Voorwoord

Troostmeisjes?

Lieve Marguerite,

Laat ik om te beginnen je vertellen dat ik je bewonder en groot respect heb voor jouw boek over de vrouwen die, nu nog steeds niet en ook nooit meer zullen kunnen ademen zonder het verschrikkelijke gevoel van bezoedeld te zijn geweest, uit te kunnen zuchten. Zich nog altijd bezoedeld voelen. Die een leven lang, gemiddeld 75 jaar, hebben moeten rondlopen met herinneringen die zij nooit hebben kunnen vergeten. Nooit meer zullen kúnnen vergeten, en waar zij tot aan hun dood niet mee in het reine zullen kunnen komen.

Zij mochten jonger dan vijftien en niet ouder dan vijfentwintig zijn. En liefst mooi! Ze werden uit de concentratiekampen en de armoedige kampongs door de Japanse militairen uitgezocht om, met mooie voor uitzichten, een betaalde huishoudelijke baan, in de legerbarakken waarin de soldaten waren ondergebracht, aan het werk te gaan. Met loze voor- uitzichten, zoals meer te eten krijgen en zich nuttig maken, werden ze in de val gelokt.

Zij kregen de naam van ‘jugun ianfu’. 

Jugun ianfu - Troostmeisje.

Troost – het schenken van bemoediging en verzachting. Dat rijmt op verkrachting.

Kan het cynischer?

Meisje – jonge vrouw, nog in onwetende onschuld, die haar ruw zal worden afgenomen door monsters van mannen die haar op een gruwelijke wijze seksueel zullen gaan misbruiken.

Oorlogsinvaliden – mensen die verminkt worden, hun ledematen kwijtraken.

Oorlogsgruwelen – martelingen onder andere.

Oorlogsmisdaden – schendingen van mensenrechten bijvoorbeeld. 

Oorlogsslachtoffers – mensen die een leven lang trauma’s meedragen.

Dat alles stond hen te wachten. Honderdduizenden jonge vrouwen die zich niet konden verweren, die zich niet konden verzetten en die gevangengezet in een klein kamertje, dagelijks een rij naar seks hongerende kerels voor de deur hadden staan die maar één ding wilden: hun lusten lozen, ruw en rauw,en veelal door de eersten in de rij ook op die manier werden ontmaagd.

En dan de volgende, en de volgende, tientallen malen per dag. Tientallen malen verkrachtingen kregen te ondergaan per dag.

Voor het leven verminkt door de marteling van die verkrachtingen, vernederingen, jarenlang, tientallen malen per dag. Tientallen malen geschonden per dag!

Leven met schaamte. Niet uit te spreken schaamte. Schaamte die tot in je hart, tot in je ziel is gebeukt en littekens heeft aangebracht, die altijd, altijd pijn zullen blijven doen. Je gedachten en gevoel hebben doordrongen van nooit meer schoon te wassen schaamte.

Een leven lang je bezoedeld te blijven voelen door wat jou is aangedaan, niet om iets wat jij zelf wilde maar om gruwelijkheden die je niet kon ontlopen.

Kan het erger? Lees dit boek.

En bidt tot de Allesbestierder dat het jouw kinderen nooit zal overkomen.

Willem Nijholt

1: Het verhaal van Erna

Er was eens een stralende, ontluikende bloem, 

en zij keerde haar hart naar het licht van de zon, 

om te leven, zij wilde leven…

Maar door een bloedrode zon werd de bloem geknakt, 

voor altijd geknakt.

Dit schreef Erna, een paar maanden voordat zij op 84-jarige leeftijd zou overlijden. Haar eerste woorden lijken op het begin van een sprookje: zij beschrijft in dat eerste kleine zinnetje het intense verlangen van een jong meisje naar een zonnige toekomst. Maar de laatste twaalf woorden van haar gedichtje geven op indringende wijze weer hoe wreed haar droom werd verstoord door de soldaten uit het land van de rijzende zon, door wie zij gedurende de Tweede Wereldoorlog in het voormalige Nederlands-Indië maandenlang keer op keer werd verkracht in een Japans legerbordeel, waar zij tot prostitutie werd gedwongen.

Erna werd mijn vriendin. In januari 1999 belde zij mij op. Kort daarvoor had ik contact gehad met een medewerkster van de Stichting Pelita. Deze vertelde mij, dat één van de Nederlandse slachtoffers van de Japanse dwangprostitutie contact had gezocht met Pelita naar aanleiding van een oproep, die de Stichting PICN wereldwijd had geplaatst in kranten, tijdschriften en op het Internet en bij alle Nederlandse ambassades. Ze vroeg mij of zij mijn telefoonnummer mocht doorgeven aan deze vrouw. Natuurlijk mocht ze dat doen. Ik was in die dagen de voorzitter van de Stichting PICN en tevens de vertrouwenspersoon van de vrouwen, die door Japanse militairen gedurende de Tweede Wereldoorlog tot prostitutie waren gedwongen in het voormalige Nederlands-Indië . 

Het telefoongesprek, dat ik een paar dagen later met Erna had, was zowel voor haar als voor mij heel bijzonder. In het begin had ik een bloednerveuze vrouw aan de lijn. Haar stem trilde en ik hoorde, dat zij haar tranen nauwelijks in bedwang kon houden. Af en toe stopte zij om een sigaretje op te steken. ‘Dat helpt, sigaretjes zijn mijn vriendjes,’ zei ze. Naarmate het gesprek vorderde, werd zij rustiger. Zij vertelde mij uiteindelijk haar hele verhaal. Het was een verhaal dat zij alleen gedeeld had met haar man Daan. Hij was 10 jaar geleden overleden. En nu was ik de enige op deze wereld, die haar geheim kende. Uit alles bleek, dat zij zich schaamde, intens schaamde voor wat er met haar gebeurd was, en misschien had zij op dat moment zelfs al spijt, dat zij het mij had verteld. Maar later in het gesprek bleek, dat zij er toch wel een goed gevoel bij had, dat zij het bij mij kwijt kon. Ze had voor het eerst in al die jaren haar hart weer kunnen luchten. Ik, van mijn kant, had er ook veel moeite mee om deze vrouw haar verhaal te laten vertellen en haar aan het eind van het gesprek te moeten verzoeken het op schrift te zetten en het aan mij toe te zenden. 

Het Japanse Asian Women’s Fund had in juli 1998 in Nederland het z.g. Life Improvement Project ingesteld ten behoeve van vrouwen, die gedurende de Tweede Wereldoorlog in Zuidoost-Azië slachtoffer waren geworden van de Japanse dwangprostitutie, en die destijds de Nederlandse nationaliteit bezaten. Om voor een uitbetaling uit dit project in aanmerking te komen konden deze vrouwen zich aanmelden bij de vertrouwenspersoon van het uitvoerend comité, de Stichting Project Implementation Committee in the Netherlands (kortweg PICN). Zij moesten dan op schrift zetten wat hen was overkomen ten tijde van de Tweede Wereldoorlog, zodat het comité de verhalen zou kunnen verifiëren. 

In januari 1999 had ik al vele, vaak zeer emotionele brieven ontvangen van vrouwen, die er uiteindelijk – nu zij een hoge leeftijd hadden bereikt – toch voor kozen om in aanmerking te komen voor het Life Improvement Project. Ik was dus op de hoogte van de ervaringen, die deze groep oorlogsslachtoffers had meegemaakt. Ik kende hun angsten, ik kende de verschrikkingen, die de fysieke en psychische kwellingen, die zij hadden moeten doorstaan, met zich mee gebracht hadden en waarvan zij vaak nog steeds niet verlost waren. Zij waren voor hun leven getekend en bezoedeld. Zij voelden zich intens vies. Hoe vaak zij zich ook probeerden schoon te schrobben, zij konden het vieze gevoel niet meer kwijt raken. En ook wist ik van de schaamte, die zij voelden. Schaamte omdat zij door talloze Japanse militairen verkracht waren. Zij zijn onder valse voorwendselen en/of door dwang en geweld in Japanse legerbordelen terechtgekomen.

Toen Erna mij belde op die dag in januari 1999 hoorde ik voor het eerst zo’n verhaal via een stem van een vrouw. Ik kon uit de brieven die ik had ontvangen, wel de emoties, de angsten en het verdriet van de vrouwen lezen. Maar mij echt verplaatsen in hun ellende, kon ik pas goed door het gesprek, dat ik met Erna heb gehad. Geheel tegen mijn gevoel in heb ik toch ook aan Erna moeten vragen om haar verhaal op schrift te stellen, omdat dit nu eenmaal nodig was voor de beoordeling door PICN. Zij begreep heel goed dat dit nodig was, maar – zo vertelde ze mij – zij had het niet aangedurfd als zij niet eerst met mij had gesproken. Door het telefoongesprek was het voor haar duidelijk geworden, dat ik niet een Japanse of Japanner was, aangesteld door de Japanse overheid, of één of andere ongeïnteresseerde ambtenaar, maar iemand, die zich vrijwillig en onbezoldigd inzette om voor de Nederlandse slachtoffers van de Japanse dwangprostitutie op te komen. Daardoor was het voor haar minder moeilijk om het alsnog op te schrijven en aan mij op te sturen. Dit deed zij per aangetekende post. Ik begreep nu hoe moeilijk het moet zijn geweest voor al die andere vrouwen om hun verhaal in een brief aan mij te vertellen. Later is gebleken, dat velen heel lang getwijfeld hebben of zij zich wel zouden aanmelden. 

Erna’s jonge jaren

Erna’s jeugd in onze voormalige kolonie Nederlands-Indië was voor haar een fijne tijd. Zij woonde met haar ouders en oudere broer in Soerabaja, de marinestad op Oost-Java. Haar vader werkte als ambtenaar in de stad. Het leven in het kleine huis in een van de buitenwijken van Soerabaja was zoals van elk jong gezin met kinderen: papa ging ’s ochtend vroeg de deur uit naar zijn werk, mama runde het huishouden met behulp van een inheemse ’baboe’ (huishoudelijke hulp) en de kinderen gingen naar school. Na schooltijd was er tijd voor vriendjes en vriendinnetjes. In de weekenden ging het gezin vaak naar Tretes, een hoger gelegen gebied in de buurt van Soerabaja, waar het wat koeler was dan in de stad. De familie van haar vader had daar een buitenhuisje en in de buurt ervan was een zwembad. Deze weekenden waren heerlijk. Erna en haar broer speelden met hun neefjes en nichtjes en met kinderen van andere families. Zo kabbelde het leven vrolijk voort. Na de lagere school werd Erna’s broer naar Nederland gestuurd, waar hij de middelbare school zou gaan volgen. Hij werd bij familie in Utrecht ondergebracht. Erna bleef bij haar ouders in Indië. Toen ook zij de lagere school had doorlopen en daarna nog drie jaar HBS, volgde zij een opleiding voor secretaresse. Zij leerde haar talen spreken, ze sprak vloeiend Frans, Duits en Engels, waardoor zij na haar opleiding al gauw een aardige baan kreeg als secretaresse bij een bank. 

Het koloniale leven in het algemeen

Voor de Tweede Wereldoorlog was het leven in Nederlands-Indië voor de Nederlanders, die er woonden en werkten, een prettige en goede tijd. Veel Nederlandse families verbleven al generaties lang in onze vroegere kolonie. Hun voorouders hadden er hun bestaan opgebouwd: als pioniers waren zij naar het paradijselijke eilandenrijk in Zuidoost-Azië vertrokken om daar hun levensgeluk te vinden. Zij vonden werk in, bijvoorbeeld, de agrarische sector, de handel, de industrie, de ambtenarij of als militair. Ze bouwden hun huizen en stichtten hun gezinnen. Vanaf 1815 werd het uitgestrekte eilandenrijk Nederlands-Indië genoemd en was het een overzeese kolonie van het moederland Nederland. Het bestuur van de Kolonie Nederlands-Indië werd gevormd door de Goeverneur-Generaal met onder hem de residenten, de assistent-residenten en naast deze laatsten de inheemse regenten. Nederlandse instituten of kerkelijke overheden hebben ervoor gezorgd, dat er scholen en ziekenhuizen werden gesticht, waarvan ook de (elite van de) lokale bevolking profiteerde. Nederlandse bedrijven hebben de infrastructuur opgebouwd: wegen, spoorwegen, havens en vliegvelden werden aangelegd. De koffie-, thee-, suikerriet- en rubberplantages werden meestal geleid door een Nederlandse ondernemer met een licentie van de koloniale overheid en er ontstond op deze plantages veel werkgelegenheid voor de inheemse bevolking. Het ging goed met de economie. De handel in koffie, thee, suiker, rubber en specerijen bloeide en Nederland verdiende goed aan de kolonie. Ook was onze voormalige kolonie rijk aan bodemschatten: o.a. aardolie, tin en bauxiet. Over het algemeen – uitzonderingen daargelaten – werd de inheemse bevolking goed behandeld: veel inheemse mensen verdienden hun geld op de plantages, de rijstvelden, maar ook in de huizen van de Nederlanders als bediendes (huishoudster/baboe, wasvrouw, tuinman, chauffeur) en konden daardoor hun gezinnen goed onderhouden. In de loop van de jaren ontstonden er gemengde huwelijken. Europese mannen namen ook wel een bijzit of inheemse concubine. Uit de gemengde huwelijken en concubinaten kwamen de Indische Nederlanders voort.

Begin van de oorlog

De Tweede Wereldoorlog brak in Zuidoost-Azië uit toen de Japanners op 7 december 1941 de Amerikaanse Pacific vloot bombardeerden in Pearl Harbor. De Verenigde Staten, Engeland, Nederland en Australië verklaarden Japan daarop de oorlog. In Nederlands-Indië leefde aanvankelijk de gedachte, dat het met de oorlog niet zo’n vaart zou lopen. Maar in januari 1942 vielen de Japanners Nederlands-Indië aan en veroverden zij Borneo en Celebes. Op 28 februari landden de Japanse troepen op Java en al een week later moest het Koninklijk Nederland Indisch Leger (KNIL) capituleren en werd de bezetting van Nederlands-Indië een feit. Het was voor de Japanners van zeer groot belang om Nederlands-Indië te veroveren, niet alleen vanwege de bodemschatten (aardolie o.a. was van levensbelang voor hen om hun oorlogsmachinerie draaiende te kunnen houden), maar ook vanwege het enorme reservoir aan inheemse mankracht voor (dwang)arbeid. 

De gevolgen van het uitbreken van de oorlog voor Erna en haar familie

Erna’s vader, die was opgeroepen om als soldaat te dienen in het Koninklijk Nederlands Indisch Leger (KNIL), werd met zijn bataljon door de Japanners opgepakt en gevangengezet in Tjilatjap om vervolgens met honderden andere KNIL militairen in ruimen van schepen getransporteerd te worden naar Singapore. Vandaaruit werden deze mannen in overvolle treinen vervoerd naar Thailand, om tewerkgesteld te worden aan de aanleg van de Birma-spoorlijn. Ongeveer 42.000 mannen, onder wie ook Engelse en Australische militairen, werden door de Japanners krijgsgevangen gemaakt. Ze werden vernederd en als slaven behandeld en veelal naar gebieden buiten Nederland-Indië verscheept.

Erna bleef met haar moeder tot begin september 1943 in Soerabaja wonen, eerst nog in hun eigen huis, maar al gauw werd het te duur omdat er geen inkomen van de man als kostwinner meer binnenkwam. Het was praktischer om met andere achtergebleven vrouwen en kinderen te gaan samenwonen. Dit was bovendien veiliger, omdat de moeder en haar 20-jarige mooie dochter kwetsbaar waren: ze waren bang om ten prooi te vallen aan Japanse militairen. Ze trokken in bij kennissen. Enkele malen zijn zij verhuisd. Maar in september moesten moeder en dochter zich toch melden om in een Japans burgerkamp gestopt te worden. Het streven van de Japanse bezetter was om alle invloed van de Nederlanders uit te bannen door de mannen krijgsgevangen te maken en alle vrouwen, kinderen en oude en zieke mannen te scheiden van de inheemse bevolking door middel van ‘internering’, zogenaamd ter bescherming tegen de lokale bevolking. Op deze manier wilde het Japanse Militaire Bestuur de volledige beheersing krijgen over de inheemse bevolking, om deze te kunnen rekruteren als slaven (romoesja’s) voor versterking van leger- en marinetaken en voor dwangarbeid. Erna en haar moeder werden eerst in de Darmowijk van Soerabaja ondergebracht. Na ongeveer een maand werden zij met honderden vrouwen en kinderen per trein vervoerd naar Midden-Java en daar opgesloten in één van de burgerkampen in en buiten het dorp Ambarawa.

Kampleven

Het kampleven hier was bijzonder zwaar. Enige vorm van privacy hadden de vrouwen niet. Met vele tientallen waren ze ondergebracht in kleine behuizingen, de slaapplaatsen waren niet breder dan 60 cm per vrouw en voor een kind nog minder. Onder de houten britsen konden de weinige bezittingen geplaatst worden. 

Vaak probeerden de vrouwen nog enige privacy te scheppen door de gezamenlijke plek van een familie met doeken af te sluiten. Iemand heeft me verteld, dat zijn moeder hun plek had omhangen met doeken, waarop een papiertje hing met de woorden: In dit paleis woont de familie Grijs. Het voedsel was onvoldoende en slecht en werd ook steeds minder, en dat terwijl er wel steeds meer vrouwen en kinderen in het kamp werden ondergebracht, waardoor ook de afmetingen van de slaapplaatsen steeds kleiner werden. De vrouwen en kinderen raakten ondervoed. Toch moesten de vrouwen met hun verzwakte lichamen zwaar werk verrichten. Erna’s moeder werkte in de z.g. ‘patjol’ ploeg. Dit hield in, dat zij met een patjol (een steel met aan het uiteinde een hakschep) het land moest omspitten om het geschikt te maken voor het verbouwen van groentes, tomaten e.d., voornamelijk ten behoeve van de Japanse militairen. Jonge vrouwen, onder wie Erna, moesten de latrines zo goed en zo kwaad als het ging schoonhouden: een bijzonder smerig werk. De latrines bestonden uit goten, waarboven de kampbewoners hun behoeften moesten doen. Doordat veel kampbewoners leden aan dysenterie was de stank er niet te harden. Ook kroop er nogal wat ongedierte in rond en er waren natuurlijk zwermen vliegen. 

Door het harde en vaak smerige werk, het gebrek aan voedsel en door de slechte hygiënische toestanden braken ziektes uit, waarvoor geen of onvoldoende medicijnen verschaft werden. Veel mensen stierven door ondervoeding en uitputting, of door ziektes, die niet genezen konden worden vanwege het gebrek aan medicijnen. Onder de doden bevonden zich veel kinderen. 

De Japanse soldaten kwelden de vrouwen door voor het minste of geringste zware straffen uit te delen: niet diep genoeg buigen betekende een fikse afranseling. Ook de urenlange appèls in de brandende zon waren een bezoeking. Opgesteld in rijen voor de barakken moesten de vrouwen en kinderen in het Japans tellen. Als de Japanner, die het appèl afnam, de tel kwijt raakte, begon het hele gedoe weer opnieuw: ichi, ni, san … Sommige vrouwen probeerden via het gedèk (gevlochten bamboe omheining) wat lijfgoed te ruilen met de inheemse bevolking voor iets eetbaars. Contact hebben met de inheemse bevolking en smokkelen waren echter ten strengste verboden. Het zogenaamde ‘gedèkken’ was dus een zeer gevaarlijke onderneming, want de straffen, die volgden, wanneer een vrouw betrapt werd, waren bijzonder zwaar. 

Selectie voor dwangprostitutie

Op een dag in februari 1944 kwam er van hogerhand het bevel, dat jonge meisjes vanaf 17 jaar en jonge ongehuwde vrouwen tot 28 jaar moesten aantreden. Er volgde een beschamende vertoning: de jonge vrouwen werden één voor één door een groep Japanse militairen van top tot teen bekeken en gekeurd, waarna zij weer konden vertrekken. Een paar dagen later moesten de meisjes opnieuw aantreden en herhaalde het vernederende keuren zich alsof zij stukken vee waren. Ze werden zelfs betast. Een klein aantal van de meisjes werd weggestuurd en het tiental meisjes, dat overbleef, onder wie Erna, kreeg het bevel hun spullen te pakken. Jullie gaan werken in een sigarettenfabriek en jullie zullen goed te eten krijgen, werd hen gezegd. Niemand geloofde dit. De kampleidsters en de wanhopige moeders smeekten de Japanse soldaten om de meisjes niet mee te nemen, maar ze werden hardhandig weggeduwd en de Japanners begonnen de toegestroomde vrouwen te bedreigen met hun geweren. In een vrachtwagen werden de meisjes afgevoerd naar Semarang.

Bij een groot gebouw werd halt gehouden. De meisjes werden het gebouw binnen gedreven. Daar bleken nog veel meer meisjes en jonge vrouwen aanwezig te zijn. Een Japanse officier wilde hen een formulier laten ondertekenen, dat voor de meisjes onleesbaar was omdat het geheel in het Japans was opgesteld. Wie niet wilde tekenen werd daartoe met geweld gedwongen. Niemand ontkwam zo aan ondertekening. Later zou blijken, dat het een verklaring van z.g. ‘vrijwilligheid’ was. Na deze gewelddadige ondertekeningsprocedure werden de meisjes in kleinere groepen ingedeeld en vervolgens naar huizen in Semarang gebracht, die als bordeel waren ingericht. 

Met een achttal andere meisjes kwam Erna terecht in een groot huis. Het huis bestond uit meerdere grote kamers en een aantal kleinere kamers. In het achterhuis was een keuken met een bijkeuken. Rondom het huis lag een geheel ommuurde tuin. Nadat zij een maaltijd voorgeschoteld hadden gekregen in een van de grote kamers werd de meisjes hun kamer aangewezen. Erna kreeg één van de kleinere kamers in het achterhuis. Er stond een laag houten bed, waarop een dunne matras lag. Verder was er een kast, een tafel en een stoel. Het kleine raam bood uitzicht op een stuk van de tuin. De muren van de kamer waren kaal op een klein spiegeltje na. Het viel Erna op dat op de binnenkant van de deur een papier hing met Japanse letters. (Later bleek dat hierop de voorschriften stonden voor de bezoekers van het bordeel). Ook aan de buitenkant van de deur stond iets in het Japans geschreven. Op de gang was de gezamenlijke mandikamer. Dit is een soort badkamer waar men zich kan wassen door uit een grote stenen bak, die gevuld is met koud water, met behulp van een gajong (een pannetje met dwars liggend handvat) het water over zich heen te scheppen.

Leven in het bordeel

Na een onrustige nacht, waarin zij van pure angst en spanning nauwelijks hadden kunnen slapen, werden de meisjes de volgende morgen bijeengedreven in een grote kamer, die zich voor in het gebouw bevond en als een soort wachtkamer was ingericht. Hier vertelde men hen dat zij elk om de beurt medisch onderzocht zouden worden door een Japanse arts. Uit het gegil van de meisjes, die naar de onderzoekkamer afgevoerd waren, begreep Erna, dat er iets heel ergs te gebeuren stond. Toen het haar beurt was, werd haar al gauw duidelijk, dat het geen gewoon medisch onderzoek was. Zij moest haar onderbroekje uitdoen en werd op een tafel neergelegd. Erna verzette zich hiertegen, maar er was geen ontkomen aan: twee Japanners hielden haar vast in een ijzeren greep en toen begon de Japanse arts haar van onderen te onderzoeken. Ze gilde en schreeuwde, probeerde zich los te rukken van de Japanse helpers door hen te trappen en te bijten, maar de twee mannen hielden haar hardhandig vast, zodat de arts haar toch kon onderzoeken. 

Het duurde niet lang, maar Erna voelde zich zo vernederd en beschaamd, dat ze in huilen uitbarstte. Ze werd naar een grote kamer gebracht, waar de andere ‘onderzochte’ meisjes trillend bijeen zaten. Toen al de meisjes daar uiteindelijk bij elkaar waren en huilend dicht tegen elkaar aan gekropen zaten, kwam er een Japans uitziende vrouw binnen, die zich de mamasan noemde. Zij vertelde de meisjes wat er van hen verwacht werd. ‘Jullie worden vanaf morgen bezocht door soldaten. Jullie moeten de soldaten bedienen, opvrolijken en lief voor hen zijn.’ Al gauw bleek wat dat ‘lief voor hen zijn’ inhield. 

De mamasan liet hen zien hoe zij zichzelf – na een bezoek van een soldaat – inwendig moesten schoonmaken met een bepaalde vloeistof, die zij met behulp van een instrument bij zichzelf moesten inbrengen. Omdat de Japanners heel erg bang waren voor seksueel overdraagbare aandoeningen, was het medische onderzoek noodzakelijk geweest, zo legde de mamasan uit. Weliswaar stond er in de voorschriften voor de soldaten, dat ze gebruik dienden te maken van een condoom, maar ondanks deze regel moesten de meisjes uit voorzorg toch zichzelf schoon spoelen. Elk meisje kreeg een Japanse naam toebedeeld, die in Japanse tekens op de deur van haar kamer stond. 

De meisjes wisten niet wat zij hoorden en stonden perplex van al deze informatie. Geen van hen had enige ervaring met seksualiteit. Voorlichting werd toen niet of nauwelijks gegeven door hun ouders of op de scholen. Het hebben van seks voor het huwelijk was in die tijd taboe. Het is dan ook niet verwonderlijk, dat de meisjes doodsbang waren voor wat hen te wachten stond. De volgende dag al zouden de soldaten komen en ontsnappen uit het ommuurde gebouw was niet mogelijk. Overal was bewaking.

Die avond kwam er een complete verrassing voor de meisjes: zij moesten ieder een speciale ‘klant’ ontvangen. Toen Erna deze man op bezoek kreeg, bleek dit een Japanse officier te zijn. Hij wilde haar aanraken, maar zij sloeg zijn handen weg. Ze schreeuwde het uit, dat hij van haar af moest blijven, ze schopte hem uit alle macht, ze probeerde hem te bijten en te krabben waar zij maar kon. Het werd een hevig gevecht, dat de officier uiteindelijk beëindigde door haar vast te grijpen, haar te bedreigen met zijn zwaard en haar keihard in haar gezicht te slaan. Hij rukte haar kleren van haar lijf en gooide haar op het bed, waarna hij haar met fors geweld heeft ontmaagd. Later bleek, dat ook de andere meisjes als eerste ‘klant’ een Japanse officier hadden moeten ontvangen. Zelfs de Japanse arts, die hen had onderzocht, en de bordeelbaas hebben zich die avond vergrepen aan de meisjes. Het voorrecht om een jong meisje te ontmaagden bedeelden de Japanse officieren zich zelf toe.

De volgende dag kwamen de eerste klanten. Weer heeft Erna met de man, die haar kamer binnenkwam, gevochten. Ze beet hem en trapte hem zo hard als zij kon. Ze gilde, huilde en uiteindelijk smeekte ze hem zelfs om haar niet aan te raken, maar er hielp geen moedertje lief aan. De militair trok zich niets van haar gejammer aan en verkrachtte haar. Toen hij klaar was kwam de volgende, daarna de volgende en de volgende. Het gebouw, waarin Erna en haar lotgenoten terecht waren gekomen, was een legerbordeel voor Japanse onderofficieren en soldaten. Het was ruw volk, dat het niet zo nauw nam met de voorschriften, zoals het gebruik van voorbehoedsmiddelen. 

Ook de andere meisjes vochten keer op keer als gekken en probeerden zich tot het uiterste te verzetten, maar geen van hen kon voorkomen, dat zij op ruwe wijze werden misbruikt. Na dagen was de wilskracht bij de meeste meisjes gebroken, ook al omdat men toen begon te dreigen om de familie van de meisjes in de kampen te doden, als ze weigerachtig bleven. Ook Erna moest haar verzet toen wel opgeven. Als een willoze pop werd zij dagelijks seksueel misbruikt door zeker 20 Japanse militairen. Zij had het vechten opgegeven. Zij moest de verkrachtingen hoe dan ook ondergaan. Ze besloot haar bezoekers geen blik meer waardig te keuren en zo min mogelijk met hen te spreken. Ze probeerde haar gedachten te focussen op de goede tijden in haar leven. Als een film liet zij haar fijne jeugd in Soerabaja en de heerlijke weekenden in Tretes door haar hoofd spelen. Zij ontdekte, dat deze simpele vorm van visualisatie voor haar de beste manier was om te overleven in het bordeel. 

Na ongeveer twee maanden was het plotseling voorbij. Het bordeel werd van de ene op de andere dag gesloten. Een moeder van één van de uit de kampen weggevoerde meisjes had nl. kans gezien om een hoge Japanse officier in te lichten. De officier heeft meteen actie ondernomen met als gevolg, dat vanuit Tokio het bevel kwam om deze specifieke bordelen, waarin de in de kampen opgepakte meisjes zaten, met onmiddellijke ingang te sluiten. Het was in strijd met het internationale oorlogsrecht en de Conventie van Genève om vrouwen uit de kampen weg te halen en hen seksueel te misbruiken. Toch zijn de meisjes twee maanden lang in zo’n Japans legerbordeel dagelijks door talloze militairen verkracht. Dit is een korte tijd vergeleken met hun Aziatische lotgenoten, maar de impact, die het op hun verdere leven heeft gehad, is onuitwisbaar.

Hereniging

Meteen na de sluiting van deze bordelen werden de meisjes met vrachtwagens vervoerd naar een kamp in de buurt van Buitenzorg, kamp Kota Paris. Daar zag Erna haar moeder weer en ook de andere meisjes werden daar herenigd met hun familieleden uit de verschillende kampen. Het bleek dat de Japanners al de meisjes, die zij in de kampen hadden gerekruteerd voor de gedwongen prostitutie, bijeen hadden gebracht in een apart deel van het kamp Kota Paris. In dit aparte deel van het kamp zaten ook de beroepsprostituees. Dit was een truc van de Japanners, want zo zou het lijken alsof al die meisjes en vrouwen, die tegen hun wil in de bordelen terecht waren gekomen, vrijwillig hun diensten aan de Japanse militairen hadden aangeboden. Het begrip ‘gedwongen prostitutie’ was immers in die dagen nog niet bekend. 

Al gauw werden de arme meisjes dan ook door de overige kampbewoonsters uitgemaakt voor Jappenhoeren en konijnen, wat zij zo mogelijk nog erger vonden, dan hetgeen hen was overkomen. Maar wat voor Erna het allerergste was, bleek na een verblijf van een paar weken in dit kamp: zij ontdekte dat zij zwanger was. ‘Oh, nee, wat nu? Dit wil ik niet’ riep zij uit. Erna was een gelovige vrouw, die onder normale omstandigheden er niet over gedacht zou hebben om de vrucht te laten weghalen. Zoiets druiste geheel in tegen haar overtuiging, dat het nieuwe leven, dat zich nu in haar had genesteld, gerespecteerd moest worden. Dit kleine vruchtje had geen schuld aan de daad, die de onbekende vader had gepleegd en waaruit het was ontstaan. Maar, dacht Erna, kon zij het aan om haar hele leven lang geconfronteerd te worden met een kind van één van haar verkrachters? En zou het kind deze waarheid aankunnen? Het zou later vragen gaan stellen, kon zij dan liegen over de verkrachtingen, die zij had moeten ondergaan? 

Beurtelings spoelden angst, verdriet, wanhoop en woede in golven door haar heen. Al deze gevoelens mondden tenslotte uit in een gevoel van haat. Intense haat naar haar Japanse verkrachters en, zo voelde zij nu, ook haat naar de ongeboren vrucht, die in haar groeide. Zij werd zich ervan bewust, dat het mogelijk en zelfs zeer waarschijnlijk zou zijn, dat zij dit kind nooit met liefde zou kunnen accepteren, nee, zij zou dit half-Japanse kind ook gaan haten.

Erna besloot tenslotte om toch een abortus te ondergaan. Omdat er geen middelen waren om haar te verdoven, is de abortus zonder verdoving uitgevoerd. De natuur kwam te hulp: Erna viel flauw. De vrucht is weggehaald door een vrouwelijke kamparts. Later bleek, dat deze arts, ondanks het gebrek aan goede instrumenten, de abortus zeer deskundig had uitgevoerd, zonder enige schade te berokkenen. 

Singapore

De capitulatie van Japan op 15 augustus 1945 werd in de burgerkampen pas rond 23 augustus bekend gemaakt. Inmiddels was de Indonesische vrijheidsstrijd, de Bersiap, in volle hevigheid losgebarsten. Het was uiterst gevaarlijk om als blanke de straat op te gaan. De meeste vrouwen en kinderen bleven dus in de kampen en werden nu zelfs bewaakt en beschermd door de Japanners tegen vijandige Indonesische jongeren. Zodra zich de mogelijkheid voordeed om het land te verlaten, hebben velen daarvan gebruikgemaakt. Ook Erna en haar moeder zijn op een dag per vrachtwagen en onder bescherming van Brits-Indische soldaten (de Gurkha’s) naar de haven van Batavia kunnen reizen om vandaaruit per schip naar Singapore te vertrekken. Via het Rode Kruis hadden zij kort daarvoor vernomen, dat hun man en vader als dwangarbeider in Thailand aan de Birma-spoorlijn heeft moeten werken en uiteindelijk van uitputting omgekomen is, als gevolg van de honger en het zware werk. 

Dit bericht was een enorme schok voor Erna en haar moeder. Verdrietig besloten ze, dat het nu maar het beste was om zo gauw mogelijk terug te keren naar Nederland. In Singapore hebben zij een paar maanden moeten wachten op een plaatsje aan boord van een van de schepen. Achteraf bleek deze wachttijd voor Erna heel gelukkig uit te pakken. Erna heeft in die maanden de man van haar leven ontmoet: de Nederlandse soldaat Daan. Het was echt liefde op het eerste gezicht. Zij hebben elkaar ontmoet tijdens een dansavond en ze werden hevig verliefd op elkaar. Daan besloot, dat Erna het meisje was met wie hij zijn leven verder wilde doorbrengen, maar Erna had haar twijfels, gezien haar ervaringen in het Japanse bordeel, haar zwangerschap en de abortus. Zij heeft alles verteld aan Daan en hem gezegd, dat zij het zou begrijpen als hij hierdoor toch van een huwelijk met haar zou willen afzien. Daan zei haar, dat Erna’s ervaringen niets afdeden aan zijn liefde voor haar. Toch stond Erna erop dat hij zeker een jaar bedenktijd zou nemen.

Repatriëring

Erna en haar moeder vertrokken in februari 1946 naar Nederland. Daar werden ze liefdevol opgenomen in het huis van Erna’s tante Ans, het zusje van haar moeder, die in Utrecht woonde en bij wie ook Erna’s broer na zijn lagere-schooltijd was ondergebracht. Het was heerlijk om hem gezond en wel weer te zien. Tante Ans zorgde ervoor dat Erna al vrij gauw een baan kreeg als secretaresse bij de universiteit van Utrecht. Erna was heel gelukkig met haar baan en omdat zij een mooie jonge vrouw was, kreeg zij al gauw een schare van mannelijke bewonderaars om zich heen. Maar Erna had geen oog voor hen, zij had haar hart verloren in Singapore. 

Ook Daan kon Erna maar niet vergeten en wilde niet een heel jaar wachten. Hij wist zeker dat Erna zijn vrouw moest worden. Hij moest echter nog in Singapore blijven om op zijn tante Berta en haar twee dochtertjes te wachten. Daan was in 1938 naar Nederlands-Indië vertrokken omdat hij daar zijn toekomst op wilde bouwen. Hij kwam toen in huis bij de jongere broer van zijn vader, oom Jan en zijn vrouw tante Berta en hun dochtertjes Henny en Carla. Zijn tante was in de oorlog met haar dochters gevangengehouden in het kamp Tjideng, waar zij ernstig ziek was geworden. Zij lag nu nog in een hospitaal, maar stond op de lijst om naar Singapore overgebracht te worden met haar beide kinderen. 

Oom Jan en Daan waren allebei als krijgsgevangenen tewerkgesteld aan de Birma-spoorlijn. Oom Jan had het niet gered. Hij is een paar maanden voor de capitulatie gestorven aan dysenterie, waarvoor geen medicijnen aanwezig waren. Daan zat niet in hetzelfde kamp als zijn oom en heeft het bericht van zijn overlijden pas later gekregen. Hij vond nu dat hij de plicht had om zijn tante Berta en zijn twee kleine nichtjes op de vangen als zij in Singapore aan zouden komen en daarna zou hij zo snel mogelijk met hen repatriëren. Hij wist zeker dat Erna zijn vrouw moest worden, dus hij besloot om haar gewoon ten huwelijk te vragen zodra hij in Nederland terug was. 

Op 8 juli 1946 belde hij geheel onverwachts aan bij het huis van tante Ans. Erna kon haar geluk niet op en stemde toen toch toe in het huwelijk. Daan had haar weten te overtuigen, dat haar gedwongen verblijf in een Japans bordeel en het afbreken van de zwangerschap voor hem geen belemmering waren in zijn grote liefde voor haar, integendeel, hij zou haar helpen om alles te vergeten en een nieuw leven met hem op te bouwen. En ook Erna wist eigenlijk al vanaf de eerste ontmoeting met Daan zeker, dat zij met hem haar leven wilde delen.

Erna en Daan trouwden in januari 1947. Zij vestigden zich in het oosten van het land, waar Daan in de zaak van zijn vader ging werken. Zij kregen twee zonen, Jan en Ben. Erna was gelukkig met haar gezin, haar leven en haar werk als secretaresse op een kantoor. Toch had ze regelmatig last van nachtmerries, zware hoofdpijn en depressies. Daan was een lieve, toegewijde echtgenoot. Hij heeft haar steeds weten te kalmeren. Bij hem kon Erna haar hart uitstorten. Hij ving haar op, hoorde haar aan en steunde haar waar hij maar kon. Erna had geen betere man kunnen treffen. De oorlogsellende kon zij uiteindelijk naar de achtergrond dringen en ergens heel diep opbergen.

Erna’s leven als weduwe

Op 8 juli 1989, precies 43 jaar nadat hij had aangebeld bij het huis van tante Ans om Erna ten huwelijk te vragen, stierf Daan geheel onverwacht aan een hartaanval. Hij is slechts 70 jaar oud geworden. Erna’s leven stortte in. Haar beide zonen en hun vrouwen hebben haar heel erg geholpen om haar verdriet te verwerken. Zij zochten voor haar een huisje, waar zij zich prettig voelde, dicht in de buurt van haar oudste zoon en zijn gezin. Haar kinderen en kleinkinderen kwamen haar daar zeer regelmatig bezoeken. 

Alles leek weer goed te gaan, maar het verleden, dat zij zo diep weggestopt had, kwam onverwachts weer naar boven in de vorm van terugkerende nachtmerries. Ze probeerde bezigheden te zoeken, waardoor haar aandacht werd afgeleid. Ze gaf zich op als vrijwilligster in een grote landschapstuin. Het werken met planten en het buitenleven deden haar goed. Die tuin werd haar lust en haar leven. Ze heeft dit werk met zeer veel genoegen gedaan totdat in 1994 haar rug het plotseling begaf. Ze onderging een hernia-operatie, waardoor ze van de pijn afkwam. Maar werken in de prachtige tuin was helaas onmogelijk geworden. 

Ze zocht haar toevlucht in het lezen van vele boeken, maar steeds weer en ook steeds vaker werd zij gekweld door de herinneringen aan de oorlog. Ze gaf er uiteindelijk maar aan toe en begon te lezen over de oorlog. Ze abonneerde zich op bladen en tijdschriften, die uitgegeven werden door Indische organisaties in Nederland, zoals b.v. de Moesson. In één van die bladen las zij op een gegeven moment de oproep van de Stichting PICN, waarin vrouwen, die gedurende de Tweede Wereldoorlog in Zuidoost-Azië door Japanse militairen tot prostitutie waren gedwongen, en die destijds de Nederlandse nationaliteit bezaten, opgeroepen werden om zich te melden bij de vertrouwenspersoon als zij in aanmerking wilden komen voor het z.g. ‘Life Improvement Project’. Maandenlang heeft zij geaarzeld om zich aan te melden. Ze was erg bang om haar verhaal, dat zij alleen met haar Daan had gedeeld, aan een of andere ambtenaar te moeten vertellen, of erger nog, aan een Japanse vrouw of man. Zelfs haar kinderen wisten toen niet al de details van haar oorlogsverleden. Zij wisten, dat hun moeder samen met hun oma in een Japans kamp had gezeten en dat zij daar honger hadden geleden en dat hun grootvader krijgsgevangene was geweest en bezweken was aan de Birma-spoorlijn, maar over de dwangprostitutie wisten zij niets.

Uiteindelijk besloot Erna om te telefoneren met de Stichting Pelita. Aan een medewerkster van die Stichting vertelde zij heel in het kort, dat de oproep ook op haar van toepassing was, en dat zij graag eerst met de vertrouwenspersoon wilde spreken voordat zij zich zou aanmelden. En zo gebeurde het dat de medewerkster van de Stichting Pelita mij belde om te vragen of zij mijn telefoonnummer mocht doorgeven aan een vrouw.

Erna werd mijn vriendin. We hadden wekelijks telefonisch contact met elkaar. Ook heb ik haar tweemaal een bezoek gebracht. Tijdens deze ontmoetingen en ook in onze telefoongesprekken vertelde zij mij haar leven. En ook ik vertelde haar over mijn ouders en mijn jeugd. Het bleek dat wij heel veel gemeen hadden. Ook ik kwam uit Soerabaja. Waarschijnlijk hebben wij dezelfde treinreis naar Ambarawa gemaakt. Dit toeval maakte, dat zij zich nog meer met mij verbonden voelde. Zij begon mij als een soort familielid te beschouwen. Zij vond het fijn om met mij af en toe een beetje pasar Maleis te spreken, het taaltje, dat de Nederlanders in Indië met de lokale bevolking spraken. Zij was ook heel erg geïnteresseerd in mijn verdere levensverhaal, wilde alles weten over mijn ouders en mijn gezin en vooral waarom ik mij ben gaan bezighouden met de oorlogsslachtoffers uit het voormalige Nederlands-Indië en dus heb ik haar dat verteld.

In 2006 werd Erna ernstig ziek. Na een kort ziekbed is zij, omringd door haar kinderen en kleinkinderen, rustig ingeslapen.