Het levert mooie plaatjes op.

Voor de televisiekijkers is het onderhand bedtijd en voor zijn aanhangers door het hele land tijd om tot diep in de nacht feest te vieren. De kandidaat zelf moet proberen om naast feest te vieren voldoende nachtrust te krijgen. De volgende dag begint voor hem het echte werk als hij zich zet aan de voorbereiding op het aanstaande presidentschap. Daarmee begint hij dus al voordat hij formeel tot president is gekozen. Want de kiesmannen, die dankzij het getrapte verkiezingsstelsel bij de presidentsverkiezingen het laatste woord hebben, brengen pas in december hun stem uit.

De formele verkiezing
door de kiesmannen

Verkiezingsdag valt in de Verenigde Staten sinds 1848 altijd begin november. Echter, formeel gesproken kiezen Amerikanen dan niet een president maar de kiesmannen in hun staat. Die kiesmannen kiezen vervolgens de president en de vicepresident. Als zij in 1787 de Constitutie schrijven, proberen de grondleggers van de republiek met deze complexe getrapte aanpak een dilemma op te lossen. Aan de ene kant zijn zij voorstander van democratie. Maar aan de andere kant hebben zij niet veel vertrouwen in de kiezer. Daarom mogen de kiezers in hun staat wijze mannen, kiesmannen, kiezen. En die kiezen op hun beurt weer de president. De grondleggers laten zich hierbij inspireren door het verkiezingsproces van het Heilige Roomse Rijk (962-1806). Daar sturen de heersers vanuit de verschillende staten een verstandige afgevaardigde naar de bijeenkomst waar een nieuwe Duitse keizer wordt gekozen.

We zijn eraan gewend geraakt dat begin november in de loop van de verkiezingsavond de uitslag bekend is. Rond middernacht schieten bij de overwinnaar de kurken uit de champagneflessen terwijl zijn aanhangers zich opmaken voor een feestelijke en tegelijkertijd plechtige overwinningsrede. Maar, zoals we zagen, loopt het soms anders.

Mogelijk is de verkiezingsuitslag van 1876 nog wel controversiëler dan die van 2000. De Democraat Samuel Tilden heeft dat jaar meer stemmen gekregen dan zijn Republikeinse opponent Rutherford Hayes. Maar in maar liefst vier staten, waaronder Florida, zijn de verantwoordelijke functionarissen het er niet over eens of Tilden dan wel Hayes in hun staat de meeste stemmen heeft gekregen. De strijd hierover duurt vier maanden. Een commissie met vertegenwoordigers van beide partijen die in het conflict moet bemiddelen, spreekt zich aan het eind van een lang proces uiteindelijk uit in het voordeel van Hayes. Het Huis van Afgevaardigden en de Senaat kunnen dit oordeel nog vernietigen als zij het beide verwerpen. Maar de door de Republikeinen gedomineerde Senaat omarmt het voorstel. Daarmee is pas na vier maanden de strijd beslecht. Op 2 maart 1877 wordt de overwinning van Hayes formeel vastgesteld, net op tijd voor het formele begin van zijn ambtstermijn op 4 maart. Hij haalt één kiesman meer dan zijn opponent, de kleinste overwinning ooit.

Hoewel de Grondwet voorschrijft dat het parlement van elke afzonderlijke staat bepaalt hoe de kiesmannen worden gekozen, schrijft de federale wet een gedetailleerd proces voor om uiteindelijk tot de verkiezing van een president en vicepresident te komen. De eerste stap daarin is de datum van de verkiezing van de kiesmannen. Dit is de nationale verkiezingsdag, als Amerikaanse kiezers begin november naar de stembus gaan. Op het stembiljet staan weliswaar de namen van de presidentskandidaten, maar formeel worden deze dag de kiesmannen gekozen.

Wie zijn die kiesmannen? Formeel worden aan de kiesmannen niet veel eisen gesteld. De Grondwet geeft eigenlijk alleen een aantal beperkingen aan. Zo mag een senator of afgevaardigde geen kiesman zijn. De afzonderlijke staten mogen zelf aanvullende bepalingen formuleren. Bijvoorbeeld dat een kiesman in elk geval geregistreerd moet staan als kiezer. Die bepalingen kunnen per staat verschillen. Het aantal kiesmannen hangt af van de bevolkingsomvang van de staat en staat gelijk aan het aantal leden van de staat in de federale Senaat en het Huis van Afgevaardigden. Omdat elke staat twee senatoren en in elk geval één afgevaardigde heeft, hebben zelfs de zeven minst bevolkte staten, en het District van Columbia, elk drie kiesmannen. Californië, de staat met de meeste inwoners, heeft er 55.

De kiesmannen worden door de politieke partijen voorgedragen. De grote partijen leveren elk in hun staat een lijst aan met kandidaat-kiesmannen die gelieerd zijn aan hun partij. In sommige gevallen worden zij gekozen door een partijconventie in die staat, in andere gevallen kan het partijbestuur de kandidaat-kiesmannen selecteren. Vaak zijn het partijprominenten, of partijleden die voor hun lange staat van dienst met deze eervolle opdracht worden beloond. Soms is het een familielid of een goede vriend of vriendin van de presidentskandidaat. De kiesmannen krijgen voor hun werkzaamheden een bescheiden vergoeding die per staat kan verschillen. In Georgia bijvoorbeeld ontvangt een kiesman 50 dollar voor elke dag die hij kwijt is aan het reizen naar de bijeenkomst waar hij zijn stem moet uitbrengen, de bijeenkomst zelf en de terugreis – en 10 dollarcent per kilometer reisafstand.

Enkele weken voor de verkiezingen moet elke partij de lijst met haar kiesmannen registreren bij de overheid van de betreffende staat. In de meeste staten is de verkiezingsuitslag van de betreffende staat als geheel bepalend voor het definitief aanwijzen van de kiesmannen. Krijgt bijvoorbeeld de Democratische presidentskandidaat de meerderheid van de stemmen in de staat, dan wordt de lijst met uitsluitend kiesmannen van de Democratische Partij geselec 186 teerd. Het ligt dan in de lijn der verwachtingen dat de stemmen van alle kiesmannen van zo’n staat op de Democratische presidentskandidaat zullen worden uitgebracht.

Twee staten volgen een andere aanpak. In Maine en Nebraska worden twee kiesmannen gekozen op basis van de verkiezingsuitslag in de gehele staat, en de overige kiesmannen op basis van de uitslag per kiesdistrict. Daarvan kan het gevolg zijn dat de kiesmannen van deze staten voor een deel naar de ene presidentskandidaat gaan, en voor een deel naar de andere.

Partijloyaliteit moet verrassingen bij de uiteindelijke stemming door de kiesmannen voorkomen. Maar om de voorspelbaarheid van de uitslag verder te vergroten, schrijft in 26 staten en in het District van Columbia de wet voor dat de kiesmannen hun stem moeten uitbrengen op de overwinnaar in de staat. In 24 staten geldt dit niet, maar daar moeten kandidaat-kiesmannen vaak wel vooraf schriftelijk beloven dat zij later op de kandidaat van hun partij zullen stemmen. In sommige staten hangt kiesmannen die toch een afwijkende stem uitbrengen een boete boven het hoofd, of kan hun stem ongeldig worden verklaard zodat een vervangende kiesman kan worden aangesteld om alsnog een passende stem uit te brengen.

In alle staten komen de kiesmannen op de maandag na de tweede woensdag van december bijeen in het parlementsgebouw van hun staat. Daar worden zij ingezworen, vaak door de gouverneur, waarna zij uit hun midden een voorzitter en een secretaris aanwijzen. Daarna kan iedere kiesman twee afzonderlijke stemmen uitbrengen. Eén op een kandidaat voor het presidentschap en één op een kandidaat voor het vicepresidentschap.

De uitslag van de verkiezing wordt gecertificeerd en in zesvoud opgesteld. Alle kiesmannen in een staat bevestigen deze uitslag met hun handtekening. Eén exemplaar moet per aangetekende post worden gestuurd aan de voorzitter van de Senaat in Washington, en twee aan de archivaris van de federale overheid. Twee exemplaren zijn voor de overheid van de eigen staat, en het laatste exemplaar is voor de rechter van het district waar de kiesmannen bijeen zijn gekomen.

Op de zesde januari in het jaar na de verkiezingen komen de federale Senaat en het Huis van Afgevaardigden om één uur in de middag bijeen voor een bijzondere gezamenlijke vergadering. Dit is het moment waarop de stemmen van de kiesmannen formeel zullen worden geteld en de president en vicepresident feitelijk worden gekozen. De zitting zal pas worden beëindigd als het tellen van de stemmen is afgerond, en de uitslag formeel is vastgesteld. Er mag in de tussentijd niet worden geschorst.

De federale wet schrijft voor die vergadering vrij gedetailleerd voor hoe de stoelen in de zaal moeten worden verdeeld. De bijeenkomst is in de vergaderzaal van het Huis van Afgevaardigden. De vicepresident zit, als voorzitter van de Senaat, deze bijzondere vergadering voor. Daarom zit hij in deze ruimte op de stoel van de voorzitter van het Huis van Afgevaardigden. Die zit vervolgens op de stoel links van de Senaatsvoorzitter. De senatoren zitten in de zaal rechts van de voorzitter, de Afgevaardigden op de overgebleven stoelen. De stemmentellers zitten aan de tafel van de klerk, en de overige functionarissen zitten daar weer voor.

Er wordt een stembureau gevormd met twee leden die zijn aangewezen door de Senaat, en twee door het Huis van Afgevaardigden. De stemmen worden per staat geteld, en de staten worden in alfabetische volgorde afgewerkt, ‘te beginnen met de letter A’. Als alle stemmen zijn geteld, wordt de uitslag overhandigd aan de voorzitter van de Senaat. Dat is normaal gesproken de zittende vicepresident. Deze leest de uitslag voor, en als daar geen bezwaren tegenin worden gebracht, verklaart hij de uitslag als vastgesteld en definitief. En hiermee zijn de presidentsverkiezingen formeel afgerond.

De verkiezing van de president en de vicepresident is een speciale gebeurtenis, in het bijzonder voor de overwinnaars en hun partijgenoten. Maar ook voor de voorzitter van de Senaat, die de bijeenkomst voorzit, heeft het een bijzondere betekenis. De zittende vicepresident is tevens voorzitter van de Senaat, en het is drie keer voorgekomen dat hij voor zijn partij de verliezende presidentskandidaat was. In twee van deze drie gevallen was de verkiezingsuitslag omstreden.

In 2000 is dat de al genoemde verkiezing van George W. Bush. Vicepresident Al Gore mag op 6 januari 2001 de verkiezing van zijn opponent officieel maken. Veertig jaar eerder is vicepresident Richard Nixon voorzitter van de vergadering waarbij zijn opponent senator John F. Kennedy als winnaar van de verkiezingen wordt bevestigd. Weliswaar heeft die een meerderheid van de stemmen gehaald, maar geruchten over stembusfraude in onder meer Chicago zijn niet ontzenuwd. Om het land niet in onzekerheid te storten, legt Nixon zich zonder verder verzet neer bij de verkiezingsuitslag.

Uitgerekend de verkiezingsuitslag die niet omstreden is, vormt de inleiding tot de meest turbulente periode in de geschiedenis van de Verenigde Staten. Dat is in 1860 de verkiezing van Abraham Lincoln. Naar aanleiding hiervan besluit een aantal zuidelijke staten uit de unie te treden, waarna de Amerikaanse Burgeroorlog begint. Vicepresident John Breckinridge is bij de presidentsverkiezingen de verliezende kandidaat. Hij is voorzitter van de vergadering waar zijn opponent Lincoln als winnaar van de verkiezingen wordt aangewezen. Na zijn vicepresidentschap zit hij nog kort in de Senaat, totdat hij wordt geschorst omdat hij zijn steun voor de zuidelijke staten uitspreekt. Hij ontvlucht het politieke centrum in Washington en zal er niet meer terugkeren.

Voor de winnaars lonkt een aantrekkelijker perspectief. Zij kunnen uitkijken naar het vormen van een nieuwe regering en hun inauguratie tot president en vicepresident, precies twee weken later op 20 januari om twaalf uur in de middag.

Transitie

Tussen de verkiezingen begin november en de inauguratie op 20 januari ligt een periode van ongeveer elf weken. Die periode wordt de transitieperiode genoemd. Voor de nieuwe president is deze periode cruciaal. Hij moet bepalen hoe hij zijn verkiezingsbeloftes zal omzetten in beleid. Dat is een enorme klus, want de federale overheid, met twee miljoen ambtenaren en anderhalf miljoen militairen van de krijgsmacht, vormen een spreekwoordelijke rijdende trein waarvan de richting tijdens de rit moet worden bijgesteld. Om hieraan daadwerkelijk sturing te kunnen geven, kan de president op de leidinggevende functies in het federale overheidsapparaat zijn eigen mensen benoemen. Hiermee wordt in de transitieperiode begonnen als de president zijn ministers aanstelt.

Tegenwoordig blijkt de periode van elf weken veel te kort om alles te doen wat gedaan moet worden. Maar in 1888 heeft aanstaand president Benjamin Harrison voor de benoeming van zijn ministers helemaal geen elf weken no-dig. ‘Ik kon mijn eigen kabinet niet benoemen,’ klaagt hij terugkijkend op de transitie. ‘Ze hadden elke functie al verkocht om de verkiezingsuitgaven te financieren.’

Tijdens de transitie moeten drie belangrijke zaken worden geregeld. In de eerste plaats moet de president zijn beleidsprioriteiten bepalen en wetsvoorstellen voorbereiden die hij kort na zijn inauguratie aan het Huis van Afgevaardigden en de Senaat kan presenteren. Daarnaast moet hij voor de leidinggevende overheidsfuncties kandidaten voor benoeming voordragen. Die zijn essentieel voor het slagen van zijn presidentschap. En ten slotte moet in overleg met de aftredende president worden samengewerkt om de continuïteit van de Amerikaanse regering te waarborgen.

Tot na de Tweede Wereldoorlog is de transitie een relatief ongestructureerd proces. Harry Truman is in 1952 de eerste president die zijn best doet om de macht op een professionelere manier over te dragen aan zijn opvolger Dwight Eisenhower. Dat is deels geïnspireerd door zijn persoonlijke ervaringen. Truman volgt in 1945 de overleden president Franklin Roosevelt op. De Tweede Wereldoorlog is dan nog niet afgelopen en Truman moet onvoorbereid belangrijke beslissingen nemen. Roosevelt heeft hem bij geen enkel belangrijk onderwerp betrokken.

Door zijn ervaring uit 1945 is Truman zeer doordrongen van het belang van een goede transitie. Hij wil dat zijn gekozen opvolger tijdig over de belangrijkste dossiers is geïnformeerd en na zijn inauguratie goed voorbereid aan de slag kan. De dag na de verkiezingen nodigt Truman zijn opvolger daarom per telegram uit voor een ontmoeting op het Witte Huis om over de transitie te overleggen. Daarnaast eist Truman voortgangsrapportages over de transitie van de ministeries en andere belangrijke overheidsorganen.

Opvolgers van Truman volgen zijn voorbeeld. In 1968 nodigt president Lyndon Johnson beide presidentskandidaten uit op het Witte Huis om ze over belangrijke kwesties bij te praten, zelfs nog voordat de verkiezingen gehouden zijn. De oorlog in Vietnam en de grote binnenlandse onrust maken het extra belangrijk dat de aanstaande president niet op de tast hoeft te regeren. President George W. Bush doet in 2008 hetzelfde als een wereldwijde financiële en economische crisis opdoemt die op de Verenigde Staten een grote invloed zal hebben.

John F. Kennedy begint de inhoudelijke voorbereiding van de transitie al voordat hij gekozen is, kort nadat hij in juli 1960 door zijn partij is genomineerd als presidentskandidaat. Hij stelt 29 werkgroepen in, die zich elk over een specifiek beleidsonderwerp buigen. Voor de feitelijke machtsoverdracht ontvangt hij van deze groepen gedetailleerde beleidsaanbevelingen. De leden van de werkgroepen werken op vrijwillige basis. En van de meeste werkgroepen wordt later ten minste één lid op een hoge positie benoemd om te helpen de aanbevelingen om te zetten in beleid. De opvolgers van Kennedy volgen dit model. De meeste presidentskandidaten beginnen de beleidsmatige kant van een even tuele transitie al tijdens de campagne serieus voor te bereiden. Dit gebeurt overigens bewust buiten beeld van de media. Een te vroege voorbereiding zou als arrogantie kunnen worden uitgelegd.

Direct na de verkiezingen zet de nieuwe president een speciale projectorganisatie op voor de transitie. Tot in de jaren zestig worden de kosten hiervan gedragen door de politieke partij van de winnaar van de presidentsverkiezingen. Dat komt doorgaans slecht uit omdat zojuist een geldverslindende verkiezingscampagne is afgerond. Daarom wordt voor aanvullende fondsen een beroep gedaan op giften van personen en organisaties. Daarbij is het risico dat, al dan niet terecht, de indruk kan ontstaan dat gulle gevers invloed uitoefenen op beleid of benoemingen.

In 1964 wordt daarom de Presidentiële Transitiewet aangenomen. Deze wet bepaalt dat de winnaar van de presidentsverkiezingen van de federale overheid kantoorruimte krijgt aangeboden voor het team dat de transitie moet organiseren. Verder krijgt zowel de aanstaande als de vertrekkende president een budget om medewerkers in te huren om de overdracht goed te laten verlopen en andere uit gaven, zoals reiskosten, te bekostigen. In 1980 vindt Ronald Reagan het budget niet hoog genoeg en richt hij een stichting op die voor aanvullende gelden moet zorgen. Hij weigert inzage te geven in het overzicht van donateurs, waardoor de geur van belangenverstrengeling weer kan ontstaan. In 1988 wordt daarom bij wet het budget opnieuw verhoogd. Voorwaarde is wel dat de namen van eventuele aanvullende donateurs openbaar zijn en een individu of organisatie niet meer dan 5.000 dollar bijdraagt.

Tijdens de transitie gaat de meeste belangstelling van de media uit naar de benoemingen, en dat zijn er nogal wat. Zo moet president Barack Obama in 2008 voor achtduizend functies een ‘niet-competitieve’ benoeming doen. Dat wil zeggen: de president mag voor deze functies zijn eigen kandidaten voordragen die hem kunnen helpen succesvol beleid te maken. De benoeming gebeurt niet op basis van objectieve criteria, waarbij ‘de beste’ kandidaat wordt geselecteerd. De kandidaten moeten uiteraard wel gekwalificeerd zijn. Maar daarnaast moet de president vertrouwen hebben in de persoon, moet deze de ambities en prioriteiten van de president onderschrijven, en speelt ook de afweging mee hoe makkelijk of moeilijk het wordt om voor de benoeming van de kandidaat zonder al te veel gedoe goedkeuring te krijgen van de Senaat.

Het overzicht van de duizenden federale vacatures staat bekend als het Plum Book en wordt afwisselend aangeleverd door een commissie van de Senaat en een commissie van het Huis van Afgevaardigden. Als de Republikein Dwight Eisenhower in 1952 president wordt, hebben de Democraten sinds 1932 twintig jaar lang onafgebroken geregeerd. Eisenhower vraagt daarom een overzicht van de functies waarvoor een nieuwe president kandidaten kan voordragen. In 1960 krijgt zijn opvolger John F. Kennedy een vergelijkbaar overzicht, en sindsdien verschijnt het Plum Book elke vier jaar.

De achtduizend functies die in 2008 te vergeven zijn, vallen uiteen in zes categorieën, waarvan de zogeheten PAS-categorie de belangrijkste is: Positions Subject to Presidential Appointment with Senate Confirmation. Dat zijn de benoemingen die door de president worden gedaan, maar waarvoor vervolgens nog instemming nodig is van de Senaat. Dat zijn er in 2008 ruim 1.100. De belangrijkste hiervan zijn de ministers. Hun benoemingen krijgen tijdens de transitieperiode dan ook de hoogste prioriteit. Onderministers en topambtenaren worden vaak in overleg met de nieuwe ministers benoemd.

Voor de meeste ministeries vallen zo’n twintig topfunctionarissen in deze PAS-categorie. Hierop gelden twee belangrijke uitzonderingen: het ministerie van Buitenlandse Zaken en het ministerie van Justitie. Voor elk van deze departementen moet de president ruim tweehonderd benoemingen voor instemming naar de Senaat doorsturen. Voor het ministerie van Buitenlandse Zaken zijn dat voornamelijk topdiplomaten zoals ambassadeurs. En voor het ministerie van Justitie gaat het voornamelijk om officieren van justitie. Daarnaast moet de president nog ruim driehonderd functionarissen benoemen waarvoor instemming van de Senaat niet nodig is. De benoeming van de overige 6.500 functionarissen kan hij delegeren aan zijn medewerkers, bijvoorbeeld zijn ministers.

De belangrijkste ministersbenoemingen worden meestal als eerste verricht. Politici en media kijken hiernaar met spanning uit omdat de benoemingen een goede indicatie zijn van het beleid dat zal worden gevoerd. Daarnaast geeft het benoemingsproces ook een interessant inkijkje in hoe de nieuwe president zal opereren. Een chaotisch benoemingsproces wordt al snel uitgelegd als een voorbode van een chaotisch presidentschap. Zo loopt Bill Clinton in 1992 politieke schade op door de moeilijkheden die hij ondervindt bij de voordracht van de nieuwe minister van Justitie. Clinton wil een vrouw op deze positie en nomineert Zoe Baird. De media storten zich op de achtergrond van deze onbekende persoon en al snel blijkt dat zij twee illegale immigranten als hulp in de huishouding heeft gehad, waarvoor ze bovendien geen sociale premies heeft betaald. Vooral voor een aanstaand minister van Justitie is dit nogal genant, en Baird trekt zich na veel mediatumult terug. Tot overmaat van ramp heeft ook Clintons tweede kandidaat Kimba Wood zich aan een vergelijkbaar vergrijp schuldig gemaakt en wordt, pas ruim na de inauguratie, uiteindelijk Janet Reno benoemd.

Barack Obama streeft naar een zo soepel mogelijke transitie en wil geen gedoe met kandidaten. Tot vermaak van de media hanteert hij daartoe een vragenlijst die moet helpen vooraf alle relevante informatie boven tafel te krijgen en risico’s op schandalen uit te sluiten. De negen pagina’s tellende lijst telt maar liefst 63 vragen. Kandidaten moeten gedetailleerde informatie aanleveren over hun professionele kwalificaties, publicaties, netwerk en relaties, persoonlijke financiële situatie, belastingaangiftes, eventuele rechtszaken en… huishoudelijke hulp. Toch verhindert dit niet dat hij in de problemen komt. Zijn kandidaten voor de ministeries van Gezondheid en Handel moeten zich tijdens het benoemingsproces voortijdig terugtrekken. Het wordt extra genant als zijn kandidaat-minister van Financiën Timothy Geithner in het verleden fouten blijkt te hebben gemaakt met nota bene zijn belastingaangifte. Maar in dit geval zet Obama zijn politieke kapitaal in en drukt hij de benoeming door.

Het is niet realistisch te verwachten dat alle presidentiële benoemingen zijn afgerond voor de inauguratie. In de tussentijd worden de functies vervuld door waarnemers, waardoor de continuïteit van de regering wordt gewaarborgd. Vaak duurt het een jaar of langer voordat alle benoemingen rond zijn.

Niet alleen worden minder belangrijke functies aan het eind van de rit benoemd, ook is de kans groter dat hiervoor bevriende relaties worden voorgedragen. De functie van Amerikaans ambassadeur in Nederland valt de laatste jaren in deze categorie. Voor deze post komen doorgaans personen in aanmerking die een forse financiële bijdrage hebben geleverd aan de campagne van de president. De benoeming moet wel worden goedgekeurd door de Senaat, zodat de kandidaat voldoende gekwalificeerd moet zijn. Die benoeming door de Senaat is ook in dit soort situaties een serieuze aangelegenheid. Zo wordt de zakenman Roland Arnall in 2005 voorgedragen door president George W. Bush. Die heeft van Arnall miljoenen dollars steun gekregen voor zijn verkiezingscampagnes. Omdat diens bedrijf vanwege vermeende agressieve verkoopmethoden van leningen in verschillende juridische procedures verwikkeld is, kan Arnalls benoeming pas worden goedgekeurd nadat hij akkoord gaat met een schikking van honderden miljoenen dollars.

Het kan voorkomen dat een voorgedragen donateur wél affiniteit heeft met de post waar hij of zij terechtkomt. Zo is ambassadeur Cynthia Schneider als kunsthistorica gespecialiseerd in Rembrandt en Nederlandse kunst uit de zeventiende eeuw. Bovendien spreekt zij Nederlands.

Slechts bij uitzondering wordt een Amerikaans beroepsdiplomaat naar Nederland gezonden, bijvoorbeeld als een complex of gevoelig dossier moet worden afgehandeld. De laatste uit deze categorie is Paul Bremer in de periode 19831986. Tijdens de Koude Oorlog moet hij ervoor zorgen dat Nederland bereid is Amerikaanse kruisraketten te plaatsen.

Behalve de ministers worden vroeg in de transitieperiode ook de belangrijkste medewerkers benoemd die met de president zullen werken in het Witte Huis. Deze benoemingen zijn erg belangrijk, maar er is geen goedkeuring van de Senaat voor nodig. Dit betreft leden van de staf op het Witte Huis, en daarin heeft de president min of meer de vrije hand. Het gaat hier bijvoorbeeld om de chef van de staf van het Witte Huis, doorgaans een van de machtigste mannen in de omgeving van de president, en om de nationale veiligheidsadviseur. En hoewel de Senaat in deze benoemingen geen rol speelt, worden ook deze kandidaturen erg zorgvuldig voorbereid. Want gelet op het grote belang van deze functies zullen de media zich vol overgave op de nieuwe functionarissen storten. Van kandidaten moet dus worden verwacht dat zij hiertegen bestand zijn, en dat er geen onbekend gebleven zaken uit hun verleden kunnen opduiken die de president schade kunnen toebrengen.

Behalve de zwaarwichtige beslissingen zijn er ook lichtere zaken waarover de nieuwe president besluiten moet nemen. Zo moet hij aangeven welk bureau hij in de Oval Office geplaatst wil hebben, en welke in zijn studeerkamer in de woonvertrekken van het Witte Huis. Verder kan hij aangeven van welke president of presidenten hij de portretten aan de muren wil hangen van zijn nieuwe werkruimte.

Het Witte Huis is behalve kantoor en woonruimte ook een museum. Zo bevat de collectie niet alleen meubelen en andere antieke voorwerpen, maar ook de officiële portretten van alle presidenten en first ladies. Die hangen verspreid over de werk- en privévertrekken. De president kan zelf bepalen welke plaats in het gebouw elk portret behoort te krijgen. Dit geeft een mooi inzicht in hoe een president zijn voorgangers beoordeelt. Helden krijgen een prominente plaats, en minder inspirerende voorgangers worden naar uithoeken en niches verbannen. De curator van de collectie van het Witte Huis zorgt ervoor dat deze zaken naar wens geregeld zijn als de president na de inauguratie als nieuwe bewoner en gebruiker het Witte Huis betreedt.

De transitieperiode is niet alleen relevant voor de aanstaande president, maar ook voor de vertrekkende. Die moet zich voorbereiden op een ambteloos bestaan. Hij heeft de rest van zijn leven recht op kantoorruimte en een bescheiden groep medewerkers. Daarnaast blijft de overheid verantwoordelijk voor zijn veiligheid. En hoewel de vertrekkende president doorgaans constructief meewerkt aan de machtsoverdracht, en in principe rekening probeert te houden met de voornemens van zijn opvolger, is hij volledig in functie totdat zijn opvolger is geïnaugureerd. Hij kan tot dat moment al zijn bevoegdheden volledig inzetten, en dat gebeurt om hier en daar de laatste puntjes op de i te zetten. Omdat alle politieke en media-aandacht uitgaat naar zijn opvolger kan hij in de luwte nog belangrijke politieke besluiten nemen. Dat wordt nog verleidelijker omdat hij bijna geen politieke risico’s meer loopt. Hij hoeft nooit meer verkozen te worden en bijna niemand let nog op hem.

Zo kan de vertrekkende president tot aan zijn aftreden presidentiële bevelen uitvaardigen, benoemingen verrichten, en regelgeving introduceren die daarna door zijn opvolgers door het hele politieke proces moet worden begeleid. De bevoegdheid waarvan de meeste presidenten vooral gebruikmaken, is het recht om gratie te verlenen. De president heeft die bevoegdheid altijd al, maar vooral het verlenen van gratie aan bekenden wekt al snel de indruk van vriendjespolitiek. Dat zal een president dus niet snel doen omdat het hem kan beschadigen en zijn politieke gezag kan ondermijnen. Maar in zijn laatste dagen is dat gevaar verwaarloosbaar.

In 2000 krijgen de gratiebesluiten van president Clinton ongekend veel aandacht. Op zijn laatste dag als president honoreert hij maar liefst honderdveertig gratieverzoeken, onder anderen van Marc Rich. Die is veroordeeld voor een forse belastingfraude, en om uit handen van de Amerikaanse justitie te blijven is hij gevlucht naar Zwitserland. Vooral omdat zijn ex-vrouw grote donaties doet voor de bouw van Clintons prestigieuze Presidentiële Bibliotheek, dringt het beeld van een gekochte gratie zich op. Niet alleen politieke opponenten, maar ook verontwaardigde partijgenoten en medewerkers van Clinton spreken er schande van.

Daarnaast kunnen medewerkers van de president nog speldenprikken uitdelen aan hun opvolgers, zeker als die tot de rivaliserende politieke partij behoren. Na de controversiële verkiezingsuitslag van 2000 verwijderen verschillende medewerkers van president Clinton de ‘W’ toets uit het toetsenbord van hun computer. ‘W’ (double u) is de joviale roepnaam van de nieuwe president George W. Bush.

Lang blijft dit soort incidenten echter in de media niet hangen. Amerika kijkt vooral uit naar 20 januari, de feestelijke dag waarop met een nieuwe president een nieuw tijdperk begint.

De inauguratie

Ook bijzonder goed voorbereide dagen van groot ceremonieel en politiek belang kennen hun verrassende momenten. Als op 20 januari 1985 president Ronald Reagan en vice-president George H.W. Bush voor hun tweede termijn zullen worden geïnaugureerd, is het extreem koud in Washington. Het is daarom onverantwoord om de plechtigheden zoals gebruikelijk in de buitenlucht te houden. De alternatieve locatie is de centrale hal in het Capitool, het gebouw van het Huis van Afgevaardigden en de Senaat, onder de imposante koepel die president Lincoln tijdens de Burgeroorlog heeft laten bouwen. Daarvoor is formele toestemming no-dig van de Senaat. Die komt die ochtend in grote haast bijeen om een resolutie aan te nemen die de benodigde toe-stemming verleent. Sindsdien kiest de Senaat het zekere voor het onzekere en wordt zo’n resolutie standaard enkele maanden voor de inauguratiedag aangenomen.

Het verloop van de inauguratiedag kent veel vaste patronen en gebruiken. Die zijn bijna allemaal in de loop van de tijd ontwikkeld, in de meeste gevallen op basis van toevalligheden en incidenten, initiatieven van de president en technologische ontwikkelingen. De Grondwet schrijft over de inauguratie slechts twee zaken voor. Ten eerste dat de president een ambtseed moet afleggen waarvan de tekst in de Grondwet is vastgelegd. En op de tweede plaats dat de ambtstermijn van de president altijd begint op 20 januari van het jaar na de verkiezingen, om twaalf uur in de mid-dag.

De inauguratiedag kent een vol en min of meer vaststaand programma. Het officiële gedeelte wordt georganiseerd door een speciaal comité van volksvertegenwoordigers. Tot het eind van de negentiende eeuw is dit een exclusieve verantwoordelijkheid van de Senaat, en sinds 1901 een gezamenlijke verantwoordelijkheid van Senaat en Huis van Afgevaardigden.

Voor de aanstaande president en vicepresident begint de dag met een kerkdienst. Daarna wordt koers gezet naar het Witte Huis. De aftredende president ontvangt zijn opvolger voor een kop koffie. Gezamenlijk rijden zij in de presidentiële limousine naar het Capitool, 2 kilometer ten oosten van het Witte Huis.

Op een speciaal voor de gelegenheid gebouwd podium wordt eerst de vicepresident beëdigd en daarna de president. Vervolgens ontvouwt de nieuwe president zijn plannen en ambities met het uitspreken van zijn inauguratierede. De afgetreden president wordt uitgezwaaid en verdwijnt uit beeld.

Na een ceremoniële lunch begeeft de president zich naar het Witte Huis, aan het hoofd van een feestelijke parade. De president en zijn gasten nemen plaats op een speciaal voor de gelegenheid gebouwde tribune om de parade verder af te nemen. In smoking en avondjurk maakt het presidentiële echtpaar een ronde langs de inauguratiebals die op verschillende locaties in Washington worden gehouden. Diep in de nacht keert de president terug in de ambtswoning voor zijn eerste nacht in het Witte Huis.

Ook als een zittend president wordt beëdigd voor een nieuwe termijn, wordt een dergelijk uitgebreid en feestelijk programma gevolgd. Het verschil is dan dat een aftredende president ontbreekt. Voor een zittende president kan het zijn tweede reguliere inauguratie zijn, maar ook zijn eerste. Dat is het geval als de zittende president tijdens de aflopende termijn tussentijds vanuit het vicepresidentschap is doorgeschoven naar het presidentschap. Hij heeft dan weliswaar al eerder de presidentiële eed afgelegd, maar dan zonder het traditionele ceremonieel van 20 januari.

Als een president voor het einde van zijn ambtsperiode overlijdt of aftreedt, wordt de vicepresident zo snel als kan beëdigd als nieuwe president. Hij legt dan de eed af zoals geformuleerd in de Grondwet, maar er worden verder geen speciale festiviteiten georganiseerd. De transitie heeft dan een bedrukte stemming. Zo’n situatie heeft zich tot op he-den negen keer voorgedaan, en dat leverde ten minste twee keer een opmerkelijk tafereel op.

In 1923 logeert vicepresident Calvin Coolidge op de boerderij van zijn ouders als hem het bericht bereikt dat president Warren Harding aan een hartaanval is overleden. Midden in de nacht, in de woonkamer van zijn ouderlijk huis en bij het licht van een kerosinelamp, neemt zijn vader, die daartoe als notaris bevoegd is, hem de presidentiële eed af. Na de moord op president John F. Kennedy in 1963 in Dallas zet vicepresident Lyndon B. Johnson vaart achter zijn beëdiging tot president. Het is niet duidelijk wie de aanslag heeft gepleegd en Johnson hecht eraan de continuïteit van het presidentschap voor de bevolking zichtbaar te maken. Nog geen twee uur na de aanslag wordt hij op de luchthaven van Dallas in het presidentiële vliegtuig beëdigd door rechter Sarah Hughes. Zij is de eerste en tot op heden enige vrouw die een president de eed heeft afgenomen.

Bij een reguliere inauguratie verblijft de aantredende president de laatste dagen voor zijn beëdiging in het Blair Huis. Dit is het officiële gastenverblijf voor belangrijke gasten van de president en ligt recht tegenover het Witte Huis. Buitenlandse staatshoofden mogen de vlag van hun eigen land hijsen als zij in Blair Huis logeren. President Truman woont hier tijdens zijn presidentschap enkele jaren als het Witte Huis een grondige renovatie ondergaat. De aanstaande president kan hier de laatste voorbereidingen voor zijn inauguratie treffen.

De meeste aandacht gaat daarbij vaak uit naar het voorbereiden van de inauguratierede. De tekst daarvan wordt tot op het laatste moment bijgeslepen. In een speciaal ingerichte kamer, compleet met spreekgestoelte, oefent Bill Clinton de avond voor zijn inauguratie in 1993 in Blair Huis het uitspreken van zijn rede tot diep in de nacht. Zijn medewerkers vormen het publiek. Als Clinton rond vier uur ’s nachts zijn bed opzoekt, weet hij dat hij niet veel nachtrust zal krijgen. De volgende ochtend moet hij vroeg opstaan om op tijd de geplande kerkdienst bij te wonen.

Hoewel de meeste presidenten geen geheim maken van hun geloof, is Franklin Roosevelt in 1933 de eerste aantredende president die op de ochtend van zijn inauguratie een kerkdienst bezoekt. Hij kiest hiervoor de St. Johns Episcopaalse kerk uit, gelegen aan het Lafayette Plein met uitzicht op het Witte Huis. Sinds 1816 hebben alle presidenten hier wel eens een dienst bijgewoond, en voor hen is kerkbank 54 gereserveerd. Alle opvolgers van Roosevelt zetten het gebruik voort om op de ochtend van hun inauguratie een ochtenddienst bij te wonen, maar afhankelijk van hun geloof kunnen zij ervoor kiezen een andere kerk te bezoeken. Ook het tijdstip van de speciale dienst varieert. De dienst die Roosevelt in 1941 bijwoont, begint om half elf en de dienst voor Clinton in 1993 om acht uur, een vroegterecord. Bovendien kiest Clinton ervoor de Metropolitan AME-kerk te bezoeken, die iets verder weg ligt.

Na de kerkdienst worden de aantredende president en zijn gevolg ontvangen op het Witte Huis voor een kop koffie, een gebruik dat stamt uit 1877. Behalve de president en de vicepresident zijn hierbij ook de senatoren en afgevaardigden van het organiserend comité aanwezig. Pas drie jaar voordat het vrouwenkiesrecht in de Verenigde Staten wordt ingevoerd, wordt ook voor de echtgenote van de president plaatsgemaakt in het gevolg; in 1917 beleeft Edith Wilson deze primeur. Het Witte Huis vormt een mooie verzamelplaats om de stoet van hoogwaardigheidsbekleders te organiseren en in beweging te krijgen voor de korte tocht naar het Capitool.

De vertrekkende en aantredende president rijden gezamenlijk in één auto. De vertrekkende president zit rechts van zijn opvolger. Achter hen rijdt het voertuig met de vicepresidenten, en daarachter rijden de leden van het organise-rend comité en de andere gasten. De gezamenlijke rijtocht vindt voor het eerst plaats in 1837. De dan vertrekkende president Andrew Jackson is erg gesteld geraakt op zijn vicepresident Martin Van Buren en is blij dat deze hem zal opvolgen. Zij zitten opgetogen naast elkaar in de koets.

Maar het komt ook voor dat een president in het geheel niet blij is met zijn opvolger, bijvoorbeeld als deze hem bij de verkiezingen heeft verslagen. Dat is president Hoover in 1932 overkomen. Die heeft tijdens de verkiezingen en de daarop volgende transitieperiode zo’n grondige hekel gekregen aan zijn opvolger Franklin Roosevelt, dat hij tijdens de hele rit star voor zich uitkijkt en geen woord zegt. Alle pogingen van Roosevelt om een gesprek te beginnen blijven onbeantwoord. De twee zullen elkaar na de inauguratie nooit meer zien of spreken. Dit is echter een uitzondering. De nog levende presidenten hebben doorgaans groot respect voor elkaar, en gecombineerd met de waardigheid van het ambt zorgt dit ervoor dat een zittende president en zijn voorgangers op een nette manier met elkaar omgaan.

Omdat de publieke tribune van de Senaatskamer onvoldoende plaats biedt, voltrekt de inauguratie van de populaire Andrew Jackson in 1829 zich op een groot podium dat speciaal voor de gelegenheid buiten is gebouwd tegen de monumentale gevel van het Capitool. Voor de inauguratie van president Ronald Reagan in 1981 wordt zo’n podium voor het eerst aan de westzijde van het Capitool geplaatst om nog meer ruimte te bieden aan de elk jaar groeiende groep toeschouwers. De 1.600 gasten voor wie een plaats is gereserveerd op het inauguratiepodium, worden volgens streng protocol geplaceerd, en de aantredende president is de laatste die zijn plaats inneemt. Dan wordt Hail to the Chief voor hem gespeeld. Deze mars uit 1815 wordt in 1828 voor het eerst gespeeld om het publiek op de komst van de Amerikaanse president te wijzen. Sinds 1954 is het ook officieel de muziek die de entree van de president bij een officiële bijeenkomst of ceremonie aankondigt.

Eerst legt de vicepresident de eed af. De tekst van deze eed is in 1884 bij normale wet vastgesteld en staat, in tegenstelling tot de presidentiële eed, niet voorgeschreven in de Grondwet. Pas sinds 1981 wordt de vicepresident beëdigd in dezelfde bijeenkomst als de president. Voor die tijd wordt voor de vicepresident een aparte ceremonie georganiseerd in de Senaat. De vicepresident is hiervan immers de voorzitter.

In de begintijd van de republiek bepaalt de wet dat de eed door een senator moet worden afgenomen. Niet veel later wordt de wet verruimd. Hierna nemen de Opperrechter van het Hooggerechtshof, senatoren en de aftredende vice-president willekeurig wisselend de eed af, waarna de nieuwe vicepresident in de vergaderzaal van de Senaat een inauguratierede afsteekt. Dat is doorgaans een plechtige gebeurtenis die past bij het statige karakter van de Senaat. De beëdiging van vicepresident Andrew Johnson in 1865 is hierop een uitzondering. De politicus uit Tennessee heeft zichzelf behoorlijk wat moed ingedronken en wordt in dronken toestand door de procedure geloodst. Om aan zijn rede een einde te maken moeten senatoren hem aan de pan-den van zijn jas van het podium trekken.

Sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog is het praktijk dat de aantredende vicepresident zelf bepaalt wie hem de ambtseed afneemt. De vroege beëdiging van de vicepresident, ongeveer een kwartier voordat zijn ambtstermijn formeel begint, moet continuïteit van de regering waarborgen – voor het geval een incident de tijdige beëdiging van de president verhindert.

Om precies twaalf uur in de middag wordt de president beëdigd. Sinds de inauguratie van de tweede president John Adams in 1797 wordt dit verzorgd door de Opperrechter van het Hooggerechtshof. Het record staat op naam van rechter John Marshall. Hij is in de beginjaren van de republiek ruim 34 jaar de hoogste rechter van het land, en neemt de presidentiële ambtseed acht keer af. Een van zijn opvolgers, William Howard Taft, heeft een unieke ervaring. Hij is vier jaar president geweest voordat hij aantreedt als Opperrechter van het Hooggerechtshof. Daarom heeft hij de eed zowel afgelegd als afgenomen.

Hoewel niet voorgeschreven, is het gebruik dat de president de eed aflegt met zijn linkerhand op een bijbel. Hiervan bestaan verschillende varianten. De meeste presidenten nemen voor de beëdiging een familiebijbel mee. Richard Nixon gebruikt in 1969 zelfs twee boven op elkaar liggende bijbels. Ook kan een bijzonder historisch exemplaar worden gebruikt, zoals president Barack Obama doet in 2009 als hij de bijbel gebruikt waarop eerder president Abraham Lincoln zijn hand liet rusten. Juist voor Obama heeft dit speciale betekenis. Lincoln schaft als president de slavernij af, en Obama is de eerste zwarte president. Daarnaast komt Obama net als Lincoln uit de staat Illinois.

De opengeslagen pagina kan met zorg gekozen zijn omdat de betreffende tekst voor de president speciale waarde heeft. Maar hij kan er ook voor kiezen een willekeurige pagina open te slaan. President Harry Truman houdt in 1945 een gesloten bijbel vast in zijn linkerhand, en president Theodore Roosevelt kiest ervoor geen bijbel te gebruiken.

De tekst van de presidentiële ambtseed staat in de Grondwet. Daarin wordt geen verwijzing naar enige religie gemaakt, en elders bepaalt de Grondwet dat een overheidsfunctionaris niet aan een godsdiensttest mag worden onderworpen. Als George Washington voor het eerst de eed aflegt, voegt hij daar de zin ‘So help me God’ aan toe, waarna hij de bijbel kust. Zonder dat dit ergens formeel is vastgelegd, wordt deze laatste zin sindsdien standaard aan de ambtseed toegevoegd.

In 2009 lijkt Opperrechter John Roberts tijdens de eedaflegging nerveuzer te zijn dan president Obama. Roberts is verre van tekstvast en hakkelt zich door de eed. Omdat Obama de tekst van de eed kent en weet dat Roberts in de fout gaat, is hij zichtbaar van zijn stuk gebracht. Vertwijfeld volgt hij de tekst van de Opperrechter, die strikt genomen afwijkt van de voorgeschreven tekst. Later in het Witte Huis legt Obama voor de zekerheid de eed opnieuw af, deze keer volgens de letterlijke tekst, om staatsrechtelijke risico’s uit te sluiten en gezeur van puristen te voorkomen.

Technologische ontwikkelingen maken het voor Amerikanen steeds makkelijker om de inauguratie van hun president te volgen. In 1857 wordt de inauguratie van president James Buchanan voor het eerst op foto’s vastgelegd, en in 1921 horen toeschouwers de stem van hun nieuwe president voor het eerst schallen uit opgestelde luidsprekers. In 1925 wordt de plechtigheid voor het eerst live via de radio uitgezonden.

Opmerkelijk genoeg is het Calvin Coolidge, de president die bekendstaat om zijn schaarse gebruik van woorden en daarmee de bijnaam Silent Cal heeft verworven, die als eerste president via de radio in het hele land te horen is als hij de eed aflegt en zijn inauguratierede afsteekt.

In 1949 is Harry Truman de eerste president wiens inauguratie live op televisie is te volgen. Zijn latere opvolger John F. Kennedy is zich goed bewust van het belang van televisie. Tijdens de campagne is hij fors aangekomen. De pe riode voor de inauguratie constateert hij dat er in korte tijd nog wel wat kilo’s afmoeten. Om zichzelf daarvoor voldoende tijd te geven, stelt hij grappend voor de inauguratie een paar weken uit te stellen. De inauguratie van zijn bewonderaar Bill Clinton is in 1997 de eerste die live is te volgen via het internet.

Dan is het moment gekomen om de inauguratierede uit te spreken. De nieuwe president hecht hier veel waarde aan. Het is voor hem de eerste mogelijkheid om zich als president aan de wereld te presenteren. Zijn medewerkers beginnen direct na de verkiezingen met het lezen en analyseren van de voorgaande inauguratieredes, en dragen op basis daarvan suggesties aan. Tot heel kort voor de inauguratie wordt de tekst bijgeschaafd, en wordt het uitspreken ervan geoefend. Alle moeite ten spijt is het uitzonderlijk als er enige tijd na de rede nog iets van de tekst is blijven hangen.

Eén inauguratierede is weliswaar klassiek geworden, maar niet om zijn inhoud. Dat is de toespraak van William Henry Harrison in 1841. Het is met ruim 8.000 woorden de langste inauguratierede ooit, en het kost de president ruim twee uur om het hele verhaal voor te lezen. Om zijn kranigheid te bewijzen draagt de oud-generaal ondanks het gure winterweer geen overjas en hoed. Waar zijn vijanden op het slagveld er niet in zijn geslaagd Harrison uit te schakelen, lukt dat zijn toespraak wel. Zijn langdurige optreden in de barre buitenlucht levert hem een longontsteking op waaraan hij een maand later overlijdt.

De formele plechtigheid zit erop, en dus is het tijd om de afgetreden president naar de uitgang te begeleiden. Sinds 1977 gebruikt de oud-president voor zijn vertrek de presidentiële helikopter die voor hem klaarstaat aan de oostzijde van het Capitool. Het afscheid is kort en zakelijk, zonder overbodig ceremonieel, waarna de wieken beginnen te draaien. De helikopter brengt zijn passagiers naar luchtmachtbasis Andrews. Daar staat het presidentiële vliegtuig voor hen gereed voor de laatste vlucht naar huis.

Sinds 1953 krijgen de president en zijn gasten in de Beeldenzaal van het Capitool een lunch aangeboden door het comité dat de inauguratie organiseert. Op het menu staan typische gerechten uit de staat waar de president vandaan komt. Er worden korte toespraken gehouden en geschenken uitgewisseld. Voor wat betreft de tijdschema’s van de dag levert de lunch altijd enige spanning op. De inauguratieparade staat klaar om te vertrekken, en het duurt doorgaans uren voordat de laatste deelnemers hiervan de eindstreep hebben gehaald. Omdat de parade precies valt tussen lunch en diner, probeert het organiserend comité de parade fors in te korten. Poging na poging mislukt, waarna uiteindelijk de oplossing wordt gevonden in het inkorten van de lunch.

De president rijdt aan het hoofd van de parade. Sinds 1965 doet hij dit in een gepantserde auto. Veertien maanden daarvoor is president Kennedy doodgeschoten toen hij in een open auto door Dallas reed. Daarnaast leveren in die periode ook de strijd van de Burgerrechtenbeweging en het verloop van de Vietnamoorlog in toenemende mate maatschappelijke spanningen op. In 1977 laat Jimmy Carter zijn auto halverwege stoppen, waarna hij uitstapt om enige honderden meters van de parade wandelend af te leggen. Zijn opvolgers zullen dit sympathieke voorbeeld volgen.

Aangekomen bij het Witte Huis nemen de president en zijn gasten plaats op de speciale tribune om naar het verdere verloop van de parade te kijken. Zij zitten daarbij achter een glazen wand, die is aangebracht om de president te beschermen, zowel tegen een eventuele aanslag als tegen de winterkou.

Om de duur van de parade binnen de perken te houden, mogen niet meer dan 15.000 deelnemers meelopen. Het Inaugurale Comité van de Strijdkrachten, dat de parade organiseert, maakt uit de aanmeldingen een selectie.

De oorsprong van de parade is terug te voeren naar de eerste inauguratie van George Washington in 1789 in New York. Op weg naar zijn beëdiging sluiten steeds meer militaire eenheden, burgers, vrienden en sympathisanten zich bij zijn gevolg aan. Bij daaropvolgende inauguraties herhaalt dit fenomeen zich, en wordt de nieuwe president ook na zijn inauguratie door een parade begeleid. Sinds 1873 is de parade uitsluitend na de inauguratie. Ulysses Grant is de eerste president die vanaf een tribune voor het Witte Huis de parade afneemt.

Voor de sociale kringen in en rond de hoofdstad vormen sinds 1807 de inauguratiebals het slotstuk van de dag. Op verschillende plaatsen in Washington worden feesten georganiseerd waarvoor de deelnemers toegangskaarten moeten kopen. De aantredende president heeft een Presidentiële Inaugurele Commissie ingesteld, die toezicht houdt op de bals en meebeslist over de opzet, organisatie, uitnodigingen en toegangsprijzen. De president en zijn vrouw maken verspreid over de avond een ronde langs alle officiële bals, dat wil zeggen: de bals die door de commissie zijn erkend. On-der applaus worden enkele danspassen gewaagd op de dansvloer, en na het uitspreken van een vriendelijk woord tegen de aanwezigen vertrekt het presidentiële echtpaar naar de volgende gelegenheid. President Clinton bezoekt in 1997 op één avond veertien inauguratiebals – een record.

Democratie is niet gratis. Het comité van senatoren en afgevaardigden dat voor de organisatie en uitvoering van de inauguratie verantwoordelijk is, heeft een budget van 1 miljoen dollar. Dit wordt uitsluitend besteed aan de activiteiten rond het afleggen van de eed, zoals de bouw van het speciale podium, de activiteiten die daarop en daaromheen worden georganiseerd, en de traditionele lunch. De overige operationele zaken, zoals het treffen van de juiste veiligheidsmaatregelen, het organiseren van de verkeersomleidingen en het paraat houden van ambulancepersoneel en brandweerlieden kosten in 2009 bij elkaar nog zo’n 75 miljoen dollar. Dit wordt verwerkt in de begrotingen van de betreffende diensten. De overige evenementen, zoals de inaugurele bals, worden gefinancierd uit de opbrengsten van de kaartverkoop, merchandising en giften van sponsoren.

Met het doven van de lichten in feestelijk Washington komt een einde aan de inaugurele activiteiten. De volgende dag wachten de president een opgeruimd bureau en een volle agenda in zijn nieuwe werkkamer, de Oval Office in de westelijke vleugel van het Witte Huis.

In het Witte Huis

Voor de president van de Verenigde Staten wordt goed gezorgd. Met de functie staat de winnaar van de presidentsverkiezingen, naast een salaris van 400.000 dollar en een onkostenvergoeding van 50.000 dollar per jaar, een aantal aantrekkelijke voorzieningen tot zijn beschikking. Bovenaan de lijst staat het Witte Huis, symbool van de macht van de president. Het is niet alleen zijn ambtswoning maar ook zijn kantoor. President Barack Obama zegt kort na zijn aantreden dat hij groot voordeel heeft van deze aantrekkelijke combinatie. Hij is nu vaker in de gelegenheid samen met zijn vrouw en jonge dochters te eten. Daarnaast kost het woon-werkverkeer hem veel minder tijd.

Niet dat hij zich daarover als president veel zorgen hoeft te maken. Voor autoritten staat hem een speciaal voor zijn functie ontwikkelde limousine ter beschikking, met als bijnaam ‘Het Beest’ – The Beast. Als deze door General Motors gebouwde zwarte Cadillac zich in beweging zet, worden bovendien de straten voor hem vrijgemaakt. De zwaargepantserde bom- en kogelvrije limousine blijkt niet onkwetsbaar. In 2011 maakt de confrontatie met een eenvoudige verkeersdrempel een einde aan een onschuldig autoritje als Obama in Dublin de Amerikaanse ambassade verlaat. Pas nadat vervangend vervoer is geregeld, kan de president zijn reis voortzetten.

Voor een weekeinde in een rustige, lommerrijke omgeving kan de president zich terugtrekken op het presidentiële buitenverblijf Camp David, door president Dwight Eisenhower vernoemd naar zijn kleinzoon. Het ligt in de staat Maryland, zo’n 100 kilometer ten noordwesten van het Witte Huis. Om daar te komen, wordt doorgaans de presidentiële helikopter Marine One gebruikt. Voor vluchten over langere afstanden beklimt de president de vliegtuigtrap van Air Force One. Dat is een bijzondere uitvoering van de Boeing 747. Omdat dit grote vliegtuig is uitgerust met onder meer privévertrekken, kantoren en vergaderruimtes, wordt dit toestel ook wel ‘het vliegende Witte Huis’ genoemd.

Het grootste deel van de twintigste eeuw heeft de Amerikaanse president ook de beschikking over een presidentieel schip, sinds de jaren dertig de Sequoia. Dat kon worden gebruikt voor vaartochtjes over de rivier de Potomac, die min of meer langs het Witte Huis stroomt. Maar de economische crisis in de jaren zeventig maakt daaraan een einde. President Jimmy Carter wil laten zien dat ook de president zich in die zware tijd geen extravagantie meer kan veroorloven. Hij verkoopt het schip aan een particuliere eigenaar. De Sequoia is nog steeds in de vaart, maar als de president nu op het dek staat, doet hij dat als huurder.

New York is de hoofdstad van de Verenigde Staten als George Washington als eerste president wordt beëdigd. Dan al staat vast dat dit een tijdelijke situatie zal zijn. Eigenlijk moet de hoofdstad verhuizen naar een centralere locatie, en het zou ook meegenomen zijn als de locatie neutraal is. Dat wil zeggen: niet ligt in één van de aangesloten staten. De president krijgt het mandaat om een geschikte locatie aan te wijzen, en zijn keuze valt op een gebied aan de noordoever van de Potomac, in het grensgebied van de staten Virginia en Maryland. Beide staten staan het betreffende deel van hun grondgebied af, en het Congres bestempelt op 17 juli 1790 het gebied van 260 vierkante kilometer formeel tot zetel van de federale regering.

Bescheiden noemt president Washington de voorziene hoofdstad de ‘Federale Stad’. Later zal het Congres meer aansprekende namen vaststellen. Het gehele gebied wordt het ‘District van Columbia’ genoemd, naar de Italiaanse ontdekkingsreiziger Christoffel Columbus, die Amerika ‘ontdekte’. De stad die het district zal domineren krijgt de naam van de aartsvader van de Verenigde Staten: Washington. De hoofdstad moet in 1800 officieel in gebruik worden genomen, en in de tussentijd is Philadelphia tien jaar lang de federale hoofdstad.

De Franse architect Pierre L’Enfant krijgt de opdracht de nieuwe hoofdstad in te richten. Hij ontwikkelt een stadsplan met grote boulevards, pleinen en parken. De federale gebouwen krijgen daarin hun plek op de mooiste locaties. Het moerasachtige gebied wordt uit het niets ontwikkeld, en is duidelijk op de groei ontworpen. De ruime opzet met hier en daar een groot overheidsgebouw in een verder nogal leeg gebied maakt in de beginperiode op de eerste inwoners en gebruikers een wat potsierlijke indruk.

Voor het ontwerp van het presidentiële onderkomen wordt een wedstrijd uitgeschreven. Onder pseudoniem stuurt ook de veelzijdige schrijver van de Onafhankelijkheidsverklaring en latere president Thomas Jefferson een voorstel in. Zijn ontwerp wordt terzijdegeschoven want de Iers-Amerikaanse architect James Hoban wint de opdracht en een prijs van 500 dollar. Zijn ontwerp is geïnspireerd door het Leinster Huis in Dublin, en op 13 oktober 1792 wordt de eerste steen gelegd. Op 1 november 1800 neemt Amerika’s tweede president John Adams als eerste zijn in-trek in de presidentiële woning. Lang kan hij er niet van genieten. Diezelfde maand verliest hij de presidentsverkiezingen en op 4 maart 1801 overhandigt hij de sleutels aan zijn opvolger Jefferson.

Het duurt nog even voordat het gebouw is voltooid. Als Adams zijn intrek neemt, zijn de meeste vertrekken nog leeg en lekt het dak. Mevrouw Adams gebruikt de kale ruimtes om de was te laten drogen. Jefferson benut zijn acht jaar als president om de tuinen te ontwerpen en de binnenruimtes in te richten. Dat doet hij in de stijl van de Franse koning Lodewijk XVI. In de tijd dat deze over Frankrijk heerst, is Jefferson Amerika’s ambassadeur in Frankrijk. Maar omdat in de nieuwe republiek een taboe heerst op koningen, keizers en andere machtswellustelingen krijgt het interieur het politiek-correcte predicaat ‘Federale Stijl’.

In 1812 verklaart Amerika de oorlog aan Engeland. In Europa strijden in die tijd de Britten met napoleontisch Frankrijk, en hierdoor zien de Amerikanen hun kans schoon om de Britse aanwezigheid op het Amerikaanse continent te verzwakken. Officieel worden handelsconflicten en de gedwongen opname in Britse dienst van genaturaliseerde Amerikaanse matrozen, de zogenoemde impressment, aangevoerd. De Amerikanen hebben zich echter op deze oorlog slecht voorbereid, zodat op het slagveld Britse troepen de overhand krijgen. Zij bezetten de nieuwe hoofdstad kortstondig en steken de federale gebouwen in brand. Dolly Madison, echtgenote van president James Madison, weet ternauwernood het officiële portret van George Washington te redden, maar het gebouw gaat grotendeels in vlammen op. Na de wederopbouw worden de geblakerde buiten muren wit geschilderd, en zo krijgt de presidentiële woning in de volksmond de naam het ‘Witte Huis’.

Totdat in 1865 president Abraham Lincoln wordt vermoord, is de beveiliging van de president en zijn familie minimaal. De president ontvangt zijn bezoekers in zijn werkkamer op de bovenverdieping van het Witte Huis. Op diezelfde verdieping zijn de privévertrekken gevestigd. Bezoek, medewerkers en familieleden – alles loopt door elkaar.

Op werkdagen is het een komen en gaan van bezoekers, die niet allemaal met groot ceremonieel worden ontvangen. De Britse schrijver Charles Dickens beschrijft hoe hij zich in 1841 meldt bij het Witte Huis met een uitnodiging in de hand voor een bezoek aan president John Tyler. Het Witte Huis doet hem denken aan een Engels clubhuis maar, zo meldt hij minzaam, met het ongemakkelijke gevoel dat het gebouw vrij nieuw is en nog niet ingesleten. Als hij aan de deur klopt, verschijnt er niemand, zodat hij zelf de weg naar de president moet vinden. De ruimtes die hij daarbij doorkruist, worden gevuld door mensen die het vooral belangrijk lijken te vinden juist daar rond te hangen. En omdat sommige van de wachtende heren op de grond spugen, hoopt Dickens dat de huishoudsters goed worden betaald.

Voor een gezin met zes kinderen is het Witte Huis aan de krappe kant. Nadat hij met zijn grote gezin zijn intrek heeft genomen in de ambtswoning, geeft president Theodore Roosevelt daarom opdracht voor het ontwikkelen van een aanbouw. Het is de eerste versie van de Westelijke Vleugel, de West Wing. Daarin worden de presidentiële kantoren en vergaderzalen gevestigd, zodat de familie met iets meer rust en privacy op de bovenverdiepingen van het hoofdgebouw, dat de Residentie wordt genoemd, kan wonen. Roosevelt geeft het gebouw in 1902 officieel de naam The White House. De Westelijke Vleugel zoals die tegenwoordig bestaat, wordt in 1933 opgeleverd, nadat een brand in 1929 het oude kantoorgebouw heeft verwoest. En in 1942 wordt de huidige Oostelijke Vleugel voltooid. Die bestaat sinds 1902 al in een kleinere uitvoering. Maar als president Franklin Roosevelt tijdens de Tweede Wereldoorlog in 1942 op die plek een ondergrondse bunker wil aanleggen, heeft hij een dekmantel nodig om de bouwwerkzaamheden uit te kunnen laten voeren zonder argwaan te wekken. Daarop besluit hij bovenop de nieuwe bunker een grotere Oostelijke Vleugel te laten bouwen.

De politieke activiteiten spelen zich tegenwoordig voornamelijk af in de Westelijke Vleugel van het Witte Huis. De beroemdste ruimte is daar de Oval Office, de officiële werkruimte van de president. Hier houdt hij besprekingen en ontvangt hij zijn gasten. De ovale ruimte is ongeveer 11 meter lang, 8 meter breed en bijna 6 meter hoog.

De belangrijkste blikvanger is het Resolute-bureau. President Rutherford B. Hayes krijgt het in 1880 cadeau van de Britse koningin Victoria. Het is gemaakt van het hout van het Britse schip HMS Resolute. Dit verlaten, ronddolende vaartuig wordt eerder door de Amerikaanse Marine op zee opgemerkt en vervolgens aan de Britten teruggegeven als teken van vriendschap. Het bureau krijgt wereldwijd bekendheid door de foto waarop het jonge zoontje van president John F. Kennedy lachend door het luikje aan de voorkant naar buiten kruipt. Dit luikje is overigens pas later op verzoek van Franklin Roosevelt aan het bureau toegevoegd om zijn door polio getroffen benen aan het zicht te onttrekken.

De meeste presidenten hebben dit bureau gebruikt, meestal in hun officiële werkruimte, maar soms in hun studeerkamer in de Residentie. Als bewonderaar van president Woodrow Wilson geeft president Richard Nixon er de voorkeur aan het zogeheten ‘Wilson-bureau’ te gebruiken. Pas na zijn aftreden wordt hem tot zijn spijt duidelijk dat het bureau is vernoemd naar een andere gebruiker en naamgenoot van zijn idool: Henry Wilson, vicepresident onder Ulysses Grant.

Het is gebruik dat de vertrekkende president voor zijn opvolger op het bureau een brief achterlaat. De adressering van de door president George W. Bush aan president Obama gerichte brief luidt: ‘Van Nr. 43 aan Nr. 44’. De inhoud van deze brieven wordt doorgaans niet bekend gemaakt.

Via de werkruimte van zijn secretaresse bereikt de president vanuit de Oval Office de ruimte waar het kabinet vergadert. In het eerste kabinet van George Washington zit-ten vier ministers en vicepresident John Adams. Het huidige kabinet telt vijftien ministers, zes functionarissen met de rang van minister, en de vicepresident. De kabinetstafel die in 1970 door de zittende president Richard Nixon aan het Witte Huis werd geschonken, biedt nog ternauwernood voldoende ruimte aan alle kabinetsleden.

Naast de ingang waardoor de ministers de kabinets ruimte binnenkomen, staat tegenwoordig op een kastje een rieten mandje met daarnaast een blocnote met gele plakblaadjes. Ministers plakken zo’n briefje met hun naam erop op hun BlackBerry of mobiele telefoon en deponeren die in de mand voordat zij de vergaderruimte betreden. Pas als zij aan het eind van de bijeenkomst de kabinetsruimte verlaten, mogen zij hun mobiele apparaat weer pakken en aanzetten.

Alleen de meest naaste medewerkers van de president hebben een kantoor in de Westelijke Vleugel. De kamers zijn schaars en relatief klein, maar zijn in politieke zin van onbetaalbare waarde. Het is de krachtigste bevestiging van politieke macht om te werken in de nabijheid van de president. Niet veel medewerkers zullen bereid zijn hun kleine kamer te verruilen voor een veel grotere en chiquere ruimte in een ander gebouw. De vicepresident en zijn medewerkers zijn gehuisvest in het Eisenhower Executive Office Building (EOB), een groot en nogal opvallend gebouw met een indrukwekkend barok interieur dat direct naast het Witte Huis ligt. Daarnaast heeft de vicepresident ook nog een kleiner kantoor in de Westelijke Vleugel, dicht bij de Oval Office.

Eén van de bekendste politieke tuinen is de Rozentuin van het Witte Huis, de Rose Garden. Deze tuin ligt tussen de Oval Office en de Residentie in. Als het weer het toelaat, worden veel ceremoniële evenementen in deze tuin georganiseerd. De president gebruikt deze locatie regelmatig om een verklaring af te leggen. Daarbij staat het katheder met daarop het wapen van de president tussen het gazon en de colonnade die van de Westelijke Vleugel naar het hoofdgebouw leidt. Drie treden boven de anderen verheven, overziet de president vanaf die plek de aanwezigen in de tuin. Een grimmige president Clinton legt hier in februari 1999 een verklaring af nadat de Senaat hem heeft vrijgesproken van meineed en machtsmisbruik. In betere tijden heeft hij in 1963 in diezelfde tuin als 17-jarige scholier de door hem bewonderde president Kennedy de hand mogen schudden. De foto daarvan gaat tijdens de verkiezingscampagne van 1992 de hele wereld over. Naar eigen zeggen heeft deze ontmoeting Clinton tot zijn politieke carrière aangezet.

Het illustreert dat ook minder zwaarwichtige bijeenkomsten in de Rozentuin worden gehouden, zoals ontvangsten van maatschappelijke organisaties of prijsuitreikingen aan bijvoorbeeld de vrijwilliger van het jaar. Medewerkers van de stafafdeling die de toespraken van de president vervaardigt, worden in hun beginperiode veroordeeld tot het schrijven van toespraken voor deze lichtere gelegenheden. Dit wordt ervaren als corvee, en de toespraken worden daarom onder elkaar ‘Rozentuin rommel’ – Rose Garden rubbish – genoemd.

Serieuzere bijeenkomsten worden gehouden in de kelder van de Westelijke Vleugel. Daar is de extreem beveiligde ‘Situatiekamer’ gevestigd, de Situation Room, een complex van vergaderruimtes waarvanuit de president militaire operaties leidt en zijn medewerkers aanstuurt in een crisissituatie. Bekend is de foto van president Obama en zijn medewerkers in deze ruimte als in mei 2011 aan de andere kant van de wereld Osama bin Laden, de leider van Al-Qa’ida, wordt uitgeschakeld. Een basale versie van deze ruimte is in 1961 opgezet onder president John F. Kennedy. Inmiddels is het een ultramodern complex van verschillende vergaderruimtes waar onder meer door middel van videoverbindingen met locaties over de hele wereld kan worden gecommuniceerd. Ook kent het complex een zogenoemde ‘Zoekkamer’, de Search Room, die optimaal is ingericht om individuele personen op te sporen waarmee in een crisissituatie contact moet worden gelegd. De Situatiekamer is als veiligheids- en informatiecentrum permanent in bedrijf. Dagelijks worden er tientallen bijeenkomsten gehouden. Het grondig doorgelichte personeel wordt geleverd door de inlichtingendiensten, het ministerie van Binnenlandse Veiligheid en de krijgsmacht.

Na kabinetsvergaderingen kan de president schuin doorsteken naar het perscentrum voor journalisten die het Witte Huis dagelijks volgen. Ook dit is gevestigd in de Westelijke Vleugel en valt uiteen in twee ruimtes. In de ene ruimte hebben de journalisten hun werkplekken: kleine open bureaus waar zij hun laptop kunnen inpluggen, kunnen telefoneren en roddels en geruchten kunnen uitwisselen.

De andere ernaast gelegen ruimte is de Brady Persconferentiezaal. Deze biedt plaats aan 49 journalisten, die volgens een vaste indeling hun stoel innemen. Het bestuur van de Witte Huis Correspondentenvereniging is voor deze indeling verantwoordelijk. Achter de journalisten is ruimte vrijgemaakt voor cameramensen en fotografen. De president staat op een klein podium. Op de achtergrond hangt een blauw gordijn en een blauw ovaal schild met daarop een afbeelding van het Witte Huis. De ruimte is genoemd naar James Brady. Hij was woordvoerder van president Reagan en raakte in maart 1981 ernstig gewond en blijvend invalide door rondvliegende kogels toen er op Reagan een aanslag werd gepleegd.

De ruimte waar het perscentrum is gevestigd was eerder de locatie van het zwembad van het Witte Huis. Dat wordt in 1933 aangelegd voor de door polio aan zijn rolstoel gekluisterde Franklin Roosevelt. Opmerkelijk genoeg is het president Nixon, die juist een obsessieve hekel heeft aan de media, die in 1970 het initiatief neemt om op de plaats van het zwembad de pers nieuwe en moderne faciliteiten aan te bieden.

Belangrijke en formelere persconferenties worden verzorgd vanuit het hoofdgebouw van het Witte Huis. Dat gebouw heeft vier verdiepingen. De ruimtes op de begane grond en in het souterrain worden voor formele bijeenkomsten gebruikt. De bovenste twee verdiepingen vormen de Residentie, de woonruimte van de president en zijn gezin. De grootste ruimte in het Witte Huis is de Oostelijke Zaal, de East Room, en die maakt met zijn hoge plafond, grote kroonluchters, lange gordijnen en presidentiële olieverfportretten een statige indruk. De zaal is ontworpen voor grote bijeenkomsten. President Kennedy lag hier opgebaard nadat hij in Dallas door een aanslag om het leven was gekomen, maar ook worden hier grote diners verzorgd en concerten gegeven. President Nixon hield hier zijn laatste toespraak als president, kort voordat hij na zijn gedwongen aftreden de deur van het Witte Huis definitief achter zich dicht trok. En zijn opvolger Gerald Ford werd even later in deze zelfde ruimte beëdigd als nieuwe president, en hield er ook zijn inauguratierede.

Diplomatie en inwendige verzorging worden gecombineerd aan de westzijde van het hoofdgebouw. Daar houdt de president in de ‘Staatsdinerzaal’, de State Dining Room, de staatsbanketten en andere formele diners als hoge buitenlandse leiders het Witte Huis bezoeken. De president en de hoofdgast zitten aan de hoofdtafel, die voor de open haard staat opgesteld. Boven de schouw hangt een groot portret van een sceptisch kijkende president Abraham Lincoln. Vaak is deze ruimte te klein om alle gasten een plek aan tafel te kunnen geven, en daarom worden gasten ook nog over andere ruimtes verspreid.

President Thomas Jefferson gebruikt in zijn tijd de nabijgelegen Groene Kamer als eetkamer. Jefferson wordt nog steeds gezien als een bijzonder veelzijdig man. Hij sprak vijf talen, en was behalve als politicus onder meer ook actief als architect, landbouwer, hovenier, uitvinder en politiek denker. Om dit te illustreren verwelkomt president John F. Kennedy tijdens een diner voor westerse Nobelprijswinnaars zijn gasten met de vleiende woorden dat nog nooit zoveel talent en kennis samenkwam in het Witte Huis… met als mogelijke uitzondering die keer dat Thomas Jefferson in zijn eentje aan het diner zat.

Op de bovenste twee verdiepingen liggen de privévertrekken van de president en zijn familie. De bewoners we-ten dat hun verblijf daar tijdelijk is – de Grondwet stelt immers grenzen aan hoelang een president in functie mag zijn. Sommige families hebben een zeker politiek imago omdat verschillende familieleden politieke functies bekleden of hebben bekleed. En een enkele keer is het voorgekomen dat verschillende telgen van eenzelfde familie in verschillende periodes in het Witte Huis hebben gewoond. Dat geeft die families een soort dynastieke status. Want Amerikanen hebben zich tijdens de Onafhankelijkheidsoorlog weliswaar vrijgevochten van de Britse Koning, toch creëren en omarmen zij zo nu en dan hun eigen politieke royals: families die incidenteel hun stempel hebben gezet op de politiek en samenleving van hun tijd.

Politieke dynastieën
in het Witte Huis

De presidentsverkiezingen van 2008 zijn vooral voor kiezers die dan 49 jaar of jonger zijn een bijzondere dag. Voor het eerst sinds zij op 18-jarige leeftijd hun stem mochten uitbrengen komt de naam Bush of Clinton niet voor op het stembiljet. Dat is dus voor het eerst sinds de verkiezingen van 1976. De ‘oude’ George W.H. Bush staat als kandidaatvicepresident op het stembiljet in 1980 en 1984, en als presidentskandidaat in 1988 en 1992. Bill Clinton is presidentskandidaat in 1992 en 1996, en de ‘jonge’ George W. Bush in 2000 en 2004. Als Hillary Clinton erin geslaagd zou zijn in 2008 de Democratische nominatie in de wacht te slepen, zou de onafgebroken Bush-Clinton reeks zich nog verder in de toekomst hebben voortgezet.

Nadat de Amerikanen zich hebben vrijgevochten uit de heerschappij van de Engelse koning George III, breken zij ook met de Britse traditie van de adel. Artikel 1 van de Grondwet bepaalt zelfs expliciet dat er geen Amerikaanse adellijke titels zullen bestaan. En voor het accepteren van een buitenlandse adellijke titel is toestemming vereist van het Congres. Ook wordt het alle staten verboden adellijke titels in het leven te roepen.

Dat neemt niet weg dat in de Verenigde Staten een zekere fascinatie bestaat voor machtige families. En helemaal als die families in het Witte Huis wonen, in het centrum van de publieke belangstelling. Het is vier keer voorgekomen dat verschillende telgen van één familie als president in het Witte Huis hebben gewoond. Dat zijn John Adams en zijn zoon John Quincy Adams, William Henry Harrison en zijn kleinzoon Benjamin Harrison, de verre achterneven Theodore en Franklin Roosevelt, en in de meer recente geschiedenis vader en zoon George Bush. Daarnaast hebben de Kennedy’s met John F. Kennedy weliswaar slechts één president geleverd, maar ook aan die familie wordt door velen een dynastieke betekenis toegekend omdat daarnaast verschillende familieleden in de Senaat en het Huis van Afgevaardigden hebben gezeten. Bovendien zijn ook Johns broers Robert en Edward presidentskandidaat geweest.

Op verzoek van de prominente krant The Washington Post heeft Stephen Hess, die verbonden is aan een van de oudste politieke denktanks in Washington, in 2007 dynastieke politieke families gerangschikt. Hij hanteert daarbij drie criteria: familieleden uit minstens drie verschillende generaties moeten een politieke functie hebben bekleed, de familieleden moeten met elkaar een bloedband hebben (aangetrouwde familieleden tellen niet mee) en naarmate de functies die zij hebben bekleed belangrijker zijn, krijgen zij meer punten.

De lijst wordt aangevoerd door de Kennedy’s. Zij leveren niet alleen één keer een president, maar ook drie keer een senator, vier keer een afgevaardigde en één keer een minister. Andere families in de toptien die ooit ten minste één keer een president leveren zijn de familie Roosevelt (plaats 2), Harrison (4), Adams (5), Bush (6), en Taft (9). Telgen van de vier andere dynastieke families in de toptien wonen weliswaar nooit in het Witte Huis, maar omdat in hun families zo vaak een senator, afgevaardigde, minister of gouverneur rondloopt, scoren zij alsnog voldoende pun-ten voor een hoge notering.

In Amerika overheerst de opvatting dat niet afkomst maar juist capaciteiten en inzet bepalend moeten zijn voor wat je bereikt. Daarom wordt niet alleen met fascinatie maar ook met enige argwaan naar de belangrijke politieke families gekeken. Het is niet de bedoeling dat door een soort van erfopvolging een claim kan worden gelegd op politieke ambten.

Hoe komt het dan dat sommige families er beter in slagen in de loop van de tijd niet alleen politieke prominentie te bereiken, maar dat vervolgens ook door te geven aan volgende generaties? Hess geeft hiervoor verschillende verklaringen.

In de eerste plaats kan een familie een bovengemiddelde verwantschap hebben met een bepaald beroep. Zoals banketbakkers, ambachtslieden en artsen hun passie en vaardigheden overdragen aan volgende generaties, kan dat ook gebeuren met dienaren van de publieke zaak. Als kinderen al aan de keukentafel betrokken raken in gesprekken over een bepaald beroep, dan kunnen zij hiermee al op jonge leeftijd voor het leven worden ‘besmet’.

De sociale omgeving van de politieke families kan dit effect versterken. Daarin kan een bovengemiddeld aantal collega-politici, lobbyisten of journalisten zitten, die ook een grote enthousiasmerende passie hebben voor politiek. En als een politieke familie eenmaal voor het publiek zichtbaar is, kan een positieve naamsbekendheid nog verder helpen om stemmen te trekken.

Een andere belangrijke factor die het politieke succes van een nieuwe generatie kan versterken, is het politieke netwerk dat vanaf de pater familias rond de familie is opgebouwd. Niet alleen kan dat helpen om de juiste mensen te mobiliseren voor een succesvolle start van een politieke carrière. Ook kan dat de slagkracht vergroten om aan fondsenwerving te doen, zodat er voldoende geld kan worden bijeengebracht om een professionele en succesvolle verkiezingscampagne te voeren.

Een interessante vraag is of de presidenten uit een politieke dynastie in hun ambt beter presteren dan de andere presidenten. Door wetenschappers en journalisten worden regelmatig ranglijsten opgesteld van beste en slechtste presidenten. De scores moeten enigszins worden gerelativeerd, omdat de persoonlijke sympathie niet volledig kan worden uitgeschakeld, en ook omdat de nog verse indruk van recente presidenten in de toekomst kan moeten worden bijgesteld. Kijken we naar de rangschikking van het Siena College gebaseerd op het oordeel van 238 wetenschappers in 2010, dan schieten de dynastieke presidenten er niet spe cifiek positief of negatief uit. Weliswaar vormen Franklin Roosevelt (plaats 1) en Theodore Roosevelt (2) de top, maar tegelijkertijd bungelen Benjamin Harrison (34), William Henry Harrison (35), en George W. Bush (39) aan de onderkant van het klassement. John Adams (17), John Quincy Adams (19), George H.W. Bush (22), en William Howard Taft (24) zijn middenmoters.

Voor Amerikanen zal het een geruststelling zijn dat negen van de twaalf naoorlogse presidenten niet met een politieke zilveren lepel zijn grootgebracht maar juist zelf de basis hebben gelegd voor hun politieke loopbaan. Harry Truman, Dwight Eisenhower, Lyndon Johnson, Richard Nixon, Jimmy Carter en Barack Obama hebben een relatief eenvoudige achtergrond zonder politieke netwerken. En van Gerald Ford, Ronald Reagan en Bill Clinton zou tegenwoordig worden opgemerkt dat zij in probleemgezinnen zijn geboren. Alleen voor John Kennedy en vader en zoon George Bush hebben voorgaande generaties een eerste politieke basis gelegd. De oude Kennedy is onder Franklin Roosevelt onder meer ambassadeur in Groot-Brittannië en voorzitter van de beurswaakhond SEC. En de vader van de eerste George Bush is tien jaar lang senator.

Het beeld dringt zich dan ook op dat politieke dynastieën in de Verenigde Staten niet alleen opkomen maar uiteindelijk ook weer verdwijnen. Geen enkele familie heeft blijvend een doorslaggevend stempel kunnen drukken op de Amerikaanse politiek. En dat zorgt ervoor dat presidentsverkiezingen in de Verenigde Staten altijd weer spannend en enerverend zijn.

Lijstjes

Alle presidenten van de Verenigde Staten

  1
George Washington (1732-1799)
partijloos 1789-1797

  2
John Adams (1735-1826)
Federalist 1797-1801

  3
Thomas Jefferson (1743-1826)
Democratisch-Republikein 1801-1809

  4
James Madison (1751-1836)
Democratisch-Republikein 1809-1817

  5
James Monroe (1758-1831)
Democratisch-Republikein 1817-1825

  6
John Quincy Adams (1767-1848)
Democratisch-Republikein 1825-1829

  7
Andrew Jackson (1767-1845)
Democraat 1829-1837

  8
Martin Van Buren (1782-1862)
Democraat 1837-1841

  9
William H. Harrison (1773-1841)
Whig 1841

10
John Tyler (1790-1862)
Whig 1841-1845

11
James K. Polk (1795-1849)
Democraat 1845-1849

12
Zachary Taylor (1784-1850)
Whig 1849-1850

13
Millard Fillmore (1800-1874)
Whig 1850-1853

14
Franklin Pierce (1804-1869)
Democraat 1853-1857

15
James Buchanan (1791-1868)
Democraat 1857-1861 238

16
Abraham Lincoln (1809-1865)
Republikein 1861-1865

17
Andrew Johnson (1808-1875)
National Union 1865-1869

18
Ulysses S. Grant (1822-1885)
Republikein 1869-1877

19
Rutherford Hayes (1822-1893)
Republikein 1877-1881

20
James Garfield (1831-1881)
Republikein 1881

21
Chester Arthur (1829-1886)
Republikein 1881-1885

22
Grover Cleveland (1837-1908)
Democraat 1885-1889

23
Benjamin Harrison (1833-1901)
Republikein 1889-1893

24
Grover Cleveland (1837-1908)
Democraat 1893-1897

25
William McKinley (1843-1901)
Republikein 1897-1901

26
Theodore Roosevelt (1858-1919)
Republikein 1901-1909

27
William Taft (1857-1930)
Republikein 1909-1913

28
Woodrow Wilson (1856-1924)
Democraat 1913-1921

29
Warren Harding (1865-1923)
Republikein 1921-1923

30
Calvin Coolidge (1872-1933)
Republikein 1923-1929

31
Herbert C. Hoover (1874-1964)
Republikein 1929-1933

32
Franklin Delano Roosevelt (1882-1945)
Democraat 1933-1945

33
Harry S. Truman (1884-1972)
Democraat 1945-1953

34
Dwight David Eisenhower (1890-1969)
Republikein 1953-1961

35
John Fitzgerald Kennedy (1917-1963)
Democraat 1961-1963

36
Lyndon Baines Johnson (1908-1973)
Democraat 1963-1969

37
Richard Milhous Nixon(1913-1994)
Republikein 1969-1974

38
Gerald R. Ford (1913- 2006)
Republikein 1974-1977

39
James (Jimmy) Earl Carter, Jr. (1924)
Democraat 1977-1981

40
Ronald Wilson Reagan (1911- 2004)
Republikein 1981-1989

41
George H. W. Bush (1924)
Republikein 1989-1993

42
William (Bill) Jefferson Clinton (1946)
Democraat 1993-2001

43
George W. Bush (1946)
Republikein 2001-2009

44
Barack Obama (1961)
Democraat 2009-heden

Alle vicepresidenten van de Verenigde Staten

  1
John Adams (1735-1826)
Federalist 1789-1797

  2
Thomas Jefferson (1743-1826)
Democratisch-Republikein 1797-1801

  3
Aaron Burr(1756-1836)
Democratisch-Republikein 1801-1805

  4
George Clinton(1739-1812)
Democratisch-Republikein 1805 - 1812

  5
Elbridge Gerry(1744-1814)
Democratisch-Republikein 1813-1814

  6
Daniel D. Tompkins (1774-1825)
Democratisch-Republikein 1817-1825

  7
John C. Calhoun (1782-1815)
Democratisch-Republikein 1825-1832

  8
Martin van Buren(1782-1862)
Democraat 1833-1837

  9
Richard M. Johnson (1780-1850)
Democraat 1837-1841

10
John Tyler(1790-1862)
Whig 1841

11
George M. Dallas (1792-1864)
Democraat 1845-1849

12
Millard Fillmore (1800-1874)
Whig 1849-1850

13
William R. King (1786-1853)
Democraat 1853

14
John C. Breckinridge (1821-1875)
Democraat 1857-1861

15
Hannibal Hamlin(1809-1891)
Republikein 1861-1865

16
Andrew Johnson (1808-1875)
Democraat 1865

17
Schuyler Colfax (1823-1885)
Republikein 1869-1873

18
Henry Wilson (1812-1875)
Republikein 1873-1875

19
William A. Wheeler (1819-1887)
Republikein 1877 - 1881

20
Chester Arthur(1829-1886)
Republikein 1881

21
Thomas A. Hendricks(1819-1885)
Democraat 1885

22
Levi P. Morton(1824-1920)
Republikein 1889-1893

23
Adlai E. Stevenson(1835-1914)
Democraat 1893-1897

24
Garrett A. Hobart (1844-1899)
Republikein 1897-1899

25
Theodore Roosevelt(1858-1919)
Republikein 1901

26
Charles W. Fairbanks(1852-1918)
Republikein 1905-1909

27
James S. Sherman (1855-1912)
Republikein 1909-1912

28
Thomas R. Marshall (1854-1925)
Democraat 1913-1921

29
Calvin Coolidge (1872-1933)
Republikein 1921-1923

30
Charles G. Dawes (1865-1951)
Republikein 1925-1929

31
Charles Curtis (1860-1936)
Republikein 1929-1933

32
John N. Garner(1868-1967)
Democraat 1933-1941

33
Henry A. Wallace (1888-1965)
Democraat 1941-1945

34
Harry S Truman (1884-1972)
Democraat 1945

35
Alben W. Barkley(1877-1956)
Democraat 1949-1953

36
Richard Milhous Nixon (1913-1994)
Republikein 1953-1961

37
Lyndon Baines Johnson (1908-1973)
Democraat 1961-1963

38
Hubert Humphrey (1911-1978)
Democraat 1965-1969

39
Spiro Agnew (1918-1996)
Republikein 1969-1973

40
Gerald R. Ford (1913-2006)
Republikein 1973-1974

41
Nelson A. Rockefeller (1908-1979)
Republikein 1973-1974

42
Walter Mondale(1928)
Democraat 1977-1981

43
George H. W. Bush (1924)
Republikein 1981-1989

44
Dan Quayle (1947)
Republikein 1989-1993

45
Al Gore (1948)
Democraat 1993-2001

46
Dick Cheney(1941)
Republikein 2001-2009

47
Joe Biden (1942)
Democraat 2009-heden

Grootste verkiezingsoverwinningen in gewonnen stemmen

| Winnaar/verliezer | Stemmen | %
1964 | Lyndon Johnson | 43.127.041 | 61,1
| Barry Goldwater | 27.175.754 | 38,5
1936 | Franklin Roosevelt | 27.752.648 | 60,8
| Alf Landon | 16.681.862 | 36,5
1972 | Richard Nixon | 47.168.710 | 60,7
| George McGovern | 29.173.222 | 37.5

Grootste verkiezingsoverwinningen in gewonnen kiesmannen

| Winnaar/verliezer | Kiesmannen | %
1820 | James Monroe | 231 | 99,1
| John Quincy Adams |      1 |   0,9
1936 | Franklin D. Roosevelt | 523 | 98,5
| Alf Landon |      8 |   1,5
1972 | Richard Nixon | 520 | 96,7
| George McGovern |    17 |   3,2

Presidenten die met minder dan 50 procent van de stemmen wonnen

Stemmen
%

1824
John Quincy Adams
Democratisch-Republikein
     113.142
30,9

1860
Abraham Lincoln
Republikein
  1.855.993
39,7

1912
Woodrow Wilson
Democraat
  6.296.284
41,8

1992
Bill Clinton
Republikein
44.909.806
43,0

1968
Richard Nixon
Republikein
31.783.783
43,4

1856
James Buchanan
Democraat
  1.835.140
45,3

1892
Grover Cleveland
Democraat
  5.553.898
46,0

1848
Zachary Taylor
Whig
  1.360.235
47,3

1888
Benjamin Harrison
Republikein
  5.443.633
47,8

2000
George W. Bush
Republikein
50.460.110
47,9

1876
Rutherford Hayes
Republikein
  4.034.142
47,9

1880
James Garfield
Republikein
  4.453.337
48,3

1884
Grover Cleveland
Democraat
  4.914.482
48,9

1996
Bill Clinton
Democraat
47.400.125
49,2

1916
Woodrow Wilson
Democraat
  9.126.868
49,2

1844
James K. Polk
Democraat
  1.339.570
49,5

1948
Harry Truman
Democraat
24.179.347
49,6

1960
John F. Kennedy
Democraat
34.220.984
49,7

Presidentsverkiezingen waarbij de kandidaat met de meeste stemmen niet won

Meeste stemmen/
Winnaar
Stemmen
Aantal

%
Kiesmannen
Aantal

%

1824

Andrew Jackson
     151.363
41,3
  99
37,9

John Quincy Adams
     113.142
30,9
  84
32,2

1876

Samuel Tilden
  4.286.808
50,9
184
49,9

Rutherford Hayes
  4.034.142
47,9
185
50,1

1888

Grover Cleveland
  5.538.163
48,6
168
41,9

Benjamin Harrison
  5.443.633
47,8
233
58,1

2000

Al Gore
51.003.926
48,4
266
49,4

George W. Bush
50.460.110
47,9
271
50,4

Oudste presidenten

|  | Leeftijd bij inauguratie
1981 | Ronald Reagan | 69 jaar en 349 dagen
1841 | William H. Harrison | 68 jaar en 23 dagen
1857 | James Buchanan | 65 jaar en 315 dagen
1989 | George H. W. Bush | 64 jaar en 222 dagen
1849 | Zachary Taylor | 64 jaar en 100 dagen

Jongste presidenten

|  | Leeftijd bij inauguratie
1901 | Theodore Roosevelt | 42 jaar en 322 dagen
1961 | John F. Kennedy | 43 jaar en 236 dagen
1993 | Bill Clinton | 46 jaar en 154 dagen
1869 | Ulysses S. Grant | 46 jaar en 311 dagen
2009 | Barack Obama | 47 jaar en 169 dagen

Presidenten met de langste regeerperiode

Jaar |  | Asntal dagen in functie
1933 | Franklin D. Roosevelt | 4.422
1801 | Thomas Jefferson | 2.922
1809 | James Madison | 2.922
1817 | James Monroe | 2.922
1829 | Andrew Jackson | 2.922
1869 | Ulysses S. Grant | 2.922
1885/1893 | Grover Cleveland* | 2.922
1913 | Woodrow Wilson | 2.922
1953 | Dwight D. Eisenhower | 2.922
1981 | Ronald Reagan | 2.922
1993 | Bill Clinton | 2.922
2001 | George W. Bush | 2.922

* Cleveland was twee niet-aaneengesloten termijnen president.

Presidenten met de kortste regeerperiode

Jaar |  | Aantal dagen in functie
1841 | William H. Harrison |     31
1881 | James A. Garfield |    199
1849-1850 | Zachary Taylor |    491
1921-1923 | Warren G. Harding |    881
1974-1977 | Gerald Ford |    895
1850-1853 | Millard Fillmore |    969
1961-1963 | John F. Kennedy | 1.036
1881-1885 | Chester A. Arthur | 1.262
1865-1869 | Andrew Johnson | 1.419
1841-1845 | John Tyler | 1.430

Vicepresidenten die president werden

1796
John Adams
Winnaar presidentsverkiezingen

1800
Thomas Jefferson
Winnaar presidentsverkiezingen

1836
Martin Van Buren
Winnaar presidentsverkiezingen

1841
John Tyler
Opvolger overleden president

1850
Millard Fillmore
Opvolger overleden president

1865
Andrew Johnson
Opvolger overleden president

1881
Chester Arthur
Opvolger overleden president

1901
Theodore Roosevelt
Opvolger overleden president

1923
Calvin Coolidge
Opvolger overleden president

1945
Harry Truman
Opvolger overleden president

1963
Lyndon Johnson
Opvolger overleden president

1968
Richard Nixon*
Winnaar presidentsverkiezingen

1974
Gerald Ford
Opvolger afgetreden president

1988
George H.W. Bush
Winnaar presidentsverkiezingen

* Nixon was vicepresident in de periode 1953-1961 en won de presidentsverkiezingen in 1968. Alle andere vicepresidenten werden als zittend vicepresident president.

De best bekeken presidentiële verkiezingsdebatten

| Debatnummer | Kijkers (miljoen)
1980
Jimmy Carter – Ronald Reagan | 2 | 80,6
2008
Sarah Palin – Joe Biden * |  | 69,9
1992
George H.W. Bush – Bill Clinton – Ross Perot | 2 | 69,9
1976
Gerald Ford – Jimmy Carter | 1 | 69,7
1988
George H.W. Bush – Michael Dukakis | 2 | 67,3
1984
Ronald Reagan – Walter Mondale | 2 | 67,3
1992
George H.W. Bush – Bill Clinton – Ross Perot | 3 | 66,9
I960
Richard Nixon – John F.Kennedy | 1 | 66,4
I988
George H.W. Bush – Michael Dukakis | 1 | 65,1
I984
Ronald Reagan – Walter Mondale | 1 | 65,1

* Debat tussen de vicepresidentskandidaten

Primeurs

President Richard Nixon (1913-1994) had zijn leven lang een grote passie voor politieke geschiedenis, en eenmaal in het Witte Huis liet hij geen mogelijkheid onbenut om zelf geschiedenis te schrijven – of dat in elk geval te claimen. Hij streeft historic firsts na, presidentiële primeurs. Zo wordt hij in 1969 de eerste president die telefoneert met de Amerikaanse astronauten op de maan, en in 1972 de eerste Amerikaanse president die een bezoek brengt aan de communistische Volksrepubliek China – inderdaad een historische gebeurtenis. Twee jaar later kan Nixon opnieuw een historic first op zijn conto schrijven. Hij wordt tijdens het hoogtepunt van het Watergate-schandaal de eerste president die zich gedwongen ziet om af te treden. Hieronder de belangrijkste firsts die betrekking hebben op het presidentschap en de presidentsverkiezingen.

De eerste Amerikaanse president

George Washington, van 1789 tot 1797. Is tijdens de Onafhankelijkheidsoorlog (1775-1783) opperbevelhebber van het Continentale Leger dat de koloniën bevrijdt van het Britse juk. Wordt twee keer unaniem gekozen tot president en stelt zich daarna niet meer verkiesbaar. Wordt in de Ver enigde Staten nog steeds vereerd als een vader des vaderlands.

De eerste first lady

Martha Washington, van 1789 tot 1797. Trouwt als gefortuneerde weduwe en moeder van twee kinderen op 27-jarige leeftijd met de jongere Washington. Is de enige first lady die niet in het Witte Huis woonde, dat tijdens Washingtons presidentschap nog niet is gebouwd. Verbrandt de briefwisseling tussen haar en Washington na zijn overlijden.

De eerste vreedzame presidentiële machtswisseling tussen rivalen

De machtsoverdracht na de verkiezingen van 1800. Amerika’s tweede president John Adams verliest dat jaar de verkiezingen van zijn rivaal Thomas Jefferson. Dankzij een intensieve correspondentie na hun beider presidentschap bloeit hun oude vriendschap weer op. Adams en Jefferson overlijden op dezelfde dag: 4 juli 1826, de vijftigste Onafhankelijkheidsdag.

De eerste presidentsverkiezingen die in het Huis van Afgevaardigden worden beslist

In 1800, als geen van de presidentskandidaten een meerderheid van de kiesmannen heeft gewonnen. De Grondwet schrijft voor dat dan het Huis van Afgevaardigden de president kiest. Bijzonder in zo’n situatie is dat niet iedere afgevaardigde een stem heeft, maar dat elke staat die in het Huis vertegenwoordigd is, één stem heeft. De afgevaardigden die uit dezelfde staat komen, moeten in overleg beslissen hoe die ene stem wordt uitgebracht. Pas in de 36ste stemronde behaalt Thomas Jefferson een meerderheid. Hij wordt de derde Amerikaanse president.

De eerste president die niet de meeste stemmen heeft gewonnen

John Quincy Adams wint bij de verkiezingen van 1824 30,9 procent van de stemmen, zijn opponent Andrew Jackson 41,3 procent. Geen van beiden verwerft een meerderheid van de kiesmannen, waardoor de beslissing moet vallen in het Huis van Afgevaardigden. Henry Clay, een derde presidentskandidaat, roept zijn achterban op om Adams te steunen, waardoor die wint. Adams wordt in 1825 beëdigd als zesde Amerikaanse president en Clay wordt zijn minister van Buitenlandse Zaken.

De eerste presidentiële one termer

John Adams, tweede president van de Verenigde Staten. Verliest in 1800, na één termijn van vier jaar, de verkiezingen van Thomas Jefferson. Hij trekt zich na zijn verlies terug uit de actieve politiek. De drie presidenten na hem dienen ieder twee termijnen van vier jaar, net als Washington. Pas de zesde president is weer een one termer: John Quincy Adams, zoon van John.

De eerste president die twee niet-aaneengesloten termijnen dient

Grover Cleveland is de eerste en tot op heden enige president die twee niet-aangesloten termijnen (1885-1889 en 1893-1897) heeft gediend. Weliswaar wint hij ook bij de verkiezingen van 1888 de meeste stemmen, maar zijn opponent Benjamin Harrison wint een ruime meerderheid van de kiesmannen. Cleveland is in de lijst van presidenten zowel de 22ste als de 24ste president. Hierdoor is Barack Obama Amerika’s 44ste president, maar de 43ste persoon die president is.

De eerste president wiens vader ook president is geweest

John Quincy Adams treedt in 1824 als zesde president in de voetsporen van zijn vader John Adams, de tweede president. Pas in het jaar 2000 zal met George W. Bush opnieuw een zoon van een oud-president (George H.W. Bush) het presidentschap verwerven. Wel is in de tussentijd Benjamin Harrison na de verkiezingen van 1888 als president de verre opvolger van zijn grootvader William Henry Harrison.

De eerste partijconventie

In september 1831 in Baltimore, van de Anti-Masonic Party, de Anti-Metselarij Partij, die zicht verzet tegen de vrijmetselarij. Haar kandidaat, William Wirt, behaalt bij de verkiezingen van 1832 bijna 8 procent van de stemmen. Het is de eerste ‘derde partij’ die op nationaal niveau meespeelt, naast de Democraten en de Nationale Republikeinen (voorloper van de Republikeinen) – de twee dan dominante partijen. Die nemen in diezelfde periode het idee van de partijconventie over. De Nationale Republikeinen komen bijeen in december 1831 en de Democraten in mei 1832 – beide eveneens in Baltimore.

De eerste aanvaardingsrede die wordt uitgesproken tijdens de conventie

De aanvaardingsrede op 2 juli 1932 van Franklin D. Roosevelt, de eerste presidentskandidaat van één van de twee grote partijen die zijn aanvaardingsrede uitspreekt tijdens de conventie. In de slotparagraaf van deze rede stelt hij, terwijl de Grote Depressie het land ontwricht, voor de Amerikaanse bevolking een new deal voor en roept hij zijn partijgenoten op tot een kruistocht om Amerika te herstellen. Als president zal hij zijn hervormingsprogramma de naam New Deal geven.

De eerste presidentiële opiniepeiling

De opiniepeiling van de krant Harrisburg Pennsylvanian in juli 1824 onder 500 inwoners van de plaats Wilmington in de staat Delaware. De uitslag: Andrew Jackson: 70 procent (won 41 procent bij de verkiezingen), John Quincy Adams: 23 tegen 30 procent, Henry Clay: 4 tegen 13 procent en William Crawford: 2 tegen 11 procent. Bij het publiceren van de peiling benadrukt de krant voor de zekerheid dat de cijfers niet meer door de redactie zijn bewerkt.

De eerste presidentscampagne televisiecommercial

In 1952 voor de verkiezingscampagne van Dwight ‘Ike’ Eisenhower. Het campagneteam ontwikkelt twee soorten commercials. In ‘Eisenhower geeft Amerika antwoord’ beantwoordt de presidentskandidaat vragen van ‘gewone’ Amerikanen. Daarnaast ontwikkelt Roy Disney, van de bekende Disney Studio’s, een aantal animatiefilmpjes met als thema ‘I like Ike for President’.

Het eerste presidentiële televisiedebat

Op 26 september 1960 in Chicago, het eerste debat tussen vicepresident Richard M. Nixon en senator John F. Kennedy. Het thema van dit eerste debat is binnenlands beleid. Naar het debat, dat ook rechtstreeks op de radio wordt uitgezonden, kijken 66 miljoen mensen.

De eerste president die in zijn ambt overlijdt

William Henry Harrison op 4 april 1840, precies één maand na zijn inauguratie. Zijn inauguratierede wordt hem fataal. Harrison spreekt in bar winterweer de langste inaugural address uit de Amerikaanse geschiedenis uit. Hij is er ruim twee uur druk mee. Als gevolg daarvan wordt hij doodziek en zo leidt de langste inauguratierede tot nóg een record: nooit duurde een Amerikaans presidentschap zo kort als dat van Harrison: 31 dagen.

De eerste president die wordt vermoord

Abraham Lincoln, op 14 april 1865 in het Ford Theater in Washington, DC door John Wilkes Booth. Latere opvolgers die ook dodelijk slachtoffer worden van een aanslag zijn: James Garfield (1881), William McKinley (1901) en John F. Kennedy (1963). Rond het overlijden van Zachary Taylor (1850) en Warren Harding (1923) zijn vragen blijven hangen. Mogelijk zijn zij vergiftigd, maar daarvoor is geen sluitend bewijs gepresenteerd.

De eerste president die tussentijds aftreedt

Richard Nixon, op 9 augustus 1974. Tijdens de verkiezings campagne van 1972 wordt ingebroken in het kantoor van de Democraten in het Watergate-gebouw in Washington. De inbrekers blijken een band te hebben met medewerkers van Nixon. Het is niet aangetoond dat Nixon opdracht tot de inbraak heeft gegeven, of ervan wist, maar wel dat Nixon heeft geprobeerd het onderzoek naar de inbraak tegen te houden. Het Congres begint een impeachment-procedure tegen hem. Als blijkt dat Nixon onvoldoende politieke steun heeft om politiek te overleven, treedt hij af.

De eerste president die in het Witte Huis woont

John Adams, Amerika’s tweede president, trekt op 1 november 1800 als eerste bewoner in het Witte Huis. Een dag later schrijft hij zijn vrouw Abigail in een brief dat het huis in een ‘bewoonbare’ staat verkeert en hij eindigt zijn brief met: ‘I pray Heaven to bestow the best of blessings on this House, and all that shall hereafter inhabit it. May none but honest and wise men ever rule under this roof.’ President Franklin Roosevelt laat deze tekst beitelen in de marmeren schouw van de open haard in de State Dining Room van het Witte Huis.

De eerste impeachment-procedure tegen een president

Op 24 februari 1868 besluit het Huis van Afgevaardigden dat president Andrew Johnson moet worden afgezet. De Senaat moet dit vervolgens bevestigen. Johnson is de opvolger van de vermoorde Abraham Lincoln en de politiek is verdeeld over de nasleep van de ingrijpende Burgeroorlog (1861-1865). Johnson heeft zonder toestemming van de Senaat zijn minister van Oorlog ontslagen, en dit is strijdig met een nieuwe in 1867 aangenomen wet. Een meerderheid van de senatoren stemt in met de afzetting, maar voor de vereiste tweederde meerderheid komt men één stem tekort. Johnson kan hierdoor zijn termijn uitzitten.

De eerste Amerikaanse vicepresident

John Adams, gekozen in 1788 en 1792 als vicepresident onder George Washington. In 1796 wint hij de presidentsverkiezingen en volgt hij Washington op. Tot en met de verkiezingen van 1800 wordt de presidentskandidaat die de op één na meeste kiesmannen wint vicepresident. Na een Grondwetswijziging worden president en vicepresident vanaf 1804 als gezamenlijke ticket gekozen.

De eerste zittende vicepresident die de presidentsverkiezingen wint

John Adams, in 1796. Het is slechts vier keer voorgekomen dat een zittend vicepresident de presidentsverkiezingen wint. Na Adams zijn dat Thomas Jefferson (1800), Martin Van Buren (1836) en George H.W. Bush (1988).

De eerste vicepresident die tussentijds president wordt

John Tyler, in 1840. Hij volgt president William Henry Harrison op, die precies een maand na zijn inauguratie is overleden. De Grondwet zegt in 1840 slechts dat de vicepresident de verantwoordelijkheden van de president op zich neemt, wanneer die overlijdt of aftreedt, en niet dat de vice-president ook daadwerkelijk president wordt. Tyler dwingt dit wel met succes af, en dat wordt vervolgens het ‘Tyler Precedent’ genoemd. Pas in 1967 wordt dit met een aangenomen amendement in de Grondwet geformaliseerd.

De eerste vicepresident die wordt benoemd in plaats van gekozen

Gerald Ford, in 1973, onder president Richard Nixon. Het vicepresidentschap is vacant geworden doordat de gekozen vicepresident Spiro Agnew is afgetreden – hij heeft eerder als gouverneur van Maryland steekpenningen aangenomen. Het 25ste amendement op de Grondwet, dat in 1967 in werking is getreden, creëert de mogelijkheid om met een speciale benoemingsprocedure de opengevallen plaats zonder verkiezingen in te vullen. Binnen een jaar treedt ook Nixon af en wordt Ford president. Hij is de eerste president die zonder verkiezingen het hoogste ambt aanvaardt.

De eerste presidentiële inauguratie

De inauguratie van George Washington op 30 april 1789. De inauguratie vindt plaats op het balkon van Federal Hall aan Wall Street in New York. Dat is dan nog de hoofdstad van de Verenigde Staten. De rechters van het Hooggerechtshof zijn dan nog niet benoemd, dus hun voorzitter kan de presidentiële eed nog niet afnemen. Die eer krijgt Robert R. Livingstone, de hoogste rechter in New York. Aansluitend spreekt Washington zijn inauguratierede uit in de vergaderzaal van de Senaat.

Het eerste inaugurele bal

In 1809 na de inauguratie van James Madison als vierde president. First lady Dolley Madison organiseert het bal in het Long’s Hotel op Capitol Hill in Washington. De 400 toegangskaarten kosten 4 dollar per stuk. Er wordt gedanst en gedineerd. De ruimte is eigenlijk te klein voor 400 gas-ten en voor de nodige ventilatie wordt een ruit stukgeslagen. Niet alleen de nieuwe president is aanwezig, ook zijn voorganger Thomas Jefferson schuift aan.

Amerikaanse woordenlijst

Acceptance letter

Brief waarin de presidentskandidaat de nominatie van zijn partij officieel aanvaardt. Raakt aan het eind van de negentiende eeuw in onbruik ten gunste van de acceptance speech.

Acceptance speech

Rede van de presidentskandidaat waarmee hij de nominatie van zijn partij officieel aanvaardt. Wordt sinds 1932 tijdens de conventie op locatie uitgesproken.

Air Force One

Het vliegtuig waarmee de president reist. Een vliegtuig heet alleen Air Force One als de president aan boord is.

Announcement ceremony

Bijeenkomst waarin aan het eind van de negentiende eeuw een presidentskandidaat zijn speech uitspreekt, nadat hij de nominatie van zijn partij heeft aangeboden gekregen.

Bandwagon effect

Het verschijnsel dat een succesvolle kandidaat een vergrote aantrekkingskracht heeft op steeds meer kiezers omdat zij zich graag onderdeel zien van een succesvolle onderneming.

Bradley effect

Het verschijnsel dat een zwarte kandidaat in opiniepeilingen beter scoort dan bij de feitelijke verkiezingen, doordat bevraagde kiezers tijdens een peiling niet politiek-incorrect willen overkomen en daardoor aangeven op de zwarte kandidaat te zullen stemmen.

Cabinet Room

De ruimte in het Witte Huis waar het kabinet zijn vergaderingen houdt.

Camp David

Buitenverblijf van de president in de Catoctin Mountains in de staat Maryland.

Capitol

Het federale parlementsgebouw in Washington DC waar de vergaderzalen van het Huis van Afgevaardigden en de Senaat zijn gehuisvest.

Caucus

Voorverkiezingen waarbij aanhangers van een partij bijeenkomen om na een onderlinge discussie hun voorkeur uit te spreken voor een presidentskandidaat.

Civil War

Amerikaanse Burgeroorlog (1861-1865), die ontstond nadat elf zuidelijk staten uit de Unie stapten.

Concession speech

Toespraak van de verliezende presidentskandidaat waarin hij publiekelijk de overwinning van zijn opponent toegeeft.

Congress

Het federale parlement van de Verenigde Staten, bestaande uit het Huis van Afgevaardigde en de Senaat.

Constitution

De Amerikaanse Grondwet die in 1787 in Philadelphia is ontworpen plus de amendementen die sindsdien zijn geratificeerd en aangenomen.

Constitutional Amendment

Wijziging van de Grondwet. Wordt aangenomen in de vorm van een aanvullende tekst. Geeft aanvullende inhoud aan de Grondwet, of vervangt de juridische betekenis van de bepaling die hiermee wordt gewijzigd.

Convention bounce

Stijging van een presidentskandidaat in de opiniepeilingen direct na de conventie van zijn partij.

Delegates

Afgevaardigden naar de partijconventie, die stemrecht te hebben om tijdens de conventie onder anderen de presidentskandidaat te kiezen.

District of Columbia

Het gebied waar de belangrijkste federale overheidsgebouwen, zoals het Witte Huis, het Capitool en het Hooggerechtshof staan en dat tot geen enkele staat behoort.

Election day

De nationale verkiezingsdag waarop formeel de kiesmannen worden gekozen, die uiteindelijk de president kiezen. In de praktijk kiezen de Amerikanen op deze dag hun president.

Electoral college

Het totaal van alle kiesmannen (electors) die op verkiezingsdag worden gekozen en in hun staat in december officieel de president en vicepresident kiezen. Het college komt als groep niet bij elkaar.

Electors

De kiesmannen die formeel op verkiezingsdag worden gekozen. De kiesmannen kiezen de president en vicepresident.

Endorsement

Steunverklaring aan een presidentskandidaat. Deze kan worden uitgesproken door een politicus, een krant of tijdschrift, een beroemdheid, of ieder ander die hiermee kiezers kan motiveren om op de kandidaat van zijn of haar keuze te stemmen.

Exit polls

Opiniepeilingen die worden gehouden onder kiezers, direct nadat zij het stembureau verlaten waar zij zojuist hun stem hebben uitgebracht. Op basis van de exit poll voorspellen de televisiestations tijdens de avond van de verkiezingen de verkiezingsuitslag.

Exploratory committee

Voorloper van de campagneorganisatie van een presidentskandidaat, die wordt opgericht voordat zijn of haar kandidatuur officieel wordt. Met een exploratory committee kunnen fondsen worden geworven om activiteiten te financieren waarmee een kandidaat kan onderzoeken hoe kansrijk een eventuele kandidatuur zal zijn.

Federal Election Commission

Een onafhankelijk overheidsorgaan dat de regels beheert die gelden voor de financiering van verkiezingscampagnes en toeziet op de uitvoering hiervan.

Front porch campaign

Een vorm van campagnevoeren waarbij de presidentskandidaat bij zijn huis delegaties van kiezers ontvangt en toespreekt. Toegepast aan het eind van de negentiende eeuw toen kandidaten nog niet werden geacht het land te doorkruisen om campagne te voeren.

Get out the vote

Inspanningen van de campagneorganisatie van een presidentskandidaat om zoveel mogelijk aanhangers naar het stemlokaal te krijgen om hun stem uit te brengen.

Hard money

Financiële bijdragen die rechtstreeks in de verkiezingskas van een kandidaat worden gestort.

House of Representatives

Huis van Afgevaardigden: een van de twee kamers van het Amerikaanse parlement. De 435 leden vertegenwoordigen ieder een kiesdistrict en worden elke twee jaar gekozen.

Impeachment

Officiële afzettingsprocedure waarbij het Huis van Afgevaardigden en de Senaat de president, de vicepresident of andere hoge federale gezagsdragers uit hun ambt kunnen zetten. Dit kan alleen op basis van grove misdaden en misdragingen, niet op basis van politieke meningsverschillen.

Inaugural address

Toespraak van de president, direct na zijn beëdiging, waarin hij zijn beleidsvoornemens uiteenzet.

Inauguration

De officiële bijeenkomst waarbij de president en de vice-president worden beëdigd en waarbij de president zijn inaugurale rede uitspreekt.

Marine One

De helikopter waarmee de president reist. Een helikopter heet alleen Marine One als de president aan boord is.

Matching funds

Een financiële bijdrage aan de campagne van een presidentskandidaat tijdens de voorverkiezingen, ter hoogte van ingezamelde particuliere giften.

New Deal

Beleidsprogramma van president Franklin D. Roosevelt waarmee hij de gevolgen van de economische crisis in de jaren twintig en dertig van de twintigste eeuw bestreed door publieke werken te initiëren, (financiële) hulp beschikbaar te stellen aan particulieren en de economie deels te reguleren.

Nominating Convention

Nationale bijeenkomst van een politieke partij, in de zomer van het verkiezingsjaar, waar de gedelegeerden onder anderen de officiële presidentskandidaat nomineren.

Nomination

De officiële aanwijzing door een politieke partij van haar presidentskandidaat.

Opinion polls

Opiniepeilingen waarbij tijdens verkiezingscampagne vooral de populariteit van presidentskandidaten wordt gemeten.

Oval Office

De officiële werkkamer van de president in het Witte Huis.

Plum Book

Overzicht van alle functies in het federale overheidsapparaat die door de president kunnen worden ingevuld.

Political Action Committee (PAC)

Politieke comités die van organisaties of particulieren financiële giften vragen. Zij doneren de opbrengsten hiervan aan de campagneorganisatie van een kandidaat, of aan organisaties die zich, onafhankelijk van een kandidaat, inzetten voor een bepaalde politieke doelstelling.

Primary

Voorverkiezingen waarbij officieel geregistreerde en kiesgerechtigde aanhangers van een politieke partij kunnen stemmen op de presidentskandidaat van hun keuze.

Retail politics

Campagnetechniek waarbij een kandidaat actief de kiezers opzoekt en benadert, bijvoorbeeld op markten of in horecagelegenheden.

Roll call vote

Een stemprocedure waarbij de namen van stemgerechtigden van een lijst worden voorgelezen. Als een stemgerechtigde aan de beurt is, kan hij zijn keuze kenbaar maken.

Running mate

De vicepresidentskandidaat van een politieke partij. Strikt genomen zijn de presidentskandidaat en de vicepresidentskandidaat elkaars running mate.

Senate

Senaat: een van de twee kamers van het Amerikaanse parlement. Elke staat wordt met twee senatoren vertegenwoordigd. Een senator wordt elke zes jaar gekozen.

Soft money

Financiële bijdragen die niet rechtstreeks in de verkiezingskas van een kandidaat worden gestort, maar in plaats daarvan worden gedoneerd aan een politieke partij of aan een organisatie die beoogt de campagne van een kandidaat met eigen activiteiten te ondersteunen.

Spin doctor

Een functionaris die een gunstige interpretatie van een gebeurtenis verzorgt, en daarmee de mening van kijkers en luisteraars in het voordeel van ‘zijn’ presidentskandidaat probeert te beïnvloeden.

State of the Union speech

Jaarlijkse toespraak van de Amerikaanse president waarin hij de gezamenlijke vergadering van het Huis van Afgevaardigden en de Senaat informeert over de staat van het land. Enigszins te vergelijken met de Troonrede in Nederland.

Super Tuesday

De dinsdag waarop in het grootste aantal staten op een en dezelfde dag voorverkiezingen worden gehouden. Succesvolle presidentskandidaten kunnen op deze dag een groot aantal gedelegeerden winnen.

Supreme Court of the United States

Het Amerikaanse Hooggerechtshof, het hoogste rechtscollege van de Verenigde Staten. Het Hof toetst vonnissen van lagere rechtscolleges aan de Grondwet.

Swing states

Staten waarvan het niet op voorhand vaststaat op welke partij de meerderheid van de kiezers zal stemmen. De verkiezingsuitslag in deze staten is bepalend voor de uitslag van de presidentsverkiezingen.

The Beast

Bijnaam van de presidentiële limousine.

The President of the United States

Staatshoofd en regeringsleider van de Verenigde Staten. Hij is tevens opperbevelhebber van de krijgsmacht.

The White House

Officiële ambtswoning van de president, waarin ook de belangrijkste kantoren zoals de Oval Office en de Cabinet Room zijn gehuisvest. Met The White House kan ook de staforganisatie van de president worden bedoeld, waarvan de meeste medewerkers hun kantoor in een ander gebouw dan het Witte Huis hebben.

Ticket

Het duo van presidentskandidaat en vicepresidentskandidaat van dezelfde partij.

Transition

De periode tussen de verkiezingsdag en de inauguratie, tijdens welke de aantredende president de belangrijkste benoemingen doet, zijn beleidsagenda voorbereidt en met de aftredende president samenwerkt om de continuïteit van de Amerikaanse regering te waarborgen.

Vice president

Functionaris die de eerste in lijn is om de president op te volgen als deze overlijdt of aftreedt. Is tevens voorzitter van de Senaat.

Victory speech

Toespraak van de winnende presidentskandidaat op de avond van de presidentsverkiezingen, direct na het bekend worden van de officieuze uitslag. De officiële uitslag wordt pas bekend op 6 januari van het jaar na de verkiezingen.

Viral campaign

Een vorm van campagne waarbij de boodschap via digitale mond-tot-mondreclame wordt verspreid, voornamelijk via sociale media en digitale communicatiekanalen.

Voice vote

Een stemprocedure waarbij de stemgerechtigden als groep mondeling hun stem uitbrengen, en voor- en tegenstemmers achtereenvolgens gevraagd wordt hun stem kenbaar te ma-ken. Wie voor een kandidaat is, roept desgevraagd ja, wie tegen is roept nee.

West Wing

Het gebouw met presidentiële kantoren en vergaderruimtes dat aan de westzijde van het hoofdgebouw van het Witte Huis is aangebouwd. Hier zijn onder meer de Oval Office en de Cabinet Room

REGISTER

A

Aankondigingsceremonie 50-52

aanvaardingsbrief 48,50, 143

aanvaardingstoespraak 99,102,255, 261

acceptance letter 261

acceptance speech 261

Adams,Abigail 257

Adams, John 46, 107, 210, 220, 224, 232-234, 237, 240, 248, 252-254, 257, 258

Adams, John Quincy 46, 232, 234, 237, 244, 246, 253-255

afgevaardigde 12, 15, 106, 185, 188, 207, 215, 233

afzettingsprocedure 266

Agnew, Spiro 58, 159, 242, 259

Air Force One 218, 261

Alabama 120, 121

Alaska 82, 111

Alito, Samuel 126

Allerheiligen 170

Al-Qa’ida 226

ambassadeur 26, 198, 220, 235

ambtseed 19, 106, 204, 210

Ambtstermijnwet (Tenure of Office Act) 28

amendement 28, 29, 259, 270

amendement, 1ste 126

amendement, 12de 29, 114

amendement, 20ste 30

amendement, 22ste 29

amendement, 25ste 31, 259

Ames Straw Poll 64

Amsterdam 111

Anderson, John 120, 160, 164

Anderson versus Celebrezze 120

Andrews (luchtmachtbasis) 213

Animal Farm (Boerderij der dieren) 77

announcement ceremony 261

anti-federalist 89

Anti-Masonic Party (Anti-Metselarij Partij) 254

apartheid 121

Apple-commercial 153

Arkansas 112, 152

Arnall, Roland 198

Arthur, Chester 238, 241, 247, 248

Artikelen van Confederatie 22, 23

Atlantische Oceaan 9

atoomwapens 108

B

Baird, Zoe 196

Baltimore 92, 254

bandwagon-effect 148, 261

Barkley,Alben W. 242

Beast, The 270

Beeldenzaal 214

Belafonte, Harry 135

Bentsen, Lloyd 109, 113, 114

Bernstein, Carl 150

Biden, Joe 243, 249

bijbel 210

Binnenlandse Veilgheidsdienst 226

BlackBerry 224

Blair Huis 206

Boeing 747 218

Booth, John Wilkes 256

Bradley,Tom 147

Bradley-effect 147, 262

Brady, James 227

Brady Persconferentiezaal 226, 227

Breckinridge, John C. 189, 241

Bremer, Paul 198

Buchanan, James 211, 238, 245, 246

Buitenlandse Zaken, minister(ie) van 34, 196, 253

Bull Moose Partij 91

Burgeroorlog,Amerikaanse 36, 39, 49, 89, 90, 189, 203, 257

Burgerrechtenbeweging 214

Buren, Martin Van 208, 237, 240, 248, 258

Burr, Aaron 28, 240

Bush, George H.W. 81, 110, 114, 121, 152, 161, 165, 231, 232-235, 239, 243, 246, 248, 249, 254, 258

Bush, George W. 7, 17, 58, 97, 108, 109, 112, 117, 122, 166, 167, 171, 177, 178, 188, 193, 198, 201, 203, 223, 231, 232-235, 240, 245, 246, 254

C

Cabinet Room 262, 270, 272

Cadillac 217

Calhoun, John C. 240

Californië 8, 66, 96, 110, 14, 157, 185

Camp David 33, 218, 262

campagne 11, 45, 51, 52, 55, 62, 63, 75, 79, 83-85, 87, 92, 93, 94, 101, 113-116, 122, 126-129, 132, 134, 135, 137, 140, 143, 171, 193, 265, 266-268, 271

campagnefinanciering 8, 84, 85, 88, 123, 125-132, 148, 153, 154, 265

campagneorganisatie 11, 61, 63, 66, 83, 85, 156, 162, 171, 172, 267

Canada 37

Capitol 262

Capitol Hill 259

Capitool 16, 20, 203, 204, 207, 208, 213, 263

Capone,Al 58

Carter, Jimmy 11, 12, 19, 54, 58, 80, 81, 96, 97, 138, 159-161, 164, 214, 218, 235, 239, 249

Catoctin Mountains 262

caucus 8, 13, 69, 70-73, 77, 79, 82, 262

CBS 57

Celebrezze,Anthony J. 120

censuskiesrecht 48

Checkers Toespraak 53

Cheney, Dick 109, 117, 165, 166, 243

Chicago 52, 53, 73, 105, 189, 256

Chicago Tribune 146

China, Volksrepubliek 251

Churchill,Winston 108

Civil War 263

Clay, Henry 253, 255

Cleveland, Grover 51, 144, 238, 245, 246, 247, 253, 254

Clinton, Bill 55, 58, 81, 97, 98, 99, 108, 109, 111, 112, 122, 151, 152, 196, 201, 206, 207, 212, 215, 225, 231, 235, 240, 244, 246, 247, 249

Clinton, George 240

Clinton, Hillary 84, 97, 152, 153, 231

Colfax, Schuyler 241

Colorado 151

Columbus, Christoffel 219

Commissie voor Presidentiële Debatten 162

Communicatiewet 155

concessietoespraak 18

concession speech 263

Confederatie 22, 23, 39

Congres 23, 26, 32, 37, 38, 41, 45, 131, 231, 257

Congres van de Confederatie 23

Congress 263

Constitutie zie: Grondwet Constitution 263

Constitutional Amendment 263

conventie, nationale 8, 13, 14, 52, 63, 67, 71, 73-75, 85, 87, 92-97, 99, 100-102, 105, 111, 115, 129, 129, 130, 185, 254, 261, 263

convention bounce 100, 101, 263

Coolidge, Calvin 9, 141, 205, 212, 239, 242, 248

Crawford,William 255

Curtis, Charles 242

D

Dag van de Arbeid (Labor Day) 14

Dallas 205, 206, 214

Dallas, George M. 240

Davis, John W. 93

Dawes, Charles G. 242

Delaware 144, 255

delegate 263

Democraten 13, 16, 17, 30, 31, 41, 47, 49, 50-52, 54, 55, 57, 58, 66, 71, 73, 79, 80, 82, 85, 90, 92-97, 99, 100, 103, 109, 110, 111, 113-115, 121, 127, 133, 135, 136, 144, 147, 151, 153, 161, 162, 165, 177, 184, 186, 195, 254, 257

Democratische Partij 49, 55, 69, 72, 73, 89, 91, 96, 122, 150, 156, 186

Democratische Republikeinen 92

Dewey,Thomas 146

Dickens, Charles 221

Disney, Roy 135, 255

Disney Studio’s 135, 255

District van Columbia 11, 16, 61, 120, 185, 186, 219, 264

Douglas, Stephen 49

Dublin 217, 220

Dukakis, Michael 109, 161, 165, 249

E

Eagleton,Thomas 55, 113

East Room (Oostelijke Zaal) 227

e-campagne 61

Edwards, John 61, 127, 154, 165

eed, presidentiële 259

Eerste Kamer 23

Eerste Wereldoorlog 33, 41

Eisenhower, Dwight 53, 92, 107, 108, 110, 133, 135, 192, 195, 218, 235, 239, 247, 255

Eisenhower Executive Office Building 224

election day 264

election judge 172

elector 264

electoral college 264

Ellington, Duke 137

endorsement 83, 264

Enfant, Pierre l’ 219

Engeland 220

Europa 42

exitpoll 173, 174, 177, 179, 265

exploratory committee 265

F

FactCheck.com 166

FactCheck.org 166

Fairbanks, Charles W. 241

FBI 59

Federal Election Commission 265

Federal Hall 259

federale overheid 35

Federale Verkiezingscommissie 60, 65, 127, 128, 131

federalist 89

Ferraro, Geraldine 111

Fillmore, Millard 238, 241, 247, 248

financieel directeur 62

Financiën, minister(ie) van 197

first lady 19, 252, 259

Florida 17, 122, 150, 171, 177, 178, 184

Flowers, Gennifer 151

Forbes, Steve 60

Ford, Betty 150, 180

Ford, Gerald R. 81, 96, 97, 107, 116, 138, 159, 163, 180, 228, 235, 239, 242, 247 249, 259

Ford Theater 256

Frankrijk 36, 220

Frémonjt, John 91

front port campaign 265

G

Gallup (onderzoeksbureau) 166, 167

Gallup, George 145, 146, 147

Garfield, James 50, 238, 245, 247, 256

Garner, John Nance 95, 242

gedelegeerde 13, 14, 63, 67, 69, 71, 73, 74, 82, 85, 87, 94, 95, 97-99, 269

Geithner,Timothy 197

gelijketijdbepaling 155, 156, 159

General Motors 217

George III, koning 20, 21, 45, 231

Georgia 12, 138, 185

Gerry, Elbridge 240

get-out-the-vote-activiteiten 171, 265

Gezondheid, minister(ie) van 197

Gingrich, Newt 61

Goldwater, Barry 137, 244

Golf van Mexico 36, 37

Gore,Al 7, 16, 17, 109, 112, 122, 165, 171, 177, 178, 189, 243, 246

gouverneur 12, 65, 83, 111-113, 115, 121, 165, 187, 233, 259

Grant, Ulysses 30, 214, 223, 238, 247

gratie 25, 200, 201

Groene Kamer 228

Grondwet (Constitutie) 7, 20, 22-30, 34-36, 38, 39, 45, 47, 48, 64, 88, 105-107, 114, 125, 126, 159, 183-185, 203-205, 209, 211, 229, 231, 252, 258, 259, 263, 269, 270

Grote Depressie 41, 255

H

Halliburton 166

Hamilton,Alexander 25, 89

Hamlin, Hannibal 241

Handel, minister(ie) van 41, 197

Hanna, Mark 40

hard money 266

Harding,Warren 145, 205, 239, 247, 256

Harrisburg Pennsylvanian 144, 255

Harrison, Benjamin 232, 234, 245, 246, 254

Harrison,William Henry 212, 213, 232-234, 237, 246, 247, 254, 256, 258

Hart, Gary 151

Harrison, Benjamin 51, 143, 144, 191, 238, 254

Harrison,William Henry 49, 106

Hawaï 25

Hayes, Rutherford 184, 223, 238, 245, 246

Heilige Roomse Rijk 183

helikopter 266

Hendricks,Thomas A. 241

Hess, Stephen 232, 233

Hitler-Duitsland 42, 135

HMS Resolute 223

Hoban, James 220

Hobart, Garrett A. 241

Hooggerechtshof 16, 23, 28, 42, 90, 120, 125, 126, 131, 178, 209, 210, 259, 263, 269

Hoover, Herbert C. 41, 208, 239

Hoover, J. Edgar 59

Horton,Willy 165

House of Representatives 266

Hughes, Sarah 206

Huis van Afgevaardigden 23, 26, 28, 29, 31, 36, 41, 47, 89, 95, 107, 110, 125, 171, 184, 185, 187, 188, 192, 195, 203, 204, 232, 252, 253, 257, 262, 266, 269, 270

Humphrey, Hubert 96, 242

I

Illinois 101, 210

impeachment 26, 257, 266

Inauguraal Comité van de Strijdkrachten 214

inaugural address 266

inauguratie(rede) 8, 19, 20, 30, 189, 191, 192, 197, 203-216, 228, 256, 258, 259, 266, 270

inauguration 266

indianen 27

Industriële Revolutie 40, 127

internet 55, 61, 62, 132, 139, 140, 142, 152-154

Iowa 13, 57, 64, 76-84, 166

Irak 166

J

Jackson,Andrew 27, 37, 38, 47, 89, 144, 145, 208, 237, 246, 247, 253, 255

Japan 108

Jefferson,Thomas 28-30, 36, 37, 46, 89, 220, 228, 237, 240, 247, 248, 252, 253, 258, 260

Johnson,Andrew 209, 238, 241, 247, 248, 257, 258

Johnson, Lyndon B. 31, 54, 58, 73, 79, 80, 103, 108, 115, 116, 137, 151, 158, 192, 205, 206, 235, 239, 242, 244, 248

Johnson, Richard 240

justitie 127

Justitie, minister(ie) van 196

K

Kansas 16

Kansas-Nebraskawet 91

Katrina, orkaan 61

Kefauver, Estes 80, 115

Kennedy, Edward (Ted) 57, 60, 80, 96, 232

Kennedy, John F. (Jack) 15, 19, 31, 54, 60, 95, 96, 103, 108, 113-116, 135, 136, 149, 151, 155, 157, 167, 179, 189, 193, 195, 205, 212, 214, 223, 225-228, 232, 235, 239, 245, 246, 247, 249, 256

Kennedy, Joseph Patrick (Joe) 235

Kennedy, Robert 60, 232

key note speech 101

Kiescollege 29, 47, 69, 162, 177

kiesdistrict 271

kiesman 8, 16, 17, 24, 29, 37, 46, 47, 89, 108, 114, 162, 170, 177, 181, 183-189, 252-254, 263, 264

kiesrecht 40

Kieswet 59, 62, 172

kiezersonderzoek 58, 59

King,William R. 241

Kissinger, Henry 24

Koude Oorlog 163, 198

krijgsmacht 33, 226, 270

kruisraket 198

L

Laden, Osama bin 226

Lafayette Plein 207

Landmacht 25

Landon,Alfred 145, 244

Lazy Shave 158

Leinster Huis 220

Libertyville 131

Liga van Vrouwelijke Kiezers 159-162

limousine, presidentiële 269

Lincoln,Abraham 39, 49, 90, 91, 189, 203, 210, 221, 228, 238, 244, 256, 257

Literary Digest 145, 146

Livingstone, Robert R. 259

Lodewijk XVI 220

Long’s Hotel 259

Los Angeles 147

Louisiana 37, 48, 82

M

60 Minutes 152

Madison, Dolly 221, 260

Madison, James 237, 247, 260

Madison Square Garden 51

Maine 186

Marine 25, 223

Marine One 33, 218, 266

Marshall, John 210

Marshall,Thomas R. 107, 242

Maryland 159, 219, 259, 262

Massachusetts 49, 109, 161, 165

massamedia 43, 83, 94

matching-fonds 65, 129, 267

Max Factor 158

McCain, John 110, 126, 130, 147

McCain-Feingold-wet 131

McCarthy, Eugene (Gene) 58, 79, 80, 96

McClellan, George 50

McGovern, George 55, 113, 244

McKinley,William 40, 51, 238, 256

media 141-154

Metropolitan AME-kerk 207

milities 25

minister 15, 191, 196, 233

Minnesota 64, 66, 79

Mississippi 36

Mondale,Walter 111, 164, 165, 243, 249

Monroe, James 237, 244, 247

Morton, Levi P. 241

Mount Vernon 45

N

Nader, Ralph 122

Nashville 178

National Election Pool 173, 177, 179

Nationale Republikeinen 92, 254

NBC 178

Nebraska 186

Nederland 125, 198, 269

New Deal 41, 255, 267

New England 81

New Hampshire 8, 13, 57, 76, 77-84, 151, 152, 166

New Orleans 36, 37, 61

New York 40, 45, 49, 51, 97, 99, 102, 111, 115, 135, 214, 218, 259

niet-competitieve benoeming 194

Nixon, Richard 15, 33, 34, 53-55, 58, 108, 110, 136-138, 149, 150, 155, 157, 158, 179, 189, 210, 223, 224, 227, 228, 235, 239, 242, 244, 245, 248, 249, 251, 256, 257, 259

Nixon,Tricia 137

Nobelprijs 228

nominatie 14, 63, 85, 93, 94, 97, 98, 115, 116, 143, 151, 261

nominating convention 267

nomination 267

O

Obama, Barack 12, 16, 25, 32, 58, 84, 85, 97, 101, 102, 111, 125, 126, 130, 132, 147, 148, 152, 154, 194, 197, 210, 211, 217, 226, 235, 240, 247, 254

Obama, Michelle 97

Ohio 50, 120

Olympische Spelen 102

omroepnetwerken 155

onafhankelijke kandidaat 117, 120

Onafhankelijkheidsdag 252

Onafhankelijkheidsoorlog 20, 46, 89, 229, 251

Onafhankelijkheidsverklaring 29, 220

one termer 180, 253

Oorlog, minister(ie) van 257

Oost-Europa 163

Oostelijke Vleugel 222

opiniepeiling 8, 58, 59, 63, 65, 101, 141-154, 162, 173, 176, 255, 264, 267

opion poll 267

opkomst(percentage) 169

opperbevelhebber van de strijdkrachten 25, 32, 34, 35

Opperrechter 209-211

Oregon 175, 176

Orwell, George 77

Oval Office 198, 216, 222-225, 267, 270, 272

overwinningstoespraak 180

P

PAC (Politiek Actie Comité) 131, 268

Palin, Sarah 111, 113, 249

parade (inaugurele) 20, 213, 214

Parijs 37

partijbaron 114

partijprogramma 88

PAS-categorie 195

Pawlenty,Tim 64

Pearl Harbour 42

Perot, Henry Ross 120-122, 249

Philadelphia 23, 35, 48, 219, 270

Pierce, Franklin 238

Plum Book 195, 268

Polen 163

Political Action Committee (Politiek Actie Comité; PAC) 131, 268

Polk, James K. 93, 237, 245

post 175, 176

Potomac 218, 219

president ibid

President of the United States,The 270

Presidentieel Verkiezingscampagnefonds 128

Presidentiële Bibliotheek 201

Presidentiële Inaugurele Commissie 215

Presidentiële Transitiewet 195

primary 13, 69, 71-73, 77, 79, 80-82, 268

Prinsjesdag 125

projectie 177, 179

Q

Quayle, Dan 112-114, 243

R

radio 52, 93, 139, 142, 154, 155

Reagan, Ronald 11, 19, 34, 96, 107, 108, 110, 111, 116, 159, 160, 164, 194, 203, 208, 227, 235, 239, 246-249

rechter 26

rechterlijke macht 23

reclamebudget 139

referendum 171, 176

registratie 169

Rembrandt 198

Reno, Janet 197

Republikeinen 13, 16, 17, 31, 41, 47, 50, 53-55, 64, 66, 74, 81, 90-92, 96, 97, 110, 111, 114-117, 120, 122, 133, 134, 136, 137, 141, 145, 150, 159-163, 165, 184, 195, 254

Republikeinse Partij 48, 69, 89, 91, 102, 121, 156

Residentie 223, 225, 227

Resolute-bureau 223

retail politics 267

Rich, Marc 201

Roberts, John 211

Rockefeller, Nelson A. 242

roll call vote 98, 268

Roosevelt, Franklin D. 29-31, 40-43, 52, 90, 92, 95, 105, 108, 115, 145, 146, 192, 206-208, 222, 227, 232, 234, 235, 239, 244, 247, 155, 257, 266

Roosevelt, Theodore 30, 40, 50, 91, 115, 211, 222, 223, 232, 234, 238, 241, 246, 248

Rozentuin 224, 225

running mate 103, 105, 107, 108, 110, 111-113, 115-117, 268

S

Schneider, Cynthia 198

Schwarzenegger,Arnold 25

Search Room (Zoekkamer) 226

SEC 235

Senaat 21, 23, 25-28, 31, 36, 88, 101, 103, 105-107, 110, 114, 115, 184, 185, 187-189, 192, 195, 196, 198, 199, 203, 204, 208, 209, 225, 232, 257, 259, 262, 266, 271

Senate 269

senator 15, 27, 28, 57, 58, 65, 80, 83, 97, 105, 106, 112, 113, 115, 127, 151, 157, 165, 171, 185, 188, 207, 209, 215, 233, 258, 269

Sequoia 218

Sherman, James S. 242

Siena College 234

Silverman, Sarah 153

Situation Room (Situatiekamer) 226

slavernij 39, 40, 90, 91, 210

Smith, AI 52

soft money 269

South Carolina 38

Sovjet-Unie 42, 136, 163

spin doctor 149, 150, 269

spoiler candidate 122

Staat van de Unie (zie:State of the Union)

Staatsparlement 74

Stalin, Jozef 108

State Dining Room (Staatsdinerzaal) 228, 257

State of the Union (speech) 26, 125, 269

steekpenningen 259

stembureau 264

Stevenson,Adlai E. 115, 131, 241

St. Johns Episcopaalse kerk 207

Super Tuesday (Super Dinsdag) 14, 77, 82, 84, 85, 270

Supreme Court of the United States 270

swing state 15, 17, 270

T

Taft,William Howard 91, 210, 233, 235, 239

Taylor, Zachary 48, 238, 245, 247, 256

televisie 52, 63, 93, 136, 139, 140, 142, 154, 156, 177

televisiecommercial 8, 130, 131, 133, 140, 255

televisiedebat 8, 15, 54, 63, 64, 88, 136, 149, 154-167

televisiestation 17, 18, 63, 155, 173, 178, 264

Tennessee 47, 112, 209

Texas 109, 177

ticket 8, 109, 258, 270

Tilden, Samuel 50, 184, 246

Tompkins, Daniel D. 240

transitie 8, 191-201, 205, 208

transition 271

Troonrede 269

Truman, Harry 31, 80, 105, 108, 115, 146, 192, 206, 211, 235, 239, 242, 245, 248

Tweede Kamer(verkiezingen) 23, 169

Tweede Bank 37

Tweede Wereldoorlog 30, 42, 53, 108, 119, 132, 192, 209, 222

Twitter 61

Tyler John 106, 107, 22, 237, 240, 247, 248, 258

Tyler Precedent 258

U

uitvoerende macht 23, 34, 35, 43, 106

Unie 39, 90

US Forest Service (Staatsbosbeheer) 41

V

Vaughan,William 169

verkenningscomité 59

verkiezingen ibid

verkiezingsprogramma 98

verkiezingsrechter 172

Vermont 49

vicepresident 14-16, 24, 26, 29, 31, 32, 40, 48, 50, 53-55, 58, 65, 95, 98, 99, 102, 103, 105-108, 109, 111-116, 157, 159, 161, 162, 165, 166, 170, 177, 183, 184, 187-189, 204, 205, 207, 209, 224, 258, 259, 264, 266, 270, 271

vicepresidentiële eed 106

Victoria, koningin 223

victory speech 271

Vietnamoorlog 58, 79, 94, 113, 121, 136, 193, 214

viral campaign (virale campagne) 153, 271

Virginia 16, 219

voice vote 271

voordeurcampagne 50, 51

voorverkiezingen 8, 12-14, 58, 63-65, 67-69, 71, 72, 74, 75, 77-82, 84, 87, 88, 93, 95, 96, 131, 166, 262, 266, 267

vrijheid van meningsuiting 126

vrijmetselarij 254

vrijwilliger 11, 62

vroegstemmen 174

vrouwenkiesrecht 159, 207

W

Wall Street 259

Wallace, George 120, 121, 143

Wallace, Henry 115, 242

Washington 18, 33, 45, 101, 187, 189, 203, 205, 216, 218, 219, 232, 256, 257, 259, 262

Washington, George 21, 27, 30, 32, 34, 45, 46, 88, 211, 214, 221, 224, 237, 251-253, 259

Washington, Martha 252

Washington Post,The 150, 158, 232

Wasilla 111

Watergate(-schandaal) 55, 138, 150, 251, 257

West Virginia 93

West Wing (Westelijke Vleugel) 222, 224-226, 272

Wet van Toetreding 36

wetgevende macht 23, 106

Wheeler,William A. 241

Whig Partij 48

White House,The 22, 270

Will, George 119

Wilmington 144, 255

Wilson, Edith 207

Wilson, Henry 223, 241

Wilson,Woodrow 92, 93, 107, 223, 239, 244, 245, 247

Winfrey, Oprah 84

Wirt,William 254

Witte Huis 8, 11, 16, 18, 19, 34, 42, 58, 79, 105, 106, 122, 137, 138, 148, 158, 180, 193, 193-200, 204-207, 211, 214, 216-229, 232, 251, 252, 257, 261, 263, 267, 270, 272

Witte Huis Correspondentievereniging 227

Wood, Kimba 196

Woodward, Bob 150

Z

zendtijd 155, 156

Zwitserland 201

OVER DE AUTEUR

Koen Petersen (1968) studeerde politicologie aan de Vrije Universiteit en amerikanistiek aan de Universiteit van Amsterdam. Hij woonde enige tijd in New York, reist jaarlijks verschillende keren naar de Verenigde Staten en volgt de Amerikaanse politiek op de voet.