ELSEVIERS POLITIEKE BIBLIOTHEEK

Deel 1 – Redes van de Troon
Prinsjesdag onder koningin Beatrix (2009)

Deel 2 – Negenmannen, Oranjes & matpartijen
Elseviers Groot Politiek Lijstenboek (2010)

Deel 3 – Gerry van der List Alle 42 premiers
Hun leven en loopbaan (2010)

Deel 4 – Wacht op onze daden
Alle Regeringsverklaringen van Lubbers tot en met Rutte (2010)

Deel 5 – Joop van den Berg en Bert van den Braak Zonder last
Beschouwingen over de regels in de politiek (2011)

Deel 6 – Maarten Engwirda Per slot van rekening
Memoires (2011)

Deel 7 – Wij mogen niet talmen
Alle Regeringsverklaringen van Schermerhorn tot en met Van Agt (2012)

Deel 8 – Paul de Hen Op Financiën
Alle naoorlogse ministers van Financiën (2012)

Deel 9 – Ernest Renan Wat is een natie?
Vertaald, ingeleid en geduid door Coos Huijsen en Geerten Waling (2013)

Deel 10 – Ideeën en werkelijkheid
Over immigratie, de Europese Unie en ontwikkelingssamenwerking (2013)

Deel 11 – Handboek Minister
De lang geheimgehouden instructies aan bewindslieden, ook
wel het ‘blauwe boek’ genoemd (2013)

Deel 12 – De geboortepapieren van Nederland
De Unie van Utrecht, de Apologie van Willem van Oranje
en het Plakkaat van Verlating in hedendaags Nederlands
Ingeleid en geduid door Coos Huijsen en
Geerten Waling (2014)

Deel 13 – Wat te doen met antidemocratische partijen?
De oratie van George van den Bergh uit 1936
Ingeleid door Bastiaan Rijpkema. Met een voorwoord van
René Cuperus en een nawoord van Paul Cliteur (2014)

Deel 14 – Coen Brummer Vuile handen
Michael Ignatieff en andere politiek denkers over de strijd
tussen ideeën en macht (2015)

Deel 15 – Benjamin Constant De waarde van vrijheid
Vertaald door Hans van Cuijlenborg en ingeleid door
Gerry van der List. Met een voorwoord van
Frits Bolkestein (2015)

Deel 16 – Eric Vrijsen Anatomie van de macht
Wie besturen Nederland en hoe oefenen ze invloed uit? (2015)

Deel 17 – Paul Bovend’Eert, Carla van Baalen en Alexander
van Kessel Zonder koningin Het officiële evaluatierapport over
de formatie van 2012 (2015)

Deel 18 – Joan Derk van der Capellen tot den Pol Aan het Volk
van Nederland Ingeleid door Ewout Klei. Met een voorwoord
van Theodor Holman en een epiloog van Geerten Waling (2016)

Deel 19 – Christiaan Snouck Hurgronje Nederland en de islam
Ingeleid door Constanteyn Roelofs (2016)

CHRISTIAAN SNOUCK
HURGRONJE

Nederland
en de islam

MET EEN INLEIDING VAN
CONSTANTEYN ROELOFS

Eerste druk van deze editie: november 2016

Deze uitgave van Nederland en de islam verscheen in 1915 als ‘2e vermeerderde druk’ bij E.J. Brill in Leiden. De eerste druk, uit 1911 en bij dezelfde uitgever verschenen, had als ondertitel Vier voordrachten, gehouden in de Nederlandsch-Indische Bestuursacademie.

© Elsevier Boeken 2016

Inleiding: Constanteyn Roelofs

Redactie en register: Liesbeth Wiewel

Omslag: Peter ter Mors

Boekverzorging: jooZt Mattheij

Foto omslag: Christiaan Snouck Hurgronje (collectie Universiteit Leiden)

Druk: Wilco, Amersfoort

Elsevier Boeken, Postbus 152, 1000 AD Amsterdam

Bestellen: www.elsevier.nl/boeken

ISBN: 978 90 3525 304 9

e-ISBN: 978 90 3525 320 9

NUR: 700

INHOUD

Inleiding – Constanteyn Roelofs

Nederland en de islam

Voorrede

Hoofdstuk I –

De verbreiding van de islam. In het bijzonder in de Oost-Indische archipel

Hoofdstuk II –

Kenschetsing van het stelsel van de islam

Hoofdstuk III –

De Nederlandse koloniale regering en het stelsel van de islam

Hoofdstuk IV –

Nederland en zijn moslims

Hoofdstuk V –

Duitsland en de heilige oorlog (1914)

Woordenlijst

Verantwoording

Register

Over de auteurs

CONSTANTEYN ROELOFS

Inleiding

BIOGRAFISCHE VERKENNING

Een deugdelijke biografie schrijven van Christiaan Snouck Hurgronje (1857-1936) is een schier onmogelijk taak: de beste man werkte zestien uur per dag en schreef in negentien talen; het spreekt dan ook voor zich dat het grootste deel van zijn archieven nog relatief onontgonnen is. Deze biografische verkenning beperkt zich tot een paar algemene opmerkingen over zijn achtergrond en werkzaamheden, zonder al te veel in de mythologie en anekdotiek rond zijn persoon te treden. Ook zijn activiteiten als jonge onderzoeker in Mekka zijn achterwege gelaten; daarvoor moet u de excellente heruitgave lezen van zijn reisverslag Mekka, bezorgd door em.prof.dr. Jan Just Witkam. In de onderhavige tekst staat de receptie van Snouck als islamdeskundige en politiek adviseur centraal.

Van weinig personen bestaat zo’n gevarieerd beeld in de literatuur als van Snouck Hurgronje. Hij is door bewonderaars en critici op bijna elk uiteinde van het politieke spectrum gepositioneerd: van ‘inlandervriendje’ dat met zijn islamvriendelijke beleid het voortbestaan van de koloniën ondermijnde, tot ideoloog van de koloniale onderdrukking en massamoord op Indonesische moslims. Snouck is een uiterst complex persoon en zijn geschriften over islampolitiek zijn een fundgrube geweest waarin allerlei ideologen vonden wat zij nodig hadden om hun standpunten te schragen.

Om vat te krijgen op de complexe intellectuele erfenis van het Leidse monument beginnen we met de feiten van zijn levensloop. Daarna richten we de blik op de getuigenissen van collega’s, politici en journalisten die Snouck hebben meegemaakt in ‘ons Indië’ en in Leiden. Eind jaren zeventig en begin jaren tachtig van de vorige eeuw kwam Snouck onder vuur te liggen in bepaalde wetenschappelijke kringen, die hem van kolonialisme van de ergste soort betichtten, waarop zijn voorstanders weer in felle polemiek reageerden; dit is het tweede deel van zijn politieke geschiedenis. We besluiten met de plaats van Snouck in de Nederlandse media in de jaren na de opkomst van en de moord op Pim Fortuyn, waarin Snouck een aantal maal is aangehaald in de zoektocht naar een oplossing voor de spanningen rond de integratie van moslims in Nederland, spanningen die niet in de laatste plaats het gevolg waren van de Europabrede opkomst van moslimvijandige partijen, zoals de PVV van Geert Wilders. Dit boek mag overigens zonder meer als onderdeel van deze periode worden gezien. De erfenis van Snouck is niet slechts een Nederlandse zaak; al tijdens zijn leven werd zijn werk vertaald en uitgegeven in de populaire en de wetenschappelijke pers van de andere Europese koloniale mogendheden; daarom krijgt de twintigste-eeuwse en huidige waardering van Snouck in het laatste deel van deze inleiding uitvoerig aandacht.

Jeugd en opleiding

Christiaan Snouck Hurgronje werd op 15 juli 1857 geboren in het Brabantse dorp Oosterhout. Zijn vader, Jacob Juliaan Snouck Hurgronje, was daar recent benoemd tot dominee van de Hervormde Gemeente, wat naast een benoeming ook een rehabilitatie was. Vader Snouck was jaren zwervende geweest door België en Engeland nadat hij in Nederland een persona non grata was geworden. Hij was er immers, geheel tegen de zeden van zijn tijd, vandoor gegaan met de dochter van een collega. Zijn oude gezin liet hij achter. Deze amoureuze escapade kwam hem duur te staan; hij verloor niet alleen zijn ambt, maar ook zijn adellijke titel.

Omdat Breda destijds nog geen gymnasium had, moest het toekomstige talenwonder het doen met de hbs, die hij probleemloos doorliep. Met het oog op het academisch vervolgonderwijs kreeg hij wel privéles in de klassieke talen en in Hebreeuws.

Net voor zijn eindexamen overleed zijn vader. Niet lang daarna verhuisde de rest van het gezin naar Leiden, waar Christiaan zich inschreef voor de studie theologie. Zoals dat ging in zijn tijd werd Snouck lid van het Leidsch Studenten Corps, maar een echte sociëteitstijger was hij niet en bovendien zou dat voor een gezinshoofd ook niet erg verantwoordelijk zijn geweest. Liever sloot hij zich op in de kamer van zijn vriend Herman Bavinck, intellectueel minstens Snoucks gelijke en eveneens student theologie. Snouck zelf beschrijft hoe ze, slechts af en toe onderbroken door de hinderlijke noodzaak wat te eten of een kopje chocolademelk te drinken uit de snorrende ketel, elkaar aanspoorden tot studie van een bijzondere intensiteit. De heren werkten zich bijvoorbeeld door een vertaling van de hele Bijbel in alle grondtalen, wat getuigt van een bijzonder on-Leidse werklust.

Het leek er dus op dat hij zou aansluiten in de lange rij Snoucken en De Vissers – de familie van zijn moeder – die tot het ambt van predikant waren geroepen. Halverwege zijn studie lijkt hij echter te vervreemden van de vormelijke, aristocratische Hervormde Kerk van zijn voorvaderen, evenwel zonder door de calvinistische orthodoxie van veel van zijn leermeesters en van zijn vriend Bavinck te worden bevangen. Eerder lijkt hij sympathie te krijgen voor een veel vrijzinniger opvatting, waarvoor enkele voor die tijd rebelse theologen te Leiden zieltjes wonnen.

Uit zijn vrijzinnigheid, die al bijna als agnosticisme is te typeren, valt wel af te leiden dat Snouck gaandeweg steeds minder gelovig werd en op den duur zelfs een toekomst als predikant helemaal liet voor wat die was. Hij schreef zich in voor de studie ‘Oostersche talen’ en bekwaamde zich onder de befaamde hoogleraar Michael Jan de Goeje in het Arabisch. Deze taal was voor Snouck in de eerste plaats een middel om tot dieper begrip van de islam te komen, de godsdienst waarvoor hij tijdens zijn theologiestudie een fascinatie had opgevat die hij zijn hele leven zou houden.

Hij bekroonde zijn Leidse tijd met een promotieonderzoek over de bedevaart (de hadj) naar Mekka, met als titel Het Mekkaanse feest. Het werk trok meteen de aandacht door de bijzondere vorm en inhoud; het was een zeer beeldend, bijna literair werk, vol prachtige beschrijvingen van volle manen boven schommelende kamelen in het woestijnzand, en tegelijk toonde Snouck voor het eerst zijn geestige, irreverente, volstrekt realistische opvatting van religieuze zaken. Het was voor hem zonneklaar dat ramadan en hadj vooraleerst een lucratieve industrie vormden voor de Mekkanen; wat het religieuze aspect betrof, dat geloofde hij allemaal wel. Zoals zijn Deense collega Johannes Pedersen in 1957 in een lezing over Snoucks werk voor het Oosters Genootschap stelt, schreef Snouck nóóit over Mohammed als een mystieke, mythische of van bijzondere profetische gaven voorziene persoon: bij Snouck stond altijd voorop dat de profeet een realpolitiker was die zijn beleid en boodschap voortdurend aanpaste aan de situatie waarin hij en zijn jonge gemeenschap verkeerden.

Het was overigens een zuiver studeerkamerwerk: de jonge doctor was Nederland nog niet uit geweest. Spoedig vond hij emplooi bij de Bestuursacademie, waar ambtenaren voor Indië werden opgeleid, alwaar hij studenten onderwees in de talen die van nut waren in de Indische archipel. Een keurige en beetje saaie aanstelling, en als Snouck niet het brandende verlangen had gehad om de islam ook van dichtbij te bekijken, hadden we vast nooit meer wat van hem gehoord.

Zijn erfenis was echter bijna op, en met een moeder en een zuster onder zijn hoede was er weinig gelegenheid tot ontsnapping buiten de Leidse Singels. Zijn grote kans kwam toen hij in 1884 vernam dat de Nederlandse regering in de kolonie grote zorgen had over de invloed van Indonesiërs die in Mekka of tijdens een langere studieperiode mogelijk radicale ideeën hadden opgedaan; het koloniaal gouvernement meende dat achter veel opstanden duistere islamitische krachten schuilgingen. Zou het niet mooi zijn als een intelligente, veeltalige academicus eens een kijkje nam op het Arabisch schiereiland? Snouck nodigde zichzelf uit en wist met een bijeen gescharreld subsidiepakket nog datzelfde jaar een eenmansexpeditie op poten te zetten.

Zijn wederwaardigheden in Mekka zijn een boek op zich. Na een paar maanden, waarin hij zich bij de Nederlandse consul in Jeddah taal en gewoonten van het schiereiland eigen maakte en hij zich in het bijzijn van de Turkse ambassadeur liet besnijden, nam hij de islamitische naam Abd el Ghaffar aan en kon eindelijk zijn langgekoesterde wens in vervulling gaan: hij trad Mekka binnen als een van de eerste westerse observatoren. In korte tijd verzamelde hij een gigantische hoeveelheid indrukken, foto’s en contacten binnen Saudi-Arabië. Door een misverstand – hij werd aangezien voor een Franse spion – moest hij de heilige stad in juli 1885 alweer verlaten, vlak voor hij getuige zou zijn van de grote bedevaart.

Christiaan Snouck Hurgronje (circa 1930)

Direct na zijn uitzetting ging Snouck aan de slag als adviseur voor Inlandse Zaken. Dergelijke functionarissen waren direct ondergeschikt aan de gouverneur-generaal in Batavia en adviseerden, met behulp van een uitgebreid netwerk van wetenschappers, informanten en overige deskundigen, zoals zendelingen. Geen slechte baan, zeker niet voor iemand als Snouck die zich het liefst omgaf met een hofhouding van moefti’s (islamitisch rechtsgeleerden), verbannen prinsen en andere ‘inlanders’ van betekenis. Bovendien was het een mooie gelegenheid om er nog maar eens een paar talen bij te leren. Zijn vermogen hiertoe was legendarisch. Een van de mythen die in het Leidse rondzong, was dat hij zichzelf ooit in zes weken Turks (een bijzonder complexe taal) leerde, om een collega eens flink op zijn nummer te kunnen zetten in een kritisch artikel.

De eerste order van dienst was het oplossen van het Atjehprobleem. Nederland was al sinds 1873 verwikkeld in een buitengewoon langdurig en vermoeiend conflict met de sultans van Atjeh, zonder dat er ook maar enige vooruitgang werd geboekt. Snouck toog voortvarend aan de slag; hij leerde de taal, trok op met de Nederlandse troepen en begaf zich profiterend van zijn Mekkaanse alias Abd el Ghaffar achter de linies om inlichtingen in te winnen, waarbij hij tevens gebruikmaakte van zijn kennis over de islam en zijn gezag als kenner van de heilige stad.

Hier is sprake van de meest roemruchte samenwerking in de Indische geschiedenis, namelijk die tussen de wetenschapper Snouck Hurgronje en de militair J.B. van Heutsz. Getweeën wisten ze binnen enkele maanden het gebied met harde hand te pacificeren. Het zou een kardinaal moment zijn in de carrière van beide heerschappen: Van Heutsz werd een volksheld en Snouck Hurgronje publiceerde een monumentaal werk over Atjeh dat zijn reputatie als groot wetenschapper in binnen- en buitenland vestigde. Zijn integrale behandeling van de Atjehse taal en cultuur, waarbij werkelijk alles, van kinderspelletjes tot hogere mythologieën, in een groots opgezet geheel was verenigd, maakte hem tot een zeer vernieuwend en vooruitstrevend wetenschapper.

Het advieswerk hield hem na de pacificatie van Atjeh nog enkele jaren druk bezig, aan de dikte van zijn zevendelige reeks Ambtelijke adviezen te zien. Er was altijd wel een deel van de archipel waar een roerige sultan of een wat al te enthousiast prediker het Nederlandse gezag op de proef stelde, en daarnaast waren er ook een heleboel andere zaken op het gebied van godsdienst, onderwijs en (familie)recht waarover aan Snouck advies werd gevraagd. Hij voelde zich in Indië als een vis in het water, maar in de kringen van het Nederlandse establishment verkeerde hij niet graag. Veel interessanter vond hij de inlandse hogere klassen. Ware adel schuilt in de geest, vond hij, en niet in een titeltje of twee, dus ondanks dat hij geen jhr. voor zijn naam mocht schrijven, ging hij het liefst om met mensen van zijn eigen stand. Toch mag Snouck zeker geen sociaal-radicaal worden genoemd. Hij schoot bijvoorbeeld veel minder goed op met zijn medekolonialen, toch vaak wat lompe, boertige lui die niet altijd uit heel zuivere gronden naar de kolonie waren gekomen.

Op Java vond hij dan ook vlot aansluiting bij de inheemse adel. Wat heet: hij trouwde met een Soendanese prinses en stichtte in Batavia meteen een gezin. Toen zijn vrouw overleed, hertrouwde hij spoedig, nogmaals in de Soendanese adel, ditmaal met een meisje van nauwelijks dertien jaar. De man die ‘pederastie met uitnemendheid de specialiteit van de Atjeeërs’ had genoemd, was op dit gebied blijkbaar zelf ook niet helemaal zuiver op de graat. Ook bij zijn tweede vrouw verwekte hij een aantal kinderen.

Zijn medekolonialen bekeken hem met argwaan. Zoals Jan Just Witkam het verwoordt, leefde Snouck in Batavia in wezen in twee werelden: in het voorhuis woonde de bestuursambtenaar die in keurig westers pak de regering gevraagd en ongevraagd van advies voorzag, in het achterhuis leefde hij als een Soendanese prins. Opvallend is dat het huishouden in het achterhuis zonder meer islamitisch mag worden genoemd. Men leefde er naar ’s lands wijs en ook hier had Snouck zijn eigen adviespraktijk; moslims kwamen naar hem toe om zijn oordeel te vragen inzake islamitisch recht en hij had een hele coterie van bevriende geleerden om zich heen, van wie Sayyid Uthman de voornaamste was. Deze Sayyid Uthman was een belangrijk man in de religieuze wereld van Batavia. Als hoofd-panghoeloe (een panghoeloe was het hoofd van een moskee) van Batavia was hij in feite de hoogste islamitische autoriteit van de stad, en daarmee van Java, en dus van de hele archipel, en via Snouck was hij de belangrijkste schakel tussen het gouvernement en de gelovigen.

Hoewel Snouck dus in een islamitisch huishouden woonde en parttime als islamitisch jurist en raadsman optrad, valt moeilijk te zeggen of hij ook werkelijk moslim was. Zeker, hij bediende zich in deze ook weer van zijn alias Abd el Ghaffar en hij nam de rituelen van de om hem heen levende moslims in acht, maar weinig getuigde van echte dweperij met de boodschap van de Koran of van enige neiging tot het propageren van het geloof onder zijn Nederlandse collega’s. Witkam stelt dan ook, met een Arabisch spreekwoord, dat we het nooit echt zullen weten: alleen Allah kan in de harten van de mensen kijken. De vraag of Snouck wel of niet een oprecht gelovige was, speelt echter een belangrijk rol in de latere waardering van zijn werk; wij komen hier dus nog op terug.

In 1906 kwam er een eind aan de tropenjaren. Snoucks oude strijdmakker, Van Heutsz, werd tot gouverneur-generaal benoemd, maar van hun vroegere vruchtbare samenwerking was geen spaan meer heel. Het kwam dan ook bijzonder goed uit dat de leerstoel oosterse talen in Leiden vrijkwam; Snouck vertrok onverwijld naar Nederland en liet zijn inlandse gezin achter: hij verbood ze ooit nog zijn naam te gebruiken, of hem zelfs maar te schrijven. Het islamitische huisgezin was in één keer verleden tijd.

In Leiden ging hij weer in het monumentale patriciërshuis aan het Rapenburg wonen dat tot de dag van vandaag nog zijn naam draagt. Opvallend genoeg is Snouck, ondanks zijn bijna bovenmenselijke werkdrift, na zijn monografie Het Gajoland en zijne bewoners uit 1903, nooit meer tot het schrijven van een groot standaardwerk gekomen. Naast college geven, vulde hij zijn tijd voornamelijk met correspondentie met leden van zijn imposante netwerk van westerse en oosterse geleerden, en met artikelen schrijven voor wetenschappelijke en populaire tijdschriften.

Hij was een onverbeterlijk polemist: als iemand het in zijn ogen bij het verkeerde eind had – en dat was al snel het geval – dan zette hij volgens een strak schema de frontale aanval in. Na eerst de politieke en persoonlijke misstappen van de betreffende persoon uit en te na te hebben besproken, volgde een woedende analyse van al diens taal- en inschattingsfouten. Overigens was dit al vanaf het begin zijn modus operandi; één van zijn eerste daden na zijn afstuderen was het afbranden van het handboek islamitisch recht van de Leidse hoogleraar Lodewijk van den Berg: Snouck had totaal geen boodschap aan academisch decorum en hiërarchie.

Voor zijn studenten was Snouck Hurgronje niet makkelijk. Als een student bijvoorbeeld wat moest voorlezen en uit onzekerheid zijn keel schraapte, beet de oude meester hem meteen toe: ‘Dat staat er niet!’ In geestelijk opzicht was Snouck een overtuigd elitarist, slechts geïnteresseerd in de studenten die zijn niveau een beetje aankonden.

De grote paradox van zijn Leidse erfenis is dan ook, volgens Pedersen, dat hij ondanks zijn elitaire houding graag en veel voor het grote publiek schreef. Zijn elitarisme klinkt ook bepaald niet door in zijn taalgebruik. Vergeleken met het hoogdravende gewauwel van veel van zijn tijdgenoten is het werk van Snouck een verademing; altijd kiezend voor de meest simpele weergave en zeker niet behept met de neiging om zijn fenomenale woordenschat te etaleren, is Snouck tot op de dag van vandaag nog bijzonder goed leesbaar. Volgens de schrijver en criticus Fred Lanzing, die een gefictionaliseerde versie schreef van de Atjeh-periode, verdient hij daarom alleen al een plaats in de canon van de Nederlands-Indische literatuur. Lanzing wijst terecht ook op het sarcastische en ironische element in zijn werk, met de aantekening dat Snouck deze spot vrijwel nooit gebruikt tegen de moslims die hij onderzoekt, maar des te meer tegen zijn collega’s in het koloniale bestuursapparaat.

Het hoogtepunt van Snoucks academische leven was de aanvaarding van het ambt van rector magnificus in 1922. Destijds was de rector magnificus nog geen duurbetaalde beroepsmanager met auto met chauffeur, maar kozen de hoogleraren eens per jaar iemand als primus inter pares. Zijn aanvaardingsrede, De islam en het rassenprobleem, maakt tot op de dag van vandaag indruk. In deze toespraak maakte hij gehakt van de indertijd ernstig populaire racistische en eugenetische theorieën die amper twintig jaar later Europa van zijn ziel beroofden. Zeer scherp nam Snouck stelling tegen de ‘rasschenwaan’, indertijd zeker geen vanzelfsprekend standpunt: tegenwoordig vergeten wij wel eens dat rassenpolitiek echt niet alleen een Duits fenomeen was: sterker nog, in de Verenigde Staten vonden eugenetici en andere min of meer wetenschappelijke racisten ruim ingang in het Witte Huis en in de andere gremia van het bestuur. Ook in Nederland en Nederlands-Indië was menigeen overtuigd racist, eugeneticus of in elk geval van mening dat de Nederlander toch echt wat gelukkiger was waar het ging om zijn erfelijke samenstelling dan de gemiddelde Javaan.

Snouck bleef de regeringen in Den Haag en Batavia bestoken met adviezen, maar hier was zijn invloed tanende. De Nederlandse en koloniale staat raakte steeds meer gepolitiseerd en verbureaucratiseerd: dat een gouverneur met wat adviseurs zomaar het beleid kon vaststellen, was echt iets van voor de Eerste Wereldoorlog. Ondanks de geringe relevantie van zijn meningen kreeg Snouck nog steeds een riante toelage voor zijn advieswerk. Minister van Koloniën Th.B. Pleijte durfde het Leidse monument niet zonder meer de wacht aan te zeggen: hij vreesde dat hij dan de lont in het kruitvat van de indologie zou steken.

Intussen was Snouck ook voor de Nederlandse wet getrouwd – strikt genomen was hij dus bigamist en hij zou dat tot aan zijn dood blijven – met Ida Maria Oort. Het huwelijk was wat minder vruchtbaar dan zijn eerdere verbintenissen, slechts één dochter diende zich aan. Hij noemde haar Christine, liefkozend ook wel Christientje: enige twijfel over zijn werkelijke islamisering mag daarmee geloof ik wel uit de wereld zijn geholpen.

In 1927 ging hij met pensioen, maar veel verschil maakte dit niet; het bedrag dat hij bij zijn pensionering kreeg, stak hij in de oprichting van het Oosters Instituut en hij bleef onverdroten schrijven, talen leren en ongevraagd adviseren. Hij bleef een belangrijke stem in de islamitische wereld: zelfs koning Saud, heerser over het uit de postkoloniale chaos ontstane Saudi-Arabië, vereerde in 1935 Snouck met een bezoek. Gezeten op een bankje aan het Rapenburg spraken ze over de toekomst van de Arabische en de islamitische politiek.

Een jaar later overleed Snouck – de levenslange polemist en individualist had maar weinig vrienden die hem naar zijn graf in de verstilde rust van begraafplaats Groenesteeg in Leiden begeleidden.

Een ‘kritiese’ blik op Snouck Hurgronje

Vanaf dit moment had Snouck Hurgronje misschien langzaamaan in de vergetelheid kunnen verdwijnen. Hij had heel wat bereikt. Zijn naam op een mooi instituut midden in Leiden voor een fijnproeverswetenschap, een portret in het academiegebouw, en een flink aantal voetnoten in de geschiedenis van Nederlands-Indië zouden geen slechte score zijn voor de gemiddelde arabist; maar gemiddeld was Snouck zeker niet. Ook ver na zijn dood bleef hij uitermate controversieel. De eerste twee tot drie decennia na de politionele acties zijn wel eens gekarakteriseerd als een periode van zwijgzaamheid over Indië: de oud-Indiëgangers waren te druk bezig hun bestaan in Nederland op te bouwen, en de wetenschappelijke en zendingsgerichte instituten, vroeger zo verweven met de koloniale staat, waren afgebouwd. Pas toen er een nieuwe generatie historici was opgestaan en een aantal koloniaal ambtenaren na pensionering tot grote bronnenuitgaves van de koloniale stukken kwam, ging Indië weer een beetje leven, en vanzelfsprekend dook Snouck Hurgronje weer op.

Hoogtepunt van deze beweging was toen er in 1980 een bijlage over de Arabische wereld uitkwam bij Snoucks vroegere podium, De Gids, waarin ook aandacht aan Snouck Hurgronje werd besteed. Het nummer stond onder redactie van Jan Just Witkam, hoogleraar Arabisch in Leiden, een groot kenner van vroege Arabische teksten maar, in tegenstelling tot zijn leermeester, ‘slechts’ wegwijs in veertien talen. Dat Witkam een pleitbezorger is van het wetenschappelijke werk van Snouck lijdt geen twijfel: dat is de Leidse bloedlijn. Hij laat zowel critici als medestanders aan het woord.

De aandacht voor Snouck was echter niet meer de vooroorlogse bewondering, maar stond, geheel in de geest des tijds, in het teken van revisie en dekolonisatie: enige waardering voor de koloniale staat en zijn dienaren was, zeker in wat meer linkse wetenschappelijke kringen, ondenkbaar. De eerste grote bres in de erfenis ontstond in 1972 toen hoogleraar sociologie Wim Wertheim zich afvroeg of Snouck Hurgronje – en dan vooral waar het gaat om diens periode in Atjeh – niet vergelijkbaar is met de Amerikaanse antropologen die op universiteitscampussen werden gerekruteerd om het Amerikaanse leger te helpen met de oorlog in Vietnam. Hoofdvraag hierbij was of de academische onafhankelijkheid en de wetenschappelijke statuur van de betrokkenen hiermee niet ernstig waren beschadigd. In een afgewogen uiteenzetting legde Wertheim uit dat Snouck weliswaar niet helemaal volgens de normen van de moderne wetenschap handelde, maar dat het om twee redenen niet juist is om zijn werk dan maar als waardeloos af te doen: ten eerste was de vooroorlogse wetenschapsopvatting radicaal anders, en ten tweede was Snouck in zijn Atjehse tijd niet in dienst van een academische instelling, maar van het bestuur.

Al met al een vrij genuanceerd stuk, maar toen het in de late jaren zeventig werd herontdekt en werd meegesleept door de linkse wind die door de Nederlandse academische en politieke wereld waaide, was het leed natuurlijk al geleden: voortaan stond Snouck niet meer bekend als academicus, maar als imperialist en als schender van allerlei geheiligde wetenschappelijke principes.

Qua methode en resultaten waren er natuurlijk wel raakvlakken en men kan in zekere zin ook wel zeggen dat de lessen van Atjeh gretig door de Amerikanen zijn gebruikt in Korea en Vietnam. Even terzijde: op de Koninklijke Militaire Academie in Breda is wel eens uitgezocht hoe de Nederlandse militaire doctrines in de Amerikaanse handboekjes zijn terechtgekomen. Nederland nam zijn ervaringen in de koloniale oorlogvoering mee naar Korea, waar Amerikaanse troepen de kunst van hun Nederlandse collega’s afkeken. Ook nu zien we in de 3D-approach bij vredesmissies (Defense, Development, Diplomacy) de geest van Snouck nog rondwaren – Snouck adviseerde Van Heutsz immers om de veroverde gebieden door middel van opbouwwerk, noodhulp en scholenbouw duurzaam aan Nederland te binden.

In een in Elsevier verschenen artikel over Snouck Hurgronje (juli 2006) wordt gesteld dat zijn erfenis als volgt is verdeeld: voor zijn leerlingen was hij een held, voor de leerlingen van zijn leerlingen een schurk en voor hun leerlingen weer een held. Wertheim hoort nog tot die eerste generatie, hoewel hij niet direct een leerling was. Desondanks is Wertheim misschien wel een van de belangrijkste ‘producten’ van de Snouckiaanse visie op het koloniaal onderwijs. Het zit namelijk zo: in 1920 was een langgekoesterde wens van Snouck Hurgronje in vervulling gegaan, namelijk hoger onderwijs tot stand brengen in de kolonie zelf. Intellectueel begaafde inlanders hoefden voortaan niet meer naar Nederland om een academische graad te halen, maar konden vanaf 1920 in Bandoeng doorleren voor ingenieur en vanaf 1924 in Batavia rechten en medicijnen studeren; dit scheelde aanzienlijk in de kosten, en het hoger onderwijs werd voor inlanders toegankelijk, zij het nog steeds maar voor een paar honderd mensen.

In tegenstelling tot de programma’s voor hoger onderwijs in andere koloniale imperia, waarbij de uitgegeven diploma’s zeker niet op gelijk niveau stonden met die van het moederland, namen de Nederlandse regering en de Nederlandse academische wereld de nieuwe taak uiterst serieus. De universiteiten in Nederland stuurden uitgelezen hoogleraren en wetenschappelijk medewerkers naar Batavia en Bandoeng; Wertheim was als veelbelovend student van de beroemde jurist Eduard Meijers uit Leiden uitverkoren. Om ook door de gevestigde orde in Nederland voor vol te worden aangezien, werkte men in de kolonie tweemaal zo hard: het boemelen van de Nederlandse student was totaal onbekend in de kolonie, waar de hoogleraren bijzonder hoge eisen aan hun studenten stelden.

Omdat het koloniale gouvernement, geheel tegen de zin van de academici, alleen ‘nuttige’ vakken wilde financieren, boden de hoogleraren in hun vrije tijd vorming in de letteren; destijds werd een academische vorming wat ruimer opgevat dan tegenwoordig. Vooral de juristen, zoals Wertheim, deden dienst als historici, taalkundigen en sociologen. Zo ontstond er dus een geheel en al Snouckiaanse cultuur, waarin academische veeleisendheid en brede academische vorming hand in hand gingen. Geheel naar de wens van Snouck werd in moordend tempo geprobeerd de inheemse elite te integreren in de moderne westerse wetenschap en zo – het zal Snouck deugd hebben gedaan – ontwikkelden zich bijzondere banden tussen inlandse studenten en docenten: Wertheim zou bijvoorbeeld later, toen hij in Japanse gevangenschap verkeerde, veel steun ondervinden van zijn studenten.

Die kampervaringen hebben Wertheim naar eigen zeggen gelouterd. Van een prototypisch koloniaal academicus veranderde hij in een scherp criticus van de koloniale machtsverhoudingen, en anders dan zijn voorgangers en collega’s die nog wel wat zagen in een lijmpoging tussen kolonie en moederland, zoals gouverneur-generaal Huib van Mook, was hij principieel tegen het herstel van de machtsverhoudingen. Enerzijds keerde hij zich hier dus tegen zijn oude meester, anderzijds toonde hij de onafhankelijkheid, eigengereidheid en het vertrouwen in zijn eigen (wetenschappelijke) waarnemingsvermogen die weer geheel in diens geest zijn.