© Elsevier/Reed Business 2012

Eerste druk: december 2011

Tweede druk: januari 2012

Derde druk: januari 2012

Vierde druk: februari 2012

Samenstelling: Gerry van der List

Eindredactie: Sjaak Roodenburg

Vormgeving omslag: Peter ter Mors

Vormgeving binnenwerk: Marjolijn van Beeck, Peter Nilsson

Foto Godfried Bomans omslag: Nico van der Stam/HH

Foto Godfried Bomans achterzijde: Kippa/ANP

Druk: Wilco, Amersfoort

Elsevier Boeken, Postbus 152, 1000 AD Amsterdam

Bestellen: www.elsevier.nl/boeken

ISBN: 978-90-6882-911-2 (boek) 9789035250635(ebook)

NUR: 611

INHOUD

Inleiding

De honderdjarige

De grootmeester

De pianist

De nalatenschap van den rijken man

De terugkeer

Charles Dickens en Kerstmis

Het noodlot van Piet Paaltjens

Pleidooi voor de ware zedelijkheid

De grote onbekende

Een schrikbarend boek

Het mysterie Beets

Kent gij Dionysos?

Huiselijke vrede

Enige richtlijnen voor bisschopsfeesten

Een gezellig avondje

Mannen onder elkaar

De teleurstelling der bevrijding

Over de omgang met kelners

De waanzin van het spel

Een nacht in een verlaten kerk

Mijn ervaringen als spreker

Dolle Dries en brave Willem

Het mooiste carnaval beneden de Moerdijk

De waarheid omtrent Sinterklaas

De kunst van het reizen

Een audiëntie bij de Paus

Wandelingen door Rome

Romeinse kostgangers

De ideale toerist

De ijdele engel

Kerstmis in Rome

Het locomotiefje

Gedachten achter een bord spaghetti

Gedachten achter een glas bier

Katterig Nederland

De student op kamers

Godfried Bomans vijftig jaar

Het ruikt hier naar gas

Is God wel dood?

De man met de witte das

De man met de zwarte das

Een middag met Johan Cruyff

Over de auteurs

INLEIDING

‘Ik dacht, ik ben terechtgekomen in een gekkenhuis van heel hoog niveau met uiterst begaafde patiënten.’ Dit schreef Godfried Bomans (1913-1971) in 1965, toen hij terugblikte op zijn start bij Elseviers Weekblad (EW), het tijdschrift dat op 27 oktober 1945 met groot succes werd gelanceerd. De schrijver maakte deel uit van een groepje getalenteerde scribenten als Piet Bakker, Eduard Elias en Anton van Duinkerken dat wel ‘het gouden knapenkoor’ werd genoemd. Bomans genoot van de vrijheid die hij bij het blad kreeg om over van alles en nog wat te schrijven en van het gezelschap van zijn collega’s. Maar hij noteerde: ‘Ik had wél de indruk dat ze allemaal lichtelijk krankzinnig waren.’

De toetreding van Bomans tot de redactie van EW had veel te maken met het feit dat hij ten tijde van de Tweede Wereldoorlog, aan de oevers van het Spaarne, in de buurt woonde van H.A. Lunshof. Hij raakte bevriend met de kleurrijke journalist van De Telegraaf. Ze spraken met elkaar over literatuur en theologie. En over hun toekomstplannen, zoals het beginnen van een nieuw tijdschrift na de bevrijding van Nederland. Al in 1944 begonnen de vergaderingen over het ambitieuze project, waarbij het er, ondanks de sombere omstandigheden, soms vrolijk aan toeging. Op 25 november 1944, de verjaardag van Lunshof, hadden de redacteuren in spe bijvoorbeeld flink wat ingenomen om de verwachte bloei van het weekblad alvast te vieren. Toen de Engelse radio ’s avonds de val van Straatsburg aankondigde, zongen ze enthousiast de Marseillaise. Bomans greep met de befaamde katholieke schrijver Anton van Duinkerken een toorts om voor licht in de door de bezetters voorgeschreven duisternis te zorgen en samen stormden zij naar buiten om aan het Spaarne luidkeels het Wilhelmus in te zetten.

Door de onzekerheid die de oorlog met zich bracht, bestond er in brede kring behoefte aan financiële vastigheid. Bomans was dan ook blij dat hij het redacteurschap van EW kreeg aangeboden. Een ontwerp-contract ‘tusschen den heer Godfried Bomans te Haarlem enerzijds en de N.V. Bonaventura in oprichting te Amsterdam anderzijds’ voorzag in zijn verplichting om ‘iedere week een korte bijdrage te schrijven, waarvan aard en omvang in groote lijnen worden vastgesteld in overleg met den hoofdredacteur’. Zijn naam zou bij de redacteuren worden vermeld. ‘De heer Bomans zal als een volwaardig lid der redactie worden beschouwd en de redactievergaderingen bijwonen.’

Voor zijn werkzaamheden zou hij, zo bepaalde het contract, 2.000 gulden per jaar ontvangen, ‘in maandelijkse payementen van f 166,66’. Het contract bepaalde eveneens: ‘De heer Bomans zal geen bijdragen voor andere weekbladen schrijven zonder toestemming van de N.V. Bonaventura.’ Een contract tussen de schrijver en de uitgeversmaatschappij Elsevier, waarvan Bonaventura een dochteronderneming was, wat betreft de publicatie van zijn boeken was toen al in de maak. De gretigheid van Elsevier om de auteur te strikken viel wel te begrijpen, want hij had ondanks zijn jeugdige leeftijd reeds een aardige reputatie opgebouwd.

Godfried Jan Arnold Bomans werd op 2 maart 1913 geboren in Den Haag. Een half jaar later verhuisde het gezin naar Haarlem, een stad waaraan de schrijver veel warme woorden zou wijden. Zijn vader werd er wethouder van Financiën en maakte tegelijkertijd deel uit van de Tweede Kamer voor de R.K. Staatspartij. Mr. J.B. Bomans was een vooraanstaande politicus en bestuurder, een man van aanzien en gezag. Toen de jonge Godfried bij een bijeenkomst de RKSP-leden ‘Aan U, o Koning der eeuwen’ hoorde zingen, dacht hij dat zijn vader werd toegezongen.

Godfried had een comfortabele, maar geen gelukkige jeugd. Hij miste thuis liefde en warmte. Hij ging gebukt onder zijn loodzware naam (hij noemde zichzelf onder meer een tijdlang Frits), onder de dominantie van zijn vader, onder de formele omgangsvormen. Het rooms-katholieke geloof zorgde voor beschutting, maar bood (potentiële) zondaars tegelijkertijd een uitzicht op de hel. ‘Wij leefden,’ zou hij later schrijven, ‘voortdurend op de rand van de eeuwige verdoemenis, je keek altijd die gloeiende oven in.’

Gé Vaartjes, de Neerlandicus die aan een biografie van de schrijver werkt, formuleert het zo: ‘Godfried Bomans groeide op in een klimaat dat hem materieel alle denkbare comfort bood, dat het dagelijks leven kleurde met gebed en heilige missen, maar waarin de affectie niet meer dan een aalmoes was. Het kind Godfried bedelde om die aandacht en warmte.’

Het kind leek gebiologeerd door zijn vader, die in zijn ogen vermoedelijk zijn ontwikkeling tot geestelijke volwassenheid in de weg stond. Eigenlijk viel de oude Bomans weinig te verwijten, vond Godfrieds broer Rex. Het was best een redelijke man, met gevoel voor humor en waardering voor de prestaties van zijn kinderen. Godfried voelde volgens Rex echter om een of andere reden de noodzaak hun vader van de troon te stoten. ‘Om tot eigen ontplooiing te komen, moest Godfried langs die figuur heen. En die was te breed. Hij heeft hem smaller gemaakt.’

In de verhalen van Godfried kwam zijn vader naar voren als een boeman met wie een warme, begripvolle relatie praktisch onmogelijk was. Zoals in zijn ontluisterende verslag van hun laatste ontmoeting in Nijmegen, waar hij studeerde, althans de schijn ophield te studeren. Toen de oude Bomans de kamer binnenkwam, ging Godfried in een hoek staan. Zijn vader groette niet, keek door het raam, zei ‘Mooi uitzicht’, zette een fles wijn op tafel. ‘Het was een gebaar van zijn kant. Er viel een lange stilte, vijf minuten. Toen zei hij: “Dan ga ik maar weer.” Ik stond nog steeds tegen de muur in die hoek. De volgende dag is hij gestorven.’

In schrijven vond Godfried het middel om zijn vader te overtroeven. Op zijn achttiende al schreef hij het toneelstuk Bloed en liefde, met 32 rollen omdat zijn klas 32 leerlingen telde. Hij studeerde na zijn middelbare school rechten in Amsterdam en later wijsbegeerte en psychologie in Nijmegen. Maar een modelstudent was hij allesbehalve. Hij publiceerde liever in literaire tijdschriften dan colleges te volgen. Nadat hij met broer Rex een reis naar Italië had gemaakt, liet hij plotseling weten, tot grote verrassing van zijn familie, in het klooster te willen treden, geïnspireerd door de psalmtekst ‘Hoe zoet het is, als broeders samen wonen’. Het bleek een bevlieging. Toen hij vanwege een ernstige kaakontsteking het bed moest houden, kwam hij tot het, vermoedelijk verstandige, inzicht dat hij niet was voorbestemd voor een ascetisch bestaan in een kloostergemeenschap.

In plaats van monnik werd Bomans schrijver. In 1937 kwamen de kolderieke Memoires of gedenkschriften van Mr. P. Bas uit, dat een van zijn populairste boeken zou worden. In 1941, het jaar waarin zijn vader overleed en hij zich in Nijmegen verloofde met Pietsie Verschuere, publiceerde hij Erik of Het klein insectenboek, waarvan in dat jaar meteen al tien drukken verschenen. Het had een motto van Leonardo da Vinci: ‘Wij zijn alle ballingen, levend binnen de lijst van een vreemd schilderij. Wie dit weet, leeft groot. De overigen zijn insecten.’

Het boek maakte Bomans een gevierd auteur, en daarmee een aanwinst voor het sterrenteam dat Lunshof aan het formeren was voor zijn Elseviers Weekblad. In 1944, het jaar dat hij werd gestrikt voor de redactie, trouwde hij met Pietsie met wie hij tot zijn dood samen zou blijven. Zij kregen, pas in 1960, één kind, dochter Eva. Zowel moeder als dochter zou altijd de publiciteit mijden. Over hun mysterieuze personages vernemen we hopelijk meer in de biografie van Vaartjes. Een boek dat tot stand komt met medewerking van de familie Bomans, wat de biograaf in een enigszins ongemakkelijke positie brengt omdat zijn hoofdpersoon het naar verluidt niet altijd even nauw heeft genomen met de huwelijkstrouw.

Hoewel Bomans zich ook aan het katholieke dagblad de Volkskrant had verbonden, was hij zeker in de eerste vijf jaar van het bestaan van EW bijzonder productief. Hij kreeg, zoals eigenlijk alle leden van het gouden knapenkoor, volop de ruimte te excelleren en uitvoerige stukken te schrijven over onderwerpen die hem boeiden. Zo maakte hij portretten van zijn helden Charles Dickens, Johann Wolfgang von Goethe en Hans Christian Andersen. De toon doet nu nog opvallend modern aan, de geestigheid is soms onweerstaanbaar. Het gefingeerde interview met een honderdjarige, gepubliceerd in 1946, bijvoorbeeld sprankelt in die mate dat het wel cabaret lijkt.

Goed beschouwd was Bomans geenszins een voorbeeldig journalist. Hij toonde weinig respect voor de feiten en fantaseerde er maar het liefst wat op los. ‘Ik kan een verhaal eenvoudigweg niet vertellen zoals het precies gebeurd is,’ zei hij. En: ‘De waarheid is, wat ik ervan maak.’ En: ‘Met een volbloed leugenaar verschil ik alleen hierin, dat ik geen moment verwacht dat iemand me gelooft.’ Zo presenteerde hij in 1946 een geheel uit de duim gezogen verslag van een voetbalwedstrijd tussen Engeland en Nederland, met spelers als Roodbol, Bakbuik, Siemkes en Piemkes. En in talrijke afleveringen presenteerde hij een biografie van een volledig verzonnen persoon, Thomas Robert Spoon, iemand over wie de lezers alles te weten kwamen, behalve wie of wat hij was geweest. Zo verwonderlijk was het dan ook niet dat Bomans uitblonk in het genre waarin hij in een traditionele ‘Er was eens…’-vorm zijn verbeelding de vrije loop kon laten: het sprookje.

Naast onzinstukken publiceerde Bomans meer moralistische beschouwingen. Om morele redenen gruwde de rooms-katholiek bijvoorbeeld van De Avonden van Gerard van het Reve, dat hij een schrikbarend boek vond. Het was zeker een meesterwerk in zijn soort, maar ‘de soort is eenvoudig afschuwelijk’. Zijn wereldbeschouwing mocht Bomans verder onder woorden brengen in een rubriek die ‘Gedachten’ heette. Het waren aforismen zoals ‘Beleefdheidsregels zijn de scherven der Stenen Tafelen’, ‘Zelf harmonica spelen is een hogere bezigheid dan luisteren naar Bach’ en ‘Voor vriendschap is de tijd een bondgenoot, voor liefde een gevaar’.

Veel reacties van boze cultuurdragers kreeg Bomans op een prikkelend artikel over het gymnasium. De oud-gymnasiast pleitte voor afschaffing van Grieks en Latijn in het middelbaar onderwijs, dode talen die slechts praktische waarde bezitten voor hen die daarin studeren, maar voor het merendeel der leerlingen geen enkele bruikbaarheid opleveren. ‘Nergens ter wereld zult u den man tegenkomen, die zich overdag verkneukelt in het vooruitzicht van ’s avonds de avonturen van Herodotus weer op te nemen bij het punt waar hij gisteren het licht uit deed.’ Een langdurige beoefening van het Grieks en Latijn, betoogde Bomans, zal ongetwijfeld een stempel op de geest drukken. Maar studie van het Chinees doet dat ook, en dat is tenminste een levende taal, gesproken door eenvijfde deel der mensheid.

Naar het buitenland trok Bomans ook. Bijvoorbeeld naar Rome, waar hij fraaie reportages maakte. Het reizen zat hem overigens zeker niet in het bloed. Hij betoogde geregeld dat thuisblijven hem meer aansprak dan de wijde wereld intrekken: ‘Wie zich alleen maar thuis voelt in zijn eigen straat is de ware kosmopoliet, de reiziger par excellence. Hem is de gave der verwondering geschonken. Hem is gegeven wat de kenner onthouden wordt: verrassing.’

Bomans bleef tot 1949 deel uitmaken van de redactie van EW. Als redacteur toonde hij zich een typische einzelgänger. Bij vergaderingen had hij geen enkele inbreng. Hij stond terzijde. Het was ook niet makkelijk om hem te bewegen tot het bijwonen van de vergaderingen, zou Lunshof zich later herinneren, en nog moeilijker om de kopij van deze tijdloze figuur binnen te krijgen. ‘Godfried zwierf, toen de vrijheid was hervonden, soms dagenlang rond, om dan ineens op te duiken en zijn bijdrage op de redactietafel te leggen.’

Na 1954 nam de medewerking van Bomans sterk af. Er gingen jaren voorbij dat er nauwelijks iets van zijn hand te vinden valt in het blad. De schrijver koos in de eerste plaats voor de Volkskrant als podium en werd verder opgeslorpt door lezingen en praatjes voor radio en televisie. Hij miste een soort manager of zaakwaarnemer die hem behoedde voor een overdaad aan activiteiten. Bij zijn dood had hij 64 titels op zijn naam staan, maar het betrof bijna allemaal bundelingen van stukjes. Na Een halve eeuw trappistenleven (1950) publiceerde hij geen boek uit één stuk meer. Hij sprak geregeld over het schrijven van een boek over de door hem zo geliefde en bewonderde Dickens, maar het kwam er niet van. Hij had ook een zekere neiging tot luiheid, een neiging die alleen kon worden bedwongen door harde deadlines.

Zijn onvermogen uitnodigingen af te slaan, bracht Bomans op vreemde plekken. Het was, zei zijn vriend en langdurig redacteur van Elsevier Michel van der Plas, ‘of hij zichzelf dwong tot escapades die eigenlijk niet bij hem pasten; want een stilstaande wereld, met alles op zijn vaste plaats, leek hem liever te zijn’. Het bekendste voorbeeld was het bezoek aan Rottumerplaat, waar hij voor een radio-programma van AVRO en VARA in de zomer van 1971 verslag uitbracht van zijn eenzame bestaan op een onbewoond eiland. Anders dan Jan Wolkers, die aan hetzelfde programma meewerkte, kon hij helemaal niet aarden op het eiland. Hij kwam in zijn gesprekken met presentator Willem Ruis somber en weerloos over.

Niet lang daarna, op 22 december 1971, overleed Bomans, 58 jaar oud, na een hartaanval in zijn woning in Bloemendaal. Zijn dood bracht een nationale schok teweeg. Iedere Nederlander kende de auteur, als het niet van zijn publicaties was, dan toch wel van al zijn mediaoptredens. Uit onderzoek bleek dat hij de lievelingsschrijver was van middelbare scholieren. In het jaar van zijn overlijden waren 2,2 miljoen exemplaren van zijn boeken verkocht. De dood van Bomans, signaleerde collega, mede-Haarlemmer en goede bekende Harry Mulisch, kwam in Nederland niet aan als de dood van een schrijver, ‘maar als de dood van een huisvriend die in alle gezinnen een geziene gast was, terwijl hij zelf alleen een koude lens zag, onafgebroken op hem gericht’. Onder belangstelling van duizenden werd hij op 24 december op het Sint-Adelbertskerkhof in Bloemendaal begraven.

Tot de beroemdste televisiefragmenten uit de geschiedenis behoort de scène met een enigszins aangeschoten aandoende Bomans die Marlène Dietrich bij het Grand Gala du Disque toespreekt en bekent dat hij al heel blij zou zijn als zijn vrouw maar één van de benen had waarmee de filmster wereldroem had vergaard. In zulke programma’s demonstreerde hij ongeëvenaarde verbale talenten, waarbij het hoogstens stoorde dat de spreker zich soms wel bijzonder ingenomen toonde met zijn eigen bon mots. Soms deed hij een beetje oubollig, ouderwets deftig en studentikoos aan, soms kwam het allemaal enigszins geposeerd en koket over. Hij speelde als het ware nonchalance en wekte graag de indruk dat al zijn grapjes hem ter plekke te binnen schoten, terwijl hij eventjes nadrukkelijk zijn zakdoek tevoorschijn haalde, een pijpje opstak of quasi-achteloos zijn hand door het haar haalde. Maar hij toonde zich een meester van de timing, die goed wist wanneer hij pauzes moest laten vallen om spanning te creëren.

De kracht van de schrijver lag voor een groot deel in zijn humor. ‘Zijn opmerkingen waren zonder mankeren beter dan de beste mop die iemand zou kunnen vertellen,’ zei Mulisch. Hij noemde Bomans ‘de enige ter wereld, die mij hardop kan doen lachen’. Maar de humorist vond het zelf jammer vaak voor een lolbroek te worden versleten. Aan Lunshof vertelde hij met ergernis dat een pastoor in den lande hem had aangekondigd met ‘Godfried Bomans, gieren, lachen, brullen’. Dat griefde hem. Een humorist was in zijn ogen iemand die begreep hoe betrekkelijk alle dingen zijn. Deze relativering is echter niet mogelijk zonder een vaste maatstaf waarmee de gebeurtenissen worden gemeten. ‘Een geestig mens – ik bedoel hier niet de lolbroek, maar de werkelijk met humor begaafde – is daarom in wezen altijd ernstig.’ Humor, zo luidt een ander aforisme van Bomans, ‘is het litteken van de wond’.

Pieter Bas heeft een boodschap, gevat in het motto dat de auteur de tweede druk meegaf. ‘Ich bin immer so froh. Weiter bin ich nichts.’ De moraal is dat de volwassene veel kan leren van de zorgeloosheid van kinderen. ‘Wat maken wij het elkaar toch bitter! Laten wij meer kinderen worden, lieve lezers, ik bid u, wordt toch meer als de kinderen.’

De schrijver maakte zelf vaak een vrolijke indruk, maar schijn bedriegt. Hij miste het bruisende, Brabantse katholicisme van een Anton van Duinkerken, zowel qua persoonlijkheid als qua gedachtegoed. Zo bewaarde hij altijd een zekere afstand. Er deed zich een eigenaardige paradox voor, zei Van der Plas: ‘Enerzijds belijdt en vertoont hij een constante sterke behoefte aan maatschap en intieme uitwisseling; anderzijds plant hij midden in dan ontstane “gezelligheid” een bord met “Verboden toegang” voor zijn hart en ziel.’

Jeroen Brouwers, een van de weinige auteurs die zich serieus verdiept hebben in het werk van Bomans, sprak, in een veelgeciteerde kwalificatie, denigrerend van ‘de Anton Pieck van het katholicisme’. Er bestaat inderdaad het beeld van de vrolijke levensgenieter als welsprekende en enigszins zelfgenoegzame vertegenwoordiger van het rijke roomse leven. Maar zo vrolijk en overtuigd van het roomse gelijk was Bomans helemaal niet. De gelovige twijfelaar Godfried behoorde tot een geheel ander slag mensen dan zijn broer Arnold, die vanaf 1935 onder de naam pater Joannes Baptista als monnik door het leven ging. Het verschil tussen beiden kwam tot uitdrukking in een werkelijk prachtig interview dat de NCRV in 1970 uitzond. Ontroerend was de simpele vroomheid van de kloosterling, die dertig jaar lang alleen met tekens had gesproken omdat praten hem maar van God zou afleiden. ‘Heb je er nooit spijt van gehad?’ ‘Geen dag.’ ‘Ook geen moment?’ ‘Nee. Geen seconde.’

Tegenover de scepsis van zijn beroemde broer stond het rotsvaste geloof van Arnold, die weliswaar soms moeite had met de gelofte van gehoorzaamheid, armoede en zuiverheid, maar altijd de steun van Jezus voelde. ‘Uit onszelf kunnen wij niets, maar samen met Christus, ons Hoofd, zijn wij almachtig.’ ‘Toe maar.’ ‘Het is zo. Maar alleen door Hem.’

Godfried voelde Jezus niet als zijn hoofd. In een uitvoerig gesprek over het geloof met zijn vriend Michel van der Plas, dat in boekvorm verscheen onder de veelzeggende titel In de kou, gaf hij uiting aan een groot verlangen naar het omhelzen van alle zekerheden waarmee hij was opgegroeid, maar zijn verstand maakte hem dat onmogelijk. ‘Ik voel nu heel duidelijk dat we met een apparatuur op ons lijf zitten, een denkend hoofd, dat het gewoon niet meer slikt.’ Tijdens het luisteren naar de Matthäuspassion of gregoriaanse gezangen was het mogelijk die apparatuur eventjes uit te schakelen, maar in momenten van geestelijke reflectie ging dat niet meer. Van der Plas zou zich later teleurgesteld tonen omdat zijn vriend bij de weergave van de gedachtewisselingen in het boek In de kou sommige uitspraken liever niet geregistreerd zag. Bomans liet inderdaad niet graag het achterste van zijn tong zien. Maar ook de wel overgeleverde tekst laat zien welke twijfels hij kende.

De worsteling van Bomans vertoonde meer gelijkenis met de geloofstwijfel die na zijn dood in 1971 in katholiek Nederland massaal toesloeg, dan met de simpele acceptatie van de dogma’s van weleer. Net als de door critici veel meer gewaardeerde Gerard Reve zag hij religie als een aanvaarding van het irrationele om geestelijk gezond te blijven, een strohalm voor de wanhopigen. In een preek in 1967 betoogde hij dat totale ontheemdheid aan religieuze ervaringen voorafgaat. ‘Uit de panische radeloosheid wordt elke godsdienst geboren.’ Het verhaal van Christus beschouwde Bomans als de mooiste mythe om het bestaan zin te verlenen. Of, zoals hij tegen Van der Plas zei: ‘Ik vind van alle dingen die bedacht zijn om dit leven een dubbele bodem te geven, het evangelie het grootste wat ooit gemaakt is.’

Meer dan door de dogma’s van de kerk werd Bomans aangesproken door de oude vormen en gedachten van het rooms-katholicisme waarmee hij opgroeide. Met warmte schreef hij bijvoorbeeld over de jongensbedevaart naar Heiloo en de trappisten van Zundert. Het was een verloren wereld, die hem met heimwee vervulde, een wereld met de katholieke kerk als bron van warmte. Warmte die hij te weinig had gevonden in het ouderlijk huis. Een van zijn bundels met jeugdherinneringen aan de viering van Kerstmis en sinterklaas en andere blije momenten dat kinderen Jezus in hun hartje voelden, draagt dan ook de veelzeggende titel Een mooie tijd.

Het komt zeker mede door de opvattingen en achtergrond van Bomans dat hij nooit is omhelsd door de culturele elite. Hij was te rechts, te rooms. De critici zagen hoogstens de sprookjes voor vol aan. De rest vonden ze te oppervlakkig, te luchtig, te weinig persoonlijk. Een letterkundige prijs mocht hij nooit ontvangen – een gebrek aan erkenning waaronder hij zeker leed. Ook al zei de dichter Bertus Aafjes tegen hem: ‘Je moet zo’n prijs niet willen hebben, want je hebt de grootste prijs die er is, het hele volk leest jou.’

Brouwers verweet Bomans een vlucht in jolige optredens voor radio en televisie, een verwaarlozing van zijn roeping als schrijver. Een verwijt dat een zeker dédain voor televisie verraadt. Alsof een groot publiek aan de buis kluisteren per se minder waard zou zijn dan een boek schrijven. Naar een ernstig programma als de ontmoeting met zijn broer en zus in het klooster, keken drie miljoen mensen. Zijn optreden was niet een aardigheidje, constateerde Mulisch, ‘maar pas zo kon hij volledig zichzelf zijn. Meer dan zijn schrijverij bleek het zijn eigenlijke werk. Hij was een begenadigd spreker, een orator – de beoefenaar van een kunst, de retorica, die verloren ging toen de toe te spreken groepen te groot werden voor de menselijke stem, en zelfs voor de luidspreker, maar die met de uitvinding van de televisie terug kon keren.’

Maar het moet de bewonderaars van Bomans deugd doen dat zijn werk als auteur, bijna in zijn volledigheid uitgegeven in zeven kloeke delen door De Boekerij, ook nog steeds eer wordt bewezen. Bijvoorbeeld door een schrijver als P.F. Thomése, die in een interview liet weten dat hij zijn zoontje met veel genoegen voorleest uit de sprookjes van Bomans. En door een cabaretier als Youp van ’t Hek. ‘Ik denk dat ik van en over Godfried Bomans alles heb gelezen. Zijn Memoires van minister Pieter Bas heb ik werkelijk verslonden. Pa Pinkelman en Tante Pollewop kende ik beter dan mijn eigen ouders en voor Erik ben ik hem eeuwig dankbaar.’

Wat al die essays, interviews, portretten, sprookjes, columns, aforismen en andere pennevruchten van de humorist vol tragiek verbindt, is een superieure stijl, een kwaliteit die zelfs mopperkont Brouwers moest erkennen. Ze vallen, ondanks hun verscheidenheid, op door een genot in het zo helder en treffend mogelijk formuleren van gedachten en observaties. Een overduidelijk genot dat het lezen van de hierna volgende selectie van bijdragen aan Elseviers Weekblad en Elseviers Magazine in de periode van 1945 tot 1971 vast een genoegen maakt. Voor zover mijn werk enige waarde heeft, zei Godfried Bomans zelf, ‘schuilt deze niet in wat er gezegd is, maar in hoe het gezegd is’.

Gerry van der List
Leiden, 21 oktober 2011

De honderdjarige

‘Is vader thuis?’ vroeg ik aan het oude mannetje dat opendeed. Hij knikte, en liet mij in een kamertje waar een nog ouder mannetje zat, dat al bijna dood was. Haastig rukte ik een hoorn van den wand en schreeuwde in zijn oor: ‘Wel gefeliciteerd!’

‘U bent abuis,’ zei de oude man met doffe stem, ‘vader is boven.’

Ik vloog de trap op, want ik begreep dat het nu een kwestie van seconden was. Daar hing de honderdjarige aan de touwen: hij was bezig een vogelnestje te maken. Ik kroop bijna in zijn oor en gilde: ‘Wel gefeliciteerd!!’ De jubilaris schudde het hoofd, maakte een dubbele salto en sprong op den grond. ‘Ik ben niet doof,’ zei hij, zijn jas aantrekkend, ‘ik ben alleen maar oud. Wat is er aan de hand?’

‘Bent u niet honderd jaar geworden?!’ brulde ik.

‘Man, schreeuw toch niet zoo,’ sprak de grijsaard, de ringen optrekkend, ‘ik weet het heusch wel. Vanavond komt de burgemeester met een schemerlamp en een enveloppe met inhoud. Die schemerlamp kan me niet schelen, maar die enveloppe interesseert me. Wat doen ze daar gewoonlijk in?’ Ik wist het niet. ‘Waarvoor komt u eigenlijk?’ vroeg het mannetje wrevelig, ‘komt u iets aanbieden?’

‘Ik kom iets vragen,’ zei ik, ‘vooreerst: hoe bent u zoo oud geworden?’

‘Het ging vanzelf,’ antwoordde de jubilaris, ‘elk jaar word je een jaar ouder, dat ligt in de natuur der dingen. Toen ik zeventig was, was ik zeventig, en toen ik tachtig werd, was ik tachtig. En zoo door tot honderd.’

‘Doet u er iets voor?’

‘Neen, ik doe er niets voor, het gaat vanzelf. Dat is het leuke van dit soort werk.’

‘Wist u dat u het zou halen?’

‘In het begin niet, maar later begon ik het in de gaten te krijgen. Toen ik negentig werd, ging ik de overlijdensberichten in de kranten nakijken; ik knoopte vriendschap aan met den portier van het oude-mannenhuis, en zoo kon ik den stand op den voet volgen. Doorzetten, dacht ik, de tanden op elkaar. En ja hoor, ik haalde het.’

‘Waaraan schrijft u het toe?’

‘Het is een kwestie van geduld. De aanhouder wint, wie het laatst lacht, lacht het best, eind goed al goed, in die richting moet u het zoeken.’

‘Wanneer kreeg u het eigenlijk in de gaten?’

‘Precies is dat niet te zeggen. Toen ik zeventig werd, was ik nog een onbeteekenend mannetje, mijn tijd moest nog komen. Mijn tachtigste verjaardag was zelfs een dieptepunt: niemand begreep waarom ik niet doodging, en ik wou niets loslaten. Maar toen kwam ik langzaamaan opzetten. Op mijn negentigste begonnen de menschen me na te wijzen, en op mijn vijfennegentigste had ik de moeilijkheden achter den rug.’

‘Hebt u concurrenten?’

‘Er wonen een paar negentigers in de stad, maar ik houd ze nauwlettend in het oog. Als er een jarig is, stuur ik hem een kaartje, met mijn leeftijd erop. Dat haalt de fut er wel uit op den duur.’

‘Hebt u plezier in uw werk?’

‘O ja. Het aardige van ons vak is dat als je eenmaal een jaar vóór ligt, je niet meer bent in te halen, al doet de ander nog zoo zijn best. Elk jaar dat hij ouder wordt, win ik er ook een, en zoo kunnen ze niet inloopen. Dat knakt ze op den duur.’

‘Maar hetzelfde gevoel hebt u toch tegenover degenen die boven u liggen?’

‘Zeker. Maar het zijn er maar drie. Inhalen kan ik ze niet: maar ik kan wachten. En intusschen houd ik ze in de gaten. De weduwe Boltjens uit Schiedam is 102. Goed. Maar gisteren begon ze te hoesten. Dan heb je den oud-zouaaf Serremans uit Bolsward. Een taaie bliksem. Maar hij woont op het Noorden, op een hoek. Dan heb je Van Loggem uit Venlo met dat houten been. Die heeft een voorsprong, want dat andere been, daar heeft hij geen omkijken meer naar.

Maar hij heeft sinds de vorige week een bril noodig voor zijn kleine lettertjes, en een bril, dat weten wij onder elkaar, is het begin van ’t einde.’

‘Wat doet u als u bovenaan staat?’

‘Dan schei ik ermee uit. Het is er mij niet om te doen de markt te bederven, het jonge volk moet ook een kans hebben; ik wil alleen winnen. Ik weet wel dat ik nooit iets beteekend heb. Maar wie honderd jaar niets beteekent, heeft eenige beteekenis…’

De grootmeester

‘En, meneer Rabilsky,’ zoo vroeg ik hierop, ‘hoe denkt u zich het verloop van den wedstrijd in?’

Daar de grootmeester geruimen tijd over het antwoord nadacht, had ik gelegenheid, het vertrek nauwkeurig op te nemen. In aanmerking genomen wie hier woonde, kon men het eenvoudig noemen. Een biezen herdersmat dekte den vloer. Links, bij den krachtigen, ontwikkelden vleugel, stonden twee leunstoelen in een dreigend naar voren geschoven positie. Een daarvan was met een zijden koord afgesloten: de sage ging dat de groote Lasker hierin een kop thee gedronken had. In den anderen zat mevrouw Rabilsky met een poes op haar schoot. Geen zuiver ras, dat zag ik, maar toch: een opmerkelijke variant. Onder een glazen stolp stond de pion die destijds, in het toernooi van Bagdad, den opmarsch der witte troepen had gestuit. Rabilsky zelf zat tegenover mij in een lederen fauteuil en had zijn beenen met geniale achteloosheid voor zich op tafel gelegd.

‘Ik denk alle partijen te winnen,’ antwoordde hij ten slotte.

Ik kon mijn verrassing niet verhelen. Ook mevrouw Rabilsky keek op.

‘Alle, meester?’ vroeg zij eerbiedig.

‘Alle, mijn kind,’ hernam Rabilsky, ‘ik ben naar Londen gekomen om te winnen, niet om te verliezen.’

Tegen deze zienswijze was weinig aan te merken.

‘Denkt u ook Dr. Euwe te verslaan?’

‘Neen. Ik zal hem verpletteren.’

Rabilsky had deze woorden rustig en duidelijk uitgesproken. Slechts een flikkering in ’s meesters rechteroog verried den ernst van den toestand. Ik merkte op dat de kat met den staart tusschen de beenen het vertrek verliet.

‘Ik zal u eens wat zeggen,’ hernam Rabilsky, zich voor overbuigend, ‘ik heb een nieuwe variant. Wil je even de kamer uitgaan, Anna?’

Mevrouw Rabilsky raapte haar breipennen bijeen en vertrok. De grootmeester keek omzichtig rond, boog zich toen andermaal naar mij over en fluisterde: Pf6-e4.’

Ik verbleekte. Dit was meer dan geniaal. Dit was bovenmenschelijk.

‘Gij begrijpt de gevolgen,’ hernam Rabilsky, in zijn stoel terugvallend ‘de rechtervleugel wordt opgerold, de paarden verliezen hun bezinning, de beide raadsheeren worden teruggeworpen, terwijl de Koningin –’

‘Enorm,’ fluisterde ik.

‘Onderbreek mij niet,’ zeide Rabilsky, terwijl een lichte wolk van toorn over zijn gelaat trok, ‘de Koningin wordt gekraakt tusschen e4 en g5. Hierop zal er onder de pionnen een paniek uitbreken, nog vergroot door Lf4-h6. Natuurlijk zullen de kasteelen toesnellen, doch tegen h5 machteloos te pletter loopen.’

‘Maar zouden Euwe’s paarden deze charge niet voorzien?’ vroeg ik, hijgend analyseerend.

De grootmeester lachte hartelijk. ‘Mijn waarde vriend,’ sprak hij, ‘denk eens aan Ta4-b4!’

Ik bloosde. ‘Is er nog meer, meester?’ vroeg ik schuchter.

‘Er is nog meer,’ antwoordde Rabilsky, zijn beenen in een gunstiger positie leggend, ‘maar ik beschouw u daarvoor als te suf.’

‘Is deze zet nooit eerder toegepast?’

‘Neen,’ antwoordde Rabilsky met vaste stem, ‘wel geeft de 32ste zet in de partij Andersen-Steinitz, op 12 October 1880, een vermoeden in die richting, doch ook niet meer dan dat. Ook de partij Goethe-Eckermann doet er een oogenblik aan denken, doch wijkt ten slotte niet van de gebruikelijke sjablones af. Jammer, jammer, zij zagen Pb7-c5 over het hoofd.’

Plotseling versomberde het gelaat van den grootmeester. Zijn blik volgend, zag ik links van zijn stoel een schaakbord, met volledige opstelling. Ik moest erkennen dat de stelling ingewikkeld was. Zij vertoonde sporen van eenmaal een open en rondborstig Konings-gambiet geweest te zijn in den degelijken Franschen stijl van 1880, doch was gaandeweg door Slavische elementen jammerlijk vertroebeld. Rabilsky wuifde met de hand en strekte zich in een gemakkelijke remise-houding uit. ‘Ik ben tot uw beschikking,’ zei hij eenvoudig.

‘Meester, hoe kwaamt ge tot de beoefening van het schaakspel?’

‘Door den parketvloer van mijn vader. Op de ruiten hiervan bouwde ik mijn eerste theorieën.’

‘Hoe oud waart ge toen?’

‘Ik was den luiers nauwelijks ontwassen,’ sprak Rabilsky nadenkend, ‘drie, vier jaar denk ik. Toen ik vijf was, speelde ik mijn eerste partij met het buurjongetje, Frederik van Swieten.’

‘U won natuurlijk?’

‘Neen,’ antwoordde de meester, en in zijn stem trilde de spijt nog na, ‘ik verloor. Bij toeval raakte ik toren b2 aan. En u weet: aanraken is zetten.’

‘En toen, meester?’

‘Toen?’ De gastheer concentreerde zich even. ‘Toen versloeg ik mijn oom Ferdinand Rabilsky, scheepskapitein met vrachtdienst op Riga. Het was een geweigerd damegambiet, ik zie het nog voor me. Hij kon het niet gelooven. Den volgenden dag vernietigde ik hem in een Slavische partij. Hij is toen aan het zwerven gegaan op de Stille Zuidzee. Men heeft nooit meer van hem gehoord. Hierna volgde een periode van inkeer. Ik bestudeerde de methoden der Mongoolsche meesters en maakte zelfs een studiereis naar Tibet. Ook Perzië bezocht ik, waar ik enkele Perzische varianten ter plaatsen bezichtigde. Maar het verveelt mij met u te praten. U kunt gaan.’

De pianist

Vraag mij niet, hoe ik tot den maestro ben doorgedrongen, mijn God, vraag het mij niet: ik was er. De meester lag, in een onopvallend gewaad gehuld, boven op zijn piano; de fijne hand hing los naar beneden, zoodat de vingertoppen de toetsen beroerden.

‘Blijf daar niet op den grond liggen,’ zei hij op de hem eigen, eenvoudige wijze, ‘neem een stoel en ga zitten.’ Hij snoot zijn neus op die tegelijk sobere en toch diep aangrijpende manier, die hem zoozeer kenmerkt.

‘Meester,’ fluisterde ik, ‘gij begrijpt waarom ik kom?’

Bragansky glimlachte op de hem zoo typeerende wijze. ‘Gij komt om het geheim van mijn spel te vernemen,’ antwoordde hij met die merkwaardige intonatie in zijn stem, die hem zoo ten voeten uit teekent, ‘ik zal het u zeggen: arbeid.’

Het abrupte in dit antwoord sneed mij eenvoudig den adem af; ik gleed van mijn stoel op den grond en bleef daar als een kind zitten. ‘Dus dàt is het,’ hijgde ik, ‘arbeid!’

‘En niet anders,’ hernam Bragansky, met een plotselinge beweging een bassnaar uit het instrument rukkend en er een vlieg mee doodslaand, ‘werken, werken, werken en nog eens werken. En vraagt u mij een vijfde middel, dan zeg ik: werken. Als u opstaat en als u naar bed gaat, als u eet en als u slaapt, altijd dat eene voor oogen, en dat jaar in jaar uit tot je erbij neervalt, dan kom je er. Men heeft in Nederland geen idee wat werken is. De heeren hier meenen door negen uur per dag achter de piano te zitten iets te bereiken! (De meester lachte dreunend.) Men durft hier na een studie van acht jaar op het podium te verschijnen! (De meester lachte nog dreunender.) Ja, men bestaat het om, na een sonate drie maanden “in studie” genomen te hebben, te zeggen: “Deze sonate ken ik.” (De meester lachte nu op de hem eigen, dreunende wijze.) Begrijp mij goed, jongeman: ik zeg niet dat deze menschen, in den familiekring of op een avondje onder kennissen, niet in staat zouden zijn, een eenvoudige toonladder te spelen, zóó, dat de stunteligheid niet al te zeer in het oog springt. Ik sluit die mogelijkheid geenszins uit. Maar laten de stumpers niet meenen dat zij het recht hebben om zonder blozen een klavier recht in de oogen te zien; neen, daartoe behoort meer, mijn waarde.’

‘Wat behoort daartoe, meester?’

‘Allereerst een ijzeren gezondheid, ’s Ochtends om vier uur op, een kop thee, een ijskoud bad, en dan onmiddellijk op de toetsen. Als een buldog doorbijten tot half twee. Dan een vrucht, wat snijbiet en pinkoefeningen tot vier uur.’

‘Pinkoefeningen, meester?’

‘Niet anders. Ik houd niet op tot mijn leerlingen te zeggen: de pink, de pink, de pink. Gooi je op de pink, de rest komt vanzelf.’

‘Is het waar, meester, dat u in uw piano slaapt?’

‘Die geruchten zijn overdreven. Maar den dag vóór een concert, overnacht ik weleens in het binnenwerk.’

‘Waarom doet u dat eigenlijk?’

‘Ik heb er geen flauw idee van.’

‘Is het waar dat u elken avond een vleugel op speelt?’

‘Neen. Met een goed instrument doe ik een week. U moet al die dingen niet gelooven. U gelooft alles maar. Ik zal u zeggen hoe dat komt: u bent een sufferd. Adieu.’